Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 632 5175645 5166046 2026-08-05T07:01:39Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5175645 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на ліпень}} </noinclude> '''27 ліпеня''' — дзвесце восьмы (дзвесце дзевяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1320]]: Адбылася [[Бітва пад Меднікамі (1320)|бітва пад Меднікамі]]: войска [[ВКЛ]] перамагло рыцараў [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]. * [[1644]]: Паводле прывілея караля [[Уладзіслаў IV|Уладзіслава IV Вазы]] заснаваны [[Скідзель]]. * [[1794]]: У часе [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] арыштаваны [[Максімільен Рабесп’ер]]. * [[1812]]: Адбылася [[бітва пад Кобрынам]], перамога расійскіх войскаў над саксонскай брыгадай. * [[1922]]: У [[Брусель|Бруселі]] заснаваны [[Міжнародны геаграфічны саюз]]. * [[1941]]: Пад нацысцкай акупацыяй пачала выдавацца [[Беларуская газэта (1941)|«Менская газэта»]]. * [[1952]]: Адкрыўся суднаходны [[Волга-Данскі канал]]. * [[1953]]: Скончылася [[Карэйская вайна]] — [[ЗША]], [[КНР]], [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвая]] і [[Паўночная Карэя]] падпісалі пагадненне аб спыненні баявых дзеянняў. * [[1955]]: Скончылася акупацыя [[Аўстрыя|Аўстрыі]] заходнімі саюзнікамі, якая цягнулася з канца [[2СВ|2-ой сусветнай вайны]]. * [[1990]]: Вярхоўны Савет [[БССР]] прыняў [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце БССР|Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце БССР]]. * [[2018]]: Назіралася самае працяглае [[Месячнае зацьменне 27 ліпеня 2018 года|месячнае зацьменне]] XXI стагоддзя. == Нарадзіліся == [[Выява:Johann Bernoulli.jpg|thumb|left|100px|Іаган Бернулі]] * [[1667]]: [[Іаган Бернулі]], швейцарскі [[матэматык]] * [[1740]]: [[Жанна Барэ]], французская падарожніца * [[1801]]: [[Джордж Бідэль Эйры]], англійскі астраном * [[1824]]: [[Аляксандр Дзюма (сын)|Аляксандр Дзюма, сын]], французскі [[пісьменнік]] * [[1848]]: [[Лоранд Этвеш]], венгерскі [[фізік]] (пам. 8.4.[[1919]]) * [[1856]]: [[Эторэ Пайс]], італьянскі гісторык * [[1871]]: [[Эрнст Цэрмела]], нямецкі матэматык * [[1881]]: [[Ханс Фішэр]], нямецкі ўрач, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (1930) * [[1900]]: [[Чарлз Відар]], амерыканскі рэжысёр * [[1906]]: [[Ежы Гедройц]], польскі публіцыст, выдавец і рэдактар польскага [[часопіс]]а «Kultura» у [[Парыж]]ы * [[1907]]: [[Петар Лубарда]], югаслаўскі мастак * [[1910]]: [[Жульен Грак]], французскі пісьменнік * [[1917]]: [[Бурвіль]], французскі комік. * [[1921]]: [[Эўхеніа Касеру]], нямецкі лінгвіст * [[1928]]: [[Джозеф Кітынгер]], афіцэр [[ВПС ЗША]], здзейсніў самы высокі скачок з [[парашут]]ам * [[1936]]: [[Марыс-Рудольф Эдуардавіч Ліепа|Марыс-Рудольф Ліепа]], латвійскі артыст [[балет]]а (пам. [[1989]]) * [[1955]]: [[Барыс Андрэевіч Лазука|Барыс Лазука]], беларускі мастацтвазнавец * [[1976]]: [[Дэміс Хасабіс]], брытанскі даследчык штучнага інтэлекту, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі * [[1981]]: [[Арцём Арашонак]], беларускі пісьменнік, перакладчык * [[1983]]: [[Лорык Цана]], албанскі футбаліст * [[1987]]: [[Алена Ясеніна]], расійская эстрадная спявачка, паэтэса * [[1993]]: [[Сейдж Коцэнбург]], амерыканскі сноўбардыст, алімпійскі чэмпіён * [[1997]]: [[Рай Бенджамін]], амерыканскі лёгкаатлет == Памерлі == [[Выява:Gertrude Stein 1935-01-04.jpg|thumb|right|100px|Гертруда Стайн]] * [[916]]: [[Клімент Охрыдскі]], македонскі асветнік * [[1061]]: [[Мікалай II (Папа Рымскі)|Мікалай II]], [[Папа Рымскі]] * [[1101]]: [[Конрад II (кароль Італіі)|Конрад II, кароль Італіі]] * [[1590]]: [[Сікст V|Сікст V, Папа Рымскі]] * [[1697]]: [[Дамінік Мікалай Радзівіл]], дзяржаўны дзеяч ВКЛ (нар. 1648 або 1653) * [[1841]]: [[Міхаіл Лермантаў]], рускі [[паэт]] (нар. 3(15).10.[[1814]]) * [[1844]]: [[Джон Дальтан]], англійскі фізік і [[хімік]] * [[1903]]: [[Юльян Крачкоўскі]], беларускі фалькларыст, этнограф, гісторык і [[педагог]] (нар. [[25.7]].[[1840]]) * [[1910]]: [[Уладзіслаў Дыбоўскі]], польска-беларускі заолаг, [[батанік]], палеантолаг, мінералог і фалькларыст (нар. [[18.4]].[[1838]]) * [[1917]]: [[Эміль Тэадор Кохер]], швейцарскі [[хірург]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1909) * [[1942]]: [[Карл Пярсімягі]], эстонскі мастак * [[1946]]: [[Гертруда Стайн]], амерыканская пісьменніца (нар. 3.2.[[1874]]) * [[1951]]: [[Паўль Когерман]], эстонскі хімік * [[1969]]: [[Яўхім Кіпель]], беларускі педагог, дзеяч беларускай эміграцыі (нар. [[25.12]].[[1895]]) * [[1970]]: [[Антоніу ды Алівейра Салазар]], партугальскі дзяржаўны дзеяч * [[1980]]: [[Махамед Рэза Пехлеві]], апошні шах Ірана * [[1984]]: [[Зіновій Бабій]], украінскі і беларускі спявак (нар. 27.1.[[1935]]) * [[2008]]: [[Валерый Паўлавіч Міронаў]], беларускі артыст балета * [[2017]]: [[Сэм Шэпард]], амерыканскі акцёр * [[2019]]: [[Карлас Крус-Дыес]], венесуэльскі мастак * [[2021]]: [[Жан-Франсуа Стэвенен]], французскі акцёр == Святкуюць == * {{Сцяг В'етнама}} [[В'етнам]]: Дзень памяці ахвяр * {{Сцяг Паўночнай Карэі}} [[Паўночная Карэя]]: Дзень перамогі ў Карэйскай вайне {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|727]] </noinclude> [[Катэгорыя:27 ліпеня| ]] kizrk0zgmlkd21n1xuza7ivzdkfzr3w 0 1436 5175553 5090557 2026-08-04T19:38:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175553 wikitext text/x-wiki {{Газета}} {{Іншыя значэнні|Бацькаўшчына (значэнні)}} '''«Бацькаўшчына»''' — грамадска-палітычная [[газета]] [[беларуская эміграцыя|беларускай эміграцыі]], якая выдавалася ў [[Мюнхен]]е з [[31 кастрычніка]] [[1947]] года па [[снежань]] [[1966]] года. Пазіцыянавала сябе як орган «беларускай нацыянальна-вызвольнай думкі». З 1955 года выходзіла ў фармаце штотыднёвіка. Першы нумар газеты быў падрыхтаваны ў асяроддзі пасляваеннай эміграцыі ў [[Германія|Германіі]] і выйшаў накладам 2000 асобнікаў; карэктуру першага выпуску праводзілі падчас паездкі ў [[Марбург]] на з’езд студэнтаў.<ref name="GardYur2019p5">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=5}}</ref> Апошнім стаў 637-ы нумар, які выйшаў у снежні 1966 года.<ref name="GardYur2019p15">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=14–15}}</ref> == Гісторыя == Газета пачала выходзіць у 1947 годзе ў [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб|лагерах для перамешчаных асоб]] ([[Германія]]) як адказ на патрэбу ў кансалідацыі беларускай пасляваеннай эміграцыі. Першапачаткова выданне мела нерэгулярны характар, але з цягам часу ператварылася ў адзін з самых уплывовых друкаваных органаў беларускага замежжа.<ref name="GardYur2019p9">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=9–10}}</ref> === Заснаванне і назва === Першы нумар «Бацькаўшчыны» быў выпушчаны з друкарні 31 кастрычніка 1947 года накладам 2000 асобнікаў.<ref name="GardYur2019p5" /> Назву газеты, хутчэй за ўсё, прапанаваў [[Антон Адамовіч]].<ref name="GardYur2019p5" /> У праграмным рэдакцыйным артыкуле першага нумара назва тлумачылася як маркер сувязі з Айчынай і як абазначэнне духоўнай і культурнай спадчыны, якая захоўваецца супольнасцю нават па-за тэрыторыяй краіны.<ref name="GardYur2019p6">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=6}}</ref> === Арганізацыя выдання і друк === Пытанні ліцэнзавання і выдання ў пасляваеннай [[Германія|Германіі]] вырашаліся праз ліцэнзіята газеты: першым ліцэнзіянтам называецца [[Аляксандр Калодка]], а пасля яго ад’езду ліцэнзію пераняў [[Васіль Кендыш]].<ref name="GardYur2019p6-7">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=6–7}}</ref> Паводле ўспамінаў Кендыша, галоўнае рэдактарства ўзяў на сябе [[Антон Адамовіч]], а адной з асноўных праблем стала наладжванне тэхнічных магчымасцяў друку і фінансавага забеспячэння.<ref name="GardYur2019p6-7" /> Першапачаткова друкарскія магчымасці шукалі ў [[Рэгенсбург]]у; пасля выдання некалькіх нумароў давялося наладжваць выпуск у іншай друкарні, у тым ліку вырашаць пытанне арэнды лінатыпа і пошуку наборшчыкаў, здольных працаваць з кірылічным шрыфтам.<ref name="GardYur2019p7-8">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=7–8}}</ref> У выніку друк быў арганізаваны ў Дынгальфінгу (арэнда лінатыпа для патрэб газеты), а набор у асобных выпадках забяспечвалі некалькі наборшчыкаў; пазней заключылі дамову з украінскім лінатыпістам, які прыязджаў для набору чарговых выпускаў.<ref name="GardYur2019p7-8" /> Паводле ўспамінаў Кендыша, за адносна кароткі перыяд (каля васьмі месяцаў) было надрукавана 25 нумароў газеты агульным накладам 793 000 асобнікаў; у той жа час праз рэдакцыйныя і друкарскія магчымасці выпускаліся і іншыя выданні (брашуры, часопіс «[[Сакавік (часопіс)|Сакавік]]», асобныя кніжныя публікацыі).<ref name="GardYur2019p7-8" /> === Фінансаванне і распаўсюджанне === Матэрыяльныя сродкі на выданне паступалі з датацый [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1945)|Беларускага нацыянальнага цэнтра]] і з ахвяраванняў беларусаў, раскіданых па лагерах у Германіі; фінансавы фактар у ранні перыяд быў адным з ключавых абмежаванняў рэгулярнага выпуску.<ref name="GardYur2019p7-8" /> У першых нумарах рэдакцыя публічна дзякавала за падтрымку, у тым ліку згадваючы арганізацыі і асобаў, што дапамагалі матэрыяльна, а таксама ахвяраванні з розных акупацыйных зон і з-за мяжы.<ref name="GardYur2019p8-9">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=8–9}}</ref> Пасля грашовай рэформы ў Германіі ў сярэдзіне 1948 года выданне сутыкнулася з дадатковымі цяжкасцямі і на пэўны час перарывала нармальны выхад; у ўспамінах адзначаліся таксама выдаткі на друк і лагістыку дастаўкі накладу паміж друкарняй, станцыяй і месцам размяшчэння рэдакцыі.<ref name="GardYur2019p8-9" /> === Рубрыкі пра жыццё перамешчаных асоб === «Бацькаўшчына» змяшчала матэрыялы пра паўсядзённае жыццё беларусаў у [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны|лагерах для перамешчаных асоб]] і стымулявала перапіску чытачоў з розных зон, што дазваляе разглядаць газету як адну з крыніц да гісторыі эміграцыйных асяродкаў.<ref name="GardYur2019pp9-10">{{cite book|last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=9–10}}</ref> У выданні існаваў адмысловы раздзел «Справы Ды-Пі» (прысвечаны практычным пытанням [[перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]]), дзе друкаваліся, сярод іншага, звесткі пра прафесійныя курсы [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў]], парады перад выездам у розныя краіны, звесткі пра пазыкі і дакументы, а таксама інфармацыя пра міграцыйныя квоты.<ref name="GardYur2019p11">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=11}}</ref> === Выдавецкія праекты === Пры газеце быў створаны аднайменны выдавецкі праект «Бацькаўшчына», які пачаў працаваць у 1952 годзе (ўзаемадзеянне адзначаецца таксама з [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускім інстытутам навукі і мастацтва]]), і ў межах якога выходзілі кніжныя выданні беларускай класікі і асобныя літаратурныя праекты.<ref name="GardYur2019p12-13">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=12–13}}</ref> Рэдакцыя брала на сябе не толькі падрыхтоўку тэкстаў, але і распаўсюд выданняў (у тым ліку праз акцыі, прысвечаныя беларускай кнізе).<ref name="GardYur2019p12-13" /> === Кантакты з Польшчай і Беларуссю === Паводле агляду гісторыі газеты, «Бацькаўшчына» наладжвала абмен выданнямі з [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства|Беларускім грамадска-культурным таварыствам]] у [[Варшава|Варшаве]] (канец 1956 года), пасля чаго рэдакцыя атрымлівала пацвярджэнні і лісты з Польшчы, а ў беластоцкай газеце «[[Ніва (газета)|Ніва]]» з’явілася рубрыка, звязаная з матэрыяламі «Бацькаўшчыны».<ref name="GardYur2019p13-14">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=13–14}}</ref> Таксама адзначалася высылка асобнікаў у [[БССР]] (перадусім у бібліятэкі і рэдакцыі) і ўскосныя сведчанні пра выкарыстанне матэрыялаў «Бацькаўшчыны» ў савецкай прэсе пры публікацыях крытычнага характару.<ref name="GardYur2019p14">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=14}}</ref> Выдаўцом газеты з 1955 года быў [[Уладзімір Бортнік]]. У розны час рэдактарамі былі [[Мікола Панькоў]], Я. Пятроўскі, [[Сымон Кандыбовіч|Сымон Кабыш]]<ref>Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 1. — Мінск, 1993. — С. 333.</ref>. З 1951 года выданне атрымлівала фінансавую падтрымку з боку амерыканскіх спецслужбаў ([[ЦРУ]]), якія разглядалі эмігранцкія арганізацыі як інструмент у [[Халодная вайна|Халоднай вайне]] супраць савецкага блока<ref>Кодин Е. В. Американская разведка и белорусская эмиграция против Советской Белоруссии в годы холодной войны // Вестник Санкт-Петербургского университета. История. 2023. Т. 68. Вып. 4. С. 974–990.</ref>. === Завяршэнне выдання === [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] рэдагаваў «Бацькаўшчыну» да свайго выезду ў [[ЗША]] ў 1962 годзе; пасля гэтага газету перанялі [[Павал Урбан]], [[Уладзімір Цвірка]] і [[Юры Сянькоўскі]], чыя занятасць на радыё «[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Вызваленне / Свабода]]» паўплывала на стабільнасць выдання.<ref name="GardYur2019p15" /> Выхад газеты спыніўся ў снежні 1966 года; адным з фактараў закрыцця ў аглядзе называецца змена сацыяльнага статусу пасляваеннай хвалі эміграцыі (пераход ад «эмігранцкай» да больш «этнічнай» мадэлі выданняў у краінах пасялення).<ref name="GardYur2019p15" /> Агулам выйшла больш за 600 нумароў.<ref name="GardYur2019p15" /> == Змест і тэматыка == «Бацькаўшчына» асвятляла шырокае кола пытанняў, звязаных з жыццём беларускай дыяспары і сітуацыяй у БССР.<ref name="GardYur2019p9-11">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=9–11}}</ref> Асноўныя тэмы публікацый: * Гісторыя Беларусі: Публікацыі даследчыкаў эміграцыі пра [[Вялікае Княства Літоўскае]], [[БНР]], [[Слуцкі збройны чын]]. * Крытыка савецкай палітыкі: Аналіз нацыянальнай і эканамічнай палітыкі ў [[БССР]], выкрыццё [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій]] і [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]]. * Культура і літаратура: Друкаваліся творы беларускіх пісьменнікаў-эмігрантаў ([[Наталля Арсеннева]], [[Алесь Салавей]], [[Масей Сяднёў]] і інш.), успаміны, літаратуразнаўчыя артыкулы. * Рэлігія: Матэрыялы па гісторыі [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|БАПЦ]] і каталіцкага касцёла, праблемы рэлігійнага жыцця ў СССР. Як дадатак да газеты ў 1952—1961 гадах выдаваўся літаратурны часопіс для дзяцей [[Каласкі (1952)|«Каласкі»]].<ref name="GardYur2019p12-13" /> == Моўнае пытанне == Адной з галоўных місій газеты была абарона і захаванне беларускай мовы. Выданне стаяла на пазіцыі, што ўсе беларусы замежжа павінны размаўляць па-беларуску, каб «не распусціцца ў чужым моры» і «горда і годна рэпрэзентаваць Беларусь перад чужымі народамі». На яе старонках з’яўляліся заклікі да беларусаў, што жылі ў лагеры [[Віндзішбергердорф]], захоўваць родную мову, што спрыяла адкрыццю там беларускіх школ.<ref name="GardYur2019p9-11" /> Газета надавала шмат увагі гісторыі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]]. У ёй быў змешчаны цыкл публікацый прафесара [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] «З гісторыі русіфікацыі Беларусі». Аўтар сцвярджаў, што ўзаконенне рускай мовы ў якасці службовай ва ўсіх галоўных галінах жыцця [[СССР]] вядзе да адмірання іншых нацыянальных моў. {{цытата|Працэс русіфікацыі беларускай мовы, запачаткаваны [[Беларуская граматыка (1934)|ўрадавым дэкрэтам 1933 г.]], паслядоўна праводзіцца і далей. Паколькі Беларусы не могуць змагацца з гэтым гвалтам над мовай на бацькаўшчыне, патолькі сістэматычна і наважана з гэтым павінны змагацца мы ў нашай мове собскай.}} Таксама [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] на старонках газеты аналізаваў прычыны [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформы правапісу 1933 года]], называючы яе актам гвалтоўнай русіфікацыі, накіраваным на штучнае збліжэнне беларускай мовы з рускай праз выдаленне самабытных рыс і ўвядзенне чужой лексікі<ref name="zbsb">[http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=111 «Эміграцыйная газета „Бацькаўшчына“ ў абароне беларускай мовы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100811001445/http://www.zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=111 |date=11 жніўня 2010 }}.</ref>. == Спадчына == Газета «Бацькаўшчына» застаецца важнай крыніцай па гісторыі беларускай пасляваеннай эміграцыі. Яе архіў змяшчае унікальныя дакументы, публіцыстыку і мастацкія творы, якія не маглі быць апублікаваныя ў БССР з прычыны цэнзуры.<ref name="GardYur2019p9-15">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=9–15}}</ref> Электронны архіў нумароў газеты даступны на сайце «Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка [[Kamunikat.org]]». == Гл. таксама == * [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] * [[Беларус (газета)]] * [[Беларускае слова (1948)]] * [[Беларусы Германіі]] * [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Снапкоўскі У.'' [https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_757139.pdf Аб пагадненні паміж урадам Беларускай ССР і ЮНРРА ад 18 снежня 1945 года] // Беларуская думка № 12, 2018. — С. 68−76. * Советская историческая энциклопедия. — Москва, 1961. * {{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2}} {{Бібліяінфармацыя}} == Спасылкі == * [https://kamunikat.org/backauszczyna Архіў нумароў газеты «Бацькаўшчына»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251012212743/https://kamunikat.org/backauszczyna |date=12 кастрычніка 2025 }} на сайце Kamunikat.org * [https://bis.nlb.by/by/documents/146882 Газета «Бацькаўшчына»] ў Зводным электронным каталогу бібліятэк Беларусі [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Газеты Германіі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Мюнхен]] [[Катэгорыя:Перыядычныя выданні беларускай дыяспары]] [[Катэгорыя:Газеты на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] pveiiip71bu2kyauz7syts4p0l4grnr 0 1455 5175586 4872457 2026-08-04T23:59:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175586 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = |арыгінал назвы = |лагатып = |выява =Беларуская думка. ЗША. 1994.jpg |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = |перыядычнасць = |скарачэнне = |мова = |адрас рэдакцыі = |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = |выдавец = |краіна = |гісторыя = |заснаванне = |апошні выпуск = |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = {{num|}} |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} {{Значэнні2|Беларуская думка}} '''«Беларуская думка»''' — грамадска-палітычны і літаратурна-мастацкі [[часопіс]]. Выдаецца на [[Беларуская мова|беларускай мове]], у [[Нью-Ёрк]]у — [[Саўт-Рывер]]ы ([[ЗША]]). Выдавец Беларускае выдавецкае таварыства. Рэдактар [[Міхась Кавыль|М. Кавыль]]. Адстойвае ідэі незалежнасці Беларусі, інфармуе пра найважнейшыя падзеі на Бацькаўшчыне, пра жыццё беларускай эміграцыі. Друкуе ўспаміны, палемічныя артыкулы, творы пісьменнікаў Беларусі і беларускага замежжа, у т.л. [[Янка Золак|Я. Золака]], М. Кавыля, [[Лявон Случанін|Л. Случаніна]]. Распаўсюджваецца ў [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]]. Да 2014 года выйшла 72 нумары. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|1|«Беларуская думка»|[[Леанід Іванавіч Пранчак|Пранчак, Л. І.]]|372}} == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/bielaruskaja_dumka.html?pubid=10595 kamunikat.org]{{Недаступная спасылка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы ЗША]] [[Катэгорыя:Саўт-Рывер]] nnug0qkwx1p8tl9tgqkt7cgo5jnvnkb 0 3093 5175770 5118106 2026-08-05T10:40:47Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя асобы */ 5175770 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Аяча |арыгінальная назва = {{lang-fr|Ajaccio}}, {{lang-co|Aiacciu}} |падначаленне = |краіна = Францыя |герб = Blason ville fr Ajaccio.svg |сцяг = Flag of Ajaccio.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 56|lat_sec = 36 |lon_dir = E|lon_deg = 8|lon_min = 44|lon_sec = 13 |CoordAddon = type:city(52880)_region:FR |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Корсіка |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 82,03 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 38 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 65 542 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 20000 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Ajaccio |сайт = http://www.ajaccio.fr/ |мова сайта = fr |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Аяча''' ({{lang-fr|Ajaccio}}, {{lang-co|Aiacciu}}) — найбуйнейшы горад і порт вострава [[Корсіка]], які належыць [[Францыя|Францыі]]. Цэнтр дэпартамента [[Паўднёвая Корсіка]]. Знаходзіцца на заходнім беразе вострава ў жывапіснай бухце на рацэ [[Гравона]]. == Гісторыя == Час узнікнення лацінскага паселішча Аякс (Ajax), якое стаяла ў некалькіх кіламетрах на поўнач ад сучаснага горада, дакладна невядома. Упершыню згадваецца ў лістах папы [[Рыгор Вялікі|Рыгора Вялікага]]. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] ў горадзе быў свой [[біскуп]]. На сваім цяперашнім месцы Аяча заснавана ў [[1492]] годзе негацыянтамі [[Генуя|генуэзскага]] [[Банк Сан-Джорджа|банка Святога Георгія]]. На працягу першых дзесяцігоддзяў гэта была ўмацаваная калонія [[Генуэзская рэспубліка|Генуэзскай рэспублікі]], [[карсіканцы|карсіканцам]] тут сяліцца забаранялі. У [[1553]]—[[1559]] гады горад знаходзіўся пад французскай акупацыяй. Аяча ўвайшоў у склад Францыі толькі ў [[1768]] годзе<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/11224 Ajaccio (France)]. Encyclopædia Britannica Online.</ref>. У Аяча нарадзіўся [[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]]. == Эканоміка == Аяча з'яўляецца прыморскім [[курорт]]ам і цэнтрам [[турызм]]у. Тут распаўсюджаны рыбалоўства, жывёлагадоўля, збор каштанаў, вытворчасць аліўкавага алею, знакамітых вінаў і корак. == Вядомыя асобы == * [[Алізэ Жакатэ]] (нар. 1984) — спявачка, танцорка, фотамадэль, прадзюсар. * [[Жэром Эжэн Каджа]] — астраном. == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.ajaccio.fr/ Сайт горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110227202722/http://www.ajaccio.fr/ |date=27 лютага 2011 }} {{Прэфектуры рэгіёнаў Францыі}} [[Катэгорыя:Гарады Корсікі]] [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Паўднёвая Корсіка]] [[Катэгорыя:Аяча| ]] qmu1nbh41acjhuxjw64fmpcs4gvepdm 0 3142 5175660 5147996 2026-08-05T07:12:19Z Autumndancer 168015 /* Музеі */ дапаўненне 5175660 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Вільня (значэнні)}} {{НП-Літва |статус = Горад |беларуская назва = Вільня |арыгінальная назва = Vilnius |павет = Віленскі |гарадское самакіраванне = Вільнюскае |унутраны падзел = 21 сянюнія |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff |photo1a = Gedimino pilis by Augustas Didzgalvis (cropped).jpg |photo1b = Onos baznycia by Augustas Didzgalvis.jpg |photo2a = Vilnius Dawn Gate.jpg |photo2b = Three Crosses Hill 01(js).jpg |photo3a = Vilnius, Lithuania (15573331015) (cropped).jpg |photo3b = Vilnius Gedimino Pilies Bokštas Blick auf Vilnius 07.jpg |photo5a = LR Prezidentura by Augustas Didzgalvis.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 280 }} }} '''Ві́льня''' ({{lang-be-latin|Vilnia|1}}), таксама '''Ві́льнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}}) — [[сталіца]] і найбольшы горад [[Літва|Літвы]], на рацэ [[Вілія|Віліі]] пры ўтоку ў яе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Вільнюскі павет|Віленскага павета]]. Вузел чыгунак (5 кірункаў) і аўтамабільных дарог. Вільня адметна архітэктурай [[Стары горад (Вільнюс)|Старога горада]], адным з найстарэйшых і найбуйнешых гарадскіх комплексаў [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], які ў 1994 годзе быў абвешчаны аб’ектам [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Архітэктурны стыль з назвай [[Віленскае барока]], сфармаваны тут, пашыраны на ўсёй [[Віленшчына|Віленшчыне]] і [[Беларусь|Беларусі]]. Упершыню згаданая ў 1323 годзе, Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], у далейшым выступала культурным і духоўным цэнтрам народаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Назва == Назва горада паходзіць ад ракі [[Вільня (рака)|Вільня]], на ўтоку якой у [[Вілія|Вілію]] (Нярыс) узнікла паселішча. Корань ''Viln-'' таксама ў назвах літоўскіх рэк тыпу ''Vilnoja, Vilnutis'', балацін ''Vilnaujė, Vilnia-raistis''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 384.</ref>. Значэнне «хваля» ў літоўскіх слоў ''vilnià'' [= вільня́], ''vilnius'' (засведчана ўжо ў XVII стагоддзі), ''vilnė, vilnis''. Адсюль ''vilnyti'' «хвалявацца, ісці хвалямі; наплываць (хвалямі)». Далей да аднаго са значэнняў шматзначнага індаеўрапейскага *''ṷel-'' «круціць, віць, каціць»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1140—1143.</ref>. Рачная назва Вільня матывавана хуткаплыннасцю ракі, якая хутка «накатвае» хвалямі. Такой самай семантыкі і назва [[Вілія|Віліі]], якая ад таго ж кораня *''ṷel-''. Упершыню горад пад назвай Вільня (у форме ''Vilna'') згаданы ў лісце вялікага князя Гедзіміна ад 25 студзеня 1323 года<ref>В. Н. Топоров. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф // Балто-славянские этноязыковые контакты. Москва, 1980. С. 11—15.</ref> да [[ганза|ганзейскіх гарадоў]] [[Любек]]а, [[Магдэбург]]а і [[Кёльн]]а, дзе гаворыцца, што горад існаваў здаўна. У літоўскіх помніках пісьменнасці 1600, 1653 і пазнейшых гадоў сустракаецца варыянт ''Vilnius''. Афіцыйная назва ''Vilnius'' з 1940 года. == Геаграфія == Вільня размешчана ў паўднёва-ўсходняй Літве, пры зліцці рэк [[Вільня (рака)|Вільня]] і [[Нярыс]] ([[Вілія]]). Горад займае тэрасы старажытнай даліны Віліі, абмежаваны двума марэннымі ўзвышшамі. Горад знаходзіцца за 312 кіламетраў ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і горада [[Клайпеда|Клайпеды]], галоўнага літоўскага марскога порта. Таксама звязаны дарогамі з іншымі галоўнымі гарадамі: [[Каўнас]] (102 км), [[Шаўляй]] (214 км) і [[Панявежыс]] (135 км). Плошча горада — 402 км². Будынкі займаюць 29,1 % горада, зялёныя насаджэнні займаюць 68,8 %, воды 2,1 %. == Міфалогія == З Вільняй звязаныя два міфалагічныя цыклы. Адзін — пра перадгісторыю Вільні (цыкл [[Швінтарог]]а), другі — пра заснаванне Вільні (цыкл [[Гедымін]]а). Згодна з летапіснымі сведчаннямі, яшчэ да таго, як Вільня стала горадам, на яе месцы па паганскім звычаі спальвалі князёў і баяраў. Гэты звычай быў заснаваны міфічным князем Швінтарогам, які папрасіў свайго сына [[Скірмант]]а спаліць цела пасля сваёй смерці. Пасля гэтага целы тагачаснай пляменнай арыстакратыі спальвалі толькі тут, што лічаць сведчаннем працэсаў цэнтралізацыі. На думку Ул. Тапарова, «Швінтарогам» першапачаткова называлі месца, дзе спальвалі, а потым у працэсе міфалагізацыі назва месца ўвасобілася ў імя князя. Назву «Швінтарог» даследчык тлумачыць ад літоўскага ''šventas'' «святы» і ''ragas'' «рог, вугал, мыс» і параўноўвае з літоўскімі тапонімамі ''Šventragis'', ''Šventragiai''<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 16-18, 28-30.</ref>. Менавіта «на луцэ на Швінтарозе» заснаваў Вільню князь Гедымін. Згодна з летапіснымі сведчаннямі, у часе палявання Гедымін забіў у тамтэйшых лясах тура, там жа заначаваў і ўбачыў сон: на Крывой (Лысай) гары стаіць жалезны воўк, а ў ім раве быццам сто ваўкоў раўло. Гедымін спытаў у свайго варажбіта [[Ліздзейка з дачкой на руінах храма Перуна|Ліздзейкі]] і той растлумачыў, што сэнс сна — у тым, што тут узнікне магутны сталічны горад<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 40-44.</ref>. == Гісторыя == === X тысячагоддзе да н.э. — XIII стагоддзе === Паводле археалагічных даследаванняў, тэрыторыя сучаснага горада была заселена яшчэ ў [[Палеаліт|палеаліце]] (X тыс. да н.э.) і [[Неаліт|неаліце]] (IV—III тыс. да н.э.). На думку літоўскага лінгвіста [[К. Буга|Казіміра Бугі]], [[славяне]]-[[крывічы]] з’явіліся тут у VI—VII стагоддзях. Яны жылі цераспалосна з [[Балты|балцкім]] насельніцтвам. Каля падэшвы сучаснай [[Замкавая гара (Вільнюс)|Замкавай гары]] выяўлены сляды старажытнага паселішча V—IX стагоддзяў, выцягнутага ўздоўж гразкай даліны [[Вільня (рака)|Вільні]]. === XIII—XV стагоддзі === [[Файл:Vilnius Gediminas tower.jpg|thumb|[[Вежа Гедзіміна]].]] У XIII—XIV стагоддзях блізу вусця [[Вільня (рака)|Вільні]] за­кладзены ком­плекс умацаванняў, які складаўся з трох зам­каў: Верх­няга (Гедзімінаў), Ніжняга і Крывога. Першапачаткова горад размяшчаўся на так званай [[Крывая гара|Крывой (Лысай) гары]], што дало паселішчу назву, зафіксаваную ў пісьмовых крыніцах XIV стагоддзя. Значную колькасць тагачасных жыхароў горада складалі [[Усходнія славяне|ўсходнія славяне]] насельніцтва, жылі тут таксама тубыльцы-[[літоўцы]]. Пад аховай Крывога замка на левым беразе Вільні і вакол Крывой гары, на якой пазней узнік [[Віленскі Верхні замак|Верхні замак]], пачало разрастацца паселішча. Тут выяўлены культурныя пласты таўшчынёй каля 8 м, ніжні з іх датуецца XIII стагоддзем. Паводле пісьмовых крыніц Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў часы праўлення [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а (1316—1341). У гэты час дасылаліся запрашэнні [[рамеснік]]ам і купцам з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], каб яны прыязджалі ў Вільню на сталае жыццё. Падчас кіравання вялікага князя [[Альгерд]]а горад набыў новую планіровачную структуру. На эканамічнае развіццё станоўча паўплывала наданне гораду [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (1387). Гэта ўзмацніла і пашырыла гандлёвыя сувязі з іншымі гарадамі Вялікага Княства Літоўскага, а таксама [[Польшча|Польшчы]] і [[Ганза|Ганзы]]. Моцна цярпела Вільня ад спусташальных набегаў крыжакоў у 1321, 1365, 1375 гадоў і інш. У 1377 годзе яны спалілі частку горада. У 1377 годзе пасля 6-дзённай аблогі крыжакі ўзялі штурмам і спалілі Крывы замак, аднак, нягледзечы на працяглую асаду, [[Ніжні замак (Вільнюс)|Ніжнім замкам]] каля падножжа гары Гедзіміна не авалодалі. У 1391 годзе напад паўтарыўся і прывёў да сутычкі з літоўскім войскам. Апошні раз крыжакі былі пад сценамі горада ў 1402 годзе. У 1399 і 1419 гадах горад моцна пацярпеў ад пажараў. Паводле апісання французскага падарожніка [[Жыльбер дэ Лануа|Жыльбера дэ Лануа]] за 1413 года, горад быў неўмацаваны, выцягнуты вузкай паласой уздоўж р. Вільня, забудаваны драўлянымі дамамі, сярод якіх зрэдку трапляліся мураваныя храмы. На Высокай гары размяшчаўся замак, умацаваны «каменнем, зямлёй і мурам». З 1413 года Вільня — цэнтр [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. З 1416 года ў горадзе знаходзілася рэзідэнцыя [[Літоўская мітраполія|літоўскага праваслаўнага мітрапаліта]]. Паступова горад набыў статус важнага палітычнага цэнтра [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], куды прыязджалі пасольствы з розных краін. У 1492 годзе тут заснаваны [[Віленскі манетны двор]] і першая аптэка. З канца XV стагоддзя ў глыб Вялікага Княства Літоўскага пачалі рабіць рэйды крымскія татары і войскі маскоўскіх вялікіх князёў, што стварала небяспеку для сталіцы. У сувязі з гэтым магістрат і гарадская абшчына прынялі рашэнне пабудаваць вакол горада абарончую сцяну, будаўніцтва якой скончылася ў 1522 годзе, даўжыня склала 2,4 км. === XVI—XVII стагоддзі === [[Файл:Vilnius Ostrobramska.jpg|thumb|left|Вуліца Вастрабрамская]] У XVI стагоддзі адбываўся далейшы росквіт горада, расшырэнне яго тэрыторыі. На месцы драўляных дамоў і храмаў, мясцовыя і замежныя дойліды і будаўнікі пачалі ствараць раскошныя [[рэнесанс]]ныя мураваныя палацы. Сярод якіх вылучаліся палацавыя комплексы [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Кішкі|Кішкаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Сапегі|Сапегаў]], [[Астрожскія|Астрожскіх]] і інш. магнатаў вялікага княства. На актывізацыю мураванага будаўніцтва паўплывалі пажары ў 1419, 1513, 1520, 1530 і 1557 гадоў, у выніку якіх выгарала значная частка горада. Навокал пышных палацаў ляжалі прадмесці пераважна драўлянага горада з хаатычнай забудовай курнымі хатамі. У 1536 годзе праз [[Вілія|Вілію]] перакінуты першы мураваны мост, які пазней атрымаў назву [[Зялёны мост, Вільнюс|Зялёны]]. У 1511 годзе ў Вільні было 7 касцёлаў і 14 цэркваў. З 1524 года пачала дзейнічаць паперня, каля 1540 года арсенал і гарматная ліцейня, з сярэдзіны XVI стагоддзя — вадаправод у драўляных трубах. У 1547 годзе Марцін Палецкі заснаваў шкляную [[Гута (прадпрыемства)|гуту]]. У 1596 годзе ў Вільні было 15 праваслаўных цэркваў, 14 каталіцкіх касцёлаў, адзін лютэранскі і два кальвінісцкія зборы, а таксама некалькі сінагог<ref>Котлярчук, А. Православная церковь в Великом княжестве Литовском // Вестник Белорусского православного экзархата. — 1998. — № 1. — С. 7 — 25.</ref>. У гэты перыяд Вільня стала галоўным інтэлектуальным, адукацыйным і выдавецкім цэнтрам Вялікага Княства Літоўскага. Унікальнай асаблівасцю дакументальнай і кніжнай культуры горада быў шрыфтавы плюралізм: адначасова выкарыстоўваліся пяць алфавітаў. [[Кірыліца]] ўжывалася для [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] і [[старабеларуская мова|старабеларускай]] моў; [[лацінскі алфавіт|лацініца]] — для [[лацінская мова|лаціны]], польскай, літоўскай і нямецкай; [[яўрэйскае пісьмо]] — для [[іўрыт]]а і [[ідыш]]а; [[арабскае пісьмо]] выкарыстоўвалася [[літоўскія татары|мясцовымі татарамі]] для напісання [[кітабы|кітабаў]] і хамаілаў; [[грэчаскі алфавіт]] ужываўся ў праваслаўных школах і палеміцы{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. Дзяржаўным і судовым справаводствам кіравала старабеларуская мова, дакументы якой, у тым ліку [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыка ВКЛ]], захоўваліся на [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замку]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=82}}. Аднак у вусных зносінах і на гарадскіх вуліцах гучалі таксама польская, літоўская, нямецкая мовы і ідыш. Згодна з віленскім вількюрам ([[гарадское права|гарадскім статутам]]) 1551 года, выклікі ў суд і выракі павінны былі абвяшчацца на трох мовах: польскай, літоўскай і «рускай» (старабеларускай){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. З пачатку XVI стагоддзя Вільня робіцца найбуйнейшым цэнтрам [[Беларускае кнігадрукаванне|кнігадрукавання]]. У 1522 годзе тут пачала працаваць першая ва Усходняй Еўропе [[Віленская друкарня Скарыны|друкарня]] [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=194—195}}. У перыяд з 1574 па 1655 год у горадзе дзейнічала каля 13 друкарань розных канфесій (праваслаўныя, каталіцкія, уніяцкія, пратэстанцкія). Сярод найбольш значных — [[друкарня Мамонічаў]], дзе ў 1588 годзе быў надрукаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Трэці Статут ВКЛ]], езуіцкая Друкарня Акадэміі, пратэстанцкая друкарня [[Ян Карцан|Яна Карцана]] і [[Віленская брацкая друкарня]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=196—198}}. Хутка развівалася адукацыя. У 1579 годзе кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторый]] заснаваў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскую езуіцкую акадэмію]] (універсітэт), колькасць студэнтаў у якой да пачатку XVII стагоддзя перавысіла 1000 чалавек{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=176}}. Акрамя акадэміі, у горадзе дзейнічалі высокаўзроўневыя пратэстанцкія і праваслаўныя школы (у прыватнасці, [[Віленская брацкая школа]], дзе выкладалі [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Л. Зізаній]] і [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкі]]){{sfn|Niedźwiedź|2012|с=163—170}}. Развівалася і літаратура на [[Літоўская мова|літоўскай мове]]: у 1599 годзе ў Вільні выйшла першая літоўскамоўная кніга ў ВКЛ — пераклад «Пасцілы» [[Якуб Вуек|Я. Вуека]], выкананы [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкшам]], а каля 1620 года езуіт [[Канстанцінас Шырвідас|К. Шырвідас]] выдаў першы польска-лацінска-літоўскі слоўнік «Dictionarium trium linguarum»{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121—122}}. Моцны пажар у 1610 года знішчыў у Вільні 4700 дамоў, замкі і 10 храмаў. Аднак пры падтрымцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] і [[Каралі польскія|польскага караля]] [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] і [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] горад быў адбудаваны. Цэнтр горада забудоўваўся ў асноўным мураванымі будынкамі, узніклі новыя вуліцы і плошчы. К сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 840 крам, 37 храмаў розных канфесій, дзейнічалі калегіі езуітаў і ўніятаў, школы евангельскіх рэфарматараў і праваслаўныя, 10 друкарняў. У перыяд [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] у ліпені 1655 года пасля жорсткага бою на подступах да горада і зацятай абароны з вулічнымі баямі, сталіца Вялікага Княства Літоўскага была занята расійскімі войскамі. Горад гарэў 17 дзён. У сувязі з заключэннем у кастрычніку 1656 года Віленскага перамір’я, вайна скончылася, але не надоўга, летам 1658 года царскія войскі зноў занялі горад, акупацыя працягнулася да 1661 года. З ліхалецця Вільня выйшла разбуранай і спаленай, са стратай паловы насельніцтва. Толькі ў канцы XVII стагоддзя горад пачаў ажываць. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] многія жыхары загінулі ад голаду і эпідэміі чумы. === XVIII — пачатак XX стагоддзяў === [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552584) (cropped).jpg|thumb|left|Панарама Вільні XIX ст.]] [[Файл:Vilnius.Sv.Onos baznycia.Saint Ann's church2.jpg|thumb|Касцёл Св. Ганны]] З цягам часу горад паступова адрадзіўся. У 1773 годзе пасля ліквідацыі езуіцкага ордэна заснавана [[Адукацыйная камісія]], якая рэарганізавала сістэму адукацыі на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Вільня з’яўлялася адным з цэнтраў [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]]. 22—23 красавіка 1794 года паўстанцы адваявалі горад у рускіх і ўтрымлівалі яго да 11 жніўня ([[Віленскае паўстанне (1794)|Віленскае паўстанне]]). Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|3-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) горад увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і стаў цэнтрам спачатку [[Літоўская губерня|Літоўскай]], пазней [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], [[Віленскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губернатарства]]. У пачатку XIX стагоддзя Вільня — трэці па велічыні (пасля [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Масква|Масквы]]) горад царскай Расіі. Пазбаўлены статуса сталіцы горад, аднак, да пачатку XX стагоддзя заставаўся культурным і ў значнай ступені палітычна-адміністрацыйным цэнтрам, горад захоўваў некаторыя прывілеі магдэбургскага права. Напярэдадні вайны 1812 года ў Вільні было каля 36 тыс. жыхароў, больш за 700 мураваных і столькі ж драўляных дамоў, 25 цэркваў і 23 манастыры. У выніку Віленскай аперацыі горад 16 чэрвеня акупіраваны французскімі войскамі. Яшчэ да пачатку вайны ў Пскоў былі перавезены, геаграфічныя карты, архівы, казённыя грошы, планы і інш. дакументы. У дзень прыбыцця Напалеона, кіраўнікі магістрата ўручылі ключы ад гарадской брамы. Няглядзечы на прыязныя адносіны польскай і вялікалітоўскай шляхты да французаў, горад рабаваўся. 1(13) ліпеня 1812 года Напалеон у Вільні падпісаў дэкрэт аб стварэнні Часовага Урада Вялікага Княства Літоўскага ў складз 7 членаў і сакратара. Галоўным камендантам горада быў прызначаны французскі генерал Жаміні. Па загаду Напалеона ў жніўні 1812 года з прадстаўнікоў мясцовай моладзі ўтворана Віленская нацыянальная гвардыя, якая выконвала паліцэйскія функцыі. Гандлёвае жыццё ў горадзе вельмі моцна аслабла. Вынікам рабаванняў з’явіўся голад. Пачаліся захворванні дызентырыяй, сыпным тыфам, цынгой. Восенню 1812 года толькі ў ваенных шпіталях горада налічвалася каля 1 тыс. хворых. 28 лістапада 1812 года горад заняты рускімі войскамі. Пасля вайны горад паступова пачаў абуджацца, ствараліся патрыятычныя таварыствы шубраўцаў, філаматаў, філарэтаў і інш. Падчас [[паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] у горадзе дзейнічаў Віленскі паўстанскі камітэт, арганізоўваліся атрады для барацьбы з царскімі войскамі. Пасля задушэння паўстання быў закрыты Віленскі ўніверсітэт, пакінуты толькі медыцынскі і тэалагічны факультэты. У 1835 годзе з склад Вільні ўваходзіла 10 прадмесцяў: Антокаль, Папоўшчына, Зарэчча, Паплавы, Роса, Востры Канец, Руднішкі, Пагулянка, Лукішкі, Сніпішкі. У горадзе пражывала каля 50 тыс. чал., з іх 6658 шляхцічаў, 272 купцы, 4930 мяшчан, 20 642 яўрэі, былі 1552 дамы, 6 рынкаў. Дзейнічалі 25 касцёлаў, 20 кляштараў і 7 капліц, 2 уніяцкія царквы і 2 кляштары, евангельскія касцёл і капліца, мячэць, 4 сінагогі і 2 царквы. З сярэдзіны XIX стагоддзя пачала развівацца прамысловасць. У 1860—1862 гадах праз горад пракладзена чыгунка Пецярбург-Варшава, у 1874 годзе — Лібава-Роменская. У 1864 годзе адкрыта першая фабрыка (газавая), пачаў дзейнічаць чыгуналіцейны завод Цымермана. Найбуйнейшае прадпрыемства таго часу — тытунёвае таварыства Дурунчы і Шмемана — створана ў 1865 годзе. У пачатку 1880-х гадоў адкрыўся шэраг прадпрыемстваў метала- і дрэваапрацоўкі, гарбарнай, харчовай прамысловасці. У 1894—1895 гадах у горадзе дзейнічалі 286 прадпрыемстваў, у 1906 годзе — 225, у 1914 годзе — 266. У 1897 годзе створана акцыянернае таварыства піваварнага завода Шопэна, у 1900 годзе пачаў працаваць металаапрацоўчы завод. З пачаткам дзейнасці газавай фабрыкі, цэнтральная частка горада асвятлялася газай; спіртава-шкіпінарныя і алейныя ліхтары былі заменены на іншых вуліцах на газавыя ў 1876 годзе. У 1879—1882 гадах замест драўляных вадаправодных труб былі пракладзены жалезныя. З 1893 года пачала працаваць конка, з 1896 года — тэлеграфная станцыі і тэлефонная сетка. У 1905 годзе з’явіліся першыя аўтамабілі, у 1908 годзе — трамвай. У пачатку XX стагоддзя ў горадзе было ўжо некалькі навучальных устаноў, у тым ліку настаўніцкі інстытут, 2 мужчынскія і 1 жаночая гімназія, рэальнае, гарадское, чыгуначнае, класічнае, пяхотна-юнкерскае, камерцыйнае і хіміка-тэхналагічнае вучылішчы, паштова-тэлеграфная школа, Літоўская духоўная і Рымска-каталіцкая епархіяльныя семінарыі, Марыінскія вышэйшыя жаночыя курсы, і інш. === XX стагоддзе === [[Файл:Vilnius University.Observatory.jpg|thumb|left|[[Віленскі ўніверсітэт]], абсерваторыя]] У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе горад заняты германскімі войскамі. Цэнтр адміністрацыйнай акругі ў складзе [[Обер-Ост]]. Нямецкія акупацыйныя ўлады дазволілі правесці [[Віленская канферэнцыя|канферэнцыю ў Вільні]] 18—23 верасня 1917 года, падчас яе была абраная Рада Літвы ([[Літоўская Тарыба]]), якая пачала сваю дзейнасць у мэтах стварэння Літоўскай дзяржавы. 16 лютага 1918 года Вільня абвешчана сталіцай не­за­лежнай Літ­вы, але не ўдалося сфарміраваць урад і іншыя дзяржаўныя ўстановы з-за прысутнасці нямецкіх войскаў. 11 ліпеня 1918 года абвешчана [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва]], у якім прапанавана пасада манарха нямецкаму прынцу і ваеннаму [[Вільгельм Карл фон Урах|Вільгельму Карлу фон Ураху]] (прыняў імя Міндоўг II). Пасля капітуляцыі Германіі ў вайне, у студзені 1918 — лютым 1919 сталіца Літоўскай савецкай рэспублікі, у лютым — красавіку 1919 года — [[Літоўска-Беларуская ССР|Літоўска-Бе­ларускай ССР]]. 19 красавіка 1919 года Вільня была занята польскімі войскамі. 14 ліпеня 1920 года горад заняты Чырвонай Арміяй. 9 кастрычніка 1920 года польскія войскі пад камандаваннеем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Л. Жалігоўскага]], зноў захапілі Вільню, стварыўшы тым самым [[Віленскі канфлікт (1920—1939)]]. З кастрычніка 1920 года горад у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У 1926—1937 гадах каля горада размяшчаўся штаб [[Брыгада КАП «Вільна»|брыгады Корпуса аховы памежжа «Вільна»]]. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь]] (1939), горад быў заняты савецкімі войскамі. Было створана Часовае кіраванне Вільні і Віленскай вобласці. Пад націскам сталінскага кіраўніцтва [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] ўрад [[Літва|Літвы]] быў вымушаны падпісаць 10.10.1939 [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскі дагавор аб узаемадапамозе]]. Паводле яго Вільня і Віленская вобласць перадаваліся Літве, а ўзамен на літоўскай тэрыторыі былі размешчаны савецкія ваенныя базы. У лістападзе 1939 г. літоўская адміністрацыя ўзяла Вільню пад кантроль. На першай сесіі Народнага сейма Літвы былі прыняты дэкларацыі ад устанаўленні Савецкай улады і абвяшчэнні [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]]. Літва ўвайшла ў склад СССР. Вярхоўны савет Літвы прыняў рашэнне аб пераводзе ў Вільню літоўскага ўрада і дзяржаўных устаноў. Адбываўся вялікі прыток літоўскага насельніцтва. 24 чэрвеня 1941 года горад акупіраваны нямецкімі вайскамі. Аднавілася дзейнеасці літоўскай дасавецкай адміністрацыі. 13 ліпеня 1944 года Вільня вызвалена Чырвонай арміяй і польскай [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]]. Пры адступлені гітлераўцы знішчылі каля 40 % жылога фонду горада, 30 % буйных прамысловых прадпрыемстваў. За час нямецкай акупацыі загінула прыблізна 70 тыс. жыхароў. Пасля вайны горад паціху пачаў аднаўляцца. === Канец XX — пачатак XXI стагоддзяў === [[Файл:The Presidential Palace in Lithuania.jpg|thumb|Прэзідэнцкі палац]] [[11 сакавіка]] [[1990]] г. Вышэйшая Рада Літоўскай ССР абвясціла аддзяленне ад Савецкага Саюза і намер аднавіць незалежную Рэспубліку Літву. [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] прыняў 29 сакавіка 1990 года заяву «Аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР», паводле яе, у выпадку выхаду Літвы са складу [[СССР]] [[Беларуская ССР]] будзе патрабаваць вярнуць ёй беларускія землі — горад Вільню і [[Віленская вобласць|Віленскую вобласць]], [[Свянцянскі раён|Свянцянскі]] і часткі тэрыторыі яшчэ пяці [[раёны Літвы|раёнаў Літвы]]<ref>Заява Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР // Звязда. 1990. 1 крас. С. 1.</ref>, якія ў 1939—1940 гадах Літве перадаў [[І. Сталін|Сталін]] як дар за ўваходжанне ў склад СССР. Гэта заява, зробленая па загадзе з Крамля, не мела пазітыўных водгукаў з боку беларускіх грамадска-палітычных колаў. Тэрытарыяльныя патрабаванні да Літвы не падтрымаў новы склад Вярхоўнага Савета БССР, які пачаў працаваць у маі 1990 года. Аднак заяву ад 29 сакавіка 1990 года ўскосна ўхваліў [[прэзідэнт СССР]] [[М. Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]], які на прэс-канферэнцыі ў [[Вашынгтон]]е 3 чэрвеня 1990 года заявіў, што тэрыторыя Літвы ўключае пяць раёнаў, якія раней належалі Беларусі<ref>Снапковский В. Е. История внешней политики Беларуси. Минск: БГУ, 2013. С. 393</ref><ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |title=В. Е. Снапковский. Историческая политика в Беларуси в период перестройки и парламентской республики (1985—1994 гг.) |access-date=30 снежня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728204630/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |archivedate=28 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэкларацый Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР ад 9 студзеня 1991 года Савецкі Саюз увёў войска ў Вільню. Напружанне дасягнула найвышэйшага пункта 13 студзеня пры нападзе на дзяржаўную радыёстанцыю і Віленскую тэлевізійную вежу, калі былі забіты прынамсі чатырнаццаць грамадзянскіх асоб і сур’ёзна пацярпелі яшчэ 700. Савецкі Саюз нарэшце прызнаў літоўскую незалежнасць у жніўні 1991 года. Вільня была перабудавана і набыла выгляд сучаснага еўрапейскага горада. Шматлікія з яе старэйшых будынкаў былі адрамантаваны, а дзелавая і камерцыйная актыўнасць пачалі развівацца ў Новым Цэнтры горада. Вільня быў адабрана ў 2009 годзе як еўрапейская сталіца культуры, нараўне з Лінцам, сталіцай Верхняй Аўстрыі. == Клімат == Клімат Вільні — вільготны еўрапейскі. Тэмпературны ўлік вядзецца з 1777. Сярэдняя штогадовая тэмпература +6,1 °C (43 °F); у студзені сярэдняя тэмпература −4,9 °C (23 °F), у ліпені +17,0 °C (62,6 °F). Сярэдняя колькасць ападкаў, прыблізна 661 мм. Лета можа быць гарачым, з тэмпературай вышэй +30 °C, на працягу дня. Зімы звычайна халодныя, з тэмпературамі, якія часам дасягаюць рыскі −25 °C. У гэты час усе рэкі і азёры горада пакрываюцца тоўшчай лёду. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Месяц ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сту ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Лют ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сак ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кра ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Май ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Чэр ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліп ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Жні ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Вер ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кас ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліс ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сне ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Год |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Сярэдні максімум °C | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −3.5 | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −1.7 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 3.3 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 10.7 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 18.2 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 22.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.6 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 16.4 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.2 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 3.5 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | −0.5 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.1 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Сярэдні мінімум °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −8.7 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −7.6 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | −3.8 | style="background: #DDDDCC; color: black;" | 1.6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.5 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 10.8 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 12.3 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11.5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.7 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 3.4 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | −0.9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −5.2 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 3.4 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Крыніца: The World Meteorological Organization'' |} == Насельніцтва == Горад здаўна вылучаўся шматнацыянальным насельніцтвам, яшчэ з часоў праўлення вялікага князя [[Альгерд]]а тут пачалі асядаць немцы і яўрэі. Вялікі князь [[Вітаўт]] пасяліў тут частку [[Крымскія татары|крымскіх татар]], пры вялікім князі [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонце Кейстутавічы]] ў горадзе з’явіліся перасяленцы рамеснікі з Польшчы, Італіі і Венгрыі. Паводле перапісу ад 14 снежня 1916 года, у Вільні жыло агулам 138.794 жыхароў. Гэты лік складалі наступныя нацыі: палякі 53,67 % (74.466 чал.), яўрэі 41,45 % (57.516 чал.), літоўцы 2,09 % (2.909 чал.), рускія 1,59 % (2.219 чал.), немцы 0,63 % (880 чал.), беларусы 0,44 % (644 чал.) і іншыя ў 0,13 % (193 чал.). Перапіс ад 9 снежня 1931 паказвае, што палякі складалі 65,9 % поўнага гарадскога насельніцтва (128.600 чал.), яўрэі 28 % (54.600 чал.), рускія 3,8 % (7.400 чал.), беларусы 0,9 % (1.700 чал.), літоўцы 0,8 % (1.579 чал.), немцы 0,3 % (600 чал.), украінцы 0,1 % (200 чал.), іншыя 0,2 % (прыблізна 400 чал.). Па дадзеных усеагульнага перапісу насельніцтва [[2001]], з 542.287 жыхароў 57,8 % складалі [[літоўцы]], 18,7 % — [[палякі]], 14 % — [[рускія]], 4 % — [[беларусы]], 0,5 % — [[яўрэі]], астатнія 5 % — прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. У 2024 годзе [[насельніцтва]] склала 602.400 чалавек. === Нацыянальны склад === Паводле даных [[Перапіс насельніцтва і жыллёвага фонду Літвы 2021 года|перапісу 2021 года]], нацыянальны склад горада быў наступным<ref>{{Cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=bf10be3f-0e79-4c5b-9477-c3c5f62bd4d1|title=Urban areas population by largest ethnic group|website=osp.stat.gov.lt|access-date=2026-03-29}}</ref>: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ Нацыянальны склад Вільні (2021) ! Нацыянальнасць !! Колькасць (чал.) !! Доля (%) |- | style="text-align:left;" | '''Усяго''' || '''546&nbsp;155''' || '''100,00''' |- | style="text-align:left;" | [[Літоўцы]] || 368&nbsp;325 || 67,44 |- | style="text-align:left;" | [[Палякі]] || 83&nbsp;002 || 15,20 |- | style="text-align:left;" | [[Рускія]] || 52&nbsp;489 || 9,61 |- | style="text-align:left;" | [[Беларусы]] || 14&nbsp;441 || 2,64 |- | style="text-align:left;" | [[Украінцы]] || 4&nbsp;586 || 0,84 |- | style="text-align:left;" | Іншыя || 5&nbsp;552 || 1,02 |- | style="text-align:left;" | Не ўказалі || 17&nbsp;761 || 3,25 |} == Эканоміка == [[Файл:Vilnius Modern Skyline At Dusk, Lithuania - Diliff.jpg|thumb|Сучасны Новы цэнтр Вільні]] Вільня — галоўны эканамічны цэнтр Літвы і адзін з найбольшых фінансавых цэнтраў Балтыйскіх дзяржаў. Нават пры тым, што ў горадзе жыве толькі 15 % насельніцтва Літвы, на Вільню прыпадае прыблізна траціна [[Валавы ўнутраны прадукт|валавога ўнутранага прадукта]] ўсёй краіны<ref>https://web.archive.org/web/20080703204949/http://www.vilnius.lt/new/en/investicijos.php</ref>. Меркаваны валавы ўнутраны прадукт Вільні, на душу насельніцтва, заснаваны на [[Парытэт пакупной здольнасці|парытэце пакупной здольнасці]] валют, у 2005 г. з’яўляўся прыблізна 33 100 $, што вышэй сярэдняга ліку Еўрапейскага саюза. Вільня унясла больш за 10 015 мільярдаў літаў у нацыянальны бюджэт 2008 года. Гэта прыкладна 37 % ад усяго бюджэту. Каўнас, другі па велічыні горад, занёс толькі 1.5 мільярда. Праходзіць штогадовы кірмаш [[Казюкі]]. == Культура == === Музеі === У Вільні дзенічаюць [[Нацыянальны музей Літвы]] (заснаваны ў 1855 годзе як [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей]]; з 1992 сучасная назва), [[Дзяржаўны яўрэйскі музей Віленскага гаона]] (1913, некалькі разоў зачыняўся; узноўлены ў 1989), [[Літоўскі мастацкі музей]] (1941), які ўключае таксама [[Карцінная галерэя (Вільня)|Карцінную галерэю]] са зборам жывапісу 15-19 стст. і [[Палац Радзівілаў (Вільня)|палац Радзівілаў]] (канец 17 ст.), [[Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно|музей тэатра, музыкі і кіно]] (1926, 1964), [[музей царкоўнай спадчыны]] (заснаваны ў 1968 у [[Касцёл Святога Міхаіла (Вільня)|касцёле Св. Міхаіла]]), [[Музей прыкладнога мастацтва (Вільнюс)|прыкладнога мастацтва]] (1987; у будынку [[Стары арсенал (Вільня)|Старога арсенала]]), [[Мастацкі цэнтр балтыйскага бурштыну|бурштыну]] (1995)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/3800308|title=ВИЛЬНЮС • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2024-12-05}}</ref>, [[Літоўскі чыгуначны музей]]. === Тэатры і музычныя калектывы === Дзейнічаюць [[Літоўскі тэатр оперы і балета]], [[Літоўскі нацыянальны тэатр драмы|Нацыянальны тэатр драмы]] (1940), [[Вільнюскі стары тэатр|Рускі драматычны]] (1946), «[[Meno Fortas]]» (1998), два лялечныя тэатры і інш.; [[Нацыянальная філармонія Літвы|Нацыянальная філармонія]] (1940), пры ёй — [[Нацыянальны сімфанічны аркестр Літвы|Нацыянальны сімфанічны аркестр]] (1940-41, з 1958), [[Літоўскі камерны аркестр]]. Працуе [[Цэнтр духоўнай музыкі ордэна езуітаў]] (1995)<ref name=":0" />. === Фестывалі і конкурсы === Праводзяцца [[Міжнародны конкурс піяністаў і арганістаў імя М. Чурлёніса]] (з 1965), [[Міжнародны арганны фестываль]] (1968), рэспубліканскія спеўныя святы (1946, 1950, далей 1 раз на 5 гадоў, з 1990 1 раз на 4 гады)<ref name=":0" />. == Спорт == * [[БК Летувас Рытас]] — баскетбольны клуб. * [[ФК Жальгірыс Вільнюс]] — футбольны клуб. * [[Стадыён ЛФФ]] па футболу. == Адукацыя == Горад мае шмат універсітэтаў. Найбольшы і самы стары — [[Віленскі ўніверсітэт]] з 23.000 студэнтаў. Наступныя: * [[Універсітэт імя М. Ромера]] (19.000 студэнтаў) * [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна]] (13.500 студэнтаў) * [[Віленскі педагагічны ўніверсітэт]] (12.500 студэнтаў). Існуюць таксама спецыялізаваныя ўстановы з універсітэцкім статутам: * [[Ваеннае вучылішча Літвы]] * [[Віленская акадэмія мастацтваў]] * [[Нацыянальная школа мастацтваў]] * [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] * [[Вышэйшая школа міжнароднага права і бізнесу]] == Транспарт == Вільня ляжыць блізка да мяжы [[ЕС]] з [[Беларусь|Беларуссю]] ў пэўным «мёртвым куце» з боку ад транспартных шляхоў. Праз Вільню ідуць транзітныя цягнікі з [[Расія|Расіі]] праз [[Беларусь]] у [[Калінінград]]. Іншыя важныя транспартныя шляхі ідуць праз гістарычную сталіцу Літвы — [[Каўнас]]. Да яе з Вільні ідзе хуткасная магістраль. Вільня мае міжнародны [[Вільнюскі аэрапорт|аэрапорт]]. З Вільні аўтастрады вядуць праз [[Каўнас]] да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] да паромаў [[Клайпеда|Клайпеды]] і ў [[Панявежыс]] з выхадам на [[Via Baltica]]. Таксама важная аўтастрада ідзе на [[Мінск]]. === Грамадскі транспарт === [[Файл:Snipiskes.jpg|thumb|220px|Сучасная Вільня]] Вільня не мае ані [[метрапалітэн]]а, ані [[трамвай]]най сістэмы. У грамадскім транспарце дамінуюць [[аўтобус]]ы і [[Вільнюскі тралейбус|тралейбусы]]. Плануецца будаўніцтва трамвайных ліній, якія злучаць Вільню з прыгарадамі. == Славутасці == * [[Віленская ратуша]] * [[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|Касцёл Святой Ганны]] * [[Касцёл Святога Варфаламея (Вільнюс)|Касцёл Святога Варфаламея]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільнюс)|Касцёл Святых Францыска і Бернарда, Вільнюс]] * [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Кафедральны сабор у імя Унебаўзяцця Прачыстай Маці Божай (Прачысценскі сабор)]] * [[Помнік Міндоўгу (Вільнюс)|Помнік Міндоўгу]] === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка (Вільнюс)|Касцёл Святога Юзафа Абручніка]] == Палацы Вільні == * [[Палац Бжастоўскіх]] * [[Палац Слушкаў]] == Вільня і беларусы == {{асноўны артыкул|Беларусы ў Вільні}} [[Файл:Puszkin w Wilnie.jpg|thumb|Дэманстрацыя ў гадавіну смерці К. Каліноўскага, 21 сакавіка 2010 г.]] 3 часоў ВКЛ да I сусветнай вайны сацыяльна-эканамічнае, нацыянальнае і культурнае развіцце беларусаў і літоўцаў праходзіла ў адзінай дзяржаўнай прасторы. Галоўным беларускім асяродкам тут здаўна была Вільня, дзе існавалі агульныя дзяржаўныя і культурныя ўстановы, у т. л. [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская брацкая друкарня]], тут выдаваў кнігі [[Францыск Скарына]]. Пасля далучэння ў канцы XVIII стагоддзя беларускіх і літоўскіх зямель да Расійскай імперыі беларусы і літоўцы разам удзельнічалі ў нацыянальна-вызваленчым руху. Тут быў арыштаваны і пакараны смерцю [[Кастусь Каліноўскі]]. У пачатку XX стагоддзя дзейнічалі [[Віленскае мастацка-прамысловае таварыства]], [[Віленскае мастацкае таварыства]], [[выдавецтва «Нашай нівы»]], [[Беларускае выдавецкае таварыства]] (працягвала дзейнасць у 1919—1930 гадах), [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні]], [[Беларускі настаўніцкі саюз]], выдаваліся газеты «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». 12 лютага 1910 года ў клубе чыгуначнікаў адбылася [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні]]. У Першую сусветную вайну, пасля акупацыі германскімі войскамі, у Вільні ў 1915 быў арганізаваны [[Беларускі клуб]]. 3 абвяшчэннем незалежнасці Літвы (люты 1918) дзейнасць беларуcкіх арганізацый каардынавала [[Віленская беларуская рада]], прадстаўнікі якой увайшлі ў [[Літоўская Тарыба|Літоўскую Тарыбу]]. У снежні 1918 года ў Вільні знаходзіўся ўрад [[БНР]]. У кастрычніку 1920 года войскі польскага генерала Л. Жалігоўскага захапілі Вільню, абвешчана [[Сярэдняя Літва]]. 9 кастрычніка 1920 года ў Вільні на нарадзе беларускіх дзеячаў, у якой прынялі ўдзел [[Браніслаў Тарашкевіч]], [[Вацлаў Іваноўскі]], [[Антон Луцкевіч]] і інш., было вырашана выкарыстаць спрыяльныя палітычныя абставіны для развіцця беларускай адукацыі і асветы. У 1921 годзе А. Луцкевіч стварае Беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Па прапанове ўрада Б. Тарашкевіч заняў пасаду старшага рэферэнта ў Дэпартаменце асветы. У 1921 годзе па ініцыятыве Тарашкевіча створана Таварыства беларускай школы. У пачатку 1922 года сейм зацвердзіў уключэнне Віленшчыны ў склад Польшчы. 3 гэтага часу і да канца 1939 года Вільня была грамадскім, асветным і культурным цэнтрам беларусаў. У горадзе ствараліся палітычныя, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. У горадзе ствараліся і дзейнічалі беларускія палітычныя партыі, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. Актыўнасцю вызначаліся [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]], [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]], Беларускі пасольскі клуб, Блок нацыянальных меншасцей і інш. У 1920—1930-я гады ў Вільні дзейнічалі Беларускі музей, управа [[Таварыства беларускай школы]], [[Беларускі студэнцкі саюз]], [[Беларускі сялянскі саюз]], [[Цэнтральны саюз культурных і грамадскіх арганізацый|Цэнтральны саюз культурных і гаспадарчых арганізацый]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў тут знаходзіліся Галоўны сакратарыят і ЦК [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]; выдавалася больш за 100 беларускамоўных газет і часопісаў. У Вільні жылі і працавалі [[А. Луцкевіч]], [[М. Гарэцкі]], [[Б. Тарашкевіч]], [[У. Самойла]], [[А. Станкевіч]], [[С. Рак-Міхайлоўскі]], [[І. Дварчанін]], [[Р. Шырма]], [[Г. Цітовіч]], [[М. Танк]], [[П. Сергіевіч]], [[Я. Драздовіч]], [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|І. Канчэўскі (Абдзіраловіч)]] і інш. У пачатку Другой сусветнай вайны, калі Вільня і Віленскі край былі перададзены ў склад Літвы (кастрычнік 1939), спынілі дзейнасць віленскія Беларускае навуковае таварыства, Беларускі студэнцкі саюз. Падчас нацысцкай акупацыі (1941—1944) яшчэ дзейнічалі Віленская беларуская гімназія, беларуская настаўніпкая семінарыя, Беларускі музей (закрыты ў 1945 годзе), выдавалася газета «[[Беларускі голас (1942)|Беларускі голас]]» (рэд. [[Ф. Аляхновіч]]). Пасля вызвалення Літвы савецкімі войскамі частка беларусаў Віленшчыны на падставе літоўска-польскага пагаднення аб узаемнай эвакуацыі насельніцтва ад 22 верасня 1944 года перасялілася ў Польшчу. У пасляваенны перыяд беларускае палітычнае жыццё амаль поўнасцю было спынена. Практычна ўсе беларускія дзеячы і іх сем’і папалі пажд арышты і дэпартацыю. Аднаўленне дзейнасці нават у галіне беларускай культуры было немагчыма з-за рэпрэсій КДБ і амаль поўнай змены этнічнай структуры насельніцтва горада. 3 1945 года ў Літву па вярбоўцы, на новабудоўлі і інш. прыбывалі беларусы з БССР. Іх колькасць павялічылася, аднак арганізаванага нацыянальнага жыцця яны практычна не мелі. У Вільні працягвалі сваю дзейнасць [[П. Сергіевіч]], [[З. Верас]], [[Л. Луцкевіч]], [[Я. Шутовіч]] і інш. [[Файл:F.Skaryna school Vilnius.JPG|thumb|Беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны]] Актывізацыя грамадскага жыцця беларусаў пачалася ў часы лібералізацыі ў СССР (другая палова 1980-х гадоў), калі ўзнік шэраг беларускіх культурна-асветных арганізацый. У 1988 годзе [[Зоська Верас]] разам з [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам Луцкевічам]], сынам [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], утварылі спачатку клуб «[[Сябрына (Вільня)|Сябрына]]», а 4 лютага 1989 года было заснавана Таварыства беларускай культуры ў Літве<ref>[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=26947&sn_cat=35 Мы стаім ніжэй за цыганоў]</ref>. З 1989 года трансліруюцца беларускія перадачы на радыё і тэлебачанні. З 1993 года дзейнічае беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{асноўны артыкул|Вядомыя асобы Вільні}} * [[Францыск Скарына]] — беларускі першадрукар, ён выдаў тут «малую падарожную кніжку» і «Апостал». * [[Пётр Мсціславец]] — паслядоўнік Скарыны, адкрыў тут друкарню з кірылічным шрыфтам. * [[Іеранім Пражскі]] — быў прыяты пры двары вял. кн. Вітаўта, амаль год жыў у ВКЛ і распаўсюджваў гуманістычныя ідэі гусітаў. * [[Войцех з Брудзева]] — астраном, жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Адам Кіркор]] — у горадзе жыў у перыяд з 1836—1868, аўтар прац пра гісторыю і прыроду Беларусі, матэрыяльную і духоўную культуру беларускага народа. * [[Ян Чачот]] — беларуска-польскі [[паэт]]. * [[Эразм Вітэлій]] — [[публіцыст]], жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Людас Гіра]] (1884—1946) — літоўскі паэт, драматург, літаратурны крытык, перакладчык, публіцыст, грамадскі дзеяч. * [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі]] (''Ігнат Абдзіраловіч''; 1896—1923) — беларускі [[філосаф]], [[паэт]], публіцыст; аўтар праграмнага [[эсэ]] «[[Адвечным шляхам]]». * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944) — беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст. * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская]] (1886—1970) — беларуская [[мастацтвазнаўца]], [[педагог]], мемуарыстка. * [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыя Буйло]] (1893—1986) — беларуская паэтка. * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Барыс Каверда]] (1907—1987) — антыкамуністычны дзеяч беларускага паходжання, які ў 1927 годзе здзейсніў забойства прадстаўніка [[СССР]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] [[Пётр Лазаравіч Войкаў|Войкава]]. * [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыя Ямант]] (1842—1908) — удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], * [[Людвік Міхайлавіч Звяждоўскі|Людвік Звяждоўскі]] (1829—1864) — капітан расійскай арміі, член тайнага таварыства [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. * [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]] (1812/1813 — 1856) — беларускі выдавец, літаратуразнавец, публіцыст, фалькларыст. * [[Эмілія Плятэр]] ([[1806]]—[[1831]]) — беларуская фалькларыстка, прадстаўніца [[Шляхта|шляхецкага]] роду і ўдзельніца [[Паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] ([[1922]]—[[1997]]) — беларускі грамадскі і культурны дзеяч, [[педагог]], [[мемуарыст]] * [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Аляксандр Бурбіс]] ([[1885]]—[[1922]]) — беларускі грамадска-[[Палітык|палітычны дзеяч]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], акцёр, [[рэжысёр]] == Гл. таксама == * [[Віленскае княства]] * [[Віленская канферэнцыя]] * [[Вуліца Савічаус]] * [[Бітва за Вільню (1918—1919)|Змаганне польскай Самаабароны за Вільню]] * [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў]] * [[Віленская друкарня Зарэцкіх]] * [[Віленскае пытанне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Вайткявичюс Г.'' Вильнюс: от поселения до королевского города // Археология и история Литвы и северо-запада России в Средневековье. Доклады российско-литовского семинара. Вильнюс, 28-30 марта 2011 г. Вильнюс, 2013. — С. 81-107 * ''[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9B._%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D0%B0_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96.html Вандроўкі па Вільні]. — Вільня: Выдавецтва таварыства беларускай культуры, 1998. ISBN 9986-9228-2-8 * [http://pbc.biaman.pl/Content/5425/zip/ Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego]. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia2/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B.html Крачковский Ю. Предисловие к т. 20. АВАК (история Вильны) // АВАК. Вильна, 1893. Т. XX. С. XXI — CCXXVI.] // на [[pawet.net]] * {{Кніга|ref=Niedźwiedź|аўтар=Niedźwiedź J.|загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta|год=2012|месца=Kraków|выдавецтва=Universitas|старонак=502|isbn=97883-242-1855-4}} * {{Артыкул|ref=Дзярновіч|аўтар=Дзярновіч А.|загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам|год=2011|выданне=Палітычная сфера|нумар=16-17 (1-2)|старонкі=116—143}} * {{Кніга|ref=Dubiński|аўтар=Dubiński P.|загаловак=Zbiór praw y przywilejów miastu stolecznemu W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) Wilnowi nadanych|год=1788|месца=Wilno|выдавецтва=W Drukarni J. K. Mci przy Akademij}} * {{Кніга|ref=Hansisches Urkundenbuch|загаловак=Hansisches Urkundenbuch|адказны=Ed. v. W. Stein|год=1916|месца=München; Leipzig|выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses|том=Bd. 11}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.radzima.org/be/pub/2999_m/ Вільня ў фотаздымках на Radzima.org] * [http://www.jivebelarus.net/history/gistografia/vilna-vilno-vilnus.html І. Воранаў — Вільня-Вільно-Вільнюс (Гісторыя аднаго горада)] * [http://news.tut.by/society/144187.html Страчаная сталіца. Дапаможнік-гід па беларускай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090808075916/http://news.tut.by/society/144187.html |date=8 жніўня 2009 }} * [http://www.westki.info/vilnia Вільня — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051228/http://westki.info/vilnia |date=3 сакавіка 2009 }} * [http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html Василий фон Роткирх. XIII. Алцис. Легендарный богатырь в гербе города Вильны // Литовско-языческие очерки. Историческия изследования Теобальда. Вильна: Типография п. ф. О. Завадскаго, Замк. п. № 149. 1890. С. 146—156.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101018053636/http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html |date=18 кастрычніка 2010 }} * [http://www.svaboda.org/content/transcript/1794647.html «Рабі пільна — і тут будзе Вільня» // Радыё Свабода. 2009.08.07. (Фота.)] * [http://www.viv.lt/ Virtual Historical Vilnius] {{ref-lt}} {{ref-en}} * [http://klashkevich.com/vilniaby Вільня Беларуская: усе спасылкі пра беларускую спадчыну ў адным месцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150216211202/http://klashkevich.com/vilniaby/ |date=16 лютага 2015 }} * [https://www.facebook.com/VilniaGuide Старонка ў Facebook «Вільня Беларуская»] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia1/%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F._%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81.html В. Я. Вільня. Кароткі гістарычны нарыс. Б.м., (ЗША?), 1984.] // на [[pawet.net]] {{ВС}} {{Вільнюскі павет}} {{Культурная сталіца Еўропы}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Гарады Літвы}} [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Гарады Літвы]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павета]] [[Катэгорыя:Дзукія]] [[Катэгорыя:Вільня| ]] iewv6mdbikbj12004w6xmehfxl85r6l 5175674 5175660 2026-08-05T07:32:46Z Autumndancer 168015 /* Музеі */ дапаўненне 5175674 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Вільня (значэнні)}} {{НП-Літва |статус = Горад |беларуская назва = Вільня |арыгінальная назва = Vilnius |павет = Віленскі |гарадское самакіраванне = Вільнюскае |унутраны падзел = 21 сянюнія |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff |photo1a = Gedimino pilis by Augustas Didzgalvis (cropped).jpg |photo1b = Onos baznycia by Augustas Didzgalvis.jpg |photo2a = Vilnius Dawn Gate.jpg |photo2b = Three Crosses Hill 01(js).jpg |photo3a = Vilnius, Lithuania (15573331015) (cropped).jpg |photo3b = Vilnius Gedimino Pilies Bokštas Blick auf Vilnius 07.jpg |photo5a = LR Prezidentura by Augustas Didzgalvis.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 280 }} }} '''Ві́льня''' ({{lang-be-latin|Vilnia|1}}), таксама '''Ві́льнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}}) — [[сталіца]] і найбольшы горад [[Літва|Літвы]], на рацэ [[Вілія|Віліі]] пры ўтоку ў яе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Вільнюскі павет|Віленскага павета]]. Вузел чыгунак (5 кірункаў) і аўтамабільных дарог. Вільня адметна архітэктурай [[Стары горад (Вільнюс)|Старога горада]], адным з найстарэйшых і найбуйнешых гарадскіх комплексаў [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], які ў 1994 годзе быў абвешчаны аб’ектам [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Архітэктурны стыль з назвай [[Віленскае барока]], сфармаваны тут, пашыраны на ўсёй [[Віленшчына|Віленшчыне]] і [[Беларусь|Беларусі]]. Упершыню згаданая ў 1323 годзе, Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], у далейшым выступала культурным і духоўным цэнтрам народаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Назва == Назва горада паходзіць ад ракі [[Вільня (рака)|Вільня]], на ўтоку якой у [[Вілія|Вілію]] (Нярыс) узнікла паселішча. Корань ''Viln-'' таксама ў назвах літоўскіх рэк тыпу ''Vilnoja, Vilnutis'', балацін ''Vilnaujė, Vilnia-raistis''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 384.</ref>. Значэнне «хваля» ў літоўскіх слоў ''vilnià'' [= вільня́], ''vilnius'' (засведчана ўжо ў XVII стагоддзі), ''vilnė, vilnis''. Адсюль ''vilnyti'' «хвалявацца, ісці хвалямі; наплываць (хвалямі)». Далей да аднаго са значэнняў шматзначнага індаеўрапейскага *''ṷel-'' «круціць, віць, каціць»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1140—1143.</ref>. Рачная назва Вільня матывавана хуткаплыннасцю ракі, якая хутка «накатвае» хвалямі. Такой самай семантыкі і назва [[Вілія|Віліі]], якая ад таго ж кораня *''ṷel-''. Упершыню горад пад назвай Вільня (у форме ''Vilna'') згаданы ў лісце вялікага князя Гедзіміна ад 25 студзеня 1323 года<ref>В. Н. Топоров. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф // Балто-славянские этноязыковые контакты. Москва, 1980. С. 11—15.</ref> да [[ганза|ганзейскіх гарадоў]] [[Любек]]а, [[Магдэбург]]а і [[Кёльн]]а, дзе гаворыцца, што горад існаваў здаўна. У літоўскіх помніках пісьменнасці 1600, 1653 і пазнейшых гадоў сустракаецца варыянт ''Vilnius''. Афіцыйная назва ''Vilnius'' з 1940 года. == Геаграфія == Вільня размешчана ў паўднёва-ўсходняй Літве, пры зліцці рэк [[Вільня (рака)|Вільня]] і [[Нярыс]] ([[Вілія]]). Горад займае тэрасы старажытнай даліны Віліі, абмежаваны двума марэннымі ўзвышшамі. Горад знаходзіцца за 312 кіламетраў ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і горада [[Клайпеда|Клайпеды]], галоўнага літоўскага марскога порта. Таксама звязаны дарогамі з іншымі галоўнымі гарадамі: [[Каўнас]] (102 км), [[Шаўляй]] (214 км) і [[Панявежыс]] (135 км). Плошча горада — 402 км². Будынкі займаюць 29,1 % горада, зялёныя насаджэнні займаюць 68,8 %, воды 2,1 %. == Міфалогія == З Вільняй звязаныя два міфалагічныя цыклы. Адзін — пра перадгісторыю Вільні (цыкл [[Швінтарог]]а), другі — пра заснаванне Вільні (цыкл [[Гедымін]]а). Згодна з летапіснымі сведчаннямі, яшчэ да таго, як Вільня стала горадам, на яе месцы па паганскім звычаі спальвалі князёў і баяраў. Гэты звычай быў заснаваны міфічным князем Швінтарогам, які папрасіў свайго сына [[Скірмант]]а спаліць цела пасля сваёй смерці. Пасля гэтага целы тагачаснай пляменнай арыстакратыі спальвалі толькі тут, што лічаць сведчаннем працэсаў цэнтралізацыі. На думку Ул. Тапарова, «Швінтарогам» першапачаткова называлі месца, дзе спальвалі, а потым у працэсе міфалагізацыі назва месца ўвасобілася ў імя князя. Назву «Швінтарог» даследчык тлумачыць ад літоўскага ''šventas'' «святы» і ''ragas'' «рог, вугал, мыс» і параўноўвае з літоўскімі тапонімамі ''Šventragis'', ''Šventragiai''<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 16-18, 28-30.</ref>. Менавіта «на луцэ на Швінтарозе» заснаваў Вільню князь Гедымін. Згодна з летапіснымі сведчаннямі, у часе палявання Гедымін забіў у тамтэйшых лясах тура, там жа заначаваў і ўбачыў сон: на Крывой (Лысай) гары стаіць жалезны воўк, а ў ім раве быццам сто ваўкоў раўло. Гедымін спытаў у свайго варажбіта [[Ліздзейка з дачкой на руінах храма Перуна|Ліздзейкі]] і той растлумачыў, што сэнс сна — у тым, што тут узнікне магутны сталічны горад<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 40-44.</ref>. == Гісторыя == === X тысячагоддзе да н.э. — XIII стагоддзе === Паводле археалагічных даследаванняў, тэрыторыя сучаснага горада была заселена яшчэ ў [[Палеаліт|палеаліце]] (X тыс. да н.э.) і [[Неаліт|неаліце]] (IV—III тыс. да н.э.). На думку літоўскага лінгвіста [[К. Буга|Казіміра Бугі]], [[славяне]]-[[крывічы]] з’явіліся тут у VI—VII стагоддзях. Яны жылі цераспалосна з [[Балты|балцкім]] насельніцтвам. Каля падэшвы сучаснай [[Замкавая гара (Вільнюс)|Замкавай гары]] выяўлены сляды старажытнага паселішча V—IX стагоддзяў, выцягнутага ўздоўж гразкай даліны [[Вільня (рака)|Вільні]]. === XIII—XV стагоддзі === [[Файл:Vilnius Gediminas tower.jpg|thumb|[[Вежа Гедзіміна]].]] У XIII—XIV стагоддзях блізу вусця [[Вільня (рака)|Вільні]] за­кладзены ком­плекс умацаванняў, які складаўся з трох зам­каў: Верх­няга (Гедзімінаў), Ніжняга і Крывога. Першапачаткова горад размяшчаўся на так званай [[Крывая гара|Крывой (Лысай) гары]], што дало паселішчу назву, зафіксаваную ў пісьмовых крыніцах XIV стагоддзя. Значную колькасць тагачасных жыхароў горада складалі [[Усходнія славяне|ўсходнія славяне]] насельніцтва, жылі тут таксама тубыльцы-[[літоўцы]]. Пад аховай Крывога замка на левым беразе Вільні і вакол Крывой гары, на якой пазней узнік [[Віленскі Верхні замак|Верхні замак]], пачало разрастацца паселішча. Тут выяўлены культурныя пласты таўшчынёй каля 8 м, ніжні з іх датуецца XIII стагоддзем. Паводле пісьмовых крыніц Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў часы праўлення [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а (1316—1341). У гэты час дасылаліся запрашэнні [[рамеснік]]ам і купцам з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], каб яны прыязджалі ў Вільню на сталае жыццё. Падчас кіравання вялікага князя [[Альгерд]]а горад набыў новую планіровачную структуру. На эканамічнае развіццё станоўча паўплывала наданне гораду [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (1387). Гэта ўзмацніла і пашырыла гандлёвыя сувязі з іншымі гарадамі Вялікага Княства Літоўскага, а таксама [[Польшча|Польшчы]] і [[Ганза|Ганзы]]. Моцна цярпела Вільня ад спусташальных набегаў крыжакоў у 1321, 1365, 1375 гадоў і інш. У 1377 годзе яны спалілі частку горада. У 1377 годзе пасля 6-дзённай аблогі крыжакі ўзялі штурмам і спалілі Крывы замак, аднак, нягледзечы на працяглую асаду, [[Ніжні замак (Вільнюс)|Ніжнім замкам]] каля падножжа гары Гедзіміна не авалодалі. У 1391 годзе напад паўтарыўся і прывёў да сутычкі з літоўскім войскам. Апошні раз крыжакі былі пад сценамі горада ў 1402 годзе. У 1399 і 1419 гадах горад моцна пацярпеў ад пажараў. Паводле апісання французскага падарожніка [[Жыльбер дэ Лануа|Жыльбера дэ Лануа]] за 1413 года, горад быў неўмацаваны, выцягнуты вузкай паласой уздоўж р. Вільня, забудаваны драўлянымі дамамі, сярод якіх зрэдку трапляліся мураваныя храмы. На Высокай гары размяшчаўся замак, умацаваны «каменнем, зямлёй і мурам». З 1413 года Вільня — цэнтр [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. З 1416 года ў горадзе знаходзілася рэзідэнцыя [[Літоўская мітраполія|літоўскага праваслаўнага мітрапаліта]]. Паступова горад набыў статус важнага палітычнага цэнтра [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], куды прыязджалі пасольствы з розных краін. У 1492 годзе тут заснаваны [[Віленскі манетны двор]] і першая аптэка. З канца XV стагоддзя ў глыб Вялікага Княства Літоўскага пачалі рабіць рэйды крымскія татары і войскі маскоўскіх вялікіх князёў, што стварала небяспеку для сталіцы. У сувязі з гэтым магістрат і гарадская абшчына прынялі рашэнне пабудаваць вакол горада абарончую сцяну, будаўніцтва якой скончылася ў 1522 годзе, даўжыня склала 2,4 км. === XVI—XVII стагоддзі === [[Файл:Vilnius Ostrobramska.jpg|thumb|left|Вуліца Вастрабрамская]] У XVI стагоддзі адбываўся далейшы росквіт горада, расшырэнне яго тэрыторыі. На месцы драўляных дамоў і храмаў, мясцовыя і замежныя дойліды і будаўнікі пачалі ствараць раскошныя [[рэнесанс]]ныя мураваныя палацы. Сярод якіх вылучаліся палацавыя комплексы [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Кішкі|Кішкаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Сапегі|Сапегаў]], [[Астрожскія|Астрожскіх]] і інш. магнатаў вялікага княства. На актывізацыю мураванага будаўніцтва паўплывалі пажары ў 1419, 1513, 1520, 1530 і 1557 гадоў, у выніку якіх выгарала значная частка горада. Навокал пышных палацаў ляжалі прадмесці пераважна драўлянага горада з хаатычнай забудовай курнымі хатамі. У 1536 годзе праз [[Вілія|Вілію]] перакінуты першы мураваны мост, які пазней атрымаў назву [[Зялёны мост, Вільнюс|Зялёны]]. У 1511 годзе ў Вільні было 7 касцёлаў і 14 цэркваў. З 1524 года пачала дзейнічаць паперня, каля 1540 года арсенал і гарматная ліцейня, з сярэдзіны XVI стагоддзя — вадаправод у драўляных трубах. У 1547 годзе Марцін Палецкі заснаваў шкляную [[Гута (прадпрыемства)|гуту]]. У 1596 годзе ў Вільні было 15 праваслаўных цэркваў, 14 каталіцкіх касцёлаў, адзін лютэранскі і два кальвінісцкія зборы, а таксама некалькі сінагог<ref>Котлярчук, А. Православная церковь в Великом княжестве Литовском // Вестник Белорусского православного экзархата. — 1998. — № 1. — С. 7 — 25.</ref>. У гэты перыяд Вільня стала галоўным інтэлектуальным, адукацыйным і выдавецкім цэнтрам Вялікага Княства Літоўскага. Унікальнай асаблівасцю дакументальнай і кніжнай культуры горада быў шрыфтавы плюралізм: адначасова выкарыстоўваліся пяць алфавітаў. [[Кірыліца]] ўжывалася для [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] і [[старабеларуская мова|старабеларускай]] моў; [[лацінскі алфавіт|лацініца]] — для [[лацінская мова|лаціны]], польскай, літоўскай і нямецкай; [[яўрэйскае пісьмо]] — для [[іўрыт]]а і [[ідыш]]а; [[арабскае пісьмо]] выкарыстоўвалася [[літоўскія татары|мясцовымі татарамі]] для напісання [[кітабы|кітабаў]] і хамаілаў; [[грэчаскі алфавіт]] ужываўся ў праваслаўных школах і палеміцы{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. Дзяржаўным і судовым справаводствам кіравала старабеларуская мова, дакументы якой, у тым ліку [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыка ВКЛ]], захоўваліся на [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замку]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=82}}. Аднак у вусных зносінах і на гарадскіх вуліцах гучалі таксама польская, літоўская, нямецкая мовы і ідыш. Згодна з віленскім вількюрам ([[гарадское права|гарадскім статутам]]) 1551 года, выклікі ў суд і выракі павінны былі абвяшчацца на трох мовах: польскай, літоўскай і «рускай» (старабеларускай){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. З пачатку XVI стагоддзя Вільня робіцца найбуйнейшым цэнтрам [[Беларускае кнігадрукаванне|кнігадрукавання]]. У 1522 годзе тут пачала працаваць першая ва Усходняй Еўропе [[Віленская друкарня Скарыны|друкарня]] [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=194—195}}. У перыяд з 1574 па 1655 год у горадзе дзейнічала каля 13 друкарань розных канфесій (праваслаўныя, каталіцкія, уніяцкія, пратэстанцкія). Сярод найбольш значных — [[друкарня Мамонічаў]], дзе ў 1588 годзе быў надрукаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Трэці Статут ВКЛ]], езуіцкая Друкарня Акадэміі, пратэстанцкая друкарня [[Ян Карцан|Яна Карцана]] і [[Віленская брацкая друкарня]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=196—198}}. Хутка развівалася адукацыя. У 1579 годзе кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторый]] заснаваў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскую езуіцкую акадэмію]] (універсітэт), колькасць студэнтаў у якой да пачатку XVII стагоддзя перавысіла 1000 чалавек{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=176}}. Акрамя акадэміі, у горадзе дзейнічалі высокаўзроўневыя пратэстанцкія і праваслаўныя школы (у прыватнасці, [[Віленская брацкая школа]], дзе выкладалі [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Л. Зізаній]] і [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкі]]){{sfn|Niedźwiedź|2012|с=163—170}}. Развівалася і літаратура на [[Літоўская мова|літоўскай мове]]: у 1599 годзе ў Вільні выйшла першая літоўскамоўная кніга ў ВКЛ — пераклад «Пасцілы» [[Якуб Вуек|Я. Вуека]], выкананы [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкшам]], а каля 1620 года езуіт [[Канстанцінас Шырвідас|К. Шырвідас]] выдаў першы польска-лацінска-літоўскі слоўнік «Dictionarium trium linguarum»{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121—122}}. Моцны пажар у 1610 года знішчыў у Вільні 4700 дамоў, замкі і 10 храмаў. Аднак пры падтрымцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] і [[Каралі польскія|польскага караля]] [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] і [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] горад быў адбудаваны. Цэнтр горада забудоўваўся ў асноўным мураванымі будынкамі, узніклі новыя вуліцы і плошчы. К сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 840 крам, 37 храмаў розных канфесій, дзейнічалі калегіі езуітаў і ўніятаў, школы евангельскіх рэфарматараў і праваслаўныя, 10 друкарняў. У перыяд [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] у ліпені 1655 года пасля жорсткага бою на подступах да горада і зацятай абароны з вулічнымі баямі, сталіца Вялікага Княства Літоўскага была занята расійскімі войскамі. Горад гарэў 17 дзён. У сувязі з заключэннем у кастрычніку 1656 года Віленскага перамір’я, вайна скончылася, але не надоўга, летам 1658 года царскія войскі зноў занялі горад, акупацыя працягнулася да 1661 года. З ліхалецця Вільня выйшла разбуранай і спаленай, са стратай паловы насельніцтва. Толькі ў канцы XVII стагоддзя горад пачаў ажываць. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] многія жыхары загінулі ад голаду і эпідэміі чумы. === XVIII — пачатак XX стагоддзяў === [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552584) (cropped).jpg|thumb|left|Панарама Вільні XIX ст.]] [[Файл:Vilnius.Sv.Onos baznycia.Saint Ann's church2.jpg|thumb|Касцёл Св. Ганны]] З цягам часу горад паступова адрадзіўся. У 1773 годзе пасля ліквідацыі езуіцкага ордэна заснавана [[Адукацыйная камісія]], якая рэарганізавала сістэму адукацыі на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Вільня з’яўлялася адным з цэнтраў [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]]. 22—23 красавіка 1794 года паўстанцы адваявалі горад у рускіх і ўтрымлівалі яго да 11 жніўня ([[Віленскае паўстанне (1794)|Віленскае паўстанне]]). Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|3-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) горад увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і стаў цэнтрам спачатку [[Літоўская губерня|Літоўскай]], пазней [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], [[Віленскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губернатарства]]. У пачатку XIX стагоддзя Вільня — трэці па велічыні (пасля [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Масква|Масквы]]) горад царскай Расіі. Пазбаўлены статуса сталіцы горад, аднак, да пачатку XX стагоддзя заставаўся культурным і ў значнай ступені палітычна-адміністрацыйным цэнтрам, горад захоўваў некаторыя прывілеі магдэбургскага права. Напярэдадні вайны 1812 года ў Вільні было каля 36 тыс. жыхароў, больш за 700 мураваных і столькі ж драўляных дамоў, 25 цэркваў і 23 манастыры. У выніку Віленскай аперацыі горад 16 чэрвеня акупіраваны французскімі войскамі. Яшчэ да пачатку вайны ў Пскоў былі перавезены, геаграфічныя карты, архівы, казённыя грошы, планы і інш. дакументы. У дзень прыбыцця Напалеона, кіраўнікі магістрата ўручылі ключы ад гарадской брамы. Няглядзечы на прыязныя адносіны польскай і вялікалітоўскай шляхты да французаў, горад рабаваўся. 1(13) ліпеня 1812 года Напалеон у Вільні падпісаў дэкрэт аб стварэнні Часовага Урада Вялікага Княства Літоўскага ў складз 7 членаў і сакратара. Галоўным камендантам горада быў прызначаны французскі генерал Жаміні. Па загаду Напалеона ў жніўні 1812 года з прадстаўнікоў мясцовай моладзі ўтворана Віленская нацыянальная гвардыя, якая выконвала паліцэйскія функцыі. Гандлёвае жыццё ў горадзе вельмі моцна аслабла. Вынікам рабаванняў з’явіўся голад. Пачаліся захворванні дызентырыяй, сыпным тыфам, цынгой. Восенню 1812 года толькі ў ваенных шпіталях горада налічвалася каля 1 тыс. хворых. 28 лістапада 1812 года горад заняты рускімі войскамі. Пасля вайны горад паступова пачаў абуджацца, ствараліся патрыятычныя таварыствы шубраўцаў, філаматаў, філарэтаў і інш. Падчас [[паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] у горадзе дзейнічаў Віленскі паўстанскі камітэт, арганізоўваліся атрады для барацьбы з царскімі войскамі. Пасля задушэння паўстання быў закрыты Віленскі ўніверсітэт, пакінуты толькі медыцынскі і тэалагічны факультэты. У 1835 годзе з склад Вільні ўваходзіла 10 прадмесцяў: Антокаль, Папоўшчына, Зарэчча, Паплавы, Роса, Востры Канец, Руднішкі, Пагулянка, Лукішкі, Сніпішкі. У горадзе пражывала каля 50 тыс. чал., з іх 6658 шляхцічаў, 272 купцы, 4930 мяшчан, 20 642 яўрэі, былі 1552 дамы, 6 рынкаў. Дзейнічалі 25 касцёлаў, 20 кляштараў і 7 капліц, 2 уніяцкія царквы і 2 кляштары, евангельскія касцёл і капліца, мячэць, 4 сінагогі і 2 царквы. З сярэдзіны XIX стагоддзя пачала развівацца прамысловасць. У 1860—1862 гадах праз горад пракладзена чыгунка Пецярбург-Варшава, у 1874 годзе — Лібава-Роменская. У 1864 годзе адкрыта першая фабрыка (газавая), пачаў дзейнічаць чыгуналіцейны завод Цымермана. Найбуйнейшае прадпрыемства таго часу — тытунёвае таварыства Дурунчы і Шмемана — створана ў 1865 годзе. У пачатку 1880-х гадоў адкрыўся шэраг прадпрыемстваў метала- і дрэваапрацоўкі, гарбарнай, харчовай прамысловасці. У 1894—1895 гадах у горадзе дзейнічалі 286 прадпрыемстваў, у 1906 годзе — 225, у 1914 годзе — 266. У 1897 годзе створана акцыянернае таварыства піваварнага завода Шопэна, у 1900 годзе пачаў працаваць металаапрацоўчы завод. З пачаткам дзейнасці газавай фабрыкі, цэнтральная частка горада асвятлялася газай; спіртава-шкіпінарныя і алейныя ліхтары былі заменены на іншых вуліцах на газавыя ў 1876 годзе. У 1879—1882 гадах замест драўляных вадаправодных труб былі пракладзены жалезныя. З 1893 года пачала працаваць конка, з 1896 года — тэлеграфная станцыі і тэлефонная сетка. У 1905 годзе з’явіліся першыя аўтамабілі, у 1908 годзе — трамвай. У пачатку XX стагоддзя ў горадзе было ўжо некалькі навучальных устаноў, у тым ліку настаўніцкі інстытут, 2 мужчынскія і 1 жаночая гімназія, рэальнае, гарадское, чыгуначнае, класічнае, пяхотна-юнкерскае, камерцыйнае і хіміка-тэхналагічнае вучылішчы, паштова-тэлеграфная школа, Літоўская духоўная і Рымска-каталіцкая епархіяльныя семінарыі, Марыінскія вышэйшыя жаночыя курсы, і інш. === XX стагоддзе === [[Файл:Vilnius University.Observatory.jpg|thumb|left|[[Віленскі ўніверсітэт]], абсерваторыя]] У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе горад заняты германскімі войскамі. Цэнтр адміністрацыйнай акругі ў складзе [[Обер-Ост]]. Нямецкія акупацыйныя ўлады дазволілі правесці [[Віленская канферэнцыя|канферэнцыю ў Вільні]] 18—23 верасня 1917 года, падчас яе была абраная Рада Літвы ([[Літоўская Тарыба]]), якая пачала сваю дзейнасць у мэтах стварэння Літоўскай дзяржавы. 16 лютага 1918 года Вільня абвешчана сталіцай не­за­лежнай Літ­вы, але не ўдалося сфарміраваць урад і іншыя дзяржаўныя ўстановы з-за прысутнасці нямецкіх войскаў. 11 ліпеня 1918 года абвешчана [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва]], у якім прапанавана пасада манарха нямецкаму прынцу і ваеннаму [[Вільгельм Карл фон Урах|Вільгельму Карлу фон Ураху]] (прыняў імя Міндоўг II). Пасля капітуляцыі Германіі ў вайне, у студзені 1918 — лютым 1919 сталіца Літоўскай савецкай рэспублікі, у лютым — красавіку 1919 года — [[Літоўска-Беларуская ССР|Літоўска-Бе­ларускай ССР]]. 19 красавіка 1919 года Вільня была занята польскімі войскамі. 14 ліпеня 1920 года горад заняты Чырвонай Арміяй. 9 кастрычніка 1920 года польскія войскі пад камандаваннеем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Л. Жалігоўскага]], зноў захапілі Вільню, стварыўшы тым самым [[Віленскі канфлікт (1920—1939)]]. З кастрычніка 1920 года горад у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У 1926—1937 гадах каля горада размяшчаўся штаб [[Брыгада КАП «Вільна»|брыгады Корпуса аховы памежжа «Вільна»]]. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь]] (1939), горад быў заняты савецкімі войскамі. Было створана Часовае кіраванне Вільні і Віленскай вобласці. Пад націскам сталінскага кіраўніцтва [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] ўрад [[Літва|Літвы]] быў вымушаны падпісаць 10.10.1939 [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскі дагавор аб узаемадапамозе]]. Паводле яго Вільня і Віленская вобласць перадаваліся Літве, а ўзамен на літоўскай тэрыторыі былі размешчаны савецкія ваенныя базы. У лістападзе 1939 г. літоўская адміністрацыя ўзяла Вільню пад кантроль. На першай сесіі Народнага сейма Літвы былі прыняты дэкларацыі ад устанаўленні Савецкай улады і абвяшчэнні [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]]. Літва ўвайшла ў склад СССР. Вярхоўны савет Літвы прыняў рашэнне аб пераводзе ў Вільню літоўскага ўрада і дзяржаўных устаноў. Адбываўся вялікі прыток літоўскага насельніцтва. 24 чэрвеня 1941 года горад акупіраваны нямецкімі вайскамі. Аднавілася дзейнеасці літоўскай дасавецкай адміністрацыі. 13 ліпеня 1944 года Вільня вызвалена Чырвонай арміяй і польскай [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]]. Пры адступлені гітлераўцы знішчылі каля 40 % жылога фонду горада, 30 % буйных прамысловых прадпрыемстваў. За час нямецкай акупацыі загінула прыблізна 70 тыс. жыхароў. Пасля вайны горад паціху пачаў аднаўляцца. === Канец XX — пачатак XXI стагоддзяў === [[Файл:The Presidential Palace in Lithuania.jpg|thumb|Прэзідэнцкі палац]] [[11 сакавіка]] [[1990]] г. Вышэйшая Рада Літоўскай ССР абвясціла аддзяленне ад Савецкага Саюза і намер аднавіць незалежную Рэспубліку Літву. [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] прыняў 29 сакавіка 1990 года заяву «Аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР», паводле яе, у выпадку выхаду Літвы са складу [[СССР]] [[Беларуская ССР]] будзе патрабаваць вярнуць ёй беларускія землі — горад Вільню і [[Віленская вобласць|Віленскую вобласць]], [[Свянцянскі раён|Свянцянскі]] і часткі тэрыторыі яшчэ пяці [[раёны Літвы|раёнаў Літвы]]<ref>Заява Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР // Звязда. 1990. 1 крас. С. 1.</ref>, якія ў 1939—1940 гадах Літве перадаў [[І. Сталін|Сталін]] як дар за ўваходжанне ў склад СССР. Гэта заява, зробленая па загадзе з Крамля, не мела пазітыўных водгукаў з боку беларускіх грамадска-палітычных колаў. Тэрытарыяльныя патрабаванні да Літвы не падтрымаў новы склад Вярхоўнага Савета БССР, які пачаў працаваць у маі 1990 года. Аднак заяву ад 29 сакавіка 1990 года ўскосна ўхваліў [[прэзідэнт СССР]] [[М. Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]], які на прэс-канферэнцыі ў [[Вашынгтон]]е 3 чэрвеня 1990 года заявіў, што тэрыторыя Літвы ўключае пяць раёнаў, якія раней належалі Беларусі<ref>Снапковский В. Е. История внешней политики Беларуси. Минск: БГУ, 2013. С. 393</ref><ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |title=В. Е. Снапковский. Историческая политика в Беларуси в период перестройки и парламентской республики (1985—1994 гг.) |access-date=30 снежня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728204630/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |archivedate=28 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэкларацый Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР ад 9 студзеня 1991 года Савецкі Саюз увёў войска ў Вільню. Напружанне дасягнула найвышэйшага пункта 13 студзеня пры нападзе на дзяржаўную радыёстанцыю і Віленскую тэлевізійную вежу, калі былі забіты прынамсі чатырнаццаць грамадзянскіх асоб і сур’ёзна пацярпелі яшчэ 700. Савецкі Саюз нарэшце прызнаў літоўскую незалежнасць у жніўні 1991 года. Вільня была перабудавана і набыла выгляд сучаснага еўрапейскага горада. Шматлікія з яе старэйшых будынкаў былі адрамантаваны, а дзелавая і камерцыйная актыўнасць пачалі развівацца ў Новым Цэнтры горада. Вільня быў адабрана ў 2009 годзе як еўрапейская сталіца культуры, нараўне з Лінцам, сталіцай Верхняй Аўстрыі. == Клімат == Клімат Вільні — вільготны еўрапейскі. Тэмпературны ўлік вядзецца з 1777. Сярэдняя штогадовая тэмпература +6,1 °C (43 °F); у студзені сярэдняя тэмпература −4,9 °C (23 °F), у ліпені +17,0 °C (62,6 °F). Сярэдняя колькасць ападкаў, прыблізна 661 мм. Лета можа быць гарачым, з тэмпературай вышэй +30 °C, на працягу дня. Зімы звычайна халодныя, з тэмпературамі, якія часам дасягаюць рыскі −25 °C. У гэты час усе рэкі і азёры горада пакрываюцца тоўшчай лёду. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Месяц ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сту ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Лют ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сак ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кра ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Май ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Чэр ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліп ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Жні ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Вер ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кас ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліс ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сне ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Год |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Сярэдні максімум °C | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −3.5 | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −1.7 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 3.3 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 10.7 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 18.2 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 22.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.6 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 16.4 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.2 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 3.5 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | −0.5 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.1 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Сярэдні мінімум °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −8.7 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −7.6 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | −3.8 | style="background: #DDDDCC; color: black;" | 1.6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.5 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 10.8 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 12.3 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11.5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.7 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 3.4 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | −0.9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −5.2 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 3.4 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Крыніца: The World Meteorological Organization'' |} == Насельніцтва == Горад здаўна вылучаўся шматнацыянальным насельніцтвам, яшчэ з часоў праўлення вялікага князя [[Альгерд]]а тут пачалі асядаць немцы і яўрэі. Вялікі князь [[Вітаўт]] пасяліў тут частку [[Крымскія татары|крымскіх татар]], пры вялікім князі [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонце Кейстутавічы]] ў горадзе з’явіліся перасяленцы рамеснікі з Польшчы, Італіі і Венгрыі. Паводле перапісу ад 14 снежня 1916 года, у Вільні жыло агулам 138.794 жыхароў. Гэты лік складалі наступныя нацыі: палякі 53,67 % (74.466 чал.), яўрэі 41,45 % (57.516 чал.), літоўцы 2,09 % (2.909 чал.), рускія 1,59 % (2.219 чал.), немцы 0,63 % (880 чал.), беларусы 0,44 % (644 чал.) і іншыя ў 0,13 % (193 чал.). Перапіс ад 9 снежня 1931 паказвае, што палякі складалі 65,9 % поўнага гарадскога насельніцтва (128.600 чал.), яўрэі 28 % (54.600 чал.), рускія 3,8 % (7.400 чал.), беларусы 0,9 % (1.700 чал.), літоўцы 0,8 % (1.579 чал.), немцы 0,3 % (600 чал.), украінцы 0,1 % (200 чал.), іншыя 0,2 % (прыблізна 400 чал.). Па дадзеных усеагульнага перапісу насельніцтва [[2001]], з 542.287 жыхароў 57,8 % складалі [[літоўцы]], 18,7 % — [[палякі]], 14 % — [[рускія]], 4 % — [[беларусы]], 0,5 % — [[яўрэі]], астатнія 5 % — прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. У 2024 годзе [[насельніцтва]] склала 602.400 чалавек. === Нацыянальны склад === Паводле даных [[Перапіс насельніцтва і жыллёвага фонду Літвы 2021 года|перапісу 2021 года]], нацыянальны склад горада быў наступным<ref>{{Cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=bf10be3f-0e79-4c5b-9477-c3c5f62bd4d1|title=Urban areas population by largest ethnic group|website=osp.stat.gov.lt|access-date=2026-03-29}}</ref>: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ Нацыянальны склад Вільні (2021) ! Нацыянальнасць !! Колькасць (чал.) !! Доля (%) |- | style="text-align:left;" | '''Усяго''' || '''546&nbsp;155''' || '''100,00''' |- | style="text-align:left;" | [[Літоўцы]] || 368&nbsp;325 || 67,44 |- | style="text-align:left;" | [[Палякі]] || 83&nbsp;002 || 15,20 |- | style="text-align:left;" | [[Рускія]] || 52&nbsp;489 || 9,61 |- | style="text-align:left;" | [[Беларусы]] || 14&nbsp;441 || 2,64 |- | style="text-align:left;" | [[Украінцы]] || 4&nbsp;586 || 0,84 |- | style="text-align:left;" | Іншыя || 5&nbsp;552 || 1,02 |- | style="text-align:left;" | Не ўказалі || 17&nbsp;761 || 3,25 |} == Эканоміка == [[Файл:Vilnius Modern Skyline At Dusk, Lithuania - Diliff.jpg|thumb|Сучасны Новы цэнтр Вільні]] Вільня — галоўны эканамічны цэнтр Літвы і адзін з найбольшых фінансавых цэнтраў Балтыйскіх дзяржаў. Нават пры тым, што ў горадзе жыве толькі 15 % насельніцтва Літвы, на Вільню прыпадае прыблізна траціна [[Валавы ўнутраны прадукт|валавога ўнутранага прадукта]] ўсёй краіны<ref>https://web.archive.org/web/20080703204949/http://www.vilnius.lt/new/en/investicijos.php</ref>. Меркаваны валавы ўнутраны прадукт Вільні, на душу насельніцтва, заснаваны на [[Парытэт пакупной здольнасці|парытэце пакупной здольнасці]] валют, у 2005 г. з’яўляўся прыблізна 33 100 $, што вышэй сярэдняга ліку Еўрапейскага саюза. Вільня унясла больш за 10 015 мільярдаў літаў у нацыянальны бюджэт 2008 года. Гэта прыкладна 37 % ад усяго бюджэту. Каўнас, другі па велічыні горад, занёс толькі 1.5 мільярда. Праходзіць штогадовы кірмаш [[Казюкі]]. == Культура == === Музеі === У Вільні дзенічаюць [[Нацыянальны музей Літвы]] (заснаваны ў 1855 годзе як [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей]]; з 1992 сучасная назва), [[Дзяржаўны яўрэйскі музей Віленскага гаона]] (1913, некалькі разоў зачыняўся; узноўлены ў 1989), [[Літоўскі мастацкі музей]] (1941), які ўключае таксама [[Карцінная галерэя (Вільня)|Карцінную галерэю]] са зборам жывапісу 15-19 стст. і [[Палац Радзівілаў (Вільня)|палац Радзівілаў]] (канец 17 ст.), [[Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно|музей тэатра, музыкі і кіно]] (1926, 1964), [[музей царкоўнай спадчыны]] (заснаваны ў 1968 у [[Касцёл Святога Міхаіла (Вільня)|касцёле Св. Міхаіла]]), [[Музей прыкладнога мастацтва (Вільнюс)|прыкладнога мастацтва]] (1987; у будынку [[Стары арсенал (Вільня)|Старога арсенала]]), [[Мастацкі цэнтр балтыйскага бурштыну|бурштыну]] (1995)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/3800308|title=ВИЛЬНЮС • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2024-12-05}}</ref>, [[Літоўскі чыгуначны музей]], [[Музей акупацыі і барацьбы за свабоду]]. === Тэатры і музычныя калектывы === Дзейнічаюць [[Літоўскі тэатр оперы і балета]], [[Літоўскі нацыянальны тэатр драмы|Нацыянальны тэатр драмы]] (1940), [[Вільнюскі стары тэатр|Рускі драматычны]] (1946), «[[Meno Fortas]]» (1998), два лялечныя тэатры і інш.; [[Нацыянальная філармонія Літвы|Нацыянальная філармонія]] (1940), пры ёй — [[Нацыянальны сімфанічны аркестр Літвы|Нацыянальны сімфанічны аркестр]] (1940-41, з 1958), [[Літоўскі камерны аркестр]]. Працуе [[Цэнтр духоўнай музыкі ордэна езуітаў]] (1995)<ref name=":0" />. === Фестывалі і конкурсы === Праводзяцца [[Міжнародны конкурс піяністаў і арганістаў імя М. Чурлёніса]] (з 1965), [[Міжнародны арганны фестываль]] (1968), рэспубліканскія спеўныя святы (1946, 1950, далей 1 раз на 5 гадоў, з 1990 1 раз на 4 гады)<ref name=":0" />. == Спорт == * [[БК Летувас Рытас]] — баскетбольны клуб. * [[ФК Жальгірыс Вільнюс]] — футбольны клуб. * [[Стадыён ЛФФ]] па футболу. == Адукацыя == Горад мае шмат універсітэтаў. Найбольшы і самы стары — [[Віленскі ўніверсітэт]] з 23.000 студэнтаў. Наступныя: * [[Універсітэт імя М. Ромера]] (19.000 студэнтаў) * [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна]] (13.500 студэнтаў) * [[Віленскі педагагічны ўніверсітэт]] (12.500 студэнтаў). Існуюць таксама спецыялізаваныя ўстановы з універсітэцкім статутам: * [[Ваеннае вучылішча Літвы]] * [[Віленская акадэмія мастацтваў]] * [[Нацыянальная школа мастацтваў]] * [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] * [[Вышэйшая школа міжнароднага права і бізнесу]] == Транспарт == Вільня ляжыць блізка да мяжы [[ЕС]] з [[Беларусь|Беларуссю]] ў пэўным «мёртвым куце» з боку ад транспартных шляхоў. Праз Вільню ідуць транзітныя цягнікі з [[Расія|Расіі]] праз [[Беларусь]] у [[Калінінград]]. Іншыя важныя транспартныя шляхі ідуць праз гістарычную сталіцу Літвы — [[Каўнас]]. Да яе з Вільні ідзе хуткасная магістраль. Вільня мае міжнародны [[Вільнюскі аэрапорт|аэрапорт]]. З Вільні аўтастрады вядуць праз [[Каўнас]] да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] да паромаў [[Клайпеда|Клайпеды]] і ў [[Панявежыс]] з выхадам на [[Via Baltica]]. Таксама важная аўтастрада ідзе на [[Мінск]]. === Грамадскі транспарт === [[Файл:Snipiskes.jpg|thumb|220px|Сучасная Вільня]] Вільня не мае ані [[метрапалітэн]]а, ані [[трамвай]]най сістэмы. У грамадскім транспарце дамінуюць [[аўтобус]]ы і [[Вільнюскі тралейбус|тралейбусы]]. Плануецца будаўніцтва трамвайных ліній, якія злучаць Вільню з прыгарадамі. == Славутасці == * [[Віленская ратуша]] * [[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|Касцёл Святой Ганны]] * [[Касцёл Святога Варфаламея (Вільнюс)|Касцёл Святога Варфаламея]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільнюс)|Касцёл Святых Францыска і Бернарда, Вільнюс]] * [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Кафедральны сабор у імя Унебаўзяцця Прачыстай Маці Божай (Прачысценскі сабор)]] * [[Помнік Міндоўгу (Вільнюс)|Помнік Міндоўгу]] === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка (Вільнюс)|Касцёл Святога Юзафа Абручніка]] == Палацы Вільні == * [[Палац Бжастоўскіх]] * [[Палац Слушкаў]] == Вільня і беларусы == {{асноўны артыкул|Беларусы ў Вільні}} [[Файл:Puszkin w Wilnie.jpg|thumb|Дэманстрацыя ў гадавіну смерці К. Каліноўскага, 21 сакавіка 2010 г.]] 3 часоў ВКЛ да I сусветнай вайны сацыяльна-эканамічнае, нацыянальнае і культурнае развіцце беларусаў і літоўцаў праходзіла ў адзінай дзяржаўнай прасторы. Галоўным беларускім асяродкам тут здаўна была Вільня, дзе існавалі агульныя дзяржаўныя і культурныя ўстановы, у т. л. [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская брацкая друкарня]], тут выдаваў кнігі [[Францыск Скарына]]. Пасля далучэння ў канцы XVIII стагоддзя беларускіх і літоўскіх зямель да Расійскай імперыі беларусы і літоўцы разам удзельнічалі ў нацыянальна-вызваленчым руху. Тут быў арыштаваны і пакараны смерцю [[Кастусь Каліноўскі]]. У пачатку XX стагоддзя дзейнічалі [[Віленскае мастацка-прамысловае таварыства]], [[Віленскае мастацкае таварыства]], [[выдавецтва «Нашай нівы»]], [[Беларускае выдавецкае таварыства]] (працягвала дзейнасць у 1919—1930 гадах), [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні]], [[Беларускі настаўніцкі саюз]], выдаваліся газеты «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». 12 лютага 1910 года ў клубе чыгуначнікаў адбылася [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні]]. У Першую сусветную вайну, пасля акупацыі германскімі войскамі, у Вільні ў 1915 быў арганізаваны [[Беларускі клуб]]. 3 абвяшчэннем незалежнасці Літвы (люты 1918) дзейнасць беларуcкіх арганізацый каардынавала [[Віленская беларуская рада]], прадстаўнікі якой увайшлі ў [[Літоўская Тарыба|Літоўскую Тарыбу]]. У снежні 1918 года ў Вільні знаходзіўся ўрад [[БНР]]. У кастрычніку 1920 года войскі польскага генерала Л. Жалігоўскага захапілі Вільню, абвешчана [[Сярэдняя Літва]]. 9 кастрычніка 1920 года ў Вільні на нарадзе беларускіх дзеячаў, у якой прынялі ўдзел [[Браніслаў Тарашкевіч]], [[Вацлаў Іваноўскі]], [[Антон Луцкевіч]] і інш., было вырашана выкарыстаць спрыяльныя палітычныя абставіны для развіцця беларускай адукацыі і асветы. У 1921 годзе А. Луцкевіч стварае Беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Па прапанове ўрада Б. Тарашкевіч заняў пасаду старшага рэферэнта ў Дэпартаменце асветы. У 1921 годзе па ініцыятыве Тарашкевіча створана Таварыства беларускай школы. У пачатку 1922 года сейм зацвердзіў уключэнне Віленшчыны ў склад Польшчы. 3 гэтага часу і да канца 1939 года Вільня была грамадскім, асветным і культурным цэнтрам беларусаў. У горадзе ствараліся палітычныя, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. У горадзе ствараліся і дзейнічалі беларускія палітычныя партыі, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. Актыўнасцю вызначаліся [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]], [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]], Беларускі пасольскі клуб, Блок нацыянальных меншасцей і інш. У 1920—1930-я гады ў Вільні дзейнічалі Беларускі музей, управа [[Таварыства беларускай школы]], [[Беларускі студэнцкі саюз]], [[Беларускі сялянскі саюз]], [[Цэнтральны саюз культурных і грамадскіх арганізацый|Цэнтральны саюз культурных і гаспадарчых арганізацый]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў тут знаходзіліся Галоўны сакратарыят і ЦК [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]; выдавалася больш за 100 беларускамоўных газет і часопісаў. У Вільні жылі і працавалі [[А. Луцкевіч]], [[М. Гарэцкі]], [[Б. Тарашкевіч]], [[У. Самойла]], [[А. Станкевіч]], [[С. Рак-Міхайлоўскі]], [[І. Дварчанін]], [[Р. Шырма]], [[Г. Цітовіч]], [[М. Танк]], [[П. Сергіевіч]], [[Я. Драздовіч]], [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|І. Канчэўскі (Абдзіраловіч)]] і інш. У пачатку Другой сусветнай вайны, калі Вільня і Віленскі край былі перададзены ў склад Літвы (кастрычнік 1939), спынілі дзейнасць віленскія Беларускае навуковае таварыства, Беларускі студэнцкі саюз. Падчас нацысцкай акупацыі (1941—1944) яшчэ дзейнічалі Віленская беларуская гімназія, беларуская настаўніпкая семінарыя, Беларускі музей (закрыты ў 1945 годзе), выдавалася газета «[[Беларускі голас (1942)|Беларускі голас]]» (рэд. [[Ф. Аляхновіч]]). Пасля вызвалення Літвы савецкімі войскамі частка беларусаў Віленшчыны на падставе літоўска-польскага пагаднення аб узаемнай эвакуацыі насельніцтва ад 22 верасня 1944 года перасялілася ў Польшчу. У пасляваенны перыяд беларускае палітычнае жыццё амаль поўнасцю было спынена. Практычна ўсе беларускія дзеячы і іх сем’і папалі пажд арышты і дэпартацыю. Аднаўленне дзейнасці нават у галіне беларускай культуры было немагчыма з-за рэпрэсій КДБ і амаль поўнай змены этнічнай структуры насельніцтва горада. 3 1945 года ў Літву па вярбоўцы, на новабудоўлі і інш. прыбывалі беларусы з БССР. Іх колькасць павялічылася, аднак арганізаванага нацыянальнага жыцця яны практычна не мелі. У Вільні працягвалі сваю дзейнасць [[П. Сергіевіч]], [[З. Верас]], [[Л. Луцкевіч]], [[Я. Шутовіч]] і інш. [[Файл:F.Skaryna school Vilnius.JPG|thumb|Беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны]] Актывізацыя грамадскага жыцця беларусаў пачалася ў часы лібералізацыі ў СССР (другая палова 1980-х гадоў), калі ўзнік шэраг беларускіх культурна-асветных арганізацый. У 1988 годзе [[Зоська Верас]] разам з [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам Луцкевічам]], сынам [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], утварылі спачатку клуб «[[Сябрына (Вільня)|Сябрына]]», а 4 лютага 1989 года было заснавана Таварыства беларускай культуры ў Літве<ref>[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=26947&sn_cat=35 Мы стаім ніжэй за цыганоў]</ref>. З 1989 года трансліруюцца беларускія перадачы на радыё і тэлебачанні. З 1993 года дзейнічае беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{асноўны артыкул|Вядомыя асобы Вільні}} * [[Францыск Скарына]] — беларускі першадрукар, ён выдаў тут «малую падарожную кніжку» і «Апостал». * [[Пётр Мсціславец]] — паслядоўнік Скарыны, адкрыў тут друкарню з кірылічным шрыфтам. * [[Іеранім Пражскі]] — быў прыяты пры двары вял. кн. Вітаўта, амаль год жыў у ВКЛ і распаўсюджваў гуманістычныя ідэі гусітаў. * [[Войцех з Брудзева]] — астраном, жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Адам Кіркор]] — у горадзе жыў у перыяд з 1836—1868, аўтар прац пра гісторыю і прыроду Беларусі, матэрыяльную і духоўную культуру беларускага народа. * [[Ян Чачот]] — беларуска-польскі [[паэт]]. * [[Эразм Вітэлій]] — [[публіцыст]], жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Людас Гіра]] (1884—1946) — літоўскі паэт, драматург, літаратурны крытык, перакладчык, публіцыст, грамадскі дзеяч. * [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі]] (''Ігнат Абдзіраловіч''; 1896—1923) — беларускі [[філосаф]], [[паэт]], публіцыст; аўтар праграмнага [[эсэ]] «[[Адвечным шляхам]]». * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944) — беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст. * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская]] (1886—1970) — беларуская [[мастацтвазнаўца]], [[педагог]], мемуарыстка. * [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыя Буйло]] (1893—1986) — беларуская паэтка. * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Барыс Каверда]] (1907—1987) — антыкамуністычны дзеяч беларускага паходжання, які ў 1927 годзе здзейсніў забойства прадстаўніка [[СССР]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] [[Пётр Лазаравіч Войкаў|Войкава]]. * [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыя Ямант]] (1842—1908) — удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], * [[Людвік Міхайлавіч Звяждоўскі|Людвік Звяждоўскі]] (1829—1864) — капітан расійскай арміі, член тайнага таварыства [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. * [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]] (1812/1813 — 1856) — беларускі выдавец, літаратуразнавец, публіцыст, фалькларыст. * [[Эмілія Плятэр]] ([[1806]]—[[1831]]) — беларуская фалькларыстка, прадстаўніца [[Шляхта|шляхецкага]] роду і ўдзельніца [[Паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] ([[1922]]—[[1997]]) — беларускі грамадскі і культурны дзеяч, [[педагог]], [[мемуарыст]] * [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Аляксандр Бурбіс]] ([[1885]]—[[1922]]) — беларускі грамадска-[[Палітык|палітычны дзеяч]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], акцёр, [[рэжысёр]] == Гл. таксама == * [[Віленскае княства]] * [[Віленская канферэнцыя]] * [[Вуліца Савічаус]] * [[Бітва за Вільню (1918—1919)|Змаганне польскай Самаабароны за Вільню]] * [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў]] * [[Віленская друкарня Зарэцкіх]] * [[Віленскае пытанне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Вайткявичюс Г.'' Вильнюс: от поселения до королевского города // Археология и история Литвы и северо-запада России в Средневековье. Доклады российско-литовского семинара. Вильнюс, 28-30 марта 2011 г. Вильнюс, 2013. — С. 81-107 * ''[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9B._%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D0%B0_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96.html Вандроўкі па Вільні]. — Вільня: Выдавецтва таварыства беларускай культуры, 1998. ISBN 9986-9228-2-8 * [http://pbc.biaman.pl/Content/5425/zip/ Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego]. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia2/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B.html Крачковский Ю. Предисловие к т. 20. АВАК (история Вильны) // АВАК. Вильна, 1893. Т. XX. С. XXI — CCXXVI.] // на [[pawet.net]] * {{Кніга|ref=Niedźwiedź|аўтар=Niedźwiedź J.|загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta|год=2012|месца=Kraków|выдавецтва=Universitas|старонак=502|isbn=97883-242-1855-4}} * {{Артыкул|ref=Дзярновіч|аўтар=Дзярновіч А.|загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам|год=2011|выданне=Палітычная сфера|нумар=16-17 (1-2)|старонкі=116—143}} * {{Кніга|ref=Dubiński|аўтар=Dubiński P.|загаловак=Zbiór praw y przywilejów miastu stolecznemu W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) Wilnowi nadanych|год=1788|месца=Wilno|выдавецтва=W Drukarni J. K. Mci przy Akademij}} * {{Кніга|ref=Hansisches Urkundenbuch|загаловак=Hansisches Urkundenbuch|адказны=Ed. v. W. Stein|год=1916|месца=München; Leipzig|выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses|том=Bd. 11}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.radzima.org/be/pub/2999_m/ Вільня ў фотаздымках на Radzima.org] * [http://www.jivebelarus.net/history/gistografia/vilna-vilno-vilnus.html І. Воранаў — Вільня-Вільно-Вільнюс (Гісторыя аднаго горада)] * [http://news.tut.by/society/144187.html Страчаная сталіца. Дапаможнік-гід па беларускай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090808075916/http://news.tut.by/society/144187.html |date=8 жніўня 2009 }} * [http://www.westki.info/vilnia Вільня — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051228/http://westki.info/vilnia |date=3 сакавіка 2009 }} * [http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html Василий фон Роткирх. XIII. Алцис. Легендарный богатырь в гербе города Вильны // Литовско-языческие очерки. Историческия изследования Теобальда. Вильна: Типография п. ф. О. Завадскаго, Замк. п. № 149. 1890. С. 146—156.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101018053636/http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html |date=18 кастрычніка 2010 }} * [http://www.svaboda.org/content/transcript/1794647.html «Рабі пільна — і тут будзе Вільня» // Радыё Свабода. 2009.08.07. (Фота.)] * [http://www.viv.lt/ Virtual Historical Vilnius] {{ref-lt}} {{ref-en}} * [http://klashkevich.com/vilniaby Вільня Беларуская: усе спасылкі пра беларускую спадчыну ў адным месцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150216211202/http://klashkevich.com/vilniaby/ |date=16 лютага 2015 }} * [https://www.facebook.com/VilniaGuide Старонка ў Facebook «Вільня Беларуская»] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia1/%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F._%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81.html В. Я. Вільня. Кароткі гістарычны нарыс. Б.м., (ЗША?), 1984.] // на [[pawet.net]] {{ВС}} {{Вільнюскі павет}} {{Культурная сталіца Еўропы}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Гарады Літвы}} [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Гарады Літвы]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павета]] [[Катэгорыя:Дзукія]] [[Катэгорыя:Вільня| ]] pna5m83cn6r96a0op542zf9eaj3cwzj 5175680 5175674 2026-08-05T07:42:15Z Autumndancer 168015 /* Музеі */ дапаўненне 5175680 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Вільня (значэнні)}} {{НП-Літва |статус = Горад |беларуская назва = Вільня |арыгінальная назва = Vilnius |павет = Віленскі |гарадское самакіраванне = Вільнюскае |унутраны падзел = 21 сянюнія |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff |photo1a = Gedimino pilis by Augustas Didzgalvis (cropped).jpg |photo1b = Onos baznycia by Augustas Didzgalvis.jpg |photo2a = Vilnius Dawn Gate.jpg |photo2b = Three Crosses Hill 01(js).jpg |photo3a = Vilnius, Lithuania (15573331015) (cropped).jpg |photo3b = Vilnius Gedimino Pilies Bokštas Blick auf Vilnius 07.jpg |photo5a = LR Prezidentura by Augustas Didzgalvis.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 280 }} }} '''Ві́льня''' ({{lang-be-latin|Vilnia|1}}), таксама '''Ві́льнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}}) — [[сталіца]] і найбольшы горад [[Літва|Літвы]], на рацэ [[Вілія|Віліі]] пры ўтоку ў яе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Вільнюскі павет|Віленскага павета]]. Вузел чыгунак (5 кірункаў) і аўтамабільных дарог. Вільня адметна архітэктурай [[Стары горад (Вільнюс)|Старога горада]], адным з найстарэйшых і найбуйнешых гарадскіх комплексаў [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], які ў 1994 годзе быў абвешчаны аб’ектам [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Архітэктурны стыль з назвай [[Віленскае барока]], сфармаваны тут, пашыраны на ўсёй [[Віленшчына|Віленшчыне]] і [[Беларусь|Беларусі]]. Упершыню згаданая ў 1323 годзе, Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], у далейшым выступала культурным і духоўным цэнтрам народаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Назва == Назва горада паходзіць ад ракі [[Вільня (рака)|Вільня]], на ўтоку якой у [[Вілія|Вілію]] (Нярыс) узнікла паселішча. Корань ''Viln-'' таксама ў назвах літоўскіх рэк тыпу ''Vilnoja, Vilnutis'', балацін ''Vilnaujė, Vilnia-raistis''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 384.</ref>. Значэнне «хваля» ў літоўскіх слоў ''vilnià'' [= вільня́], ''vilnius'' (засведчана ўжо ў XVII стагоддзі), ''vilnė, vilnis''. Адсюль ''vilnyti'' «хвалявацца, ісці хвалямі; наплываць (хвалямі)». Далей да аднаго са значэнняў шматзначнага індаеўрапейскага *''ṷel-'' «круціць, віць, каціць»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1140—1143.</ref>. Рачная назва Вільня матывавана хуткаплыннасцю ракі, якая хутка «накатвае» хвалямі. Такой самай семантыкі і назва [[Вілія|Віліі]], якая ад таго ж кораня *''ṷel-''. Упершыню горад пад назвай Вільня (у форме ''Vilna'') згаданы ў лісце вялікага князя Гедзіміна ад 25 студзеня 1323 года<ref>В. Н. Топоров. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф // Балто-славянские этноязыковые контакты. Москва, 1980. С. 11—15.</ref> да [[ганза|ганзейскіх гарадоў]] [[Любек]]а, [[Магдэбург]]а і [[Кёльн]]а, дзе гаворыцца, што горад існаваў здаўна. У літоўскіх помніках пісьменнасці 1600, 1653 і пазнейшых гадоў сустракаецца варыянт ''Vilnius''. Афіцыйная назва ''Vilnius'' з 1940 года. == Геаграфія == Вільня размешчана ў паўднёва-ўсходняй Літве, пры зліцці рэк [[Вільня (рака)|Вільня]] і [[Нярыс]] ([[Вілія]]). Горад займае тэрасы старажытнай даліны Віліі, абмежаваны двума марэннымі ўзвышшамі. Горад знаходзіцца за 312 кіламетраў ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і горада [[Клайпеда|Клайпеды]], галоўнага літоўскага марскога порта. Таксама звязаны дарогамі з іншымі галоўнымі гарадамі: [[Каўнас]] (102 км), [[Шаўляй]] (214 км) і [[Панявежыс]] (135 км). Плошча горада — 402 км². Будынкі займаюць 29,1 % горада, зялёныя насаджэнні займаюць 68,8 %, воды 2,1 %. == Міфалогія == З Вільняй звязаныя два міфалагічныя цыклы. Адзін — пра перадгісторыю Вільні (цыкл [[Швінтарог]]а), другі — пра заснаванне Вільні (цыкл [[Гедымін]]а). Згодна з летапіснымі сведчаннямі, яшчэ да таго, як Вільня стала горадам, на яе месцы па паганскім звычаі спальвалі князёў і баяраў. Гэты звычай быў заснаваны міфічным князем Швінтарогам, які папрасіў свайго сына [[Скірмант]]а спаліць цела пасля сваёй смерці. Пасля гэтага целы тагачаснай пляменнай арыстакратыі спальвалі толькі тут, што лічаць сведчаннем працэсаў цэнтралізацыі. На думку Ул. Тапарова, «Швінтарогам» першапачаткова называлі месца, дзе спальвалі, а потым у працэсе міфалагізацыі назва месца ўвасобілася ў імя князя. Назву «Швінтарог» даследчык тлумачыць ад літоўскага ''šventas'' «святы» і ''ragas'' «рог, вугал, мыс» і параўноўвае з літоўскімі тапонімамі ''Šventragis'', ''Šventragiai''<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 16-18, 28-30.</ref>. Менавіта «на луцэ на Швінтарозе» заснаваў Вільню князь Гедымін. Згодна з летапіснымі сведчаннямі, у часе палявання Гедымін забіў у тамтэйшых лясах тура, там жа заначаваў і ўбачыў сон: на Крывой (Лысай) гары стаіць жалезны воўк, а ў ім раве быццам сто ваўкоў раўло. Гедымін спытаў у свайго варажбіта [[Ліздзейка з дачкой на руінах храма Перуна|Ліздзейкі]] і той растлумачыў, што сэнс сна — у тым, што тут узнікне магутны сталічны горад<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 40-44.</ref>. == Гісторыя == === X тысячагоддзе да н.э. — XIII стагоддзе === Паводле археалагічных даследаванняў, тэрыторыя сучаснага горада была заселена яшчэ ў [[Палеаліт|палеаліце]] (X тыс. да н.э.) і [[Неаліт|неаліце]] (IV—III тыс. да н.э.). На думку літоўскага лінгвіста [[К. Буга|Казіміра Бугі]], [[славяне]]-[[крывічы]] з’явіліся тут у VI—VII стагоддзях. Яны жылі цераспалосна з [[Балты|балцкім]] насельніцтвам. Каля падэшвы сучаснай [[Замкавая гара (Вільнюс)|Замкавай гары]] выяўлены сляды старажытнага паселішча V—IX стагоддзяў, выцягнутага ўздоўж гразкай даліны [[Вільня (рака)|Вільні]]. === XIII—XV стагоддзі === [[Файл:Vilnius Gediminas tower.jpg|thumb|[[Вежа Гедзіміна]].]] У XIII—XIV стагоддзях блізу вусця [[Вільня (рака)|Вільні]] за­кладзены ком­плекс умацаванняў, які складаўся з трох зам­каў: Верх­няга (Гедзімінаў), Ніжняга і Крывога. Першапачаткова горад размяшчаўся на так званай [[Крывая гара|Крывой (Лысай) гары]], што дало паселішчу назву, зафіксаваную ў пісьмовых крыніцах XIV стагоддзя. Значную колькасць тагачасных жыхароў горада складалі [[Усходнія славяне|ўсходнія славяне]] насельніцтва, жылі тут таксама тубыльцы-[[літоўцы]]. Пад аховай Крывога замка на левым беразе Вільні і вакол Крывой гары, на якой пазней узнік [[Віленскі Верхні замак|Верхні замак]], пачало разрастацца паселішча. Тут выяўлены культурныя пласты таўшчынёй каля 8 м, ніжні з іх датуецца XIII стагоддзем. Паводле пісьмовых крыніц Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў часы праўлення [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а (1316—1341). У гэты час дасылаліся запрашэнні [[рамеснік]]ам і купцам з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], каб яны прыязджалі ў Вільню на сталае жыццё. Падчас кіравання вялікага князя [[Альгерд]]а горад набыў новую планіровачную структуру. На эканамічнае развіццё станоўча паўплывала наданне гораду [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (1387). Гэта ўзмацніла і пашырыла гандлёвыя сувязі з іншымі гарадамі Вялікага Княства Літоўскага, а таксама [[Польшча|Польшчы]] і [[Ганза|Ганзы]]. Моцна цярпела Вільня ад спусташальных набегаў крыжакоў у 1321, 1365, 1375 гадоў і інш. У 1377 годзе яны спалілі частку горада. У 1377 годзе пасля 6-дзённай аблогі крыжакі ўзялі штурмам і спалілі Крывы замак, аднак, нягледзечы на працяглую асаду, [[Ніжні замак (Вільнюс)|Ніжнім замкам]] каля падножжа гары Гедзіміна не авалодалі. У 1391 годзе напад паўтарыўся і прывёў да сутычкі з літоўскім войскам. Апошні раз крыжакі былі пад сценамі горада ў 1402 годзе. У 1399 і 1419 гадах горад моцна пацярпеў ад пажараў. Паводле апісання французскага падарожніка [[Жыльбер дэ Лануа|Жыльбера дэ Лануа]] за 1413 года, горад быў неўмацаваны, выцягнуты вузкай паласой уздоўж р. Вільня, забудаваны драўлянымі дамамі, сярод якіх зрэдку трапляліся мураваныя храмы. На Высокай гары размяшчаўся замак, умацаваны «каменнем, зямлёй і мурам». З 1413 года Вільня — цэнтр [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. З 1416 года ў горадзе знаходзілася рэзідэнцыя [[Літоўская мітраполія|літоўскага праваслаўнага мітрапаліта]]. Паступова горад набыў статус важнага палітычнага цэнтра [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], куды прыязджалі пасольствы з розных краін. У 1492 годзе тут заснаваны [[Віленскі манетны двор]] і першая аптэка. З канца XV стагоддзя ў глыб Вялікага Княства Літоўскага пачалі рабіць рэйды крымскія татары і войскі маскоўскіх вялікіх князёў, што стварала небяспеку для сталіцы. У сувязі з гэтым магістрат і гарадская абшчына прынялі рашэнне пабудаваць вакол горада абарончую сцяну, будаўніцтва якой скончылася ў 1522 годзе, даўжыня склала 2,4 км. === XVI—XVII стагоддзі === [[Файл:Vilnius Ostrobramska.jpg|thumb|left|Вуліца Вастрабрамская]] У XVI стагоддзі адбываўся далейшы росквіт горада, расшырэнне яго тэрыторыі. На месцы драўляных дамоў і храмаў, мясцовыя і замежныя дойліды і будаўнікі пачалі ствараць раскошныя [[рэнесанс]]ныя мураваныя палацы. Сярод якіх вылучаліся палацавыя комплексы [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Кішкі|Кішкаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Сапегі|Сапегаў]], [[Астрожскія|Астрожскіх]] і інш. магнатаў вялікага княства. На актывізацыю мураванага будаўніцтва паўплывалі пажары ў 1419, 1513, 1520, 1530 і 1557 гадоў, у выніку якіх выгарала значная частка горада. Навокал пышных палацаў ляжалі прадмесці пераважна драўлянага горада з хаатычнай забудовай курнымі хатамі. У 1536 годзе праз [[Вілія|Вілію]] перакінуты першы мураваны мост, які пазней атрымаў назву [[Зялёны мост, Вільнюс|Зялёны]]. У 1511 годзе ў Вільні было 7 касцёлаў і 14 цэркваў. З 1524 года пачала дзейнічаць паперня, каля 1540 года арсенал і гарматная ліцейня, з сярэдзіны XVI стагоддзя — вадаправод у драўляных трубах. У 1547 годзе Марцін Палецкі заснаваў шкляную [[Гута (прадпрыемства)|гуту]]. У 1596 годзе ў Вільні было 15 праваслаўных цэркваў, 14 каталіцкіх касцёлаў, адзін лютэранскі і два кальвінісцкія зборы, а таксама некалькі сінагог<ref>Котлярчук, А. Православная церковь в Великом княжестве Литовском // Вестник Белорусского православного экзархата. — 1998. — № 1. — С. 7 — 25.</ref>. У гэты перыяд Вільня стала галоўным інтэлектуальным, адукацыйным і выдавецкім цэнтрам Вялікага Княства Літоўскага. Унікальнай асаблівасцю дакументальнай і кніжнай культуры горада быў шрыфтавы плюралізм: адначасова выкарыстоўваліся пяць алфавітаў. [[Кірыліца]] ўжывалася для [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] і [[старабеларуская мова|старабеларускай]] моў; [[лацінскі алфавіт|лацініца]] — для [[лацінская мова|лаціны]], польскай, літоўскай і нямецкай; [[яўрэйскае пісьмо]] — для [[іўрыт]]а і [[ідыш]]а; [[арабскае пісьмо]] выкарыстоўвалася [[літоўскія татары|мясцовымі татарамі]] для напісання [[кітабы|кітабаў]] і хамаілаў; [[грэчаскі алфавіт]] ужываўся ў праваслаўных школах і палеміцы{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. Дзяржаўным і судовым справаводствам кіравала старабеларуская мова, дакументы якой, у тым ліку [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыка ВКЛ]], захоўваліся на [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замку]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=82}}. Аднак у вусных зносінах і на гарадскіх вуліцах гучалі таксама польская, літоўская, нямецкая мовы і ідыш. Згодна з віленскім вількюрам ([[гарадское права|гарадскім статутам]]) 1551 года, выклікі ў суд і выракі павінны былі абвяшчацца на трох мовах: польскай, літоўскай і «рускай» (старабеларускай){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. З пачатку XVI стагоддзя Вільня робіцца найбуйнейшым цэнтрам [[Беларускае кнігадрукаванне|кнігадрукавання]]. У 1522 годзе тут пачала працаваць першая ва Усходняй Еўропе [[Віленская друкарня Скарыны|друкарня]] [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=194—195}}. У перыяд з 1574 па 1655 год у горадзе дзейнічала каля 13 друкарань розных канфесій (праваслаўныя, каталіцкія, уніяцкія, пратэстанцкія). Сярод найбольш значных — [[друкарня Мамонічаў]], дзе ў 1588 годзе быў надрукаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Трэці Статут ВКЛ]], езуіцкая Друкарня Акадэміі, пратэстанцкая друкарня [[Ян Карцан|Яна Карцана]] і [[Віленская брацкая друкарня]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=196—198}}. Хутка развівалася адукацыя. У 1579 годзе кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторый]] заснаваў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскую езуіцкую акадэмію]] (універсітэт), колькасць студэнтаў у якой да пачатку XVII стагоддзя перавысіла 1000 чалавек{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=176}}. Акрамя акадэміі, у горадзе дзейнічалі высокаўзроўневыя пратэстанцкія і праваслаўныя школы (у прыватнасці, [[Віленская брацкая школа]], дзе выкладалі [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Л. Зізаній]] і [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкі]]){{sfn|Niedźwiedź|2012|с=163—170}}. Развівалася і літаратура на [[Літоўская мова|літоўскай мове]]: у 1599 годзе ў Вільні выйшла першая літоўскамоўная кніга ў ВКЛ — пераклад «Пасцілы» [[Якуб Вуек|Я. Вуека]], выкананы [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкшам]], а каля 1620 года езуіт [[Канстанцінас Шырвідас|К. Шырвідас]] выдаў першы польска-лацінска-літоўскі слоўнік «Dictionarium trium linguarum»{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121—122}}. Моцны пажар у 1610 года знішчыў у Вільні 4700 дамоў, замкі і 10 храмаў. Аднак пры падтрымцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] і [[Каралі польскія|польскага караля]] [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] і [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] горад быў адбудаваны. Цэнтр горада забудоўваўся ў асноўным мураванымі будынкамі, узніклі новыя вуліцы і плошчы. К сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 840 крам, 37 храмаў розных канфесій, дзейнічалі калегіі езуітаў і ўніятаў, школы евангельскіх рэфарматараў і праваслаўныя, 10 друкарняў. У перыяд [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] у ліпені 1655 года пасля жорсткага бою на подступах да горада і зацятай абароны з вулічнымі баямі, сталіца Вялікага Княства Літоўскага была занята расійскімі войскамі. Горад гарэў 17 дзён. У сувязі з заключэннем у кастрычніку 1656 года Віленскага перамір’я, вайна скончылася, але не надоўга, летам 1658 года царскія войскі зноў занялі горад, акупацыя працягнулася да 1661 года. З ліхалецця Вільня выйшла разбуранай і спаленай, са стратай паловы насельніцтва. Толькі ў канцы XVII стагоддзя горад пачаў ажываць. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] многія жыхары загінулі ад голаду і эпідэміі чумы. === XVIII — пачатак XX стагоддзяў === [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552584) (cropped).jpg|thumb|left|Панарама Вільні XIX ст.]] [[Файл:Vilnius.Sv.Onos baznycia.Saint Ann's church2.jpg|thumb|Касцёл Св. Ганны]] З цягам часу горад паступова адрадзіўся. У 1773 годзе пасля ліквідацыі езуіцкага ордэна заснавана [[Адукацыйная камісія]], якая рэарганізавала сістэму адукацыі на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Вільня з’яўлялася адным з цэнтраў [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]]. 22—23 красавіка 1794 года паўстанцы адваявалі горад у рускіх і ўтрымлівалі яго да 11 жніўня ([[Віленскае паўстанне (1794)|Віленскае паўстанне]]). Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|3-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) горад увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і стаў цэнтрам спачатку [[Літоўская губерня|Літоўскай]], пазней [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], [[Віленскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губернатарства]]. У пачатку XIX стагоддзя Вільня — трэці па велічыні (пасля [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Масква|Масквы]]) горад царскай Расіі. Пазбаўлены статуса сталіцы горад, аднак, да пачатку XX стагоддзя заставаўся культурным і ў значнай ступені палітычна-адміністрацыйным цэнтрам, горад захоўваў некаторыя прывілеі магдэбургскага права. Напярэдадні вайны 1812 года ў Вільні было каля 36 тыс. жыхароў, больш за 700 мураваных і столькі ж драўляных дамоў, 25 цэркваў і 23 манастыры. У выніку Віленскай аперацыі горад 16 чэрвеня акупіраваны французскімі войскамі. Яшчэ да пачатку вайны ў Пскоў былі перавезены, геаграфічныя карты, архівы, казённыя грошы, планы і інш. дакументы. У дзень прыбыцця Напалеона, кіраўнікі магістрата ўручылі ключы ад гарадской брамы. Няглядзечы на прыязныя адносіны польскай і вялікалітоўскай шляхты да французаў, горад рабаваўся. 1(13) ліпеня 1812 года Напалеон у Вільні падпісаў дэкрэт аб стварэнні Часовага Урада Вялікага Княства Літоўскага ў складз 7 членаў і сакратара. Галоўным камендантам горада быў прызначаны французскі генерал Жаміні. Па загаду Напалеона ў жніўні 1812 года з прадстаўнікоў мясцовай моладзі ўтворана Віленская нацыянальная гвардыя, якая выконвала паліцэйскія функцыі. Гандлёвае жыццё ў горадзе вельмі моцна аслабла. Вынікам рабаванняў з’явіўся голад. Пачаліся захворванні дызентырыяй, сыпным тыфам, цынгой. Восенню 1812 года толькі ў ваенных шпіталях горада налічвалася каля 1 тыс. хворых. 28 лістапада 1812 года горад заняты рускімі войскамі. Пасля вайны горад паступова пачаў абуджацца, ствараліся патрыятычныя таварыствы шубраўцаў, філаматаў, філарэтаў і інш. Падчас [[паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] у горадзе дзейнічаў Віленскі паўстанскі камітэт, арганізоўваліся атрады для барацьбы з царскімі войскамі. Пасля задушэння паўстання быў закрыты Віленскі ўніверсітэт, пакінуты толькі медыцынскі і тэалагічны факультэты. У 1835 годзе з склад Вільні ўваходзіла 10 прадмесцяў: Антокаль, Папоўшчына, Зарэчча, Паплавы, Роса, Востры Канец, Руднішкі, Пагулянка, Лукішкі, Сніпішкі. У горадзе пражывала каля 50 тыс. чал., з іх 6658 шляхцічаў, 272 купцы, 4930 мяшчан, 20 642 яўрэі, былі 1552 дамы, 6 рынкаў. Дзейнічалі 25 касцёлаў, 20 кляштараў і 7 капліц, 2 уніяцкія царквы і 2 кляштары, евангельскія касцёл і капліца, мячэць, 4 сінагогі і 2 царквы. З сярэдзіны XIX стагоддзя пачала развівацца прамысловасць. У 1860—1862 гадах праз горад пракладзена чыгунка Пецярбург-Варшава, у 1874 годзе — Лібава-Роменская. У 1864 годзе адкрыта першая фабрыка (газавая), пачаў дзейнічаць чыгуналіцейны завод Цымермана. Найбуйнейшае прадпрыемства таго часу — тытунёвае таварыства Дурунчы і Шмемана — створана ў 1865 годзе. У пачатку 1880-х гадоў адкрыўся шэраг прадпрыемстваў метала- і дрэваапрацоўкі, гарбарнай, харчовай прамысловасці. У 1894—1895 гадах у горадзе дзейнічалі 286 прадпрыемстваў, у 1906 годзе — 225, у 1914 годзе — 266. У 1897 годзе створана акцыянернае таварыства піваварнага завода Шопэна, у 1900 годзе пачаў працаваць металаапрацоўчы завод. З пачаткам дзейнасці газавай фабрыкі, цэнтральная частка горада асвятлялася газай; спіртава-шкіпінарныя і алейныя ліхтары былі заменены на іншых вуліцах на газавыя ў 1876 годзе. У 1879—1882 гадах замест драўляных вадаправодных труб былі пракладзены жалезныя. З 1893 года пачала працаваць конка, з 1896 года — тэлеграфная станцыі і тэлефонная сетка. У 1905 годзе з’явіліся першыя аўтамабілі, у 1908 годзе — трамвай. У пачатку XX стагоддзя ў горадзе было ўжо некалькі навучальных устаноў, у тым ліку настаўніцкі інстытут, 2 мужчынскія і 1 жаночая гімназія, рэальнае, гарадское, чыгуначнае, класічнае, пяхотна-юнкерскае, камерцыйнае і хіміка-тэхналагічнае вучылішчы, паштова-тэлеграфная школа, Літоўская духоўная і Рымска-каталіцкая епархіяльныя семінарыі, Марыінскія вышэйшыя жаночыя курсы, і інш. === XX стагоддзе === [[Файл:Vilnius University.Observatory.jpg|thumb|left|[[Віленскі ўніверсітэт]], абсерваторыя]] У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе горад заняты германскімі войскамі. Цэнтр адміністрацыйнай акругі ў складзе [[Обер-Ост]]. Нямецкія акупацыйныя ўлады дазволілі правесці [[Віленская канферэнцыя|канферэнцыю ў Вільні]] 18—23 верасня 1917 года, падчас яе была абраная Рада Літвы ([[Літоўская Тарыба]]), якая пачала сваю дзейнасць у мэтах стварэння Літоўскай дзяржавы. 16 лютага 1918 года Вільня абвешчана сталіцай не­за­лежнай Літ­вы, але не ўдалося сфарміраваць урад і іншыя дзяржаўныя ўстановы з-за прысутнасці нямецкіх войскаў. 11 ліпеня 1918 года абвешчана [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва]], у якім прапанавана пасада манарха нямецкаму прынцу і ваеннаму [[Вільгельм Карл фон Урах|Вільгельму Карлу фон Ураху]] (прыняў імя Міндоўг II). Пасля капітуляцыі Германіі ў вайне, у студзені 1918 — лютым 1919 сталіца Літоўскай савецкай рэспублікі, у лютым — красавіку 1919 года — [[Літоўска-Беларуская ССР|Літоўска-Бе­ларускай ССР]]. 19 красавіка 1919 года Вільня была занята польскімі войскамі. 14 ліпеня 1920 года горад заняты Чырвонай Арміяй. 9 кастрычніка 1920 года польскія войскі пад камандаваннеем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Л. Жалігоўскага]], зноў захапілі Вільню, стварыўшы тым самым [[Віленскі канфлікт (1920—1939)]]. З кастрычніка 1920 года горад у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У 1926—1937 гадах каля горада размяшчаўся штаб [[Брыгада КАП «Вільна»|брыгады Корпуса аховы памежжа «Вільна»]]. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь]] (1939), горад быў заняты савецкімі войскамі. Было створана Часовае кіраванне Вільні і Віленскай вобласці. Пад націскам сталінскага кіраўніцтва [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] ўрад [[Літва|Літвы]] быў вымушаны падпісаць 10.10.1939 [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскі дагавор аб узаемадапамозе]]. Паводле яго Вільня і Віленская вобласць перадаваліся Літве, а ўзамен на літоўскай тэрыторыі былі размешчаны савецкія ваенныя базы. У лістападзе 1939 г. літоўская адміністрацыя ўзяла Вільню пад кантроль. На першай сесіі Народнага сейма Літвы былі прыняты дэкларацыі ад устанаўленні Савецкай улады і абвяшчэнні [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]]. Літва ўвайшла ў склад СССР. Вярхоўны савет Літвы прыняў рашэнне аб пераводзе ў Вільню літоўскага ўрада і дзяржаўных устаноў. Адбываўся вялікі прыток літоўскага насельніцтва. 24 чэрвеня 1941 года горад акупіраваны нямецкімі вайскамі. Аднавілася дзейнеасці літоўскай дасавецкай адміністрацыі. 13 ліпеня 1944 года Вільня вызвалена Чырвонай арміяй і польскай [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]]. Пры адступлені гітлераўцы знішчылі каля 40 % жылога фонду горада, 30 % буйных прамысловых прадпрыемстваў. За час нямецкай акупацыі загінула прыблізна 70 тыс. жыхароў. Пасля вайны горад паціху пачаў аднаўляцца. === Канец XX — пачатак XXI стагоддзяў === [[Файл:The Presidential Palace in Lithuania.jpg|thumb|Прэзідэнцкі палац]] [[11 сакавіка]] [[1990]] г. Вышэйшая Рада Літоўскай ССР абвясціла аддзяленне ад Савецкага Саюза і намер аднавіць незалежную Рэспубліку Літву. [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] прыняў 29 сакавіка 1990 года заяву «Аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР», паводле яе, у выпадку выхаду Літвы са складу [[СССР]] [[Беларуская ССР]] будзе патрабаваць вярнуць ёй беларускія землі — горад Вільню і [[Віленская вобласць|Віленскую вобласць]], [[Свянцянскі раён|Свянцянскі]] і часткі тэрыторыі яшчэ пяці [[раёны Літвы|раёнаў Літвы]]<ref>Заява Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР // Звязда. 1990. 1 крас. С. 1.</ref>, якія ў 1939—1940 гадах Літве перадаў [[І. Сталін|Сталін]] як дар за ўваходжанне ў склад СССР. Гэта заява, зробленая па загадзе з Крамля, не мела пазітыўных водгукаў з боку беларускіх грамадска-палітычных колаў. Тэрытарыяльныя патрабаванні да Літвы не падтрымаў новы склад Вярхоўнага Савета БССР, які пачаў працаваць у маі 1990 года. Аднак заяву ад 29 сакавіка 1990 года ўскосна ўхваліў [[прэзідэнт СССР]] [[М. Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]], які на прэс-канферэнцыі ў [[Вашынгтон]]е 3 чэрвеня 1990 года заявіў, што тэрыторыя Літвы ўключае пяць раёнаў, якія раней належалі Беларусі<ref>Снапковский В. Е. История внешней политики Беларуси. Минск: БГУ, 2013. С. 393</ref><ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |title=В. Е. Снапковский. Историческая политика в Беларуси в период перестройки и парламентской республики (1985—1994 гг.) |access-date=30 снежня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728204630/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |archivedate=28 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэкларацый Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР ад 9 студзеня 1991 года Савецкі Саюз увёў войска ў Вільню. Напружанне дасягнула найвышэйшага пункта 13 студзеня пры нападзе на дзяржаўную радыёстанцыю і Віленскую тэлевізійную вежу, калі былі забіты прынамсі чатырнаццаць грамадзянскіх асоб і сур’ёзна пацярпелі яшчэ 700. Савецкі Саюз нарэшце прызнаў літоўскую незалежнасць у жніўні 1991 года. Вільня была перабудавана і набыла выгляд сучаснага еўрапейскага горада. Шматлікія з яе старэйшых будынкаў былі адрамантаваны, а дзелавая і камерцыйная актыўнасць пачалі развівацца ў Новым Цэнтры горада. Вільня быў адабрана ў 2009 годзе як еўрапейская сталіца культуры, нараўне з Лінцам, сталіцай Верхняй Аўстрыі. == Клімат == Клімат Вільні — вільготны еўрапейскі. Тэмпературны ўлік вядзецца з 1777. Сярэдняя штогадовая тэмпература +6,1 °C (43 °F); у студзені сярэдняя тэмпература −4,9 °C (23 °F), у ліпені +17,0 °C (62,6 °F). Сярэдняя колькасць ападкаў, прыблізна 661 мм. Лета можа быць гарачым, з тэмпературай вышэй +30 °C, на працягу дня. Зімы звычайна халодныя, з тэмпературамі, якія часам дасягаюць рыскі −25 °C. У гэты час усе рэкі і азёры горада пакрываюцца тоўшчай лёду. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Месяц ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сту ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Лют ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сак ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кра ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Май ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Чэр ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліп ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Жні ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Вер ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кас ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліс ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сне ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Год |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Сярэдні максімум °C | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −3.5 | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −1.7 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 3.3 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 10.7 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 18.2 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 22.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.6 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 16.4 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.2 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 3.5 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | −0.5 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.1 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Сярэдні мінімум °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −8.7 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −7.6 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | −3.8 | style="background: #DDDDCC; color: black;" | 1.6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.5 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 10.8 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 12.3 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11.5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.7 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 3.4 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | −0.9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −5.2 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 3.4 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Крыніца: The World Meteorological Organization'' |} == Насельніцтва == Горад здаўна вылучаўся шматнацыянальным насельніцтвам, яшчэ з часоў праўлення вялікага князя [[Альгерд]]а тут пачалі асядаць немцы і яўрэі. Вялікі князь [[Вітаўт]] пасяліў тут частку [[Крымскія татары|крымскіх татар]], пры вялікім князі [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонце Кейстутавічы]] ў горадзе з’явіліся перасяленцы рамеснікі з Польшчы, Італіі і Венгрыі. Паводле перапісу ад 14 снежня 1916 года, у Вільні жыло агулам 138.794 жыхароў. Гэты лік складалі наступныя нацыі: палякі 53,67 % (74.466 чал.), яўрэі 41,45 % (57.516 чал.), літоўцы 2,09 % (2.909 чал.), рускія 1,59 % (2.219 чал.), немцы 0,63 % (880 чал.), беларусы 0,44 % (644 чал.) і іншыя ў 0,13 % (193 чал.). Перапіс ад 9 снежня 1931 паказвае, што палякі складалі 65,9 % поўнага гарадскога насельніцтва (128.600 чал.), яўрэі 28 % (54.600 чал.), рускія 3,8 % (7.400 чал.), беларусы 0,9 % (1.700 чал.), літоўцы 0,8 % (1.579 чал.), немцы 0,3 % (600 чал.), украінцы 0,1 % (200 чал.), іншыя 0,2 % (прыблізна 400 чал.). Па дадзеных усеагульнага перапісу насельніцтва [[2001]], з 542.287 жыхароў 57,8 % складалі [[літоўцы]], 18,7 % — [[палякі]], 14 % — [[рускія]], 4 % — [[беларусы]], 0,5 % — [[яўрэі]], астатнія 5 % — прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. У 2024 годзе [[насельніцтва]] склала 602.400 чалавек. === Нацыянальны склад === Паводле даных [[Перапіс насельніцтва і жыллёвага фонду Літвы 2021 года|перапісу 2021 года]], нацыянальны склад горада быў наступным<ref>{{Cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=bf10be3f-0e79-4c5b-9477-c3c5f62bd4d1|title=Urban areas population by largest ethnic group|website=osp.stat.gov.lt|access-date=2026-03-29}}</ref>: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ Нацыянальны склад Вільні (2021) ! Нацыянальнасць !! Колькасць (чал.) !! Доля (%) |- | style="text-align:left;" | '''Усяго''' || '''546&nbsp;155''' || '''100,00''' |- | style="text-align:left;" | [[Літоўцы]] || 368&nbsp;325 || 67,44 |- | style="text-align:left;" | [[Палякі]] || 83&nbsp;002 || 15,20 |- | style="text-align:left;" | [[Рускія]] || 52&nbsp;489 || 9,61 |- | style="text-align:left;" | [[Беларусы]] || 14&nbsp;441 || 2,64 |- | style="text-align:left;" | [[Украінцы]] || 4&nbsp;586 || 0,84 |- | style="text-align:left;" | Іншыя || 5&nbsp;552 || 1,02 |- | style="text-align:left;" | Не ўказалі || 17&nbsp;761 || 3,25 |} == Эканоміка == [[Файл:Vilnius Modern Skyline At Dusk, Lithuania - Diliff.jpg|thumb|Сучасны Новы цэнтр Вільні]] Вільня — галоўны эканамічны цэнтр Літвы і адзін з найбольшых фінансавых цэнтраў Балтыйскіх дзяржаў. Нават пры тым, што ў горадзе жыве толькі 15 % насельніцтва Літвы, на Вільню прыпадае прыблізна траціна [[Валавы ўнутраны прадукт|валавога ўнутранага прадукта]] ўсёй краіны<ref>https://web.archive.org/web/20080703204949/http://www.vilnius.lt/new/en/investicijos.php</ref>. Меркаваны валавы ўнутраны прадукт Вільні, на душу насельніцтва, заснаваны на [[Парытэт пакупной здольнасці|парытэце пакупной здольнасці]] валют, у 2005 г. з’яўляўся прыблізна 33 100 $, што вышэй сярэдняга ліку Еўрапейскага саюза. Вільня унясла больш за 10 015 мільярдаў літаў у нацыянальны бюджэт 2008 года. Гэта прыкладна 37 % ад усяго бюджэту. Каўнас, другі па велічыні горад, занёс толькі 1.5 мільярда. Праходзіць штогадовы кірмаш [[Казюкі]]. == Культура == === Музеі === У Вільні дзенічаюць [[Нацыянальны музей Літвы]] (заснаваны ў 1855 годзе як [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей]]; з 1992 сучасная назва), [[Дзяржаўны яўрэйскі музей Віленскага гаона]] (1913, некалькі разоў зачыняўся; узноўлены ў 1989), [[Літоўскі мастацкі музей]] (1941), які ўключае таксама [[Карцінная галерэя (Вільня)|Карцінную галерэю]] са зборам жывапісу 15-19 стст. і [[Палац Радзівілаў (Вільня)|палац Радзівілаў]] (канец 17 ст.), [[Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно|музей тэатра, музыкі і кіно]] (1926, 1964), [[музей царкоўнай спадчыны]] (заснаваны ў 1968 у [[Касцёл Святога Міхаіла (Вільня)|касцёле Св. Міхаіла]]), [[Музей прыкладнога мастацтва (Вільнюс)|прыкладнога мастацтва]] (1987; у будынку [[Стары арсенал (Вільня)|Старога арсенала]]), [[Мастацкі цэнтр балтыйскага бурштыну|бурштыну]] (1995)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/3800308|title=ВИЛЬНЮС • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2024-12-05}}</ref>, [[Літоўскі чыгуначны музей]], [[Музей акупацыі і барацьбы за свабоду]], [[Музей Адама Міцкевіча (Вільня)|музей Адама Міцкевіча]]. === Тэатры і музычныя калектывы === Дзейнічаюць [[Літоўскі тэатр оперы і балета]], [[Літоўскі нацыянальны тэатр драмы|Нацыянальны тэатр драмы]] (1940), [[Вільнюскі стары тэатр|Рускі драматычны]] (1946), «[[Meno Fortas]]» (1998), два лялечныя тэатры і інш.; [[Нацыянальная філармонія Літвы|Нацыянальная філармонія]] (1940), пры ёй — [[Нацыянальны сімфанічны аркестр Літвы|Нацыянальны сімфанічны аркестр]] (1940-41, з 1958), [[Літоўскі камерны аркестр]]. Працуе [[Цэнтр духоўнай музыкі ордэна езуітаў]] (1995)<ref name=":0" />. === Фестывалі і конкурсы === Праводзяцца [[Міжнародны конкурс піяністаў і арганістаў імя М. Чурлёніса]] (з 1965), [[Міжнародны арганны фестываль]] (1968), рэспубліканскія спеўныя святы (1946, 1950, далей 1 раз на 5 гадоў, з 1990 1 раз на 4 гады)<ref name=":0" />. == Спорт == * [[БК Летувас Рытас]] — баскетбольны клуб. * [[ФК Жальгірыс Вільнюс]] — футбольны клуб. * [[Стадыён ЛФФ]] па футболу. == Адукацыя == Горад мае шмат універсітэтаў. Найбольшы і самы стары — [[Віленскі ўніверсітэт]] з 23.000 студэнтаў. Наступныя: * [[Універсітэт імя М. Ромера]] (19.000 студэнтаў) * [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна]] (13.500 студэнтаў) * [[Віленскі педагагічны ўніверсітэт]] (12.500 студэнтаў). Існуюць таксама спецыялізаваныя ўстановы з універсітэцкім статутам: * [[Ваеннае вучылішча Літвы]] * [[Віленская акадэмія мастацтваў]] * [[Нацыянальная школа мастацтваў]] * [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] * [[Вышэйшая школа міжнароднага права і бізнесу]] == Транспарт == Вільня ляжыць блізка да мяжы [[ЕС]] з [[Беларусь|Беларуссю]] ў пэўным «мёртвым куце» з боку ад транспартных шляхоў. Праз Вільню ідуць транзітныя цягнікі з [[Расія|Расіі]] праз [[Беларусь]] у [[Калінінград]]. Іншыя важныя транспартныя шляхі ідуць праз гістарычную сталіцу Літвы — [[Каўнас]]. Да яе з Вільні ідзе хуткасная магістраль. Вільня мае міжнародны [[Вільнюскі аэрапорт|аэрапорт]]. З Вільні аўтастрады вядуць праз [[Каўнас]] да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] да паромаў [[Клайпеда|Клайпеды]] і ў [[Панявежыс]] з выхадам на [[Via Baltica]]. Таксама важная аўтастрада ідзе на [[Мінск]]. === Грамадскі транспарт === [[Файл:Snipiskes.jpg|thumb|220px|Сучасная Вільня]] Вільня не мае ані [[метрапалітэн]]а, ані [[трамвай]]най сістэмы. У грамадскім транспарце дамінуюць [[аўтобус]]ы і [[Вільнюскі тралейбус|тралейбусы]]. Плануецца будаўніцтва трамвайных ліній, якія злучаць Вільню з прыгарадамі. == Славутасці == * [[Віленская ратуша]] * [[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|Касцёл Святой Ганны]] * [[Касцёл Святога Варфаламея (Вільнюс)|Касцёл Святога Варфаламея]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільнюс)|Касцёл Святых Францыска і Бернарда, Вільнюс]] * [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Кафедральны сабор у імя Унебаўзяцця Прачыстай Маці Божай (Прачысценскі сабор)]] * [[Помнік Міндоўгу (Вільнюс)|Помнік Міндоўгу]] === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка (Вільнюс)|Касцёл Святога Юзафа Абручніка]] == Палацы Вільні == * [[Палац Бжастоўскіх]] * [[Палац Слушкаў]] == Вільня і беларусы == {{асноўны артыкул|Беларусы ў Вільні}} [[Файл:Puszkin w Wilnie.jpg|thumb|Дэманстрацыя ў гадавіну смерці К. Каліноўскага, 21 сакавіка 2010 г.]] 3 часоў ВКЛ да I сусветнай вайны сацыяльна-эканамічнае, нацыянальнае і культурнае развіцце беларусаў і літоўцаў праходзіла ў адзінай дзяржаўнай прасторы. Галоўным беларускім асяродкам тут здаўна была Вільня, дзе існавалі агульныя дзяржаўныя і культурныя ўстановы, у т. л. [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская брацкая друкарня]], тут выдаваў кнігі [[Францыск Скарына]]. Пасля далучэння ў канцы XVIII стагоддзя беларускіх і літоўскіх зямель да Расійскай імперыі беларусы і літоўцы разам удзельнічалі ў нацыянальна-вызваленчым руху. Тут быў арыштаваны і пакараны смерцю [[Кастусь Каліноўскі]]. У пачатку XX стагоддзя дзейнічалі [[Віленскае мастацка-прамысловае таварыства]], [[Віленскае мастацкае таварыства]], [[выдавецтва «Нашай нівы»]], [[Беларускае выдавецкае таварыства]] (працягвала дзейнасць у 1919—1930 гадах), [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні]], [[Беларускі настаўніцкі саюз]], выдаваліся газеты «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». 12 лютага 1910 года ў клубе чыгуначнікаў адбылася [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні]]. У Першую сусветную вайну, пасля акупацыі германскімі войскамі, у Вільні ў 1915 быў арганізаваны [[Беларускі клуб]]. 3 абвяшчэннем незалежнасці Літвы (люты 1918) дзейнасць беларуcкіх арганізацый каардынавала [[Віленская беларуская рада]], прадстаўнікі якой увайшлі ў [[Літоўская Тарыба|Літоўскую Тарыбу]]. У снежні 1918 года ў Вільні знаходзіўся ўрад [[БНР]]. У кастрычніку 1920 года войскі польскага генерала Л. Жалігоўскага захапілі Вільню, абвешчана [[Сярэдняя Літва]]. 9 кастрычніка 1920 года ў Вільні на нарадзе беларускіх дзеячаў, у якой прынялі ўдзел [[Браніслаў Тарашкевіч]], [[Вацлаў Іваноўскі]], [[Антон Луцкевіч]] і інш., было вырашана выкарыстаць спрыяльныя палітычныя абставіны для развіцця беларускай адукацыі і асветы. У 1921 годзе А. Луцкевіч стварае Беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Па прапанове ўрада Б. Тарашкевіч заняў пасаду старшага рэферэнта ў Дэпартаменце асветы. У 1921 годзе па ініцыятыве Тарашкевіча створана Таварыства беларускай школы. У пачатку 1922 года сейм зацвердзіў уключэнне Віленшчыны ў склад Польшчы. 3 гэтага часу і да канца 1939 года Вільня была грамадскім, асветным і культурным цэнтрам беларусаў. У горадзе ствараліся палітычныя, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. У горадзе ствараліся і дзейнічалі беларускія палітычныя партыі, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. Актыўнасцю вызначаліся [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]], [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]], Беларускі пасольскі клуб, Блок нацыянальных меншасцей і інш. У 1920—1930-я гады ў Вільні дзейнічалі Беларускі музей, управа [[Таварыства беларускай школы]], [[Беларускі студэнцкі саюз]], [[Беларускі сялянскі саюз]], [[Цэнтральны саюз культурных і грамадскіх арганізацый|Цэнтральны саюз культурных і гаспадарчых арганізацый]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў тут знаходзіліся Галоўны сакратарыят і ЦК [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]; выдавалася больш за 100 беларускамоўных газет і часопісаў. У Вільні жылі і працавалі [[А. Луцкевіч]], [[М. Гарэцкі]], [[Б. Тарашкевіч]], [[У. Самойла]], [[А. Станкевіч]], [[С. Рак-Міхайлоўскі]], [[І. Дварчанін]], [[Р. Шырма]], [[Г. Цітовіч]], [[М. Танк]], [[П. Сергіевіч]], [[Я. Драздовіч]], [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|І. Канчэўскі (Абдзіраловіч)]] і інш. У пачатку Другой сусветнай вайны, калі Вільня і Віленскі край былі перададзены ў склад Літвы (кастрычнік 1939), спынілі дзейнасць віленскія Беларускае навуковае таварыства, Беларускі студэнцкі саюз. Падчас нацысцкай акупацыі (1941—1944) яшчэ дзейнічалі Віленская беларуская гімназія, беларуская настаўніпкая семінарыя, Беларускі музей (закрыты ў 1945 годзе), выдавалася газета «[[Беларускі голас (1942)|Беларускі голас]]» (рэд. [[Ф. Аляхновіч]]). Пасля вызвалення Літвы савецкімі войскамі частка беларусаў Віленшчыны на падставе літоўска-польскага пагаднення аб узаемнай эвакуацыі насельніцтва ад 22 верасня 1944 года перасялілася ў Польшчу. У пасляваенны перыяд беларускае палітычнае жыццё амаль поўнасцю было спынена. Практычна ўсе беларускія дзеячы і іх сем’і папалі пажд арышты і дэпартацыю. Аднаўленне дзейнасці нават у галіне беларускай культуры было немагчыма з-за рэпрэсій КДБ і амаль поўнай змены этнічнай структуры насельніцтва горада. 3 1945 года ў Літву па вярбоўцы, на новабудоўлі і інш. прыбывалі беларусы з БССР. Іх колькасць павялічылася, аднак арганізаванага нацыянальнага жыцця яны практычна не мелі. У Вільні працягвалі сваю дзейнасць [[П. Сергіевіч]], [[З. Верас]], [[Л. Луцкевіч]], [[Я. Шутовіч]] і інш. [[Файл:F.Skaryna school Vilnius.JPG|thumb|Беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны]] Актывізацыя грамадскага жыцця беларусаў пачалася ў часы лібералізацыі ў СССР (другая палова 1980-х гадоў), калі ўзнік шэраг беларускіх культурна-асветных арганізацый. У 1988 годзе [[Зоська Верас]] разам з [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам Луцкевічам]], сынам [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], утварылі спачатку клуб «[[Сябрына (Вільня)|Сябрына]]», а 4 лютага 1989 года было заснавана Таварыства беларускай культуры ў Літве<ref>[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=26947&sn_cat=35 Мы стаім ніжэй за цыганоў]</ref>. З 1989 года трансліруюцца беларускія перадачы на радыё і тэлебачанні. З 1993 года дзейнічае беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{асноўны артыкул|Вядомыя асобы Вільні}} * [[Францыск Скарына]] — беларускі першадрукар, ён выдаў тут «малую падарожную кніжку» і «Апостал». * [[Пётр Мсціславец]] — паслядоўнік Скарыны, адкрыў тут друкарню з кірылічным шрыфтам. * [[Іеранім Пражскі]] — быў прыяты пры двары вял. кн. Вітаўта, амаль год жыў у ВКЛ і распаўсюджваў гуманістычныя ідэі гусітаў. * [[Войцех з Брудзева]] — астраном, жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Адам Кіркор]] — у горадзе жыў у перыяд з 1836—1868, аўтар прац пра гісторыю і прыроду Беларусі, матэрыяльную і духоўную культуру беларускага народа. * [[Ян Чачот]] — беларуска-польскі [[паэт]]. * [[Эразм Вітэлій]] — [[публіцыст]], жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Людас Гіра]] (1884—1946) — літоўскі паэт, драматург, літаратурны крытык, перакладчык, публіцыст, грамадскі дзеяч. * [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі]] (''Ігнат Абдзіраловіч''; 1896—1923) — беларускі [[філосаф]], [[паэт]], публіцыст; аўтар праграмнага [[эсэ]] «[[Адвечным шляхам]]». * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944) — беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст. * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская]] (1886—1970) — беларуская [[мастацтвазнаўца]], [[педагог]], мемуарыстка. * [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыя Буйло]] (1893—1986) — беларуская паэтка. * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Барыс Каверда]] (1907—1987) — антыкамуністычны дзеяч беларускага паходжання, які ў 1927 годзе здзейсніў забойства прадстаўніка [[СССР]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] [[Пётр Лазаравіч Войкаў|Войкава]]. * [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыя Ямант]] (1842—1908) — удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], * [[Людвік Міхайлавіч Звяждоўскі|Людвік Звяждоўскі]] (1829—1864) — капітан расійскай арміі, член тайнага таварыства [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. * [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]] (1812/1813 — 1856) — беларускі выдавец, літаратуразнавец, публіцыст, фалькларыст. * [[Эмілія Плятэр]] ([[1806]]—[[1831]]) — беларуская фалькларыстка, прадстаўніца [[Шляхта|шляхецкага]] роду і ўдзельніца [[Паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] ([[1922]]—[[1997]]) — беларускі грамадскі і культурны дзеяч, [[педагог]], [[мемуарыст]] * [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Аляксандр Бурбіс]] ([[1885]]—[[1922]]) — беларускі грамадска-[[Палітык|палітычны дзеяч]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], акцёр, [[рэжысёр]] == Гл. таксама == * [[Віленскае княства]] * [[Віленская канферэнцыя]] * [[Вуліца Савічаус]] * [[Бітва за Вільню (1918—1919)|Змаганне польскай Самаабароны за Вільню]] * [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў]] * [[Віленская друкарня Зарэцкіх]] * [[Віленскае пытанне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Вайткявичюс Г.'' Вильнюс: от поселения до королевского города // Археология и история Литвы и северо-запада России в Средневековье. Доклады российско-литовского семинара. Вильнюс, 28-30 марта 2011 г. Вильнюс, 2013. — С. 81-107 * ''[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9B._%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D0%B0_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96.html Вандроўкі па Вільні]. — Вільня: Выдавецтва таварыства беларускай культуры, 1998. ISBN 9986-9228-2-8 * [http://pbc.biaman.pl/Content/5425/zip/ Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego]. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia2/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B.html Крачковский Ю. Предисловие к т. 20. АВАК (история Вильны) // АВАК. Вильна, 1893. Т. XX. С. XXI — CCXXVI.] // на [[pawet.net]] * {{Кніга|ref=Niedźwiedź|аўтар=Niedźwiedź J.|загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta|год=2012|месца=Kraków|выдавецтва=Universitas|старонак=502|isbn=97883-242-1855-4}} * {{Артыкул|ref=Дзярновіч|аўтар=Дзярновіч А.|загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам|год=2011|выданне=Палітычная сфера|нумар=16-17 (1-2)|старонкі=116—143}} * {{Кніга|ref=Dubiński|аўтар=Dubiński P.|загаловак=Zbiór praw y przywilejów miastu stolecznemu W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) Wilnowi nadanych|год=1788|месца=Wilno|выдавецтва=W Drukarni J. K. Mci przy Akademij}} * {{Кніга|ref=Hansisches Urkundenbuch|загаловак=Hansisches Urkundenbuch|адказны=Ed. v. W. Stein|год=1916|месца=München; Leipzig|выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses|том=Bd. 11}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.radzima.org/be/pub/2999_m/ Вільня ў фотаздымках на Radzima.org] * [http://www.jivebelarus.net/history/gistografia/vilna-vilno-vilnus.html І. Воранаў — Вільня-Вільно-Вільнюс (Гісторыя аднаго горада)] * [http://news.tut.by/society/144187.html Страчаная сталіца. Дапаможнік-гід па беларускай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090808075916/http://news.tut.by/society/144187.html |date=8 жніўня 2009 }} * [http://www.westki.info/vilnia Вільня — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051228/http://westki.info/vilnia |date=3 сакавіка 2009 }} * [http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html Василий фон Роткирх. XIII. Алцис. Легендарный богатырь в гербе города Вильны // Литовско-языческие очерки. Историческия изследования Теобальда. Вильна: Типография п. ф. О. Завадскаго, Замк. п. № 149. 1890. С. 146—156.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101018053636/http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html |date=18 кастрычніка 2010 }} * [http://www.svaboda.org/content/transcript/1794647.html «Рабі пільна — і тут будзе Вільня» // Радыё Свабода. 2009.08.07. (Фота.)] * [http://www.viv.lt/ Virtual Historical Vilnius] {{ref-lt}} {{ref-en}} * [http://klashkevich.com/vilniaby Вільня Беларуская: усе спасылкі пра беларускую спадчыну ў адным месцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150216211202/http://klashkevich.com/vilniaby/ |date=16 лютага 2015 }} * [https://www.facebook.com/VilniaGuide Старонка ў Facebook «Вільня Беларуская»] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia1/%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F._%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81.html В. Я. Вільня. Кароткі гістарычны нарыс. Б.м., (ЗША?), 1984.] // на [[pawet.net]] {{ВС}} {{Вільнюскі павет}} {{Культурная сталіца Еўропы}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Гарады Літвы}} [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Гарады Літвы]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павета]] [[Катэгорыя:Дзукія]] [[Катэгорыя:Вільня| ]] dhtsn7wgt0qtbdoxoqh9h98i3pviy46 0 17283 5175435 5032111 2026-08-04T13:07:30Z Aliaksei Lastouski 75892 5175435 wikitext text/x-wiki {{падзяліць|[[Апельсін (расліна)]] і [[Апельсін (плод)]]}} {{Таксон | image file = OrangeBloss_wb.jpg | image title = | image descr = Кветкі і плады апельсіна | regnum = Расліны | parent = Citrus | rang = Від | latin = Citrus sinensis | author = ([[L.]]) [[Osbeck]] | wikispecies = Citrus sinensis | commons = Category:Citrus sinensis | itis = 28889 | ncbi = 2711 | eol = 582206 | grin = 10782 }} '''Апельсі́н''' (бел. дыялект. і гіст. ''памаранча'', ''памаранец''; ''Citrus sinensis'') — вечназялёнае [[цытрусавыя|цытрусавае]] дрэва і яго плод. == Апісанне == [[Файл:Ambersweet oranges.jpg|thumb|left|Апельсіны]] Плод — шматгняздовая [[ягада]] розных памераў і афарбоўкі скуры (ад светла-жоўтай да чырвона-аранжавай; насычанасць колеру скуры не абавязкова сведчыць пра спеласць), сакаўны, салодкі ці кісла-салодкі, масай 100—500 г. Утрымлівае да 12 % [[цукры|цукроў]] (пераважна [[фруктоза|фруктозу]] і [[цукроза|цукрозу]]), а таксама [[арганічныя кіслоты]], [[вітаміны]] [[вітамін C|C]], [[вітаміны групы B|групы B]], [[вітамін P|P]], [[карацін]], солі [[кальцый|кальцыю]], [[калій|калію]], [[фосфар]]у. Важная якасць апельсіна — пад час захоўвання колькасць вітаміну C ў ім не змяншаецца. У скурцы (цэдры) апельсіна да 2 % [[эфірныя алеі|эфірнага алею]], які выкарыстоўваецца ў [[парфумерыя|парфумерыі]] і [[кандытэрыя|кандытэрыі]]. З кветак апельсіна вырабляецца т. зв. апельсінавая вада, характарыстык якой не можа дасягнуць ніводная сінтэтычная эсэнцыя. Апельсіны ўжываюцца свежымі ды перапрацаванымі ([[сок]]і, [[джэм]]ы, [[варэнне]], [[цукаты]]). == Распаўсюджанне == Расце ў трапічных і субтрапічных краінах, цепла- і вільгацелюбівая расліна. У наш час да найлепшых гатункаў належаць апельсіны з рэгіёну [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]] і [[Каліфорнія|Каліфорніі]]. У [[Беларусь|Беларусі]] вырошчваюць у аранжарэях і як пакаёвую расліну. == Выкарыстанне == [[Файл:Orange juice 1.jpg|thumb|left|[[Апельсінавы сок]]]] Паходзіць з [[Кітай|Кітая]], дзе культываваўся больш за 4 тысячы гадоў; з [[XI стагоддзе|XI]]—[[XII стагоддзе|XII]] стст. вырошчваецца ў краінах [[Левант]]у. Да [[Еўропа|Еўропы]] апельсін трапіў дзякуючы [[Італія|італьянскім]] купцам, якія гандлявалі з Левантам, а таксама завозіўся з [[Арабская Іспанія|Арабскай Іспаніі]] і [[Сіцылія|Сіцыліі]]. Але першапачаткова ў Еўропе быў вядомы кіслы гатунак апельсіна. Салодкі апельсін завезены з Кітая [[Партугалія|партугальскімі]] купцамі ў пачатку [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] На тэрыторыі Беларусі і [[ВКЛ]] апельсін мог стаць вядомым з [[XV стагоддзе|XV ст.]], але мода на цытрусавыя была ўведзена ў каралеўскім двары [[Бона Сфорца|Бонай Сфорцай]], пасля чаго апельсіны сталі завозіцца ў [[Польшча|Польшчу]] і ВКЛ у заўважнай колькасці, што адпавядала тэндэнцыі да італьянізацыі кулінарных густаў заможнай шляхты. Усё ж першапачаткова гэта быў рэдкі плод — па пары штук апельсінаў падавалі на стол [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта I Старога]], і тое з нагоды ўрачыстасцяў. Апроч дарагавізны (у тры разы даражэй за [[лімон]]ы), распаўсюджанне стрымлівала тое, што апельсін у нязначнай ступені мог служыць дадаткам да іншых страў. Пашырэнню апельсіна ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паспрыялі таксама [[езуіты]], і гэтым знаходзілі сабе новых прыхільнікаў. Адпаведна, названы факт выкарыстоўваўся ў антыезуіцкай прапагандзе, бо «іспанскія яблыкі» шкодзілі «моцы і прастаце звычаяў». Тым не менш, ужо ў ваенным лагеры [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] гатавалі [[жэле]] з апельсінаў. У [[панегірык]]у [[Геранім Хадкевіч|Гераніму Хадкевічу]] ([[Вільня]], [[1606]]) пішацца, што герою падносіцца не [[золата]], але, апроч іншага, цудоўны апельсін. Як годны падарунак апельсін прыгадваецца ў [[эпісталярыя]]х — плод дасылае [[Ян Караль Хадкевіч]] сваёй жонцы, ксёндз [[Казімір Сарнецкі]] шле яго з [[Варшава|Варшавы]] [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669-1719)|Каралю Станіславу Радзівілу]], [[Збігнеў Морштын]] з [[Каралявец|Каралеўца]] дасылае яго ў [[Слуцк]] да [[Казімір Крыштоф Клакоцкі|Казіміра Клакоцкага]]. Імпарт апельсінаў знайшоў адлюстраванне ў «Мытных інструкцыях ВКЛ» [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] У барочнай культуры Рэчы Паспалітай апельсін стаў сімвалам эратычнай гульні (гл. карэспандэнцыю караля [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]]). У XVII—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст. атрымалі распаўсюджанне апельсінавыя [[гарэлка]] і [[лікёр]], у XVIII ст. у заможных дамах пачалі рабіць [[аранжад]]. Настойкі з апельсінаў і іншых цытрусавых сталі неад’емнай часткаю хатніх аптэчак. Таму як асобны тавар сталі завозіць не толькі свежыя плады апельсіна, але [[апельсінавы сок]] і абсмажаныя скуркі. У XVIII ст. ужыванне апельсіна пашырылася і сярод багацейшага мяшчанства. Імкненне вырошчваць апельсіны прывяло да ўзнікнення ў XVII ст. [[аранжарэя|аранжарэй]] — асобага тыпу выцягнутых зашклёных памяшканняў з штучным кліматам (у Беларусі — [[палаца-паркавы комплекс у Альбе]], [[Ружанскі палац]], [[Дукорскі палац]] і іншыя). Літаратура [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] (найперш «[[Літоўская гаспадыня]]») дае цэлы шэраг рэцэптаў па выкарыстанню апельсіна, што сведчыць пра ўстойлівую ўжо да гэтага часу традыцыю. Былі вядомыя рэцэпты гатавання варэння, апельсінавых лупін, сушаных у цукры, апельсінавых лупін у [[мёд]]зе, [[карамелькі|карамелек]] апельсінавых, [[мармелад]]у з апельсінавых лупін, «цэдра» (зацукараны сіроп) з апельсінавых лупін; [[мельшпайс]]аў (салодкіх пірагоў) з апельсінавымі лупінамі; халоднага [[рыс]]у з апельсінамі; апельсінаўкі (гарэлкі) і апельсінавага лікёру. У савецкія часы апельсін быў адным з нешматлікіх даступных для шырокага спажыўца субтрапічных пладоў. Дзіўным чынам апельсін стаў сімвалам палітычных рухаў у [[1980-я|1980-х]] у Польшчы («аранжавая альтэрнатыва») і ў [[2004]] ва [[Украіна|Украіне]] («аранжавая рэвалюцыя»). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/НашаЕжа|Дзярновіч|Апельсін}} == Спасылкі == {{Commons|Citrus sinensis}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рутавыя]] [[Катэгорыя:Дрэвы]] [[Катэгорыя:Садавіна]] [[Катэгорыя:Пладовыя дрэвы]] dye4cipsib2wnurosq05uhuqj4esd16 0 20957 5175454 5113143 2026-08-04T13:41:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175454 wikitext text/x-wiki {{Праваслаўная епархія | Епархія = Бабруйская епархія | Паместная царква = [[Руская праваслаўная царква]] <br /> [[Беларускі экзархат]] | Выява = [[Выява:Church of Saint Nicholas (Babruysk) 15.jpg|280px]] | Подпіс = | Краіна = [[Беларусь]] | Плошча = | Колькасць насельніцтва = | Архібіскупская акруга = | Епархіяльны цэнтр = [[Бабруйск]] | Заснавана = [[2004]] | Скасавана = | Колькасць благачынняў = | Колькасць прыходаў = 55 (2012 год)<ref name="Серафім">[http://eparchia.patriarchia.ru/db/text/2255232.html Да скарбаў веры. Інтэрв'ю біскупа Бабруйскага і Быхаўскага Серафіма / Інтэрв'ю / Епархіі / Патрыярхія.ru<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> | Колькасць храмаў = | Колькасць святароў = 42 (2012 год)<ref name="Серафім"/> | Кафедральны храм = [[Свята-Мікалаеўская царква (Бабруйск)|Свята-Мікольскі кафедральны сабор]] | Другі кафедральны храм = | Сан кіруючага архірэя = епіскап | Тытул кіруючага архірэя = Бабруйскі і Быхаўскі | Сайт = http://bobruisk.hram.by/ | Кіруючы архірэй = [[Серафім (Беланожка)]] | Дата пачатку кіравання = [[22 красавіка]] [[2007]] | Вікарыі = | Карта = [[Выява:Бабруйская епархія БПЦ.svg|206px]] }} '''Бабруйская епархія''' — епархія [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай Праваслаўнай Царквы]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Заснаваная [[24 снежня]] [[2004]], шляхам вылучэння са складу [[Магілёўская епархія|Магілёўскай епархіі]]. Тэрыторыя ахоплівае 6 раёнаў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]: [[Бабруйскі раён|Бабруйскі]], [[Быхаўскі раён|Быхаўскі]], [[Глускі раён|Глускі]], [[Кіраўскі раён|Кіраўскі]], [[Клічаўскі раён|Клічаўскі]], [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкі]]. Епіскап у цяперашні час [[Серафім (Беланожка)]] == Гісторыя == У сакавіку 1923 года мітрапалітам Мінскім Мельхіседэкам (Паеўскім) заснавана Бабруйскае вікарыяцтва Мінскай епархіі. Епіскапам стаў [[Філарэт (Раменскі)]]. 4 чэрвеня 1953 годзе Свяшчэнны Сінод РПЦ прызначыў на Бабруйскае вікарыяцтва рэктара Мінскай ДС і намесніка Жыровіцкага Успенскага манастыра архімандрыта Мітрафана (Гутоўскага), хіратанісаны 5 ліпеня 1953 года. Пасля перакладу епіскапа Мітрафана на [[Арлоўская і Лівенская епархія|Арлоўскую кафедру]] у епіскапа Бабруйскага 10 жніўня 1956 года хіратанісаны [[Лявонцій (Бондар)]], 5 мая 1961 года прызначаны епіскапам [[Новасібірская і Бердская епархія|Новасібірскім]]. Бабруйская епархія заснавана пастановай Свяшчэннага Сінода ад [[24 снежня]] [[2004]] года, вылучэннем з [[Магілёўская епархія|Магілёўскай епархіі]]. Тытул кіруючага архірэя — «Бабруйскі і Асіповіцкі». [[20 красавіка]] 2005 года Свяшчэнным сінодам прынята рашэнне пра змену тытула кіруючых архірэяў на «Бабруйскі і Быхаўскі». Пастановай Свяшчэннага Сінода ад [[27 снежня]] 2005 года Пётр (Карпусюк) быў вызвалены ад кіравання епархіяй. Часавае кіраванне епархіяй было даручана епіскапу Магілёўскаму і Мсціслаўскаму [[Сафроній (Юшчук)|Сафронію (Юшчуку)]]. [[27 сакавіка]] 2007 года епіскапам Бабруйскім і Быхаўскім абраны іераманах [[Серафім (Беланожка)]]. == Благачынні (Дабрачынні) == * [[Бабруйскае гарадское благачынне|Бабруйскае гарадское]]; * [[Бабруйска-Глускае благачынне|Бабруйска-Глускае]]; * [[Быхаўскае благачынне|Быхаўскае]]; * [[Кіраўска-Клічаўскае благачынне|Кіраўска-Клічаўскае]]; * [[Асіповіцкае благачынне|Асіповіцкае]]. == Манастыры == * [[Баркалабаўскі Свята-Узнясенскі жаночы манастыр]] * [[Бабруйскі манастыр святых жанчын-міраносіц]] == Епіскапы == ; Бабруйскае вікарыяцтва Мінскай епархіі * [[Філарэт (Раменскі)]] (сакавік 1923 — 1 лістапада 1937) * [[Мітрафан (Гутоўскі)]] (5 ліпеня 1953 — 10 жніўня 1956) * [[Лявонцій (Бондар)]] (10 жніўня 1956 — 5 мая 1961) ; Бабруйская епархія * [[Пётр (Карпусюк)]] ([[24 снежня]] [[2004]] — [[27 снежня]] [[2005]]) * [[Сафроній (Юшчук)]] ([[27 снежня]] [[2005]] — [[22 красавіка]] [[2007]]) ч/к, епіс. Магілёўскі * [[Серафім (Беланожка)]] (з [[22 красавіка]] [[2007]]) {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://bobruisk.hram.by/ Сайт епархіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080615042326/http://bobruisk.hram.by/ |date=15 чэрвеня 2008 }} * [http://www.patriarchia.ru/db/text/98543.html Бабруйская і Быхаўская епархія] на сайце [[Патрыярхія.Ru|patriarchia.ru]] * [http://www.pravenc.ru/text/149433.html БАБРУЙСКАЕ ВІКАРЫЯЦТВА ў Праваслаўнай энцыклапедыі] {{Благачынні Бабруйскай епархіі}} {{Епархіі БЭРПЦ}} [[Катэгорыя:Бабруйская епархія| ]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Бабруйску]] bsfhj54wv59qy2wffoddgx7yx1exw8p 0 23353 5175587 4654648 2026-08-05T00:08:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175587 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = Беларуская краёвая абарона |выява = |шырыня = |подпіс = |гады = [[23 лютага]] [[1944]] — [[28 красавіка]] [[1945]] |краіна = {{Сцяг Германіі (1933-1945)}} [[Нацысцкая Германія|Германія]] |падпарадкаванне = {{Сцяг Вафэн-СС}} [[СС|Вафэн СС]] |у складзе = |тып = паўпартызанскае войска |уключае_у_сябе = |роля = |памер = 28 000<ref name="Mironowicz">{{cite web|url=http://autary.iig.pl/mironowicz_e/knihi07-26.htm|title=Okupacja niemiecka na Białorusi|publisher=Związek Białoruski w RP, Katedra Kultury Białoruskiej Uniwersytetu w Białymstoku (Internet Archive)|work=Historia Białorusi od połowy XVIII do XX w. [History of Belarus, mid 18th century until the 20th century]|year=2014|accessdate=12 July 2014 |author=[[Яўген Васілевіч Мірановіч|Eugeniusz Mironowicz]]|trans-title=German occupation of Belarus|language=Polish, Belarusian|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927221149/http://autary.iig.pl/mironowicz_e/knihi07-26.htm |archivedate=September 27, 2007 }}</ref><br/>(21 629 чалавек да канца красавіка 1944 года<ref>Alexander Brakel: ''Unter Rotem Stern und Hakenkreuz.Baranowicze 1939 bis 1944. Das westliche Weißrussland unter sowjetischer und deutscher Besatzung''. (= Zeitalter der Weltkriege. Band 5). Ferdinand Schöningh Verlag, Paderborn u. a. 2009, ISBN 978-3-506-76784-4, S. 221.</ref>) |камандная_структура = |размяшчэнне = [[Генеральная акруга Беларусь]] |мянушка = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = [[Другая сусветная вайна]] |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Франц Кушаль]] }} [[File:Жаўнеры БКА на вучэбных стрэльбах.jpg|thumb|Салдаты БКА на вучэбных стрэльбах.]] '''Беларуская краёвая абарона''' (БКА) — вайсковае фарміраванне, створанае ў [[Генеральная акруга Беларусь|генеральнай акрузе «Беларусь»]] у [[1944]], якое ў будучыні павінна было стаць ядром Нацыянальных узброеных сіл незалежнай Беларусі<ref>Белорусская Краёвая Оборона. К вопросу о создании белорусского национального войска в годы Второй мировой войны / [[Аляксей Міхайлавіч Літвін|А.М. Литвин]] // Нёман. — 1994. — №4. — С.170—191. {{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == БКА была ўтворана паводле загадаў в.а. генеральнага камісара Беларусі [[К. фон Готберг]]а і прэзідэнта [[БЦР|Беларускай цэнтральнай рады (БЦР)]] [[Р. Астроўскі|Р. Астроўскага]] ў лютым-сакавіку 1944 года. Узначальвала БКА Галоўнае камандаванне на чале з маёрам [[Ф. Кушаль|Ф. Кушалем]]. Аснову фарміравання складала мабілізаванае мужчынскае насельніцтва 1908-1924 гадоў нараджэння. Агулам мабілізавана каля 25 тыс. чал., з якіх планавалася стварыць 48 батальёнаў па 450-500 чал. У выніку прызыву ў сямі раёнах [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі Беларусь]] была сфарміравана наступная колькасць батальёнаў: * Мінскі раён — 6 батальёнаў (2358 чалавек); * Слуцкі раён — 5 батальёнаў (3982 чалавекі); * Навагрудскі раён — 4 батальёны (2047 чалавек); * Баранавіцкі раён — 8 батальёнаў (6 495 чалавек); * Глыбоцкі раён — 4 батальёны (2910 чалавек); * Вілейскі раён — 4 батальёны (2414 чалавек); * Слонімскі раён — 3 батальёны (1423 чалавекі). Да сярэдзіны красавіка 1944 года было створана 39 пяхотных і 6 сапёрна-будаўнічых батальёнаў, некаторыя з якіх засталіся недаўкамплектаваныя<ref>[[Аляксей Міхайлавіч Літвін|''Літвін, А.'']] Аупацыя Беларусі (1941—1944). Пытанні супраціву і калабарацыі. — Мн.: Беларускі кнігазбор, 2000. — С. 187.</ref>. Афіцэры і падафіцэры БКА праходзілі падрыхтоўку на [[Афіцэрскія курсы БКА|3-тыднёвых курсах]] у [[Менск]]у, радавыя — на месцах службы. Галоўнай задачай БКА з’яўлялася барацьба супраць савецкіх партызан, якая праводзілася ў згодзе з паліцэйскімі ўладамі на месцах. Многія са створаных батальёнаў выкарыстоўваліся для аховы складаў, іншых гаспадарчых мэт. Пад уплывам агітацыі партызан і падпольшчыкаў, поспехаў [[РСЧА|Чырвонай Арміі]] частка вайскоўцаў БКА перайшла са зброяй да партызан. У той жа час частка насельніцтва з раёнаў, якія знаходзіліся пад кантролем партызан, добраахвотна ішла служыць у БКА. Пасля 27 чэрвеня 1944 нямецкі персанал, адказны за сувязь пры БКА, пакінуў Мінск, і рашэнне пра лёс асобных атрадаў БКА паклалася на камандзіраў гэтых атрадаў. Яны паставілі салдатаў БКА перад выбарам: адступіць разам з немцамі ці застацца дома. Напрыклад, толькі 20 з 700 салдат баранавіцкага атрада БКА вырашылі ісці з немцамі на захад<ref>''[[Юры Туронак]]''. Беларусь пад нямецкай акупацыяй. — Мн.: Беларусь, 1993. — С. 189.</ref>. Пасля таго, як тэрыторыю Беларусі занялі савецкія войскі, кіраўніцтва БКА перабралася ў Германію, дзе працягвала сваю дзейнасць. Паводле звестак камандзіра БКА Ф. Кушаля, ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] і [[Польшча|Польшчы]] было каля 10 тысяч салдатаў БКА<ref>''[[Франц Кушаль]]''. Спробы арганізацыі беларускага войска. — Мн., 1999. — С. 51.</ref>. 5 кастрычніка 1944 распараджэннем прэзідэнта БЦР Р. Астроўскага вайсковы аддзел БЦР быў рэарганізаваны ў Галоўнае кіраўніцтва вайсковых спраў БЦР (Weissruthenische Zentralrad—Hauptmilitärverwaltung) на чале з [[К. Езавітаў|К. Езавітавым]], які меў ад'ютанта (лейтэнант Яўген Ніканюк). Камандаванне БКА, якое працягвала намінальна дзейнічаць, падпарадкоўвалася Галоўнаму кіраўніцтву вайсковых спраў БЦР<ref>За Дзяржаўную Незалежнасць Беларусі: дакументы і матэр’ялы / сабраў і падрыхтаваў І. Касяк; прагледзеў і апрабаваў для друку Р. Астроўскі. — Лёндан, Англія: Выданьне Беларускай Цэнтральнай Рады, 1960 — С. 128.</ref>. 15 кастрычніка 1944 прэзідэнт БЦР выдаў загад № 3 аб сфарміраванні ў Берліне 1-га кадравага батальёна БКА. Камандны склад батальёна быў наступны: капітан Пётр Касацкі (афіцэрскі курс), капітан Антон Сокал-Кутылоўскі (падафіцэрскі курс), капітан Зміцер Сажыч (вучэбная каманда), старшы лейтэнант Янка Кісель (гаспадарчая і ахоўная каманда), капітан Мікалай Дзямідаў (намеснік камандзіра падафіцэрскага курса), др. Баляслаў Грабінскі (старшы батальённы лекар)<ref>НАРБ. Ф. 383. Воп. 1. Спр. 11а. Л. 277; За Дзяржаўную Незалежнасць Беларусі: дакументы і матэр’ялы / сабраў і падрыхтаваў І. Касяк; прагледзеў і апрабаваў для друку Р. Астроўскі. — Лёндан, Англія: Выданьне Беларускай Цэнтральнай Рады, 1960 — С. 129.</ref>. Агульнае камандаванне батальёнам ажыццяўляў Ф. Кушаль як кіраўнік БКА, аднак непасрэдна адказным быў часова выконваючы абавязкі камандзіра П. Касацкі (25 лютага 1945 яго змяніў на гэтай пасадзе маёр Сцяпан Шнэк). На пачатку [[1945]] утворана грэнадзёрская брыгада (1-я беларуская), пазней — [[30-я грэнадзёрская дывізія СС|30-я грэнадзёрская дывізія СС (1-я беларуская)]]), якая ў канцы вайны здаліся ў палон да [[Армія ЗША|амерыканцам]] . Пасля вайны значная частка салдатаў і афіцэраў БКА апынулася ў эміграцыі. == Прысяга жаўнера Беларускай краёвай абароны == [[File:Прыняцьце прысягі жаўнераў БКА3.jpg|thumb|Прыняцце прысягі салдатаў БКА]] {{пачатак цытаты}}ПАСТАНОВА №13 ПРЭЗЫДЭНТА БЕЛАРУСКАЙ ЦЭНТРАЛЬНАЙ РАДЫ, Г. МЕНСК, 19 САКАВІКА 1944 Г. 1. Дзеля прывядзеньня стральцоў Беларускай Краёвай Абароны да прысягі вызначаю назаўсёды дзень 25 Сакавіка — Вялікі Дзень абвешчаньня незалежнасьці Беларусі. 2. У бягучым годзе ўрачысты акт прыняцьця прысягі на вернасьць і адданасьць Радзіме вызначаю 26 сакавіка. 3. Прыняцьцю прысягі падлягаюць усе афіцэры, падафіцэры і стральцы Беларускай Краёвай Абароны. 4. У акруговых гарадох прысягу прыймаюць намесьнікі Беларускай Цэнтральнай Рады, у паветах — батальённыя камандзіры Беларускай Краёвай Абароны. 5. Акт прысягі пацьвярджаецца ўласнаручнымі подпісамі стральцоў і афіцэраў. Дадаецца тэкст прысягі. Р. Астроўскі Прэзыдэнт Беларускай Цэнтральнай Рады ТЕКСТ ПРЫСЯГІ Я, жаўнер Беларускай Краёвай Абароны, прысягаю на Ўсемагутнага Бога і жаўнерскі гонар, што буду верна служыць свайму беларускаму народу, сумленна і прыкладна выконваць усе загады сваіх камандзіраў і начальнікаў. Я прысягаю, што не выпушчу з рук зброі да тых пор, пакуль ня будзе ўстаноўлены поўны спакой і бясьпека ў нашых сёлах і гарадох, пакуль ня будзе зьнішчаны на нашай зямлі апошні вораг беларускага народу. Я прысягаю, што хутчэй аддам сваё жыцьцё, чымся дапушчу, каб мая жонка і дзеці, бацькі і сёстры і ўвесь беларускі народ зноў цярпелі бальшавіцкі зьдзек і няволю. Калі-ж з сваей слабасьці ці злога намеру я парушу гэту прысягу, то няхай пакарае мяне Бог ганебнай сьмерцю здрадніка свайго народу і бацькаўшчыны.{{канец цытаты}}<ref>[https://bka-by.livejournal.com/1998.html Рэканструкцыя БКА]</ref><ref>{{Cite web |url=http://kamunikat.org/8089.html?pub_start=910&pubid=9683 |title=За Дзяржаўную Незалежнасьць Беларусі, Лёндан, 1960. с. 102-103 |access-date=20 снежня 2020 |archive-date=27 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627224859/http://kamunikat.org/8089.html?pub_start=910&pubid=9683 |url-status=dead }}</ref> == Гл. таксама == * [[Беларуская цэнтральная рада]] * [[Беларускі корпус самааховы]] * [[Беларуская рада даверу]] * [[Беларуская народная самапомач]] * [[Чорны кот (арганізацыя)|Беларуская вызваленчая армія / Чорны кот]] * [[Беларускае культурнае згуртаванне]] * [[Беларускае навуковае таварыства (1942)]] * [[Крыж Заслугі БКА]] * [[Саюз беларускай моладзі]] {{зноскі}} == У сеціве == {{Commonscat|Belarusian Home Defense}} * ''[[Франц Кушаль]]''. [http://www.jivebelarus.net/history/new-history/bka.html Спробы арганізацыі беларускага войска пры нямецкай акупацыі Беларусі]. [каментар [[Аляксей Міхайлавіч Літвін|А. Літвіна]]] // [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі гістарычны агляд]]. — 1995. — Т.2. * ''[[Сцяпан Шнэк]]''. [http://pdf.kamunikat.org/5841-1.pdf Узброеная Случчына. Да гісторыі Беларускае Краёвае Абароны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220630232907/http://pdf.kamunikat.org/5841-1.pdf |date=30 чэрвеня 2022 }} // [[Беларускі Рэзыстанс (часопіс)|Беларускі Рэзыстанс]]. — 2004. — № 1. — С. 43 — 57 * ''Л. Ґодлеувскі.'' [https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/14460/file.pdf Білоруські збройні сили в другій світовій війні] // Вісті Братства кол. Вояків 1 УД УНА. - 1953. - № 7-8. - С. 19-20. {{ref-uk}} [[Катэгорыя:Беларуская краёвая абарона| ]] [[Катэгорыя:Вайсковыя арганізацыі беларускай гісторыі]] [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія калабарацыянісцкія фарміраванні ў Другой сусветнай вайне]] jyo31yo6pvvvkjguehhp7kubvnzte8k 0 33081 5175487 5156645 2026-08-04T15:47:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175487 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{музычны інструмент |назва = Барабан |назвы = |выява = DrumMozartRegiment.jpg |апісанне_фота = |класіфікацыя ={{*}} [[Мембранафон]] ці [[Ідыяфон]]<br />{{*}} [[Ударныя музычныя інструменты|Ударны музычны інструмент]] |дыяпазон = |подпіс дыяпазону = |роднасныя інструменты = [[Бубен]] |музыканты = [[Спіс барабаншчыкаў]] |вытворцы = [[Спіс вытворцаў ударных інструментаў]] |артыкулы = [[Барабаншчык]], [[драм-машына]] |гук = Snare drum muffled.ogg |апісанне_гуку= Гучанне малога барабана |вікісховішча = Drums }} '''Барабан''' (імаверна, слова цюркскага паходжання<ref name="РГЭС">{{кніга|частка=Барабан|загаловак=Российский гуманитарный энциклопедический словарь: В 3 т|спасылка=http://slovari.yandex.ru/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD/%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD/|месца=М.|выдавецтва=Гуманит. изд. центр ВЛАДОС: Филол. фак. С.-Петерб. гос. ун-та|год=2002|том=1: А—Ж|старонак=688|isbn=5-691-00676-2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714230319/http://slovari.yandex.ru/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD/%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD/|archivedate=14 ліпеня 2014}}</ref><ref name="фасмер">{{Крыніцы/Фасмер|барабан|том=1|старонкі=122}}</ref>) — музычны інструмент з сямейства ўдарных<ref name="Викитека ВЭС">{{ВТ-ВЭС|Барабан}}</ref>. Распаўсюджаны ў большасці народаў, выкарыстоўваецца ў складзе многіх музычных ансамбляў. выканаўца на барабане — барабаншчык. Тыповым прадстаўніком з’яўляецца мембранны барабан, які складаецца з пустога корпуса-рэзанатара вызначанай формы або рамы, на якую нацягнута скураная або пластыкавая мембрана. Яе нацяжэннем рэгулюецца адносная вышыня гуку. Корпус барабана вырабляецца з дрэва, металу (сталі, латуні), акрылавага пластыка<ref name="drumsppech314">{{cite web|url=http://www.drumspeech.com/articles.php?id=314|title=«Анатомия» строения кадушки|date=2004—2010|publisher=drumspeech.com — Форум барабанщиков|description=По мат. журн. Modern Drummer|accessdate=2010-10-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/64vusUeGe?url=http://www.drumspeech.com/articles.php?id=314|archivedate=24 студзеня 2012|url-status=live}}</ref> або нават гліны. Гук здабываюць ударам па мембране драўлянай выбівачкай з мяккім наканечнікам, палачкай, шчоткамі, рукамі, а часам і трэннем. Для выкарыстання некалькіх інструментаў адначасова барабаны збіраюцца ва ўдарную ўстаноўку. Барабаны іншых канструкцый — стальны барабан, шчылінны барабан — не маюць мембран і адносяцца да ідыяфонаў. == Гісторыя == [[Файл:THOM Miscellaneous drums.jpg|thumb|Барабаны розных краін]] Пры раскопках у [[Месапатамія|Месапатаміі]] былі знойдзены адны з самых старажытных ударных інструментаў, зробленыя ў выглядзе маленькіх цыліндраў, паходжанне якіх датуецца шостым тысячагоддзем да нашай эры, да гэтага ж часу адносяць і наскальныя малюнкі ў пячорах [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web|url=http://www.vmdaily.ru/article/58129.html|title=Древнейшая профессия: барабанщик. История ударных инструментов и их место в оркестре и жизни|author=Капитан Макс|date=16.05.2008|accessdate=6 снежня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101004025606/http://www.vmdaily.ru/article/58129.html|archivedate=4 кастрычніка 2010|url-status=dead}}</ref>. Узрост знойдзенага ў [[Маравія|Маравіі]] барабана датуецца пятым тысячагоддзем да н.э., у [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]] барабаны ўзніклі за 4 тыс. гадоў да н.э. Вядома аб існаванні барабанаў у старажытным [[Шумер]]ы (каля 3 тыс. гадоў да н.э.)<ref name="Рябой1">{{cite web|url=http://www.musicbox.su/musicbox_17/gimn_barabannomu_iskusstvu-1.html|title=Гимн барабанному искусству, Часть 1|author=Евгений Рябой|date=1999-04-11|publisher=MusicBox № 17|accessdate=2010-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111013552/http://www.musicbox.su/musicbox_17/gimn_barabannomu_iskusstvu-1.html|archivedate=11 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Аб працяглай гісторыі развіцця інструмента сведчыць і вялікая разнастайнасць яго відаў у нашы дні<ref name="britannica" />. З самых старажытных часоў барабан выкарыстоўваўся як сігнальны інструмент, а таксама для суправаджэння рытуальных [[танец|танцаў]], рэлігійных [[абрад]]аў, ваенных шэсцяў і дзеянняў, такіх, дзе была б неабходнасць выконваць рытм, напрыклад, ісці, бегчы, цягнуць, веславаць ці біць зладжана. Да прыкладу, яшчэ ў [[Старажытная Грэцыя|старажытных грэкаў]] і [[Старажытны Рым|рымлян]] барабан [[Тымпан (інструмент)|тымпан]] ({{lang-grc|τύμπανον}}), папярэднік сучасных [[Літаўры|літаўр]], выкарыстоўваўся ў культах [[Кібела|Кібелы]] і [[Дыяніс|Вакха]], а таксама ў войску і на вяслярным флоце. І гэтак далей, напрыклад, у XVI стагоддзі барабаны выкарыстоўваліся ў Брытанскай арміі ў пяхоце, у {{нп5|Драгуны (кавалерыя)|драгунаў|ru|Драгуны}} і кавалерыі. У часы [[Генрых VIII|Генрыха VIII]] у кожнай роце ад 100 чалавек было двое барабаншчыкаў. У XVII стагоддзі асноўнымі сігналамі барабаншчыкаў былі «Увага», «Гатоўнасць», «Марш», «Атака», «Адступіць»<ref name="britannica">[[:en:s:1911 Encyclopædia Britannica/Drum|Drum]] — артыкул ''Drum'' у Encyclopædia Britannica, Eleventh ed., 1910—1911.</ref>. У XX стагоддзі адбыліся два значныя ўдасканаленні барабанаў. У 1920-1940-х гадах кампанія Gretsch вырабляла карпусы барабанаў па тэхналогіі шматслаёвага расслаення дрэва<ref name="Gretsch">{{cite web|url=http://www.drumspeech.com/articles.php?id=71|title=История компании Gretsch|date=2004—2010|publisher=drumspeech.com — форум барабанщиков|description=По мат. журн. Drum!|accessdate=2010-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111017032254/http://www.drumspeech.com/articles.php?id=71|archivedate=17 кастрычніка 2011|url-status=dead}}</ref>, гэты спосаб выкарыстоўваецца і сёння. Каля 1956 года Эвансам Марыанам на замену скураным мембранам былі вынайдзены пластыкавыя. Яны больш устойлівыя да вільготнасці і лепш захоўваюць настройку<ref>{{cite web|url=http://www.evansdrumheads.com/EvansNewsDetail.Page?ActiveId=2034&Id=54|title=Evans Drumheads Celebrates 50 years of Innovation|author=Trish Johnson-Frazzetto|date=January 19, 2006|publisher=daddario.com|lang=en|accessdate=2010-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006205029/http://www.evansdrumheads.com/EvansNewsDetail.Page?ActiveId=2034&Id=54|archivedate=6 кастрычніка 2014|url-status=dead}}</ref>. == Тыпы барабанаў == [[Файл:Paragon02.jpg|thumb|350px|Барабаншчык аркестра пад кіраўніцтвам Рыка Бенджаміна: грае на малым барабане, побач размешчаны літаўры, вялікі барабан і іншыя інструменты]] У сучасны аркестр могуць уваходзіць наступныя барабаны<ref name="Риман">{{кніга|аўтар=Г. Риман.|частка=Оркестр|загаловак=Музыкальный словарь|спасылка=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D0%9E%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80/|адказны=Пер. с нем. Б. П. Юргенсона, доп. рус. отд-нием|месца=М.|выдавецтва=ДиректМедиа Паблишинг|год=2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714230937/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D0%9E%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80/|archivedate=14 ліпеня 2014}} — CD-ROM.</ref>: Вялікі барабан (турэцкі барабан) — двухбаковы, радзей аднабаковы. На ім граюць масіўнай выбівачкай з мяккім наканечнікам; гук яго — моцны, глухі і нізкі. Акрамя выбівачкі, часам выкарыстоўваюць палачкі і інш. Галоўнае прызначэнне вялікага барабана — адзінкавыя ўдары (ад pianissimo да падобнага грамавым разрадам fortissimo). Еўрапейскімі кампазітарамі вялікі барабан спачатку ўжываўся ў ваенным аркестры; з пачатку XVIII стагоддзя — у оперным. Папярэднік вялікага — турэцкі барабан, які прымяняўся ў «Янычарскай музыцы». Вялікі барабан часцяком выкарыстоўваецца для яе імітацыі. Бас-барабан мае памер трохі меншы, чым вялікі (канцэртны) барабан — 20-22" (50-56 см). Уваходзіць ва ўдарную ўстаноўку, на ім граюць нагамі з дапамогай педалі. Малы барабан — з дзвюма мембранамі, нацягнутымі на нізкі цыліндр. Уздоўж ніжняй мембраны нацягнутыя струны (ад 10 да 34 у залежнасці ад прымянення), якія надаюць гуку сухое раз’юшанае, працяжна-бразгочае адценне. Пры адключэнні струн спецыяльным рычажком гэты характэрны трэск знікае. Ігра заснавана на рудыменце: дроб, хуткае трэмала. Граюць на ім дзвюма драўлянымі палачкамі з патаўшчэннямі на канцах. Прымяняюцца таксама ўдары па вобадзе (рымшот), іншыя прыёмы (напрыклад, бласт-біт, gravity roll, характэрныя для экстрэмальных стыляў музыкі, або кручэнне палачак у маршавых аркестрах). Выкарыстоўваюць набор малых барабанаў розных памераў, пры ігры — ставяць на падстаўкі, у маршавым аркестры — носяць на рамяні або спецыяльнай раме на ўзроўні пояса. У оперны і сімфанічны аркестр малы барабан уведзены ў XIX стагоддзі; часта выкарыстоўваецца ў ваенных сцэнах. Сёння — вядучы інструмент рытмічнай групы джаза. Том-том (не блытаць з там-тамам (гонг)) — цыліндрычны барабан без струн. Ён паходзіць ад карэнных амерыканскіх ці азіяцкіх народаў, выкарыстоўваўся першабытнікамі для ваенных, рэлігійных мэтаў. Вырабляўся з полых ствалоў дрэў і шкуры жывёл. З пачатку XX стагоддзя тым-тым уваходзіць ва ўдарную ўстаноўку (ад 2 да 4 і больш штук). Літаўры — сістэма (ад двух да сямі і больш) медных катлоў, на якія нацягнута мембрана. Маюць вызначаную вышыню гучання, якая рэгулюецца падчас ігры. Яны сталі вядомыя ў XV стагоддзі, у склад аркестра ўвайшлі пазней. Акрамя аркестра, папярэднікі літаўраў — накры выкарыстоўваліся ў кавалерыі, для кіравання парадкам. === Барабаны розных краін === [[Файл:DakarDjembeSeller.jpg|thumb|200px|Барабаны на рынку ў [[Дакар]]ы]] Барабаны вядомыя ва ўсіх краінах і ва ўсе часы. Народныя барабаны простыя ў вырабе і не патрабуюць асаблівых навыкаў для ігры, таму існуюць сотні іх разнавіднасцей. Фальклорная музыка ў вышэйшай ступені меладычная і рытмічна, барабаны — неад’емная яе частка<ref>{{кніга |аўтар=J. ALFRED NOVELLO |загаловак=THE MUSICAL WORLD |адказны= |спасылка=http://books.google.com/books?id=_AgVAAAAQAAJ |месца=London |выдавецтва= |год=1837 |том= |старонак=2008 |старонкі=81 |isbn= }}</ref>. У краінах Афрыкі ігра на барабанах — важная частка большасці рэлігійных і свецкіх цырымоній. Ігра на барабанах мае даўнія культурныя традыцыі<ref name="Science">{{кніга |аўтар=Thomas D. Rossing |загаловак=Science of percussion instruments |адказны= |спасылка=http://books.google.com/books?id=xqbNlVUsTU4C |месца= |выдавецтва=World Scientific |год=2000 |том= |старонак=208 |старонкі=40-42 |isbn=9789810241582 }}</ref>. Акрамя таго, барабаны шырока выкарыстоўваюцца для перадачы паведамленняў — напрыклад, мова ёруба з’яўляецца танальнай, для перадачы простага ліста можа быць дастаткова трох розных тонаў барабана і пераходаў паміж імі<ref>{{cite web|url=http://www.assatashakur.org/forum/traditional/37210-how-bata-drums-talk-what-they-say.html|title=How Bata Drums Talk and What they Say|accessdate=2010-04-28|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/64vuz5NY4?url=http://www.assatashakur.org/forum/traditional/37210-how-bata-drums-talk-what-they-say.html|archivedate=24 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Сярод барабанаў Афрыкі — ашыко, кпанлога, джэмбэ, бата і мноства іншых. У Лацінскую Амерыку барабаны былі прывезены з Афрыкі чарнаскурымі рабамі<ref>{{кніга |аўтар=Джозеф Говард |загаловак= Барабаны в Америках |адказны= |спасылка=http://uroki-music.com/index.php?nma=catalog&fla=stat&cat_id=4&page=1&nums=19 |месца= |выдавецтва= |год=1967 |том= |старонак= |старонкі= |isbn=9780825601804 }}</ref>, і з’явіліся атабаке, куіка, конга і іншыя. Да барабанаў, якія паходзяць ад еўрапейскіх, можна аднесці пандэйру. У Паўднёвай і Цэнтральнай Амерыцы таксама вядомыя барабаны з суцэльнага кавалка дрэва, як тэпанацтль. На Кубе былі вынайдзены тымбалес. На востраве Балі і Інданезіі народная музыка прадстаўлена аркестрам гамелан. У ім выкарыстоўваецца барабан генданг<ref>[http://www.musicmall-asia.com/malaysia/instruments/gendang.html Musical instruments of Malaysia]</ref>, таксама выкарыстоўваюцца патэ ў Самоа, лалі ў Фіджы. Барабаны Японіі носяць агульную назву «тайка», яны дзеляцца на 2 вялікія групы: бë-дайка (byou-daiko), у якога мембрана жорстка замацавана цвікамі без магчымасці налады, і сіме-дайка (shime-daiko), якія можна наладзіць пры дапамозе шнуроў ці вінтоў<ref>{{Cite web |title=Taiko Resource: Taiko Drums |url=http://www.taiko.com/taiko_resource/taiko.html |accessdate=27 студзеня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110929125232/http://www.taiko.com/taiko_resource/taiko.html |archivedate=29 верасня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Гэтыя барабаны выкарыстоўваюцца ў традыцыйнай музыцы гагаку з VII стагоддзя, а таксама будысцкіх і сінтаісцкіх цырымоніях<ref>[http://www.taiko.com/taiko_resource/history.html Taiko Resource: Taiko Overview and History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110929125013/http://www.taiko.com/taiko_resource/history.html |date=29 верасня 2011 }}</ref>. У Кітаі барабаны, верагодна, пайшлі ад туркестанскіх і тыбецкіх інструментаў. Сярод іх — баньгу, пайгу і іншыя<ref>{{кніга |аўтар=James Blades |загаловак=Percussion instruments and their history |адказны= |спасылка=http://books.google.com/books?id=a8V3Z6j2ExEC |месца= |выдавецтва=Bold Strummer |год=1992 |том= |старонак=513 |старонкі=89-120 |isbn= }}</ref>. Да барабанаў, выкарыстоўваным у музыцы Індыі, адносяца табла і мрыданга<ref name="Science"/>. У Каўказскім рэгіёне ўдарныя інструменты таксама шырока распаўсюджаныя. Пад некалькімі назвамі вядомы выгляд бубна са скуры асятроў з колцамі — даф (дэф, гавал). У народнай музыцы Арменіі і Азербайджана выкарыстоўваюць барабаны дхол і розныя разнавіднасці нагары<ref>[http://slovari.yandex.ru/нагара/Музыкальный%20словарь/Нагара/ Нагара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150926015024/http://slovari.yandex.ru/%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0/ |date=26 верасня 2015 }} — статья в музыкальном словаре</ref><ref>{{З|ВСЭ|спасылка=https://bse.sci-lib.com/article035337.html|загаловак=Дхол|выданне=3-е}}</ref>. У Турцыі з’явіўся і далей распаўсюдзіўся пад рознымі назвамі (думбек, тарабука, дарбук) барабан у форме кубка дарбука<ref>{{Cite web |url=http://www.rhythmweb.com/doumbek/names.htm |title=The many names of the Doumbek |access-date=27 студзеня 2015 |archive-date=10 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210022135/http://www.rhythmweb.com/doumbek/names.htm |url-status=dead }}</ref>. === Класіфікацыя па форме барабана === Акрамя таго, барабаны можна класіфікаваць па форме<ref>[http://www.ethnobeat.ru/instr.php?page=0 Школа этнических барабанов ETHNOBEAT — инструменты<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100316005408/http://www.ethnobeat.ru/instr.php?page=0 |date=16 сакавіка 2010 }}</ref><ref name="SIL">{{cite web |url = http://www.sil.org/LinguaLinks/Anthropology/ExpnddEthnmsclgyCtgrCltrlMtrls/mMembranophones.htm |title = 534m Membranophones |work = SIL |accessdate = January 4, 2007 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120314081028/http://www.sil.org/LinguaLinks/Anthropology/ExpnddEthnmsclgyCtgrCltrlMtrls/mMembranophones.htm |archivedate = 14 сакавіка 2012 |url-status = dead }}</ref>: * Рамачныя * У форме кубка * Цыліндрычныя * Катлападобныя * У форме «пясочнага гадзінніка» * У форме конуса <gallery caption="Формы барабанаў"> Файл:Pair of dafs.jpg|[[Даф]] уяўляе сабой рамку з нацягнутай мембранай Файл:Djembe,_Ghana.jpg|Барабан [[джэмбэ]] ў форме кубка Файл:Trixon Tom.jpg|[[Том-том]], цыліндрычны барабан Файл:Timbal.jpg|[[Літаўры]], корпус у форме катла Файл:Janggu.jpg|Барабан [[Чангу]] ў форме пясочнага гадзінніка Файл:Ashiko.jpg|[[Ашыко]] з канічным корпусам </gallery> [[Файл:Tracking Room.jpg|thumb|350px|Барабаны ў рэпетыцыйнай студыі]] {| border="2" cellpadding="2" cellspacing="0" !colspan="4" style="background:#4B95B5;" | '''Аудыёпрыклады''' |- !width="160" style="background:#87BBC8;" | Апісанне !width="70" style="background:#87BBC8;" | Аудио <small>([[Ogg Vorbis]])</small> !width="160" style="background:#87BBC8;" | Апісанне !width="70" style="background:#87BBC8;" | Аудио <small>([[Ogg Vorbis]])</small> |- |Не заглушаны малы барабан |align="center" | {{Audio|Snare drum unmuffled.ogg |53 KB}} |Заглушаны малы барабан |align="center" | {{Audio|Snare drum muffled.ogg |37 KB}} |- |Удар у вобад |align="center" | {{Audio|Snare drum rim.ogg|46 KB}} |Заглушаны бас-барабан |align="center" | {{Audio|Bass drum.ogg|54 KB}} |- |Навесны том 8 дзюймаў |align="center" | {{Audio|Tom drum 8 inch.ogg|59 KB}} |Навесно том 12 дзюймаў |align="center" | {{Audio|Tom 12 inch.ogg|41 KB}} |- |Напольны том-том |align="center" | {{Audio|Floor tom.ogg|39 KB}} |Фрыкцыйны барабан [[Куіка]] |align="center" | {{Audio|Cuica01.ogg|75 KB}} |- |Рытм на [[джэмбэ]] |align="center" | {{Audio|Djembee2.ogg|430 KB}} |Звучанее афрыканскага джун-джуна |align="center" | {{Audio|Djun.ogg|251 KB}} |- |Тыповы рокавы біт з хай-хэтам |align="center" |{{Audio|Rock beat hi hat.ogg|95 KB}} |Тыповы рокавы біт з райд-талеркай |align="center" | {{Audio|Rock beat ride cymbal.ogg|89 KB}} </small> |} == Выраб == Вырабам барабанаў займаюцца фірмы рознага ўзроўню. Невялікія фірмы з дзясятка чалавек прапануюць эксклюзіўныя інструменты, зробленыя ўручную. Буйныя кампаніі, вядомыя па ўсім свеце, вырабляюць не толькі ўдарныя, але і іншыя музычныя інструменты. Для вырабу барабанаў могуць быць выкарыстаны розныя віды матэрыялаў<ref>{{cite web|author=Mike Radcliff, ред. Andy Gone|url=http://www.drummer.org.ua/info.php?to_include=10|title=Корпус барабана|accessdate=2010-04-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/64vv0i4RZ?url=http://drummer.org.ua/articles/instrumenty/korpus-barabana/|archivedate=24 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>: метал (сталь, бронза), бамбук, пластык. Пераважная большасць барабанаў зроблена з дрэва: клён, бяроза, дуб, ліпа, ясень, чырвонае дрэва<ref name="drumsppech314" />, з суцэльнага кавалка або злепленай у некалькі слаёў фанеры. Некаторыя вытворцы камбінуюць некалькі відаў дрэва для вырабу аднаго рэзанатара, што дазваляе атрымліваць лепшае суадносіны кошт/якасць. На гук барабана ў большай ступені ўплывае шчыльнасць драўніны і таўшчыня сценак абечак. Акрамя матэрыялу кадушкі, таксама значны ўплыў мае якасць і вугал нарэзкі абзы, якая датыкаецца з мембранай інструмента<ref name="anatomy2">{{cite web|url=http://www.drumspeech.com/articles.php?id=350|title="Анатомия" строения кадушки часть 2|accessdate=2010-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111105235214/http://drumspeech.com/articles.php?id=350|archivedate=5 лістапада 2011|url-status=dead}}</ref>. Пасля падрыхтоўкі абечак на яе мацуюць фурнітуру — прыстасаванні для мацавання і нацяжэння мембраны<ref name="anatomy2" />. Замкі для закруткі нітаў, мацавання і адтуліны змяняюць гучанне ў горшы бок, таму шматлікія вытворцы прапануюць розныя варыянты сістэмы мацавання (напрыклад, RIMS), якія захоўваюць цэласнасць кадушкі. Выраб некаторых барабанаў і бубнаў для рэлігійных мэтаў можа суправаджацца рознымі рытуаламі ініцыяцыі, укладвання «душы» ў інструмент, і іншымі падобнымі дзеяннямі<ref>[http://www.afrocuba.ru/wiki/index.php/Бата Бата — afrocuba.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111029162512/http://afrocuba.ru/wiki/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 |date=29 кастрычніка 2011 }}</ref>. <gallery widths="180px" heights="135px"> Файл:Shell,dou,tsuke-daiko,katori-city,japan.JPG|Загатоўкі для абячаек барабана. Файл:Drum_clamp_rim_lug_butt.jpg|'''Фурнітура барабана.''' <br />1. Мацаванне для стойкі <br />2. Верхні абруч <br />3. Ніт мацавання абруча <br />4. Замок ніта<br />5. Мацаванне пружыны Файл:Drum_badge_strainer_throwoff.jpg|'''Фурнітура з іншага боку.''' <br />1. Жэтон вырабніка <br />2. Механізм нацягу <br />3. Рычаг пружыны </gallery> == Налада барабанаў == [[Файл:8tornillos.png|thumb|150px|Парадак зацягвання нітаў на 8-нітавым барабане (крыж-накрыж)]] Налада барабана — складаны працэс, якому прысвечана шмат артыкулаў<ref>[http://www.drumspeech.com/articles.php?id=60 Библия по настройке ударной установки :: drumspeech.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://www.drummer.org.ua/info.php?to_include=9 Настройка барабанов by Gene Okamoto] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101121170817/http://drummer.org.ua/info.php?to_include=9 |date=21 лістапада 2010 }}</ref>. Барабаны могуць быць падзеленыя па гукавышынныя, якія маюць пэўную вышыню гучання (літаўры, рататом), і інструменты з нявызначанай вышынёй гучання (малы барабан, том-том і г. д.). Налада тычыцца і тых, і іншых інструментаў. Асноўнай мэтай налады з’яўляецца збавенне ад залішніх абертонаў. Барабан, які «ў ладзе з самім сабой», раўнамерна нацягнуты, мае выразны гук, яснае, шырокае, адкрытае гучанне. [[Файл:Djembé's.jpg|150px|thumb|Барабаны [[джэмбэ]] з розным мацаваннем мембраны.]] Мембрана барабана можа мацавацца да абячайкі (корпусу) і рэгуліравацца альбо з дапамогай сучасных металічных абручоў і нітаў, альбо сістэмай вяровак або рамянёў. Жорсткае мацаванне з дапамогай цвікоў (як у бё-тайко) пазбаўляе барабан магчымасці налады. Сучасныя вытворцы выпускаюць мноства мадыфікацый мембран (з рознай вагой, таўшчынёй, двухслаёвыя і г. д.) Усе яны па-рознаму ўплываюць на гучанне інструмента<ref>[http://www.drummer.org.ua/info.php?to_include=18 БАРАБАННЫЕ МЕМБРАНЫ («ПЛАСТИКИ») by Gene Okamoto] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100102015433/http://drummer.org.ua/info.php?to_include=18 |date=2 студзеня 2010 }}</ref>. Калі мембран дзве, адна з іх можа быць танчэйшай і прызначацца не для ўдару, а толькі для павелічэння рэзананса. Адносная налада ўдарнай і рэзананснай мембраны ўплывае на гучанне барабана: калі рэзанансная настроена вышэй за ўдарную, працягласць гучання (сустэйн) павялічваецца. На малым барабане вялікае значэнне таксама мае налада падструнніка (пружын, якія надаюць характэрнае гучанне інструмента)<ref>[http://www.drumspeech.com/articles.php?id=63 Библия по настройке ударной установки [Scott Johnson&#93; часть 4 :: drumspeech.com]</ref>. Барабаны, у якіх выкарыстоўваюцца скураныя мембраны, можна наладзіць, нагрэўшы скуру (нацяжэнне) або апырскаўшы вадой (паслабленне). == Выкарыстанне барабанаў == [[Файл:Bataladrummers.JPG|thumb|Калектыў бразільскіх барабаншчыц]] Барабаны могуць быць выкарыстаны як у складзе рытм-групы, так і ў якасці саліруючага інструмента. Розныя барабаны ўваходзяць у склад ансамбляў, у тым ліку такіх, што складаюцца выключна з ударных інструментаў. Яны забяспечваюць неабходны інструментальны каларыт і дынаміку, а таксама пашыраюць кола рытмічных і ўдарных эфектаў<ref>''[http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/BARABAN.html Барабан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120617124128/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/BARABAN.html |date=17 чэрвеня 2012 }}'' — статья в онлайн-энциклопедии [[Кругосвет]] {{ref-ru}}</ref>. На барабанах можна граць, удараючы далонню або палачкамі, вырабленымі з драўніны або сінтэтычных матэрыялаў<ref name="drumlessons">[http://www.drumlessons.ru/articles.htm drumlessons.ru — уроки барабанов, статьи о искусстве игры на ўдарных] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100611083431/http://www.drumlessons.ru/articles.htm |date=11 чэрвеня 2010 }}</ref>. Ігра далонямі патрабуе ўмелага чаргавання факусоўкі і рассейвання сілы ўдару рукой, для высокага і нізкага гуку неабходна напружанне, для плескачоў — расслабленне пэндзля. Выкарыстоўваецца і ігра пальцамі з выкарыстаннем перакатаў, трэння мембраны, пстрычак і да т. п.<ref>[http://www.drumspeech.com/articles.php?id=88 Основы игры на конгах]</ref>. Пры выкарыстанні палачак, у залежнасці ад сітуацыі і ўласных пераваг барабаншчык можа прымяняць розныя хапіла палачак, і розныя тэхнікі нанясення ўдару<ref>[http://www.drumspeech.com/articles.php?id=427 Виды захватов палочек :: drumspeech.com]</ref>. [[Файл:Drumstick regular grip.jpg|thumb|Традыцыйны хват палачак]] * Традыцыйны (варыянты назвы traditional, conventional, orthodox, rudimental grip) — зыходзіць з традыцый ваенных барабаншчыкаў. Палачкі трымаюцца не сіметрычна — так, каб не перашкаджаў рэмень барабана. * Сіметрычны захоп (matched grip). Палкі трымаюцца сіметрычна, паралельна паміж сабой або пад вуглом. Гэты захоп выкарыстоўваецца найбольш часта, мае некалькі варыянтаў: ** Французскі захоп (French grip). ** Нямецкі захоп (German grip). ** Амерыканскі захоп. Сярод тэхнік удару могуць быць вылучаныя наступныя: * Тэхніка Мелера ({{lang-en|[[:en:Moeller method|Moeller method]]}}). Названая ў гонар амерыканскага барабаншчыка Sanford Augustus «Gus» Moeller. Грунтуецца на натуральнай працы цягліц, без лішніх рухаў і напружання. * Метад Гладстоуна<ref name="gladstone">[http://www.drummer.org.ua/info.php?to_include=29 Статьи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101121172733/http://drummer.org.ua/info.php?to_include=29 |date=21 лістапада 2010 }}</ref>. Грунтуецца на знаходжанні пункту балансу палачкі і кантролі яе адскоку. У залежнасці ад выкарыстоўваных груп цягліц падзяляюць пальцавую, кісцевую, локцевую тэхнікі<ref name="musicbox">{{Cite web |url=http://www.musicbox.su/musicbox_20/billy_cobham_myisli_vsluh.html |title=Billy Cobham: «Мысли вслух» {{!}} MusicBox № 20 |access-date=27 студзеня 2015 |archive-date=1 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101221345/http://www.musicbox.su/musicbox_20/billy_cobham_myisli_vsluh.html |url-status=dead }}</ref>. Акрамя палачак, пры неабходнасці выкарыстоўваюць розныя шчоткі, выбівачкі або спецыяльныя прутковыя палачкі, руты (у англамоўнай літаратуры Rute). Асновай навучання і ігры на барабанах служаць барабанныя рудыменты — адмысловыя прыёмы ігры, якія ўяўляюць сабой пэўную паслядоўнасць розных (напрыклад, акцэнтаваных і не акцэнтаваных) удараў. Найпрасцейшы барабанны рудымент — барабанная дроб, якая ўяўляе сабой удары па чарзе. Акрамя яго, да вядомых рудыментаў адносіцца Double Stroke Roll (двухударная дроб), якая ўяўляе сабой чаргаванне двух удараў адной рукой і двух удараў іншай рукой<ref>[http://www.drumspeech.com/lessons.php?id=400 Упражнения в стиле маршевых оркестров для всех барабанщиков, часть 1]</ref>. Рытмічныя партыі накладваецца на скончаную функцыянальна-гарманічную структуру, званую квадратам<ref>[http://slovari.yandex.ru/квадрат/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Квадрат/ Квадрат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150925225329/http://slovari.yandex.ru/%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82/ |date=25 верасня 2015 }} — статья в Энциклопедическом словаре джаза, рок- и поп-музыки</ref>. Урыўкі, выкананыя секцыяй ударных інструментаў маршевого аркестра, называюцца кадэнцыя (англ. Drum cadence). == Ілюстрацыі == <gallery caption="Выявы барабанаў у творах культуры"> Файл:Frans Hals - Joueur de rommelpot avec six enfants.jpg|Мужчына з фрыкцыйным барабанам на карціне Франса Халса Файл:Gu Hongzhong's Night Revels, Detail 6.jpg|Кітайскі барабаншчык грае жанчыне. Світак перыяда [[Імперыя Сун|імперыі Сун]]. Файл:Monumento Tambor .JPG|Помнік барабану ў [[Рыу-Гранды]] Файл:Tobarra-monumento-al-tambor-2.jpg|Помнік барабану ў [[Альбасетэ]] Файл:Thegaloubet.png|Музыкант з [[флейта]]й і [[тамбурын]]ам на карціне XVIII стагоддзя Файл:DK-Bongos.JPG|Барабаны бонга — гульнявы кантролер прыстаўкі [[Nintendo GameCube]] </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} * {{кніга|аўтар=К. Купинский.|загаловак=Школа игры на ударных инструментах|месца=Москва|выдавецтва=Московская Типография №6|год=1981|старонак=206|isbn=5-7140-0918-5}} * {{кніга|аўтар=Макс Клоц|загаловак=Школа игры на ударных инструментах|адказны=|спасылка=|месца=|выдавецтва=Планета музыки, Лань |год=2008|том=|старонак=64|isbn=978-5-8114-0879-5}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.partita.ru/instruments/bassdrum.shtml Большой барабан] на сайте www.partita.ru — ноты для духового оркестра. {{Ударныя музычныя інструменты}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Барабаны|*]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] n1c3v9xph2hnqn58xrztloss83g8xwy 0 42199 5175582 5125082 2026-08-04T22:56:42Z 5175582 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйнае агенцтва | назва = Беларускае тэлеграфнае агенцтва | выява = Belarusian Telegraph Agency logo.svg | подпіс = | заснаванне = [[23 снежня]] [[1918]] | спыненне публікацый = | уладальнікі = | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | выдавец = | рэдактар = | генеральны дырэктар = [[Андрэй Канстанцінавіч Мохар]] | штат = | палітычна = дзяржаўнае | мова = [[руская мова|руская]], [[беларуская мова|беларуская]], [[англійская мова|англійская]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[іспанская мова|іспанская]] | галоўны офіс = [[Мінск]], [[Вуліца Кірава (Мінск)|вул. Кірава]], 26 | сайт = http://www.belta.by }} '''Беларускае тэлеграфнае агенцтва''' ('''БелТА''') — дзяржаўнае інфармацыйнае агенцтва [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. [[Прапаганда ў Беларусі|Прапагандысцкі]] рэсурс<ref>{{Cite web|language=uk|url=https://nv.ua/ukr/world/countries/sprava-tut-by-zatrimano-15-spivrobitnikiv-redakciji-golovredu-zagrozhuye-do-7-rokiv-ostanni-novini-50163165.html|title=Справа TUT.BY: головній редакторці видання загрожує до 7 років в’язниці|quote=Державний пропагандистський ресурс БелТА повідомив...|date=2021-05-31|publisher={{нп3|НВ|НВ|uk|НВ}}|access-date=2021-10-02|last=Григорська|first=Ніна|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003150015/https://nv.ua/ukr/world/countries/sprava-tut-by-zatrimano-15-spivrobitnikiv-redakciji-golovredu-zagrozhuye-do-7-rokiv-ostanni-novini-50163165.html|archive-date=2021-10-03}}</ref><ref>{{Cite web|title=Беларусь и Латвия обоюдно выслали всех дипломатов|url=https://news.liga.net/world/news/belarus-vysylaet-vse-posolstvo-latvii-iz-strany-ostavyat-tolko-odnogo-sotrudnika|quote=... передает пропагандистское агентство БелТА.|date=2021-05-24|access-date=2021-10-02|language=ru|last=Стороженко|first=Станислав|publisher={{нп3|ЛІГА.net|ЛІГА.net|uk|ЛІГА.net}}|archive-url=https://archive.today/20211003202545/https://news.liga.net/world/news/belarus-vysylaet-vse-posolstvo-latvii-iz-strany-ostavyat-tolko-odnogo-sotrudnika|archive-date=3 кастрычніка 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=de|url=https://www.tagesspiegel.de/politik/delegation-aus-weissrussland-im-bundestag-wie-das-lukaschenko-regime-die-cdu-vorfuehrte/9743122.html|title=Wie das Lukaschenko-Regime die CDU vorführte|author={{нп3|Маціяс Майснер|Meisner, Matthias|de|Matthias Meisner}}|date=2014-04-10|publisher=[[Der Tagesspiegel]]|archive-url=https://archive.today/20211002233539/https://www.tagesspiegel.de/politik/delegation-aus-weissrussland-im-bundestag-wie-das-lukaschenko-regime-die-cdu-vorfuehrte/9743122.html|archive-date=2 кастрычніка 2021|access-date=2021-10-02|quote=Für die weißrussischen Propagandamedien erfüllte die Visite in Deutschland mit dem Besuchsprogramm im Bundestag einen ganz anderen Zweck. ... Die Belarussische Telegraphenagentur (Belta) verbreitete eine ganze Reihe von Meldungen zum Besuch der Politiker-Delegation in Deutschland. ...|issn=1865-2263|url-status=live}}</ref>. == Агульнае == Беларускае тэлеграфнае агенцтва працуе ў рэжыме рэальнага часу, размяшчаючы навіны на ўласным інтэрнэт-сайце на беларускай, рускай і англійскай мовах. Штодзённа БелТА рыхтуе і распаўсюджвае больш за сотню інфармацыйных паведамленняў аб важнейшых падзеях у палітычным, сацыяльна-эканамічным, культурным, спартыўным жыцці Беларусі, дзеяннях і рашэннях вышэйшага кіраўніцтва краіны і іншых структур улады, міжнародных сувязях і кантактах, аб акцыях розных грамадскіх арганізацый і палітычных рухах. На базе стужкі навін агенцтва рыхтуюцца больш як 15 штодзённых, штотыднёвых і штомесячных веснікаў рознай тэматыкі. [[Файл:Здание Белта.jpg|міні|Будынак агенцтва БЕЛТА на [[Вуліца Кірава (Мінск)|вуліцы Кірава]] ў Мінску]] Фотастужка БелТА штодзённа размяшчае шэраг фотатэм — гэта больш як сто фотаздымкаў з усіх рэгіёнаў Беларусі. БелТА мае свае карэспандэнцкія пункты і ўласных карэспандэнтаў ва ўсіх абласных цэнтрах Беларусі, у [[Масква|Маскве]], [[Кіеў|Кіеве]], [[Кішынёў|Кішынёве]], [[Нью-Ёрк]]у, [[Варшава|Варшаве]], [[Вільня|Вільні]] і [[Калінінград]]зе. У ліку інфармпартнёраў БелТА — інфармацыйныя агенцтвы Расіі, Казахстана, Малдовы, Арменіі, Украіны і іншых краін [[СНД]], а таксама Кітая, Кубы, Ірана, Малайзіі. БелТА выдае інфармацыйна-праблемны штотыднёвік «{{нп3|7 дней|7 дней|fi|7 dnei (Valko-Venäjä)}}» і часопіс «Экономика Беларуси. Economy of Belarus», які выходзіць у свет штоквартальна на рускай і англійскай мовах. Акрамя таго, БелТА выпускае кнігі, брашуры, плакаты, буклеты, выконвае паліграфічныя заказы. Інфармагенцтва займаецца распрацоўкай, тэхнічным і інфармацыйным суправаджэннем, укараненнем (аптымізацыяй) інтэрнэт-сайтаў для органаў дзяржкіравання, прадпрыемстваў і арганізацый. == Гісторыя == Заснавана 23 снежня 1918 года як '''Беларускае аддзяленне Расійскага тэлеграфнага агенцтва''' пры Усерасійскім ЦВК (руск.: «РОСТА») у скарочаным найменні «БЕЛАДРАСТА» (руск. «БЕЛОТРОСТА»). Аднак наладзіць работу савецкай дзяржаўнай інфармацыйнай службы ў Беларусі здолелі толькі пасля [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]]. У студзені 1921 года Прэзідыум Цэнтральнага выканаўчага камітэта БССР прыняў рашэнне аб стварэнні Беларускага бюро Расійскага тэлеграфнага агенцтва (БелРОСТА). Пастановай Саўнаркама БССР 7 сакавіка 1931 года Беларускае аддзяленне Саюзнага камерцыйнага тэлеграфнага агенцтва было пераўтворана ў Беларускае тэлеграфнае агенцтва (БЕЛТА). У сярэдзіне 1939 года [[Савет Народных Камісараў БССР]] пастанавіў стварыць у складзе БЕЛТА рэдакцыю фотахронікі і фотагазеты. Для гэтага на баланс агенцтва былі перададзены памяшканні і вытворчыя цэхі былога Беларускага аддзялення трэста «Саюзфота». З гэтага моманту БЕЛТА пачало весці не толькі інфармацыйны, але і фатаграфічны летапіс жыцця ў БССР. 27 чэрвеня 1939 года. З пастановы СНК БССР «Аб перадачы выпуску фотагазеты з падпарадкавання Мінгарсавета ў падпарадкаванне БЕЛТА». {{Цытата| У мэтах канцэнтрацыі ўсёй работы па выпуску фотахронікі, клішэ і фотагазеты ў веданні адной арганізацыі, Савет Народных Камісараў пастанаўляе: : 1) Перадаць Беларускаму Тэлеграфнаму Агенцтву (БЕЛТА) пры СНК БССР выпуск фотахронікі і клішэ, выпуск масавага друку /фотагазеты, партрэты, паштоўкі, фотаальбомы/, памяшканні і вытворчыя цэхі былога Беларускага аддзялення трэста "Саюзфота"... : 2) Стварыць адзіную арганізацыю "рэдакцыю фотахронікі і фотагазеты БелТА"... }} Фотакарэспандэнты БЕЛТА адлюстравалі важнейшыя падзеі ў даваенным жыцці краіны, у тым ліку ўз’яднанне Беларусі 1939 года, жыццё вёскі, будні Беларускай асобай ваеннай акругі, фотарэпартажы з Акадэміі навук БССР і Гомельскага чыгуначнага вучылішча нумар 5, партрэты беларускіх лаўрэатаў [[Сталінская прэмія|Сталінскай прэміі]], у тым ліку [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Кандрат Крапіва|Кандрата Крапівы]], народнага артыста БССР [[Глеб Паўлавіч Глебаў|Глеба Глебава]], кампазітара [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|Анатоля Багатырова]]. Выпускала агенцтва і тэматычныя выпускі фотапаштовак, напрыклад, у 1941 годзе ўбачыў свет выпуск «Белавежская пушча» з 24 фатаграфій. [[Файл:100 лет со дня основания БЕЛТА.jpg|thumb|Паштовая марка да 100-годдзя БелТА]] Доўгі час, захоўваючы юрыдычную самастойнасць, працавала ў цеснай каардынацыі з [[ТАСС|Тэлеграфным агенцтвам Савецкага Саюза (ТАСС)]]. З 1991 года БелТА — інфармацыйнае агенцтва суверэннай Беларусі. Генеральны дырэктар БелТА [[Дзмітрый Аляксандравіч Жук|Дзмітрый Жук]] у 2011 годзе разам з іншымі кіраўнікамі і супрацоўнікамі дзяржаўных СМІ Беларусі быў уключаны ў [[Чорны спіс Еўрасаюза|спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд на тэрыторыю ЕС]] у сувязі з [[Плошча 2010|хваляй рэпрэсій]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў 2010 года]]<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022033809/https://nn.by/?c=ar&i=61552|archive-date=2017-10-22|url=https://nn.by/?c=ar&i=61552|title=Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС|language=be|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2011-10-11}}</ref>. Паводле [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскага савета]], Дзмітрый Жук: ''«нясе адказнасць за перадачу медыямі дзяржаўнай [[Прапаганда ў Беларусі|прапаганды]], якая падтрымлівала і апраўдвала рэпрэсіі супраць дэмакратычнай апазіцыі і грамадзянскай супольнасці 19 снежня 2010 г., выкарыстоўваючы сфальсіфікаваную інфармацыю»''<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?print=true&uri=CELEX%3A02012D0642-20150715 COUNCIL DECISION 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures against Belarus]</ref><ref name=":02">{{Cite web|title=EUR-Lex - 32012D0642 - EN - EUR-Lex|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/dec/2012/642/oj|access-date=2020-12-25|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}</ref>. У 2018 годзе была заведзена так званая «[[Справа БелТА]]», крымінальны працэс па абвінавачанні старонніх журналістаў у несанкцыянаваным доступе да камп’ютарнай інфармацыі агенцтва. 31 снежня 2023 года хакеры атакавалі сайт БелТА, было размешчана некалькі паведамленняў антыўрадавага характару. Таксама ў паведамленні хакераў сцвярджалася, што атацы падвергнуліся дамен-кантролеры сайта, выпампаваны ўнутраныя дакументы, бухгалтэрыя, асабістыя звесткі супрацоўнікаў<ref>[https://tass.ru/obschestvo/19660111 Сайт агентства БелТА подвергся хакерской атаке]</ref>. Генеральны дырэктар БелТА Ірына Акуловіч трапіла пад санкцыі ЕС і Швейцарыі летам 2024 года<ref>{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/dec_impl/2024/2116/oj|title=Council Decision (CFSP) 2024/2116 of 26 July 2024|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|title=Ordinance on measures against Belarus|publisher={{iw|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях||de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en|access-date=29 кастрычніка 2024|archive-date=28 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228104229/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|url-status=dead}}</ref>. == Дырэктары == * [[Уладзімір Паўлавіч Хількевіч]] (1986—1988)<ref>[https://belta.by/society/view/ushel-iz-zhizni-byvshij-direktor-belta-vladimir-hilkevich-754336-2025/ Ушел из жизни бывший директор БЕЛТА Владимир Хилькевич]</ref>. * [[Дзмітрый Аляксандравіч Жук]] (2003 — 6 лютага 2018<ref>[https://belta.by/president/view/lukashenko-obnovil-rukovodstvo-tsentralnyh-smi-288140-2018/ Лукашенко обновил руководство центральных СМИ]</ref>). * [[Ірына Барысаўна Акуловіч]] (5 красавіка 2018<ref>{{Cite web |url=http://mininform.gov.by/by/news/stuzhka-navin/irina-akulovich-naznachena-general-nym-direktorom-belta/ |title=Ирина Акулович назначена генеральным директором БЕЛТА |access-date=17 снежня 2025 |archive-date=18 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118001737/http://mininform.gov.by/by/news/stuzhka-navin/irina-akulovich-naznachena-general-nym-direktorom-belta/ |url-status=dead }}</ref> — 25 лістапада 2025<ref>[https://belta.by/president/view/irina-akulovich-osvobozhdena-ot-dolzhnosti-gendirektora-belta-v-svjazi-s-perehodom-na-druguju-rabotu-750728-2025/ Ирина Акулович освобождена от должности гендиректора БЕЛТА в связи с переходом на другую работу]</ref>) * [[Андрэй Канстанцінавіч Мохар]] (з 9 красавіка 2026<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600120 Указ Президента Республики Беларусь от 9 апреля 2026 года № 120 «Об А. К. Мохоре»]</ref>) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://news.belta.by/by Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Інфармацыйныя агенцтвы]] [[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Прапаганда ў Беларусі]] [[Катэгорыя:БелТА| ]] hmkb6hm6ikye61mw59atsscc9nruvft 0 42896 5175626 5054136 2026-08-05T06:37:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175626 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Берлі́нская сцяна́''', '''берлі́нскі мур''' ({{lang-de|Berliner Mauer}}) — былая частка мяжы паміж [[Заходні Берлін|Заходнім Берлінам]] і [[ГДР|Германскай Дэмакратычнай Рэспублікай]] ад [[13 жніўня]] [[1961]] года па [[9 лістапада]] [[1989]]. Стала адным з самых вядомых сімвалаў [[Халодная вайна|Халоднай вайны]]. Пры спробе пераходу Берлінскай сцяны загінула 231 чалавек{{крыніца?}}. == Гісторыя == [[Файл:Berlin_Wall_death_strip,_1977.jpg|thumb|300px|Берлінская сцяна, паласа смерці, 1977]] === Самыя вядомыя ўцёкі === Самымі вядомымі сталі ўцёкі ў жніўні 1961 года - на трэці дзень будаўніцтва сцяны - маладога салдата Конрада Шумана. Ён пераскочыў праз калючы дрот, не чакаючы завяршэння будаўніцтва сцяны. Гэты момант сфатаграфаваў Петэр Лэйбінг, фатограф-пачатковец. Назаўтра фота стала вядомым усяму свету<ref name="Mur_01">http://www.rh.by/by/21/50/133/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015538/http://www.rh.by/by/21/50/133/ |date=5 сакавіка 2016 }} Смяротная цана Берлінскай сцяны]//«[[Рэгіянальная газета]]»</ref>. == Статыстыка == Агульная даўжыня - 155 км Даўжыня ў межах Берліна - 43,1 км. Даўжыня бетоннай сцяны - 17,3 км. Вышыня бетоннай сцяны - ад 3,5 да 4,2 м. Даўжыня металічнай агароджы-кратаў - 66,5 км. Даўжыня кантрольна-следавай паласы - 124 км. Сцежкі з павадкамі для сабак - 259. Сабакі - 600. Вартаўнічыя вышкі - 302. Бункеры - 22. Пагранічнікі - 14 тыс. Паспяхова пераадолелі сцяну 5075 чалавек. У тым ліку 574 вайскоўцы. За 38 гадоў пагранічнікі зрабілі 1693 стрэлы па парушальніках. Забітыя пры спробе пераадолець сцяну - 231 чалавек. Усе смяротныя ахвяры на дзяржаўнай граніцы [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] за 1948 - 1982 гады, таксама разам з граніцай на Балтыцы - 1245 <ref>[http://www.mauermuseum.de/ Музей Checkpoint Charli, Берлін]{{ref-de}}</ref>. == Культурны аспект == [[Выява:Berlinermauer.jpg|thumb|300px|Заходні Берлін - канец 80-х]] Калі «ўсходні» бок Берлінскай сцяны ад самага пачатку да канца заставаўся жахлівым напамінам адчужэння, то «заходні» становіцца месцам для працы шматлікіх мастакоў, як прафесіяналаў так і аматараў. У [[1989]] кіламетры Берлінскай сцяны становяцца «выстаўкай» [[графіці]]. Пасля разбурэння сцяны яе фрагменты хутка ператварыліся ў аб'ект гандлю. Шматлікія фрагменты Берлінскай сцяны, былі закупленыя ў [[ЗША]], напрыклад, у карпарацыю [[Microsoft]], у штаб-кватэру [[ЦРУ]] і інш. == Гл. таксама == * [[Checkpoint Charlie]] — кантрольна-прапускны пункт * [[Ich bin ein Berliner]] * [[The Wall]] – альбом [[Pink Floyd]] * [[Антыфашысцкі абарончы вал]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Berlin Wall}} * [http://www.dieberlinermauer.de/berlinwallhome/berlinwallhome.html Берлінская сцяна - фотаздымкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070211205823/http://www.dieberlinermauer.de/berlinwallhome/berlinwallhome.html |date=11 лютага 2007 }} * [http://www.wall-berlin.org/ www.wall-berlin.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140701093741/http://www.wall-berlin.org/ |date=1 ліпеня 2014 }} * [http://www.rh.by/by/21/50/133/ Смяротная цана Берлінскай сцяны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015538/http://www.rh.by/by/21/50/133/ |date=5 сакавіка 2016 }} // «[[Рэгіянальная газета]]». {{Халодная вайна}} {{Славутасці Берліна}} <!-- пабудова сцяны --> <!-- разбурэнне сцяны --> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Берліна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Германіі]] [[Катэгорыя:Халодная вайна]] [[Катэгорыя:Падзеі 13 жніўня|1961]] [[Катэгорыя:Жнівень 1961 года|13]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1961 годзе]] [[Катэгорыя:1961 год у Берліне]] [[Катэгорыя:Падзеі 9 лістапада|1989]] [[Катэгорыя:Лістапад 1989 года|09]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Знесеныя збудаванні]] [[Катэгорыя:Абарончыя лініі]] [[Катэгорыя:Хрушчоўская адліга]] [[Катэгорыя:Перабудова]] [[Катэгорыя:Славутасці Берліна]] [[Катэгорыя:Сцены]] [[Катэгорыя:Культурная геаграфія]] [[Катэгорыя:Берлінская сцяна| ]] irg61n4w9trgtpc8ll4mzs1h4f8dlm9 0 43755 5175570 5115757 2026-08-04T21:05:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175570 wikitext text/x-wiki {{Праграма |назва = Белазар |лагатып = |здымак экрана = |распрацоўшчык = Алег Азароўскі |аперацыйныя сістэмы = [[Microsoft Windows]] |тып = праграма-перакладчык тэкстаў |ліцэнзія = бясплатна для некамерцыйнага выкарыстання |апошняя версія = 6.1 (10 чэрвеня 2009) |сайт = [http://belazar.belinter.net/ belazar.belinter.net] }} '''Белазар''' — гэта [[праграма]] машыннага перакладу тэкстаў з [[руская мова|рускай мовы]] на [[беларуская мова|беларускую]], і зваротна, упершыню выдадзеная 1 лістапада 2002 года<ref>{{Спасылка| аўтар =Павал Бадзялік| дата публікацыі =22 ліпеня 2004| url =http://old.kv.by/index2004294301.htm&print| загаловак =«Белазар» — першы перакладчык на беларускую мову| выдавец =Камп’ютарныя весці, №29| дата =30 верасня 2012| url-status =dead}}</ref>. Аўтарам праграмы з’яўляецца Алег Азароўскі, з-за чаго яна і атрымала падобную назву. Белазар аўтаматызуе працэс перакладу ў зазначаных кірунках, даючы карыстальніку гатовы чарнавы варыянт перакладу, падказвае варыянты перакладу любога слова, падсвятляе неперакладзеныя словы і словы з магчымымі арфаграфічнымі памылкамі. Праграма прызначана для працы ў [[Windows XP]] SP3, [[Windows 2003|2003]], [[Windows Vista|Vista]], [[Windows 7|7]]. Белазар распаўсюджваецца бясплатна для некамерцыйнага выкарыстання, і не мае ніякіх абмежаванняў па часе выкарыстання і колькасці запускаў. У 2008 годзе налічваў 81 тыс. беларускіх і 149 тыс. рускіх артыкулаў, злучаных між сабой 97 тыс. перакладных сувязяў<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Мікола Тамашэвіч]].|загаловак=БелАзар — з’ява народная|спасылка=http://www.zviazda.by/ru/pril/article.php?id=34957|выданне=[[Чырвоная змена]]|год=15 мая 2009|нумар=[http://www.zviazda.by/ru/pril/index.php?id=30&prilid=34878 18 (15572)]|старонкі=[http://www.zviazda.by/a2ttachments/34963/15maj-4.pdf 2]}}</ref>. == Магчымасці == * '''Двухбаковы пераклад''' Праграма дазваляе рабіць пераклады як з рускай мовы на беларускую — гэтак і наадварот. Пры гэтым пры даданні новага перакладу ў адзін слоўнік (напрыклад, руска-беларускі) — ён аўтаматычна дадаецца і ў іншы (беларуска-рускі). * '''Захоўванне слоўнікавых артыкулаў у выглядзе словаформаў''' Пры даданні новага слова ці словазлучэння ў слоўнік, праграма фармуе і захоўвае таксама ўсе яго формы. Напрыклад, для назоўніка могуць быць пабудаваны 12 словаформаў, а для дзеяслова (закончанае + незакончанае [[Трыванне дзеяслова|трыванне]]) — цэлых 30! * '''Магчымасць перакладу кароткіх выразаў''' Белазар можа перакладаць слова адной мовы ў словазлучэнне іншай мовы і наадварот, а таксама словазлучэнне ў словазлучэнне! Словазлучэнне можа ўтрымоўваць не больш за 5 слоў. * '''Інтэлектуальная карэктоўка перакладу''' Белазар не проста перакладае тэкст адзін-у-адзін. Ён можа зрабіць, пры неабходнасці, карэктоўкі ў перакладзе, каб дасягнуць большай узгодненасці слоў у сказе. * '''Акуратнасць і дакладнасць апрацоўкі тэкстаў''' Белазар можна выкарыстоўваць для перакладу html-старонак, ini-файлаў праграм, перакладаў праграмных інтэрфейсаў — ён не псуе тэгі, не збівае радкі, захоўваючы нязменнай структуру зыходнага файла. * '''Аўтаматычнае пераключэнне раскладак клавіятуры''' Паўсюль у праграме, дзе ёсць такая неабходнасць, рэалізавана аўтаматычнае пераключэнне раскладак клавіятуры з рускай мовы на беларускую і назад. Вам нават няма патрэбы ўсталёўваць гэтыя раскладкі ў сістэме — Белазар самастойна ініцыялізуе іх падчас загрузкі, і скіне падчас выхаду з праграмы! * '''Арфаграфічны кантроль беларускага тэксту''' У Белазары версіі 2.0 з’явіўся арфаграфічны аналізатар беларускага тэксту. Кантроль арфаграфіі грунтуецца на правілах напісання беларускіх слоў, і ўлічвае чашчыню з’яўлення тых ці іншых спалучэнняў літар у словах на беларускай мове. * '''Хуткасць працы''' Белазар ствараўся з тым разлікам, каб спрасціць і паскорыць усе аперацыі, якія ў ім можна выконваць: ад устаўкі новых слоў у слоўнікі — да атрымання гатовага перакладу. «Гарачыя кнопкі» і іншыя прыстасаванні дазваляюць не выкарыстоўваць мыш у большасці аперацый. * '''Арфаграфічны аналіз''' Убудаваны ў праграму арфаграфічны аналізатар тэксту дазваляе выявіць найболей распаўсюджаныя памылкі ў беларускай мове, а таксама словы з магчымымі памылкамі. Пачынальна з версіі 3.5 арфакантроль дапоўнены модулем чашчыннага аналізу літараспалучэнняў для беларускай і рускай моў, што прыкметна павялічыла якасць выяўлення магчымых памылак у тэкстах. * '''Падтрымка лацінкі''' Белазар мае абмежаваную падтрымку беларускай лацінкі. Ёсць магчымасць імпартаваць тэкст, напісаны лацінкай, для рэдагавання ў праграме, а затым можна экспартаваць яго ў лацінку. Праграма падтрымлівае лацінку, захаваную ў кодавай старонцы СР1257 (Baltic), і ў фармаце [[HTML]] Unicode. == Гісторыя == * Версія 1.0 (1 лістапада 2002 года) — першая апублікаваная версія «Белазара». Выйшла ў свет у выглядзе дэма-версіі. * Версія 1.5 * Версія 2.0 * Версія 2.5 * Версія 2.5.7 * Версія 3.0 (сакавік 2004) * Версія 3.5 (красавік 2004) * Версія 3.7 (студзень 2005) * Версія 4 (красавік 2005) * Версія 5 (чэрвень 2007) * Версія 6 (сакавік 2009) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://belazar.info/ Афіцыйны сайт] * [https://web.archive.org/web/20090202125612/http://belazar.belinter.net/ Мінулая версія афіцыйнага сайта] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне]] bnylcg1fj1z6ttsn1gmbgxxhbi769o0 0 43832 5175537 5156673 2026-08-04T17:59:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175537 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Барыс Пятровіч | Арыгінал імя = Барыс Пятровіч Сачанка | Фота =Barys Piatrovich1.jpg | Подпіс = Барыс Пятровіч (2015) | Імя пры нараджэнні = Барыс Пятровіч Сачанка | Псеўданімы = Барыс Пятровіч | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}, {{BLR}} | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Прэміі = | Lib = | Сайт = }} {{цёзкі2|Сачанка}} '''Барыс Пятровіч''', сапраўднае імя '''Барыс Пятровіч Сачанка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі пісьменнік, празаік. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1959 г. у [[Вялікі Бор (Хойніцкі раён)|в. Вялікі Бор]] у Хойніцкім раёне Гомельскай вобласці. Скончыў [[факультэт журналістыкі БДУ]] ў 1984 годзе. Працаваў у абласным і рэспубліканскім друку «[[Гомельская праўда (1917)|Гомельская праўда]]», «[[Звязда (1917)|Звязда]]», «[[Літаратура і мастацтва|Літаратура і Мастацтва]]», часопісе «[[Полымя (1922)|Полымя]]». З 1990 — адказны сакратар штотыднёвіка «Літаратура і мастацтва». <blockquote>«Праца ў „Гомельскай праўдзе“ — доўгіх шэсць гадоў. Пры ўсім пры тым — слаўныя былі часы. Пачалася перабудова. Пры газеце мы з [[Сяргей Іванавіч Дубавец|Сяргеем Дубаўцом]] стварылі моладзевае аб’яднанне, якое потым перарасло ў гомельскую „[[Талака (таварыства)|Талаку]]“, якая існуе і па сёння і на базе якой узраслі ці не ўсе дэмакратычныя суполкі ды партыі гораду. Дзіўна, але беларускамоўнай моладзі ў, здавалася б, самым русіфікаваным беларускім краі аказалася нямала. „Мы будзем змагацца за незалежную Беларусь нават са зброяй у руках“, — наіўна гаварылі мы між сабою. І ніхто не думаў, што „волат на гліняных нагах“ і сам разваліцца праз пяць гадоў. Такім чынам, менавіта там, у Гомелі, адбылося і маё канчатковае далучэнне да незалежніцкага руху… У 1990 годзе пераехаў у Мінск. Спачатку на працу ў „Звязду“, а праз чатыры месяцы перайшоў у „ЛіМ“. Дыхалася тут лягчэй, ды і сама праца была больш творчай. Прыдумаў сабе рубрыку „Кола дзён“, якую рабіў фактычна адзін… З 1997 года далучыўся да праваабарончага руху, да „Вясны“ Алеся Бяляцкага. Як журналіст і рэдактар да апошняга часу рабіў „вясноўскі“ бюлетэнь „Права на волю“ (1998—2010).»<ref>''Тамковіч А.'' [http://novychas.info/asoba/zhiccjo_barisa_pjatrov_cha/ Жыццё Барыса Пятровіча] // «Новы Час» [Электронны рэсурс], 18.02.2011 — Дата доступу 7.10.2015</ref></blockquote> Калі ў 2002 годзе беларуская ўлада вырашыла шчыльна заняцца творчай інтэлігенцыяй літаратурныя і мастацкія выданні, што належалі дзяржаве, былі аб’яднаныя ў холдынг з жорстка структураванай сістэмай кіравання і адназначнай ідэалагічнай скіраванасцю — лаяльнасцю да дзеянняў прэзідэнта Аляксандра Лукашэнкі вялікая колькасць літаратараў была вымушаная пакінуць месца сваёй працы. Гэтаксама зрабіў Барыс Пятровіч. У 2002 годзе ён заснаваў і стаў галоўным рэдактарам новага літаратурнага часопіса «[[Дзеяслоў (2002)|Дзеяслоў]]», які за адносна кароткі час здолеў заваяваць папулярнасць і вядомасць у краіне, зрабіўшыся самым аўтарытэтным незалежным літаратурна-мастацкім выданнем Беларусі. Вакол «Дзеяслова» аб’ядналіся самыя знакамітыя ў краіне пісьменнікі, а таксама перспектыўныя маладыя аўтары, што дало магчымасць паўнавартасна адлюстроўваць сучасны літаратурны працэс. У снежні 2011 г. Барыс Пятровіч абраны старшынёй Рады [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|ГА «Саюз беларускіх пісьменнікаў»]] — найстарэйшай творчай арганізацыі Беларусі, што аб’ядноўвае ў сваіх шэрагах больш за 450 сяброў. У якасці куратара серыі і рэдактара выдаў больш 60 кніг беларускіх аўтараў у серыі «Кнігарня пісьменніка»<ref>http://kamunikat.org/Kniharnia_Pismiennika.html{{Недаступная спасылка}}</ref> (сярод іх намінанты і лаўрэаты [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Гедройца]] «Час збіраць косткі» В. Казько, «Жанчына і леапард» Т. Барысік і інш.), а таксама больш дзясятка кніг у бібліятэчцы часопіса «Дзеяслоў».<ref>http://kamunikat.org/Bibliateka_czasopisu_Dziejaslou.html{{Недаступная спасылка}}</ref> == Творчасць == Барыса Пятровіча называюць яскравым прадстаўніком экзістэнцыялізму ў сучаснай беларускай літаратуры, які ў творчасці спалучае адданасць класічнай літаратурнай традыцыі з дакладна выверанымі назіраннямі за рэаліямі. <blockquote>«Міф, які стварае Барыс Пятровіч, адначасова і ўніверсальны, і беларускі. Прастора дзеяння тэкстаў заўсёды Беларусь, але гэтая Беларусь успрымаецца не як правінцыя, а як цэнтр, і герой не маргінал, а чалавек сусвету… Адметная рыса творчасці Барыса Пятровіча — сінтэз набыткаў сусветнай культуры і аўтахтоннай, аўтэнтычнай беларушчыны… Барысу Пятровічу ўдаецца спалучаць неспалучальнае — традыцыйную „вясковую“ прозу і інтэлектуальную, пошукавую плынь» (Людміла Рублеўская)<ref>http://prastora.by/knihi/piatrovic-barys-zyc-nie-strasna-freski</ref></blockquote> <blockquote>«Барыс Пятровіч мае выключнае стылістычнае чуццё, адметнасць якога ўкаранёная ў здольнасці абіраць адзіна магчымыя словы для аднаўлення ў вобразе прынцыпова значных з’яваў… Талент стыліста шчасліва лучыцца з майстэрствам сюжэтабудавання: Барыс Пятровіч здольны вылушчыць ядро арыгінальнай ідэі з фабулы, здавалася б, ужо даўно і безнадзейна змучанай мастакоўскімі эксплуататарскімі захадамі.» (Ірына Шаўлякова)<ref>{{Cite web |url=http://bybooks.eu/authors/barys-piatrovich/ |title=з артыкула Ірыны Шаўляковай для электроннай бібліятэкі Bybooks |access-date=3 лютага 2014 |archive-date=4 лютага 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204161343/http://bybooks.eu/authors/barys-piatrovich/ |url-status=dead }}</ref></blockquote> <blockquote>«У творах Барыса Пятровіча адчуваецца рэальнае духоўнае быццё… Быццё пазачасавае, так бы мовіць, спрасаванае ў імгненнях вечнасці, і ў канкрэтна пазначаным часе, у сучаснасці, пазнавальнай і відавочна рэальнай. Хаця пісьменнік умее рэальнае выштурхнуць у закрэсленае, няўстойлівае, прапануе адчуць бязмежнасць праў, думак, мрояў»<ref>''Сямёнава А.'' З глыбіняў свядомасці. Барыс Пятровіч // У святой краіне выгнання. Імпрэсіі, адлюстраванні / А. Сямёнава. — Мн.: «Кнігазбор», 2011. — 488 с. — (Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў «Кнігарня пісьменніка»; вып. 10).</ref></blockquote> Творы Барыса Пятровіча перакладзеныя на англійскую, французскую, нямецкую, рускую, польскую, чэшскую, балгарскую, славацкую, літоўскую, украінскую і іншыя мовы. Сярод найбольш удалых перакладаў сталіся творы «Плошча» і «Фрэскі» (Barys Pjatrovitj, «Fresker». Malmö (2008); Barys Pjatrovitj «Torget», Malmö, (2011) пераствораныя па-шведску [[Дзмітрый Плакс|Дзмітрыем Плаксам]]. Водгукі чытача і крытыкаў былі прыхільнымі і шматлікімі. <blockquote>«Барыс Пятровіч — мадэрніст, такога ж кшталту, як Маякоўскі і Бруна К. Эйер — глыбокі рамантык, які не пазбягае ні асабістага, ні палітычнага» — Кайса Эбэр Ліндстэн, «Гётеборгс-Постэн»</blockquote> Літаратурная аглядальніца адной з найбуйнейшых шведскіх газет «Сьвенска Дагбладэт» Ёганна Ліндблад прапануе цёпла папляскаць выдавецтву, якое прадставіла шведскім чытачам настолькі актуальнага аўтара. == Прызнанне == [[Файл:Arlou Piatrovich.jpg|thumb|right|250px|[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|У. Арлоў]] узнагароджвае Б. Пятровіча [[Медаль да стагоддзя БНР|медалём «100 гадоў БНР»]] ад імя старшыні [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Івонка Сурвіла|Івонкі Сурвілы]]]] * Сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў (1993) * Старшыня ГА «Саюза беларускіх пісьменнікаў» (з 2011) * 1992 год — прэмія часопіса «Маладосць» за кнігу «Ловы» * 2008 год — прэмія «[[Гліняны Вялес]]» * 2019 год — узнагароджаны [[Медаль да стагоддзя БНР|медалём да стагоддзя БНР]]<ref>{{cite web| author =[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.]]| date =2019-06-26| url = https://novychas.by/kultura/kab-vedac-czaho-vartaja-tvaja-tvorczasc-treba-na| title =Каб ведаць, чаго вартая твая творчасць, трэба надрукавацца ў «Дзеяслове» |publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| accessdate = 2019-06-28}}</ref> [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] == Бібліяграфія == Дэбютаваў апавяданнем «Успамін. Яблыкі» у 1988 (часопіс «Крыніца»). Аўтар кніг «Ловы» (1992), «Сон між пачвар» (1994), «Фрэскі» (1998), «Шчасце быць» (2004), «Жыць не страшна» (2008), «Піліпікі» (2009), «Плошча» (2010), «Спакушэнне» (2013), «Спачатку была цемра» (2013), «Пуціна» (2015). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Barys Piatrovich}} {{Прэмія Гліняны Вялес}} {{DEFAULTSORT:Пятровіч Барыс}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] 6j2wd3jdex6zq12w31utdwizneo88ma 0 46225 5175548 5007020 2026-08-04T19:20:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175548 wikitext text/x-wiki [[Выява:Batleika.JPG|thumb|Батлейка ў Нацыянальным гістарычным музеі Рэспублікі Беларусь]] [[Выява:Batleika dolls.JPG|thumb|Лялькі для батлейкі ў Нацыянальным гістарычным музеі Рэспублікі Беларусь]] [[Выява:2000. Stamp of Belarus 0399.jpg|250px|thumb|Батлейка на каляднай паштовай марцы Беларусі]] [[Выява:Міхаіл Блішч. Беларускі тэатр Батлейка. 1959.jpg|thumb|Беларускі тэатр Батлейка (1959). Мастак [[Міхаіл Андрэевіч Блішч|Міхаіл Блішч]]]] '''Батле́йка''', '''бетлейка''' (ад {{lang-pl|Betleem}} — назва горада [[Віфлеем]]а<ref name="ЭБ">Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэд.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989.</ref>), таксама '''жлоб, віфлеем, яселка, вяртэп, батляемка, остлейка, шопка'''<ref name="ЭБ"/> — [[Беларусы|беларускі]] народны [[тэатр лялек]], спачатку і ў асноўным на рэлігійную, у прыватнасці [[Біблія|біблейскую]] тэматыку, які атрымаў распаўсюджванне ў [[Беларусь|Беларусі]], пачынаючы ад XVI стагоддзя і перажывае адраджэнне ў форме нацыянальнага дзіцячага і [[Каляды|каляднага]] тэатра ў наш час. Блізкія да беларускай батлейкі ўкраінскі [[вяртэп]] (найбольш пашыраны ў XVIII—XIX стагоддзях) і польская [[шопка]] (вядомая з XV стагоддзя)<ref name="ЭБ"/>. == З гісторыі батлейкі == Зараджэнне батлейкавага тэатра ў Беларусі адносіцца да канца XVI — першай паловы XVII ст. Узнікненне батлейкі звязанае з [[Каляды|каляднымі святамі]] (адгэтуль назва, [[Віфлеем]] — месца нараджэння [[Хрыстос|Хрыста]]). На тэрыторыю Беларусі батлейка трапіла з Польшчы і Украіны і распаўсюдзілася з XVI стагоддзя.<ref>[http://bookz.ru/authors/avtor-neizvesten-3/theatre_encicl/page-58-theatre_encicl.html ''Батлейка''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101208082909/http://bookz.ru/authors/avtor-neizvesten-3/theatre_encicl/page-58-theatre_encicl.html |date=8 снежня 2010 }} // Театральная Энциклопедия. — М. {{ref-ru}}</ref> Па сваім рэпертуары і прынцыпах увасаблення батлейкавы тэатр роднасны ўкраінскаму [[вяртэп]]у і польскай шопцы, а ўсе яны разам генетычна ўзыходзяць да заходнееўрапейскіх містэрый. Арганізатарамі відовішчаў звычайна былі законнікі каталіцкіх ордэнаў, вучні калегіумаў. Распаўсюджанню батлейкі спрыялі вандроўныя семінарысты, якія ўносілі ў рэпертуар сюжэты школьнага тэатру. Хутка батлейку ад царкоўнікаў пераймаюць мяшчане, сяляне — тэатр робіцца народным. Да XIX ст. у рэпертуары батлейкі пераважала рэлігійная тэматыка<ref>{{крыніцы/КізЛянцСамГБкл2003|}}</ref>. У часы Асветніцтва батлейкавыя прадстаўленні ладзіліся ў драўлянай (спачатку — аднапавярховай, потым — двухпавярховай) скрыні (батлейцы) статычнымі або рухомымі лялькамі. Іх дзеянні суправаджаліся вершаваным дыялогам, песнямі. У прадстаўленнях, прымеркаваных да калядных свят, паказваліся біблейскія сцэны нараджэння Хрыста, пакланення яму пастухоў і каралёў-вешчуноў, праследу жорсткім царом [[Ірад Вялікі|Ірадам]] нявінных немаўлятак. У рэпертуар батлейкі, побач з рэлігійнай п’есай «Цар Ірад», народнай драмай «Цар Максіміліян», уваходзілі таксама жанравыя сцэны «Мацей і доктар», «Антон з казой і Антоніха», «Вольскі — купец польскі», «Бэрка-карчмар», «Цыган і цыганка», «Ванька малы», «Паніч» і інш. насычаныя сацыяльнай сатырай. Паступова батлейка станавілася здабыткам народа ў шырокім сэнсе слова (мяшчане і сялянства), у прыватнасці ў XVII—XVIII стагоддзях, актыўна звярталася да народна-камедыйных, свецкіх па характары пастановак.<ref>[http://www.belarus-theatre.net/teatry/venueevents/25-teatr_kukol_batleyka.html Мінський обласний театр ляльок «Батлейка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131007014152/http://www.belarus-theatre.net/teatry/venueevents/25-teatr_kukol_batleyka.html |date=7 кастрычніка 2013 }} на [http://www.belarus-theatre.net/teatry.html Театри Білорусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100420101725/http://belarus-theatre.net/teatry.html |date=20 красавіка 2010 }} // [http://www.belarus-theatre.net/ ''www.belarus-theatre.net'' («Театральна Бєларусь»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100311072034/http://belarus-theatre.net/ |date=11 сакавіка 2010 }} {{ref-ru}}</ref> Лічыцца, што з развіццём і станаўленнем прафесійнага тэатра ў Беларусі батлейка саступіла папулярнасцю апошняму. Прадстаўленні батлейкі даваліся да пачатку XX ст. == Апісанне і рэпертуар батлейкі == Сцэнай для прадстаўлення батлейкі звычайна служыла двухпавярховая драўляная скрыня, якая нагадвала царкву ці дамок, дзеі пастановак адбываліся ў верхнім і ніжнім ярусах. Батлейнікі вадзілі драўляныя лялькі на стрыжнях па прарэзах у падлозе ярусаў<ref name="ЭБ"/>. Сцэну, што нагадвала балкон, на якім адбывалася дзеянне, аздаблялі тканінай, паперай, геаметрычнымі фігурамі з тоненькіх палачак. На задніку сцэны малявалі абразы, зоркі, крыжы, вокны, лялечныя кампазіцыі на біблейскі сюжэт і інш<ref name="ЭБ"/>. Скрынка закрывалася дзверцамі<ref name="ЭБ"/>. У прадстаўленнях дзейнічала да 40 персанажаў. Лялек рабілі з дрэва, каляровай тканіны; валасы, вусы — з лёну ці аўчыны; вопратку шылі з тканіны<ref name="ЭБ"/>. Трапляліся таксама батлейкі з лялькамі-марыянеткаммі на нітках ці з пальчатачнымі лялькамі<ref name="ЭБ"/>. Вядома 6 тыпаў батлейкі. Асобнае месца займалі батлейкі, зробленыя па прынцыпе ценявога тэатра ([[Віцебск]], [[Веліж]]), і батлейка са зменнымі празрыстымі дэкарацыямі ([[Докшыцы]])<ref>Дзешавой А. Докшыцкі лялечнік, «Маладосць», 1958, вип 9. Г.</ref>. Пад час прадстаўлення батлеечнік знаходзіўся за скрыняй, ён не толькі рухаў лялек, але і гаварыў тэкст за іх, часам на фоне музыкі. Здаралася, што адзін чалавек быў і рэжысёрам, і драматургам, і мастаком, і музыкантам<ref name="ЭБ"/>. Звычайна, батлеечнікі былі таленавітымі акцёрамі-самародкамі<ref name="ЭБ"/>. Паказ складаўся з дзвюх частак: кананічнай, якая паказвалася на верхнім ярусе, і свецкай, якая гулялася на ніжнім ярусе батлейкі<ref name="ЭБ"/>. == Сюжэты == === Калядная драма === Цар [[Ірад Вялікі|Ірад]] даведаўшыся ад [[вешчуны|вешчуноў]], што нарадзіўся [[Хрыстос]], і лічачы яго прэтэндэнтам на пасад, вырашае забіць яго. Ірад загадвае воіну забіць ў [[Віфлеем]]е [[Збіцьцё немаўлятаў|ўсіх немаўлятаў]] «ад двух гадоў і ніжэй»; воін выконвае загад, але «адна старая баба Рахіль не дае свайго дзіця біці». Раз’юшаны Ірад загадвае забіць немаўля Рахілі. За злачынствы Ірад плаціцца жыццём: [[Вобраз смерці|Смерць]] адсякае яму галаву, а чэрці цягнуць яго труп у [[пекла]]. === Сацыяльна-бытавая сатыра === Другая частка дзеяння звычайна была на надзённыя тэмы, дзе галоўная роля адводзілася Пятрушку, а на поўдні Расіі, у Беларусі і на Украіне сюжэт нагадваў Навагодні абрад «[[Ваджэнне казы]]». У Беларусі героямі былі: цыганы, воін на кані, пастушок Анціпка, пані і т. п. Другая частка змянялася ў залежнасці ад мясцовасці, дзе разыгрываецца спектакль і ад знаходлівасці і адоранасці батлейшчыка. На Украіне пасля гібелі Ірада — са спевамі, танцам, віншавальнымі вершамі на сцэне звычайна з’яўляліся цыган, яўрэй, [[маскаль]] або лях (паляк), дзед, баба, [[поп]] і [[Запарожскія казакі|казак-запарожац]]. Былі і іншыя варыянты герояў. Апісанне аднаго са спектакляў прыводзіцца ў часопісе «Кіеўская даўніна» за 1882 (т. IV) са слоў Рыгора Галагана<ref name=autogenerated2>Бузина Олесь [http://archive.censor.net.ua/go/viewTopic--id--428491 Тайная история Украины-Руси]{{Недаступная спасылка}} // censor.net.ua</ref>. Галоўнай дзеючай асобай быў Запарожац. У прамовах яго «шмат глыбокага своеасаблівага гумару, а ў яго дзеяннях шмат свядомасці сілы і панавання, хоць і выяўляецца ў грубай форме: ён усіх і ўсё перамагае, аднолькава не разумеючы ні пачуцця павагі да каго б там ні было, ні пачуцця страху перад кім або чым-небудзь». На сцэне ў выглядзе шынка ([[Карчма|карчмы]]) з’яўляецца Запарожац. Паляк, які піруе, пачуўшы песню пра тое, што «не буде краще, як у нас на Україні! Що немае жида, що немае ляха: не буде ізміни!», адразу ж уцякае. Казак адразу жа пачынае выхваляцца: {{Пачатак цытаты}}<poem> Случалось мені, і не раз, В степу варить пиво: Пив турчин, пив татарин, Пив і лях на диво; Багацько лежить І тепер з похмілля Мертвих голов і кісток 3 того весілля. </poem>{{Канец цытаты}} Але аказваецца, што ў «героя» няма грошай, і ён не можа расплаціцца з гаспадаром шынка, які, натуральна, яўрэй. Таму што ён — «козак Іван Виногура, у його добра натура. В Полыці ляхів оббирае, а в корчмі пропивае». Затое апаноўвае жаданне выпіць. «Запарожац п’е гарэлку з барыла, яўрэй падтрымлівае барыла і дрыжыць ад страху», — піша Галаган. Пасля сваркі пачынаецца бойка. Запарожац забівае гаспадара карчмы, а потым падыходзіць да звона і «вядзе пры гэтым даволі бессэнсоўныя гаворкі п’янага чалавека». Затым галоўны герой падобным чынам распраўляецца з Чортам, потым хоча пакаяцца і кліча святара. З’яўляецца поп, які аказваецца уніятам. Запарожац спрабуе і яго пакалаціць са словамі, што «уніатських попів не бив, а з них живих кожу лупив». Аднак спрытны поп тут жа дае дзяру, выклікаўшы задаволенымі рэпліку свайго ката: «Добре зробив, що втік!» Гучыць музыка. «Гэтаю апошняй перамогай над усімі сваімі ворагамі сканчаюцца сцэны з Запарожцам. Развітваючыся з гледачамі, казак як быццам адчувае, што ён не ўсім мог дагадзіць сваімі дзёрзкімі выхадкамі», і, сыходзячы са сцэны, прамаўляе: {{Пачатак цытаты}}<poem> Що ж, панове? По сій мові Будьмо здорові 3 пісні слова не викинеш А що було, то барзо прошу про те не поминати, Бо вже піду під курінь віку доживати<ref name=autogenerated2 />. </poem>{{Канец цытаты}} == Помнік батлейцы == Каля [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр|Беларускага дзяржаўнага акадэмічнага музычнага тэатру]] можна ўбачыць скульптурную кампазіцыю «Батлейка» аўтарства [[Леанід Зільбер|Л. Б. Зільбера]]<ref>[http://minsk-old-new.com/minsk-2770-ru.htm Парковая скульптура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111016174345/http://minsk-old-new.com/minsk-2770-ru.htm |date=16 кастрычніка 2011 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[http://darriuss.livejournal.com/434129.html?thread=2837969 Театр музкомедии в Минске]{{ref-ru}}</ref>. == Прадстаўленне == У [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]] можна пабачыць прадстаўленне батлейкі на беларускай мове. == Гл. таксама == * [[Вярцеп]] * [[Батлейка Патупчыка]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [[Барышаў Г. І.]], [[Саннікаў А. К.]] Беларускі народны тэатр батлейка. Мн., 1962; * Барышев Г. И. Художественное оформление белорусского кукольного театра батлейки // Белорусское искусство. Сб. статей и материалов, Минск, 1957; * Бессонов П. Белорусские песни, M., 1871; * Бядуля З. Бэтлейка и Беларускі тэатр // Вестник Нар. Комиссариата просвещения ССРБ, Минск, 1922. С. 3-4, 11-12; * Вертеп в Могилеве // Могилевские Губернские Ведомости, 1866, № 4. стр. 26—29. * Давидова М. Г. Вертепный театр в русской традиционной культуре // Альманах Традиционная культура № 1’2002; * Дзешавой А. Докшыцкі лялечнік // «Маладосць», 1958, № 9. * Збрайце матэр’ялы аб бэтлейцы! // «Наша Ніва», Вільня, 1910, № 44-45, С. 83-84; * [[Яўхім Карскі|Карский Е. Ф.]] Рождественская вертепная драма // Белорусы, т. 3, [вып.] 3, П., 1922; * {{крыніцы/КізЛянцСамГБкл2003|}}; * Красьнянскі В. Батлейка віцебскага аддзяленьня беларускага Дзяржаўнага музэю // Інстытут беларускае культуры. Запіскі аддзелу гуманітарных навук, кн. 6 — Працы камісіі гісторыі мастацтва, т. 1, сш. 1, Менск, 1928; * Лабовіч А. Першая экспазіцыя Дзяржаўнага музея гісторыі тэатральнай і музычнай культуры // [[Беларускі гістарычны часопіс]]. № 3’2003; * Лозка А. Беларуская батлейка: Каляндарныя і абрадавыя гульні. Мн., 1997; * Перетц В. Н. [http://mikv1.narod.ru/text/peretz.htm Кукольный театр на Руси (Исторический очерк)] // Ежегодник императорских театров. — Приложения. — Кн. 1. — Спб., 1895. — С. 85-185. * [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Романов Е.]] Белорусские тексты вертепного действа. Могилев, 1898. С. 45-46, 49-52; * Саўчук Н. Беларуская батлейка // Беларускі гістарычны часопіс. № 3’2003; * [[Павел Васілевіч Шэйн|Шейн П. В.]] Вертеп, или бетлейки (батлейки) // Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края, т. 3, СПб, 1902; * Эремич И. Очерки белорусского Полесья // Вестник Западной России, Вильно, 1867, кн. 10, т. 4, отд. 4; * Юшкевич С. Небо и земля: сценарии для батлейки / С. Юшкевич, [[Ірына Лой|И. Лой]], А. Досина, Н. Куксачёв. Мн.: Зорны верасень, 2008; == Спасылкі == {{Commonscat|Vertepi (puppet theatres)}} * [http://www.youtube.com/watch?v=8_3q0tnlo2A&NR=1 Відэа беларускай каляднай містэрыі «Цар Ірад» на Ютуб] {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Лялечны тэатр]] [[Катэгорыя:Тэатр Беларусі]] 8sjg75wl9kgtt7z4zugskdxv9sses1x 0 48546 5175573 5152632 2026-08-04T22:24:48Z Pabojnia 135280 /* Адлучэнне ад царквы */ афармленне 5175573 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Талстой}} {{Пісьменнік | Імя = Леў Мікалаевіч Талстой | Арыгінал імя = {{lang-ru|Лев Николаевич Толстой}} | Фота = L.N.Tolstoy Prokudin-Gorsky.jpg | Шырыня = 250px | Подпіс = Леў Талстой (1908). Каляровы фотаздымак Пракудзіна-Горскага<ref>{{cite web| author =Гаранина С.П.| date =1970| url =http://az.lib.ru/t/tolstoj_lew_nikolaewich/text_0350.shtml| title =Л.Н.Толстой на цветном фото| access-date =2013-04-04| archive-url =https://web.archive.org/web/20090430031036/http://az.lib.ru/t/tolstoj_lew_nikolaewich/text_0350.shtml| archive-date =30 красавіка 2009| url-status =dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Michael A. Denner|url=http://www.utoronto.ca/tolstoy/colorportrait.htm|title=Prokudin-Gorsky's Color Photographs of Tolstoy|work=Tolstoy Studies Journal, University of Toronto|archive-url=https://web.archive.org/web/20050206211011/http://www.utoronto.ca/tolstoy/colorportrait.htm|archive-date=6 лютага 2005|access-date=15 чэрвеня 2015|url-status=dead}}</ref> | Герб = File:Tolstoi v2 p42.gif | Шырыня герба = 200px | Подпіс герба = Герб рода Талстых | Імя пры нараджэнні = Лев Николаевич Толстой | Псеўданімы = Л.Н., Л.Н.Т.<ref>{{кніга|аўтар=Масанов И. Ф.|частка=Новые дополнения к алфавитному указателю псевдонимов. Алфавитный указатель аўтаров.|загаловак=Словарь псевдонимов русских писателей, учёных и общественных деятелей|адказны=Масанов Ю.И|месца=Москва|выдавецтва=выдавецтва всесоюзной книжной палаты|год=1960|том=IV|старонкі=472|старонак=558|тыраж=15000}}</ref> | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} | Род = Талстыя | Гады актыўнасці = 1847—1910 | Кірунак = [[проза]] | Жанр = [[расказ]], [[аповесць]], [[раман]] | Мова твораў = руская | Сайт = http://tolstoy.ru/ }} {{Listen | filename = Tolstoy Vremya prishlo.ogg | title = Запіс голасу Льва Талстога | description = Аўдыёзапіс «Время пришло», 1908 год | format=[[Ogg]] }} {{Listen | filename = Tolstoy talking with children.ogg | title = Запіс голасу Льва Талстога | description = Зварот да вучняў Яснапалянскай школы. 1908 год | format=[[Ogg]] }} {{Listen | filename = Tolstoy - Letter to Davydov.ogg | title = Запіс голасу Льва Талстога | description = Гукавы ліст Л. М. Талстога да М. В. Давыдава, 1908 год | format=[[Ogg]] }} '''Леў Мікала́евіч Талсто́й''' ({{lang-ru|Лев Никола́евич Толсто́й}}{{efn|Талстой у адпаведнасці з народнай [[вымаўленне|традыцыяй]], якая ўсталявалася, называў сябе «''Лёв''» ({{lang-be|Лёў}}), гэтак жа яго звалі жонка, сын Сяргей і В. Г. Чарткоў. Разам з тым, многія яго сябры, напрыклад Н. Н. Страхаў, П. І. Бірукоў, І. І. Гарбуноў-Пасадаў, называлі яго Леў Мікалаевіч, а не Лёў Мікалаевіч<ref>{{кніга |аўтар=Гусев Н. Н.|загаловак=Лев Николаевич Толстой: Материалы к биографии с 1870 по 1881 год |спасылка=http://feb-web.ru/feb/tolstoy/chronics/g63/g63.htm |месца=М. |выдавецтва=Изд-во АН СССР |год=1963 |старонак=695 |тыраж=8000 }}</ref>.}}; {{ДН|9|9|1828|28|8}}, [[Ясная Паляна (Тульская вобласць)|Ясная Паляна]], [[Тульская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|20|11|1910|7|11}}, станцыя {{нп3|Леў Талстой, станцыя|Астапава|ru|Лев Толстой (станция)}}, [[Разанская губерня]], [[Расійская імперыя]]) — адзін з найбольш шырока вядомых [[Руская літаратура|рускіх пісьменнікаў]] і {{нп3|руская філасофія|мысляроў|ru|Русская философия}}, уважаны за аднаго з найвялікшых пісьменнікаў свету<ref>[http://www.guardian.co.uk/global/2010/jan/06/leo-tolstoy-greatest-writer «Is Tolstoy the greatest writer of all time?»] The Guardian (London). January 6, 2010.</ref>. Удзельнік {{нп3|абарона Севастопаля, 1854—1855|абароны Севастопаля|en|Siege of Sevastopol (1854–55)}}. Асветнік, [[публіцыст]], [[Рэлігія|рэлігійны]] [[Філосаф|мысляр]], яго аўтарытэтнае меркаванне паслужыла прычынай ўзнікнення новай рэлігійна-маральнай плыні — [[талстоўства]]. [[Член-карэспандэнт]] {{нп3|Санкт-Пецярбургская акадэмія навук|Імператарскай Акадэміі навук|ru|Санкт-Петербургская академия наук}} (1873), ганаровы [[акадэмік]] па разрадзе прыгожага пісьменства (1900)<ref name="Кольер">{{кніга|частка =Толстой Лев Николаевич |спасылка частка =http://enc-dic.com/colier/Tolsto-lev-nikolaevich-6464.html|загаловак =Энциклопедия Кольера |месца =Нью-Йорк |выдавецтва =P. F. Collier & Son Company |год =1921 |том =IX }}</ref>. Пісьменнік, яшчэ пры жыцці прызнаны галавой рускай літаратуры{{sfn|БСЭ|1977}}. Творчасць Льва Талстога азнаменавала новы этап у рускім і сусветным [[Рэалізм (літаратура)|рэалізме]], выступіўшы мостам паміж класічным раманам XIX стагоддзя і літаратурай XX стагоддзя. Леў Талстой аказаў моцны ўплыў на эвалюцыю еўрапейскага [[гуманізм]]у, а таксама на развіццё рэалістычных традыцый у сусветнай літаратуры. Творы Льва Талстога шматкроць экранізаваныя і інсцэніраваныя ў СССР і за мяжой; яго п’есы ставіліся на сцэнах усяго свету{{sfn|БСЭ|1977}}. Найбольш вядомыя такія {{нп3|Бібліяграфія Льва Талстога|творы Талстога|ru|Библиография Льва Толстого}}, як раманы «''[[Вайна і мір]]''», «''[[Ганна Карэніна]]''», «''{{нп3|Уваскрасенне, раман|Уваскрасенне|ru|Воскресение (роман)}}''», аўтабіяграфічная<ref name="ЭСБЕ" />{{sfn|БСЭ|1977}} трылогія «''Дзяцінства''», «''Малалецтва''», «''Юнацтва''»{{efn|Сам Талстой бачыў задуму свайго рамана шырэй, чым проста аўтабіяграфічны твор.}}, аповесці «''Казакі''», «''Смерць Івана Ільіча''», «''Крэйцарава саната''», «''Хаджы-Мурат''», цыкл нарысаў «''Севастопальскія апавяданні''», драмы «''Жывы труп''» і «''Улада цемры''», аўтабіяграфічныя рэлігійна-філасофскія творы «''Споведзь''» і «''У чым мая вера?''» і інш. == Біяграфія == === Паходжанне === [[Файл:Tolstoj-rod.png|right|thumb|300px|Генеалагічнае дрэва Л. М. Талстога.]] {{main|Род Талстых}} Паходзіў з [[Дваране|дваранскага]] {{нп3|род Талстых|роду Талстых|ru|Толстые}}, вядомага з [[1351]] года. Рысы дзеда Ільі Андрэевіча дадзеныя ў «''Вайне і міры''» добразычліваму, непрактычна старому графу Растову. Сын Ільі Андрэевіча, {{нп3|Мікалай Ільіч Талстой|Мікалай Ільіч Талстой|ru|Толстой, Николай Ильич}} (1794—1837), быў бацькам Льва Мікалаевіча. Некаторымі ўласцівасцямі характару і фактамі біяграфіі ён быў падобны на бацьку Міколенькі ў «''Дзяцінстве''» і «''Малалецтве''» і збольшага на Мікалая Растова ў «''Вайне і міры''». Аднак у рэальным жыцці Мікалай Ільіч адрозніваўся ад Мікалая Растова не толькі добрай адукацыяй, але і перакананнямі, якія не дазвалялі служыць пры [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаі I]]. Удзельнік [[Вайна шостай кааліцыі|замежнага паходу рускай арміі]] супраць Напалеона, у тым ліку ўдзельнічаў у «''{{нп3|бітва народаў|бітве народаў|ru|Битва народов}}''» ля [[Лейпцыг]]а і пабываў у палоне у французаў, але змог збегчы, пасля заключэння міру выйшаў у адстаўку ў чыне падпалкоўніка Паўлаградскага гусарскага палка. Неўзабаве пасля адстаўкі вымушаны быў пайсці на чыноўніцкую службу, каб не апынуцца ў пазыковай турме з-за даўгоў бацькі, казанскага губернатара, памерлага пад следствам за службовыя злоўжыванні. Адмоўны прыклад бацькі дапамог выпрацаваць Мікалаю Ільічу свой жыццёвы ідэал — прыватнае незалежнае жыццё з сямейнымі радасцямі<ref name="Никитина">{{кніга |аўтар=Никитина Н.А. |загаловак= Повседневная жизнь Льва Толстого в Ясной Поляне|спасылка= http://www.booksss.ru/n/book/192196-278006.html#.UV_ZtZZP-3U|месца=М. |выдавецтва=«Молодая гвардия» |год= 2007|старонак= 113}}</ref>. Каб прывесці свае засмучаныя справы ў парадак, Мікалай Ільіч (як і Мікалай Растоў), ажаніўся з ужо не вельмі маладой князёўнай Марыі Мікалаеўнай з роду Валконскіх у 1822 годзе, шлюб быў шчаслівы. У іх было пяцёра дзяцей: Мікалай ([[1823]]—[[1860]]), Сяргей ([[1826]]—[[1904]]), Дзмітрый ([[1827]]—[[1856]]), Леў, Марыя ([[1830]]—[[1912]]). Дзед Талстога па маці, [[Кацярына II|Кацярынінскі]] генерал, Мікалай Сяргеевіч Валконскі, меў некаторае падабенства з суровым {{нп3|Рыгарызм|рыгарыстам|ru|Ригоризм}} — старым князем Балконскім у «''Вайне і міры''»<ref>{{кніга |частка=Волконские (Николай Сергеевич Волконский) |спасылка частка=http://slovari.yandex.ru/~книги/Военная%20энциклопедия/Волконские,%20князья/ |загаловак=Военная энциклопедия |адказны=под ред. В. Ф. Новицкого |месца=Спб. |выдавецтва=Товарищество И. Д. Сытина |год=1912 |том= VII|старонак= 329}}</ref>. Маці Льва Мікалаевіча, падобная ў некаторых адносінах на намаляваную ў «''Вайне і міры''» князёўну Мар’ю, валодала выдатным дарам апавядальніцы. Акрамя Валконскай, Л. М. Талстой быў у блізкім сваяцтве з некаторымі іншымі арыстакратычнымі родамі: князямі {{нп3|Род Гарчаковых|Гарчаковымі|ru|Горчаковы}}, [[Трубяцкія|Трубяцкімі]] і іншымі. <center>{{ahnentafel top|Льва Мікалаевіча Талстога|width=100%}} {{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 100%; line-height: 120%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |boxstyle_6=background-color: #1fe; |1=1. '''Леў Мікалаевіч Талстой''' |2=2. граф {{нп3|Мікалай Ільіч Талстой|Мікалай Ільіч Талстой|ru|Толстой, Николай Ильич}}<br />(1794—1837) |3=3. княжна Марыя Мікалаеўна Валконская (1790—1830) |4=4. граф Ілья Андрэевіч Талстой (1757—1820) |5=5. Пелагея Мікалаеўна Гарчакова (1762—1838) |6=6. князь {{нп3|Мікалай Сяргеевіч Валконскі|Мікалай Сяргеевіч Валконскі|ru|Волконский, Николай Сергеевич (генерал)}} (1753—1821) |7=7. княжна Кацярына Дзмітрыеўна Трубяцкая (1749—1799) |8=8. граф {{нп3|Андрэй Іванавіч Талстой|Андрэй Іванавіч Талстой|ru|Толстой, Андрей Иванович}} (1721—1803) |9=9. Аляксандра Іванаўна Шчацініна (1727—1811) |10=10. [[Мікалай Іванавіч Гарчакоў]] (1725—1811) |11= |12=12. князь [[Сяргей Фёдаравіч Валконскі]]<br />(1715—1784) |13=13. Марыя Дзмітрыеўна Чаадаева (1???—1775) |14=14. князь {{нп3|Дзмітрый Юр'евіч Трубяцкі|Дзмітрый Юр'евіч Трубяцкі|ru|Трубецкой, Дмитрий Юрьевич}}<br />(1724—1792) |15=15. княжна Варвара Іванаўна Адаеўская <br />(1???—1788) |16=16. граф {{нп3|Іван Пятровіч Талстой|Іван Пятровіч Талстой|it|Ivan Petrovič Tolstoj}}<br />(1685—1728) |17=17. Праскоўя Міхайлаўна Ртышчава<br />(1690—1748) |18=18. князь Іван Дзмітрыевіч Шчацінін<br />(1???–1???) |19=19. Анна Ягораўна ? (1722—пасля 1754) |20=20. князь Іван Фёдаравіч Гарчакоў<br />(1694—1750) |21=21. Таццяна Рыгораўна Морткіна<br />(1???–1???) |22= |23= |24=24. князь Фёдар Міхайлавіч Валконскі<br />(1???—1747) |25=25. Кацярына Матвееўна Яропкіна<br />(1???—1723) |26= |27= |28=28. князь {{нп3|Юрый Юр'евіч Трубяцкі|Юрый Юр'евіч Трубяцкі|ru|Трубецкой, Юрий Юрьевич}}<br />(1668—1739) |29=29. Вольга Іванаўна Галавіна |30=30. князь Іван Васільевіч Адаеўскі<br />(1710—1768) |31=31. Праскоўя Іванаўна Талстая<br />(1709—1758) }} {{ahnentafel bottom}}</center> === Дзяцінства === [[Файл:VolkonskayaMN.jpg|200px|thumb|left|Сілуэт М. М. Валконскай — адзіны малюнак маці пісьменніка. 1810-я гг.]] [[Файл:Nicolay Ilyich Tolstoy.jpg|200px|right|thumb|[[Мікалай Ільіч Талстой]], бацька пісьменніка. Невядомы мастак. Папера, акварэль. 1820-я гг.]] Леў Талстой нарадзіўся 28 жніўня 1828 года ў Крапівенскім павеце Тульскай губерні, у спадчынным маёнтку маці — [[Ясная Паляна|Яснай Паляне]]. Быў чацвёртым дзіцем у сям’і. Маці памерла ў 1830 годзе праз паўгода пасля нараджэння дачкі ад «''радавой гарачкі''», як тады казалі, калі Льву не было яшчэ 2-х гадоў{{efn|У рамане «''Вайна і мір''» пры падобных абставінах памірае Ліза Балконская, жонка Андрэя Балконскага, а ў рамане «''Ганна Карэніна''» галоўная гераіня чуе ў сне голас, прадракаючы смерць ад родаў.}}. Выхаваннем асірацелых дзяцей занялася далёкая сваячка Т. А. Яргольская. У [[1837]] годзе сям’я пераехала ў [[Масква|Маскву]], пасяліўшыся на Плюшчыхе, так як старэйшаму сыну трэба было рыхтавацца да паступлення ва ўніверсітэт. Неўзабаве раптоўна памёр бацька, Мікалай Ільіч, пакінуўшы справы (у тым ліку некаторыя звязаныя з маёмасцю сям’і цяжбы) у няскончаным стане, і трое малодшых дзяцей зноў пасяліліся ў Яснай Паляне пад наглядам Яргольскай і цёткі па бацьку, графіні А. М. Остэн-Сакен, прызначанай апякункай дзяцей. Тут Леў Мікалаевіч заставаўся да [[1840]] года, калі памерла графіня Остэн-Сакен, і дзеці перасяліліся ў [[Казань]], да новага [[Апека|апекуна]] — сястры бацькі П. І. Юшковай. Дом Юшковых лічыўся адным з самых вясёлых у Казані; усе члены сям’і высока шанавалі знешні бляск. «''Добрая цётачка мая'', — расказвае Талстой, — ''чыстая істота, заўсёды казала, што яна нічога не жадала б так для мяне, як таго, каб я меў сувязь з замужняй жанчынай''»<ref name="ЭСБЕ" />. Льву Мікалаевічу хацелася бліскаць у грамадстве, але яму заміналі прыродная сарамлівасць і адсутнасць знешняй прывабнасці. Разнастайнейшыя, як іх вызначае сам Талстой, «''мудрошчы''» аб найгалоўных пытаннях нашага быцця — [[шчасце|шчасці]], [[Смерць|смерці]], [[Бог]]у, [[Любоў|любові]], {{нп3|Вечнасць|вечнасці|en|Eternity}} — адкладалі адбітак на яго характары ў тую эпоху жыцця. Расказанае ім у «''Малалецтве''» і «''Юнацтве''», у рамане «''Уваскрасенне''» аб памкненнях Ірценьева і Няхлюдава да самаўдасканалення ўзята Талстым з гісторыі ўласных яго [[аскетызм|аскетычных]] спроб гэтага часу. Усё гэта, пісаў крытык {{нп3|Сяргей Апанасавіч Вянгераў|С. А. Вянгераў|ru|Венгеров, Семён Афанасьевич}}, прывяло да таго, што ў Талстога стварылася, паводле выразу з яго аповесці «''Малалецтва''», «''звычка да пастаяннага маральнага аналізу, якая знішчыла свежасць пачуцця і яснасць розуму''»<ref name="ЭСБЕ" />. === Адукацыя === [[Файл:Native house of Leo Tolstoy.jpg|thumb|left|250px|Дом, дзе нарадзіўся Л. М. Талстой, 1898 год. У 1854 годзе дом прададзены па распараджэнні пісьменніка на вываз у сяло Доўгае. Зламаны ў 1913 годзе.]] Яго адукацыяй першапачаткова займаўся {{нп3|Гувернёр|гувернёр|ru|Гувернёр}}-[[французы|француз]] Сен-Тама́ (прататып St.-Jérôme у аповесці «''Малалецтва''»), які замяніў сабою лагоднага [[немцы|немца]] Рэсельмана, якога Талстой адлюстраваў у аповесці «''Дзяцінства''» пад імем Карла Іванавіча. У 1843 П. І. Юшкова, узяўшы на сябе ролю апякункі сваіх непаўналетніх пляменнікаў (паўналетнім быў толькі старэйшы — Мікалай) і пляменніцы, прывезла іх у Казань. Услед за братамі Мікалаем, Дзмітрыем і Сяргеем Леў вырашыў паступіць у [[Казанскі ўніверсітэт|Імператарскі Казанскі ўніверсітэт]], дзе працавалі на матэматычным факультэце [[Мікалай Іванавіч Лабачэўскі|Лабачэўскі]], а на Усходнім — [[Восіп Міхайлавіч Кавалеўскі|Кавалеўскі]]. 3 кастрычніка 1844 года Леў Талстой быў залічаны студэнтам разраду ўсходняй (арабска-турэцкай) славеснасці ў якасці своекоштнага — таго, хто аплачвае сваё навучанне{{sfn|Эйхенбаум Б. М.|1969|loc=|с=92}}. На ўступных іспытах ён, у прыватнасці, паказаў выдатныя вынікі па абавязковай для паступлення «''турэцка-татарскай мове''». Паводле вынікаў года меў непаспяховасць па адпаведных прадметах, не вытрымаў пераходнага экзамену і павінен быў нанова прайсці праграму першага курса. Каб пазбегнуць поўнага паўтарэння курса ён перайшоў на юрыдычны факультэт, дзе яго праблемы з ацэнкамі па некаторых прадметах працягнуліся. Пераходныя майскія экзамены 1846 года былі здадзеныя здавальняюча (атрымаў адну пяцёрку, тры чацвёркі і чатыры тройкі; сярэдні выснову атрымаўся тры), і Леў Мікалаевіч быў пераведзены на другі курс{{sfn|Бирюков П. Н.|2000|loc=Глава 6. Юность|с=}}. На юрыдычным факультэце Леў Талстой прабыў менш за два гады: «''Заўсёды яму было цяжка ўсякую навязаную іншымі адукацыю, і ўсяму, чаму ён у жыцці вывучыўся, — ён вывучыўся сам, раптам, хутка, узмоцненым цяжкасцю''», — піша С. А. Талстая ў сваіх «''Матэрыялах да біяграфіі Л. М. Талстога''»{{sfn|ЛМ|1978|loc=Том 1. Материалы к биографии Л. Н. Толстого и сведения о семействе Толстых и преимущественно гр. Льва Николаевича Толстого|с=34}}. У 1904 годзе ён успамінаў: «''…я першы год … нічога не рабіў. На другі год я стаў займацца… там быў прафесар Меер, які … даў мне працу — параўнанне „Наказа“ [[Кацярына II|Кацярыны]] з ''Esprit des lois'' <»{{нп3|Дух законаў|Духам законаў|fr|De l'esprit des lois}}«> [[Шарль Луі дэ Мантэск'ё|Мантэск’ё]]. … мяне гэтая праца захапіла, я з’ехаў у вёску, стаў чытаць Мантэск’ё, гэта чытанне адкрыла мне бясконцыя гарызонты; я стаў чытаць [[Жан-Жак Русо|Русо]] і кінуў універсітэт, менавіта таму, што захацеў займацца''»{{sfn|Эйхенбаум Б. М.|1969|loc=|с=97}}. === Пачатак літаратурнай дзейнасці === [[Файл:Diary of Leo Tolstoy.jpg|thumb|right|225px|Свой дзённік Л. М. Талстой вёў з юных гадоў да канца жыцця. Запісы з сшыткі 1891—1895 гг.]] З 11 сакавіка 1847 года Талстой знаходзіўся ў казанскім шпіталі, 17 сакавіка ён пачаў весці {{нп3|дзённік|дзённік|ru|Дневник}}, дзе, пераймаючы [[Бенджамін Франклін|Бенджаміна Франкліна]], ставіў перад сабой мэты і задачы па самаўдасканаленні, адзначаў поспехі і няўдачы ў выкананні гэтых заданняў, аналізаваў свае недахопы і ход думак, матывы сваіх учынкаў<ref>{{cite web| author =Алексеева Г., Пешкова М.| date =2010-09-19| url =http://www.echo.msk.ru/programs/time/711331-echo/| title =Лев Толстой. Американские диалоги| publisher =Эхо Москвы| access-date =2013-03-28| archive-url =https://www.webcitation.org/6Fd7NKL7q?url=http://www.echo.msk.ru/programs/time/711331-echo/| archive-date =4 красавіка 2013| url-status =live}}</ref>. Гэты дзённік з невялікімі перапынкамі ён вёў на працягу ўсяго свайго жыцця. Скончыўшы лячэнне, вясной 1847 года Талстой пакінуў вучобу ва ўніверсітэце і з’ехаў у Ясную Паляну, якая дасталася яму па раздзелу<ref>{{кніга|загаловак =Краткий биографический очерк, написанный со слов графа Л. Н. Толстого его женой гр. С. А. Толстой 25 октября 1878 года |спасылка =http://feb-web.ru/feb/litnas/texts/l691/ln1-5104.htm |год =1910 |старонкі = 510}}</ref>; яго дзейнасць там збольшага апісана ў творы «''Раніца памешчыка''»: Талстой спрабаваў наладзіць па-новаму адносіны з сялянамі. Яго спроба чым-небудзь згладзіць пачуццё віны маладога памешчыка перад народам адносіцца да таго ж году, калі з’явіліся «''Антон-Гаротнік''» [[Дзмітрый Васілевіч Грыгаровіч|Д. В. Грыгаровіча]] і пачатак «''{{нп3|Запіскі паляўнічага|Запісак паляўнічага|ru|Записки охотника}}''» [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І. С. Тургенева]]. У сваім дзённіку Талстой сфармуляваў сабе вялікую колькасць жыццёвых правілаў і мэтаў, але атрымоўвалася прытрымлівацца толькі іх нязначнай часткі. Сярод тых, якія здаліся — сур’ёзныя заняткі [[англійская мова|англійскай мовай]], музыкай, [[юрыспрудэнцыя]]й. Акрамя таго, ні ў дзённіку, ні ў лістах не адбіўся пачатак занятак Талстым педагогікай і дабрачыннасцю, хоць у 1849 годзе ён упершыню адкрыў школу для сялянскіх дзяцей. Асноўным выкладчыкам быў Фока Дземідовіч, [[Прыгоннае права|прыгонны]], але і сам Леў Мікалаевіч часта праводзіў заняткі<ref name="Никитина"/>. У сярэдзіне кастрычніка 1848 года Талстой з’ехаў у Маскву, пасяліўшыся там, дзе пражывалі многія яго сваякі і знаёмыя, — у раёне Арбата. Ён спыніўся ў доме Івановай у Ніколапескаўскім завулку. У Маскве ён збіраўся пачаць падрыхтоўку да здачы кандыдацкіх экзаменаў, аднак заняткі так і не былі пачаты. Замест гэтага яго прыцягнуў зусім іншы бок жыцця — свецкае жыццё. Акрамя захаплення свецкім жыццём, у Маскве у Льва Мікалаевіча ў зіму 1848—1849 гадоў упершыню з’явілася захапленне [[картачная гульня|картачнай гульнёй]]. Але так як ён гуляў вельмі азартна і не заўсёды абдумваючы свае хады — часта прайграваў{{sfn|Гусев Н. Н. 1828 — 1855|1954|loc=Глава шестая. От выхода из университета до отъезда на Кавказ (1847—1851) VII|с=251—253}}. З’ехаўшы ў [[Пецярбург]] у лютым [[1849]] года, праводзіў час у гулянкі з К. А. Іславіным — дзядзькам сваёй будучай жонкі («''Любоў мая да Іславіна сапсавала для мяне цэлых 8 месяцаў жыцця ў Пецярбургу''»). Увесну Талстой пачаў здаваць экзамен на кандыдата правоў; два экзамены, з крымінальнага права і крымінальнага [[суд]]аводства, здаў шчасна, аднак трэці экзамен ён здаваць не стаў і з’ехаў у вёску{{sfn|Эйхенбаум Б. М.|1969}}. Пазней прыязджаў у Маскву, дзе часта праводзіў час у азартных гульнях, што нярэдка адмоўна адбівалася на яго фінансавым становішчы. У гэты перыяд жыцця Талстой асабліва горача цікавіўся музыкай (ён сам нядрэнна іграў на раялі і вельмі цаніў любімыя творы ў выкананні іншых). Захапленне музыкай заахвоціла яго пазней да напісання «''Крэйцаравай санаты''»<ref>{{cite web | url =http://www.slovarus.ru/?di=21026 | title =Биографический словарь | work =Толстой Лев Николаевич | publisher =Slovarus.ru | access-date =2013-03-29 | archive-url =https://www.webcitation.org/6Fd7XqLtE?url=http://www.slovarus.ru/?di=21026 | archive-date =4 красавіка 2013 | url-status =live }}</ref>. Любімымі кампазітарамі Талстога былі [[Іаган Себасцьян Бах|Бах]], [[Георг Фрыдрых Гендэль|Гендэль]] і [[Фрыдэрык Шапен|Шапэн]]. Развіццю любові Талстога да музыкі садзейнічала і тое, што ў час паездкі ў Пецярбург ў 1848 годзе ён сустрэўся ў вельмі мала прыдатнай абстаноўцы танцкласа з адораным, але злямчаным з шляху немцам-музыкам, якога пазней апісаў у аповесці «''Альберт''». У 1849 годзе Леў Мікалаевіч пасяліў у сябе ў Яснай Паляне музыканта Рудольфа, з якім гуляў у чатыры рукі на раялі. Захапіўшыся ў той час музыкай, ён па некалькі гадзін у дзень гуляў творы [[Роберт Шуман|Шумана]], Шапэна, [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]], [[Фелікс Мендэльсон|Мендэльсона]]. У канцы 1840-х гадоў Талстой у суаўтарстве са сваім знаёмым Зыбіным злажыў вальс, які ў пачатку 1900-х гадоў выканаў пры кампазітара С. І. Танеева, які зрабіў нотны запіс гэтага музычнага твора (адзiнага, складзенага Талстым)<ref>{{кніга |аўтар=Эйгес И. Р.|загаловак=Воззрение Толстого на музыку |спасылка=http://feb-web.ru/feb/tolstoy/critics/est/est-241-.htm |старонкі=242—245|старонак=308 }}</ref>. Шмат часу ішло таксама на гулянкі і паляванне. Узімку 1850—1851 гг. пачаў пісаць «''Дзяцінства''». У сакавіку 1851 года напісаў «''Гісторыю учорашняга дня''». Праз 4 гады пасля таго, як ён пакінуў універсітэт, у Ясную Паляну прыехаў брат Льва Мікалаевіча Мікалай, які служыў на Каўказе. Ён запрасіў малодшага брата далучыцца да ваеннай службы на Каўказе. Леў пагадзіўся не адразу, пакуль буйны пройгрыш у Маскве не паскорыў канчатковае рашэнне. Біёграфы пісьменніка адзначаюць значные і станоўчы ўплыў брата Мікалая на юнага і неспрактыкаванага ў жыццёвых справах Льва. Старэйшы брат у адсутнасць бацькоў быў яму сябрам і настаўнікам{{sfn|Толстой С. М.|1990|loc=Глава VIII. Николай Николаевич Толстой|с=166—169}}. Каб расплаціцца па даўгах, трэба было скараціць свае выдаткі да мінімуму — і ўвесну [[1851]] года Талстой паспешліва з’ехаў з Масквы на Каўказ без пэўнай мэты. Неўзабаве ён вырашыў паступіць на ваенную службу, але для гэтага яму не хапала неабходных дакументаў, пакінутых у Маскве, у чаканні якіх Талстой пражыў каля пяці месяцаў у [[Пяцігорск]]у, у простай хаце. Значную частку часу ён праводзіў на паляванні, у грамадстве казака Япішкі, прататыпа аднаго з герояў аповесці «''Казакі''», які фігуруе там пад імем Ярошкі<ref name="ЭСБЕ">{{кніга |аўтар=Венгеров С. А.|частка=Толстой Лев Николаевич |спасылка частка=http://www.bibliotekar.ru/bet/237.htm |загаловак=Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона |месца= СПб|выдавецтва= АО «Ф. А. Брокгауз — И. А. Ефрон»|год=1901 |том=33|старонкі=448—457 |старонак=478 }}</ref>. [[Файл:Leo Tolstoy and his brother Nikolai.JPG|thumb|left|200px|Талстой і яго брат Мікалай перад адпраўленнем на Каўказ, 1851 год.]] Увосень [[1851]] года Талстой, здаўшы ў [[Тыфліс]]е экзамен, паступіў юнкерам у 4-ю батарэю 20-й артылерыйскай брыгады, якая стаяла ў казачай станіцы Старагладаўскай на беразе [[Церак]]а, пад [[Кізляр]]ам. З некаторымі зменамі падрабязнасцей яна намаляваная ў аповесці «''Казакі''». Аповесць прайгравае карціну ўнутранага жыцця уцекача ад маскоўскага жыцця маладога пана. У казачай станіцы Талстой зноў стаў пісаць і ў ліпені 1852 года адаслаў у рэдакцыю найбольш папулярнага ў той час часопіса «''Сучаснік''» першую частку будучай аўтабіяграфічнай трылогіі — «''Дзяцінства''»<ref name="ЭСБЕ" />, падпісаную толькі ініцыяламі «''Л. Н. Т.''». Пры адпраўленні рукапісу ў часопіс Леў Талстой прыклаў ліст, у якім гаварылася: «''…я з нецярпеннем чакаю вашага прысуду. Ён ці заахвоціць мяне да працягу любімых заняткаў, або прымусіць спаліць усё пачатае''».<ref name="КЛС">{{cite web |url=http://www.bibliotekar.ru/pisateli/59.htm |title=Лев Николаевич Толстой (1828—1910) |author=Калюжная Л. С. |work=Великие писатели |access-date=2013-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708012041/http://www.bibliotekar.ru/pisateli/59.htm |archive-date=8 ліпеня 2015 }}</ref>. Атрымаўшы рукапіс «''Дзяцінства''», рэдактар «''Сучасніка''» [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|М. А. Някрасаў]] адразу прызнаў яе літаратурную каштоўнасць і напісаў аўтару ветлівы ліст, які падзейнічаў на яго вельмі падбадзёрваючым чынам. У лісце І. С. Тургеневу Някрасаў адзначыў: «''Гэта талент новы і, здаецца, надзейны''»<ref>''[[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|Некрасов Н. А.]]'' Полн. собр. соч. и писем, т. 10. — М., «Правда», 1952, с. 179</ref>. Рукапіс пакуль яшчэ невядомага аўтара быў апублікаваны ўжо ў верасні таго ж года. Між тым натхнёны аўтар узяўся за працяг тэтралогіі «''Чатыры эпохі развіцця''», апошняя частка якой — «''Маладосць''» — так і не адбылася. Ён абдумваў фабулу «''Раніцы памешчыка''» (скончаны аповяд ўяўляў сабой толькі фрагмент «''Рамана рускага памешчыка''»), «''Набега''», «''Казакоў''». Надрукаванае ў «''Сучасніку''» 18 верасня 1852 года «''Дзяцінства''» мела надзвычайны поспех; пасля публікацыі аўтара адразу сталі адносіць да карыфеяў маладой літаратурнай школы нароўні з І. С. Тургеневым, [[Іван Аляксандравіч Ганчароў|Ганчаровым]], Д. В. Грыгаровічам, [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|Астроўскім]], якія карысталіся ўжо тады гучнай літаратурнай вядомасцю. Крытыкі {{нп3|Апалон Аляксандравіч Грыгор'еў|Апалон Грыгор'еў|ru|Григорьев, Аполлон Александрович}}, {{нп3|Павел Васілевіч Анненкаў|Анненкаў|ru|Анненков, Павел Васильевич}}, {{нп3|Аляксандр Васілевіч Дружынін|Дружынін|ru|Дружинин, Александр Васильевич}}, [[Мікалай Гаўрылавіч Чарнышэўскі|Чарнышэўскі]] ацанілі глыбіню псіхалагічнага аналізу, сур’ёзнасць аўтарскіх намераў і яркую выпукласць рэалізму<ref name="ЭСБЕ" />. Параўнальна позні пачатак нівы вельмі характэрны для Талстога: ён ніколі не лічыў сябе прафесійным літаратарам, разумеючы прафесійнасць не ў сэнсе прафесіі, якая дае сродкі да жыцця, а ў сэнсе перавагі літаратурных інтарэсаў. Ён не прымаў блізка да сэрца інтарэсы літаратурных партый, неахвотна гутарыў пра літаратуру, аддаючы перавагу размовам аб пытаннях веры, маралі, грамадскіх адносін<ref name="ЭСБЕ" />. === Ваенная служба === [[Файл:Stele in Memory of Leo Tolstoy's Stay on the 4th Bastion in Sevastopol.jpg|thumb|150px|Стэла ў памяць удзельніка абароны [[Горад Севастопаль|Севастопаля]] 1854—1855 гг. Л. М. Талстога ля чацвёртага бастыёна.]] Будучы юнкерам, Леў Мікалаевіч заставаўся два гады на Каўказе, дзе ўдзельнічаў у многіх сутычках з горцамі, які ўзначальваліся [[Шаміль|Шамілём]], і падвяргаўся небяспекам ваеннага каўказскага жыцця. Ён меў права на [[Георгіеўскі крыж]], аднак у адпаведнасці са сваімі перакананнямі «''саступіў''» яго калегу-салдату, палічыўшы, што істотнае палягчэнне ўмоў службы калегі стаіць вышэй асабістай ганарыстасці. З пачаткам [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] Талстой перавёўся ў Дунайскую армію, удзельнічаў у бітве пры Ольтаніцы і ў аблозе [[Сілістра|Сілістрыі]], а з лістапада 1854 па канец жніўня 1855 года быў у [[Севастопаль|Севастопалі]]<ref name="ЭСБЕ" />. Доўгі час жыў на 4-м бастыёне, які часта падвяргаўся нападу, камандаваў батарэяй ў {{нп3|Бітва на Чорнай рацэ|бітве пры Чорнай|ru|Сражение на Чёрной речке}}, быў пры бамбардзіроўцы падчас штурму {{нп3|Малахаў курган|Малахава Кургана|ru|Малахов курган}}. Талстой, нягледзячы на ўсе жыццёвыя нягоды і жахі аблогі, у гэты час напісаў апавяданне «''Рубка лесу''», у якім адбіліся каўказскія ўражанні, і першае з трох «''{{нп3|Севастопальскія апавяданняі|Севастопальскіх апавяданняў|ru|Севастопольские рассказы}}''» — «''Севастопаль у снежні 1854 г.''». Гэты аповяд ён адправіў у «''Сучаснік''». Ён быў хутка выдадзены і з цікавасцю прачытаны ўсёй Расіяй, зрушыў уражанне карцінай жахаў, якія выпалі на долю абаронцаў Севастопаля. Апавяданне было заўважана расійскім імператарам [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандрам II]]{{sfn|Бурнашева Н. И.|2002}}{{efn|Сам Талстой пасля быў перакананы, што яго апавяданне чытаў Мікалай I, але Мікалай I памёр 18 лютага 1855 года, а апавяданне было надрукаванае ў чэрвеньскім нумары «''Сучасніка''» за 1855 год. Аднак Талстой дапускаў, што Мікалай мог чытаць аповяд у рукапісе. Біёграф пісьменніка П. І. Бірукоў ў 1905—1906 гадах, звяртаючыся да Талстога, пісаў: «Хочацца раз назаўжды вырашыць пытанне аб тым, ці чытаў Мікалай I Вашы „Севастопальскія апавяданні“; я схільны думаць, што не…»<ref>{{кніга |аўтар= Бурнашева Н. И. |частка= Комментарии. Севастополь в декабре месяце|спасылка частка=http://feb-web.ru/feb/tolstoy/texts/pss100/t02/T02-275-.htm |загаловак=Толстой Л. Н. Полное собрание сочинений: В 100 т. — Художественные произведения: В 18 т |месца=М. |выдавецтва= Наука|год=2002 |том=II |старонкі=393—394 |старонак=567 }}</ref>}}; ён загадаў берагчы даравітага афіцэра<ref name="ЭСБЕ" />. Яшчэ пры жыцці імператара Мікалая I Талстой меркаваў выдаваць разам з афіцэрамі-артылерыстамі «''танны і папулярны''» часопіс «''Ваенны лісток''», аднак праект часопіса Талстому ажыццявіць не ўдалося: «''На праект мой Гасудар імператар Усяміласцівы зрабіў ласку дазволіць друкаваць артыкулы нашы ў „Інвалідзе“''», — горка іранізаваў Талстой з гэтай нагоды{{sfn|Бурнашева Н. И.|2002}}. {{пачатак цытаты}} За знаходжанне падчас бамбардзіроўкі на Язаноўскім рэдуце чацвёртага бастыёна, стрыманасць і распарадчасць. {{канец цытаты|{{sc|Из представления к ордену Святой Анны 4-й ст.<ref>[http://www.pirogov.com.ua/pirogov_-_uchasnik_krimskoy_kompanii_1853-1856_gg_ua.htm Мартынова З. С., Антощук К. Ф., Фоменко Л. И., Вихристюк Г. И. Н. И. Пирогов — участник Крымской кампании 1853—1856 гг. // Pirogov.com.ua.]</ref>}}}} [[Файл:Военный листок.jpg|thumb|250px|left|Праект вокладкі няздзейсненага выдання Льва Талстога, 1854 год.]] За абарону Севастопаля Талстой быў узнагароджаны [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Святой Ганны 4-й ступені]] з надпісам «''За адвагу''», медалямі {{нп3|Медаль «За ахову Севастопаля»|«''За ахову Севастопаля 1854-1855 гг.''»|ru|Медаль «За защиту Севастополя»}} і «''У памяць вайны 1853—1856 гг.''». Пазней яго ўзнагародзілі двума<ref>{{кніга|частка=Награды Крымской войны 1853–1856 гг.|аўтар=Кузнецов А. А., Чепурнов Н. И.|загаловак=Наградная медаль. В 2-х томах|месца=М.|выдавецтва=Патриот|год=1992|том=1 (1701—1917)|старонкі=<!--185—186-->|isbn=5-7030-0452-7}}</ref> медалями «''У памяць 50-годдзя абароны Севастопаля''»: срэбнай як удзельніка абароны Севастопаля і бронзавай як аўтара «''Севастопальскіх апавяданняў''»<ref name=hist>{{cite web|url=http://historymania.info/view_post.php?id=141|title=Historymania. Награды в честь обороны Севастополя в Крымской войне 1854-1856|publisher=historymania.info|access-date=2012-11-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6CJEhwpiL?url=http://historymania.info/view_post.php?id=141|archive-date=20 лістапада 2012|url-status=live}}</ref>. Талстой, карыстаючыся рэпутацыяй адважнага афіцэра і акружаны бляскам вядомасці, меў усе шанцы на кар’еру. Тым не менш, яго кар’ера аказалася сапсаванай напісаннем некалькіх сатырычных песень, стылізаваных пад салдацкія. Адна з гэтых песень была прысвечана няўдачы ў час бітвы ля рэчкі Чорнай {{OldStyleDate|16|жніўня|1855|4}} года, калі генерал Рэад, няправільна зразумеўшы загад галоўнакамандуючага, атакаваў Фядзюхіны вышыні. Песня пад назвай «''Як чацвёртага чысла, нас нялёгкая несла горы адбіраць''», якая кранала цэлы шэраг важных генералаў, мела велізарны поспех. За яе Льву Мікалаевічу прыйшлося трымаць адказ перад памочнікам начальніка штаба А. А. Якімахам. Адразу пасля штурму 27 жніўня ([[8 верасня]]) Талстой быў пасланы кур’ерам у Пецярбург, дзе ён скончыў «''Севастопаль ў маі 1855 года''» і напісаў «''Севастопаль у жніўні 1855 года''», апублікаваны ў першым нумары «''Сучасніка''» за 1856 год ужо з поўнай подпісам аўтара. «''Севастопальскія апавяданні''» канчаткова ўмацавалі яго рэпутацыю як прадстаўніка новага літаратурнага пакалення, і ў лістападзе 1856 года пісьменнік назаўжды пакідае ваенную службу<ref name="ЭСБЕ" />. === Лячэнне ў башкірскім качэўі Каралык === У маі 1862 года Леў Мікалаевіч, які пакутваў ад [[Дэпрэсія|дэпрэсіі]]<ref>{{кніга |аўтар=Сегалин Г.В. |частка=3. Приступы патологического изменения настроения. Приступы депрессии |загаловак= Эвропатология личности и творчества Льва Толстого|спасылка=http://az.lib.ru/t/tolstoj_lew_nikolaewich/text_0410.shtml |год=1930 }}</ref>, па рэкамендацыі лекараў адправіўся ў башкірскі хутар Каралык, [[Самарская губерня]], каб лячыцца новым і модным у той час метадам [[кумыс]]алячэння. Першапачаткова ён збіраўся знаходзіцца ў кумысалячэбніцы Постнікава недалёка ад [[Самара|Самары]], але, даведаўшыся, што ў той жа час павінна было прыехаць мноства высокапастаўленых чыноўнікаў (свецкае грамадства, якое малады граф цярпець не мог), адправіўся у башкірскім качавых Каралык, на рацэ Каралык, у 130 вёрстах ад Самары. Там Талстой жыў у башкірскай юрце, харчаваўся [[бараніна]]й, прымаў сонечныя ванны, піў кумыс, [[чай]], а таксама забаўляўся з башкірамі гульнёй у [[шашкі]]. У першы раз ён прабыў там паўтара месяца. У 1871 годзе, калі ён ужо напісаў «''Вайну і мір''», ён зноў прыехаў туды з-за пагаршэння здароўя. Пра свае ўражанні ён пісаў так: «''Тоска і абыякавасць прайшлі, адчуваю сябе прыходзячым у скіфскі стан, і ўсё цікава і нова… Нова і цікава многае: і башкіры, ад якіх Герадотам пахне, і рускія мужыкі, і вёскі, асабліва цудоўныя па прастаце і дабрыні народа''»<ref name="Ерофеев">{{cite web|author=Ерофеев В.В.|url=http://gubernya63.ru/Lichnost-v-istorii/famous/zavolzhskaja-zhizn-lva-tolstogo.html?template=95|title=Заволжская жизнь Льва Толстого|publisher=портал «Самарская губерния: история и культура»|access-date=2013-03-30|archive-url=https://www.webcitation.org/6Fd7YZr0y?url=http://gubernya63.ru/Lichnost-v-istorii/famous/zavolzhskaja-zhizn-lva-tolstogo.html?template=95|archive-date=4 красавіка 2013|url-status=live}}</ref>. Зачараваны Каралыкам, Талстой купіў у гэтых месцах маёнтак, і ўжо лета наступнага, 1872 года, правёў разам з усёй сям’ёй у ім<ref name="Ерофеев" />. === Педагагічная дзейнасць === [[Файл:Журнал Ясная Поляна.jpg|thumb|right|170px|Другі часопіс Талстога быў больш удалы, чым «''Ваенны лісток''», але выходзіў толькі адзін год.]] [[Файл:Tolstoy 1862.jpg|thumb|left|170px|Л. М. Талстой, 1862 год. Фотаздымак М. Б. Тулінава. Масква.]] У 1859 годзе яшчэ да [[Сялянская рэформа ў Расійскай Імперыі|вызвалення сялян]] Талстой заняўся школамі ў сваёй Яснай Паляне і ва ўсім Крапівенскім павеце<ref name="ШКЛЖЗЛ1">{{кніга|аўтар=Шкловский В. Б.|загаловак= Лев Толстой|спасылка=http://imwerden.de/pdf/shklovsky_lev_tolstoy_1963_text.pdf|месца=М.|выдавецтва=Мол. гвардия|год=1963|серыя=«Жизнь замечательных людей»|старонак=864|ref=Шкловский В. Б.}}</ref>. Яснапалянская школа належала да ліку арыгінальных педагагічных эксперыментаў: у эпоху пакланення перад нямецкай педагагічнай школай Талстой рашуча паўстаў супраць усякай рэгламентацыі і {{нп3|дысцыпліна, паводзіны|дысцыпліны|en|Discipline}} ў школе. Паводле яго думкі ўсё ў выкладанні павінна быць індывідуальна — і [[настаўнік]], і вучань, і іх узаемныя адносіны. У яснапалянскай школе дзеці сядзелі, хто дзе хацеў, хто колькі хацеў і хто як хацеў. Пэўнай праграмы выкладання не было. Адзіная задача настаўніка заключалася ў тым, каб зацікавіць клас. Заняткі ішлі паспяхова. Іх вёў сам Талстой пры дапамозе некалькіх пастаянных настаўнікаў і некалькіх выпадковых, з бліжэйшых знаёмых і прыезджых<ref name="ЭСБЕ" />. З 1862 года Талстой стаў выдаваць педагагічны часопіс «''Ясная Паляна''», дзе галоўным супрацоўнікам з’яўляўся ён сам. Не выпрабоўваючы паклікання выдаўца, Талстой здолеў выпусціць толькі 12 нумароў часопіса, апошнія з якіх з’явіліся з адставаннем у 1863 годзе<ref>{{cite web|url=http://museum.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=&ob_no=13236&rt=&print=1|title=Педагогика общеобразовательной школы|work=Ясная Поляна|publisher=Издательство "Просвещение"|access-date=2013-07-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6HzkPIrRu?url=http://museum.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=|archive-date=10 ліпеня 2013|url-status=live}}</ref>. Акрамя артыкулаў тэарэтычных, ён напісаў таксама шэраг апавяданняў, баек і перакладаў, адаптаваных для пачатковай школы. Злучаныя разам, педагагічныя артыкулы Талстога склалі цэлы том збору яго твораў. У свой час яны засталіся незаўважанымі. На сацыялагічную аснову ідэй Талстога аб адукацыі, на тое, што Талстой у адукаванасці, навуцы, мастацтве і поспехах тэхнікі бачыў толькі палегчаныя і ўдасканаленыя спосабы эксплуатацыі народа вышэйшымі класамі, ніхто не звярнуў увагі. Мала таго: з нападак Талстога на еўрапейскую адукаванасць і «''{{нп3|прагрэс|прагрэс|en|Progress (history)}}''» шматлікія вывелі заключэнне, што Талстой — «''[[кансерватызм|кансерватар]]''»<ref name="ЭСБЕ" />. Неўзабаве Талстой пакінуў заняткі педагогікай. Жаніцьба, нараджэнне уласных дзяцей, планы, звязаныя з напісаннем рамана «''Вайна і мір''», на дзесяць гадоў адсунулі яго педагагічныя мерапрыемствы. Толькі ў пачатку 1870-х ён прыступіў да стварэння ўласнай «''Азбукі''» і апублікаваў яе ў 1872 годзе, а затым выпусціў «''Новую азбуку''» і серыю з чатырох «''Рускіх кніг для чытання''»{{sfn|Гусев Н. Н. 1869 — 1881|1963|loc=Глава вторая. «Азбука» (1871—1872)|с=57—58}}, адобраных у выніку доўгіх пакут {{нп3|Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрствам народнай асветы|ru|Министерство народного просвещения Российской империи}} ў якасці дапаможнікаў для пачатковых навучальных устаноў. У пачатку 1870-х гадоў навучальныя заняткі ў яснапалянскай школе ізноў аднавіліся на непрацяглы час<ref>{{cite web| author =Каменев А.И.| date =2013-01-31| url =http://artofwar.ru/k/kamenew_anatolij_iwanowich/prawdadragomirowaikriwdatolstogo-1.shtml| title =Мысли М.И.Драгомирова о долге, чести и доблести русского офицера / Записи из тетради 1891—1895 гг.| work =Правда Драгомирова И "кривда" Толстого| access-date =2013-03-30| archive-url =https://www.webcitation.org/6Fd7ZuaJm?url=http://artofwar.ru/k/kamenew_anatolij_iwanowich/prawdadragomirowaikriwdatolstogo-1.shtml| archive-date =4 красавіка 2013| url-status =live}}</ref><ref name="Фомичёв">{{cite web |url=http://edu.of.ru/attach/17/150094.doc |title=Педагогическая деятельность Л.Н. Толстого |author=Фомичёв А.В., Сергеенкова Е. Г., Максимова А. А., Орлова Е. В. |date=2011 |work=История отечественного образования. Московская школа: от цифирной до цифровой |publisher=Методический центр Северного учебного округа Департамента образования города Москвы |access-date=2013-03-30 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Fd7biOeX?url=http://edu.of.ru/attach/17/150094.doc |archive-date=4 красавіка 2013 |url-status=live }}</ref>. Вопыт яснапалянскай школы пазней спатрэбіўся некаторым айчынным педагогам. Так, {{нп3|Станіслаў Тэафілавіч Шацкі|С. Т. Шацкі|ru|Шацкий, Станислав Теофилович}}, ствараючы ў 1911 годзе ўласную школу-калонію «''Бадзёрае жыццё''», адштурхоўваўся ад эксперыментаў Льва Талстога ў галіне педагогікі супрацоўніцтва<ref name="Фомичёв" />. === Грамадская дзейнасць Льва Талстога ў 1860-я гады === Па вяртанні з Еўропы ў маі 1861 года Л. М. Талстога прапанавалі стаць сусветным пасярэднікам па 4-м участку Крапівенскага павета Тульскай губерні. У адрозненне ад тых, хто глядзеў на народ як на малодшага брата, якога трэба падняць да сябе, Талстой думаў наадварот, што народ бясконца вышэй культурных класаў і што гаспадарам трэба пазычаць вышыні духу ў мужыкоў, таму ён, прыняўшы пасаду пасярэдніка, актыўна абараняў зямельныя інтарэсы сялян, часта парушаючы царскія ўказы. «''Пасрэдніцтва цікавае і займальнае, але нядобра тое, што ўсё дваранства зненавідзелі мяне усімі сіламі душы і даюць мне des bâtons dans les roues (фр. Палкі ў колы) з усіх бакоў''»{{sfn|Собр. соч., 22 т.|1978—1985|loc=Том XVIII. Письма|с=572}}. Праца пасярэднікам пашырыла круг назіранняў пісьменніка над жыццём сялян, даўшы яму матэрыял для мастацкай творчасці. У ліпені 1866 года Талстой выступіў на {{нп3|ваенна-палявы суд|ваенна-палявы суд|ru|военно-полевой суд}} у якасці абаронцы Васіля Шабуніна, ротнага пісара, які стаяў недалёка ад Яснай Паляны {{нп3|Маскоўскі 65-ы пяхотны полк|Маскоўскага пяхотнага палка|ru|Московский 65-й пехотный полк}}. Шабунін ударыў афіцэра, які загадаў пакараць яго розгамі за знаходжанне ў нецвярозым выглядзе. Талстой даказваў {{нп3|неадэкватнасць|неадэкватнасць|ru|невменяемость}} Шабуніна, але суд прызнаў яго вінаватым і прысудзіў да {{нп3|Смяротнае пакаранне ў Расіі|смяротнага пакарання|ru|Смертная казнь в России}}. Шабунін быў расстраляны. Гэты эпізод зрабіў вялікае ўражанне на Талстога, так як ён у гэтай страшнай з’яве бачыў бязлітасную сілу, якую ўяўляла сабою дзяржава, заснаваная на гвалце{{sfn|Гусев Н. Н. 1855 — 1869|1957|loc=Глава двенадцатая. Л. Н. Толстой в 1863—1869 годах. XIV|с=658—663}}. З гэтай нагоды ён пісаў свайму сябру публіцысту {{нп3|Павел Іванавіч Бірукоў|П. І. Бірукову|ru|Бирюков, Павел Иванович}}:{{пачатак цытаты}}«''Выпадак гэты меў на ўсё маё жыццё значна больш ўплыву, чым усе ўяўныя больш важныя падзеі жыцця: страта або папраўленне стану, поспехі ці няўдачы ў літаратуры, нават страта блізкіх людзей''»{{sfn|Гусев Н. Н. 1855 — 1869|1957|loc=Глава двенадцатая. Л. Н. Толстой в 1863—1869 годах. XIV|с=663}}.{{канец цытаты}} === Росквіт творчасці === [[Файл:Tolstoy 1876.jpg|thumb|left|Л. М. Талстой (1876).]] На працягу першых 12 гадоў пасля жаніцьбы ён стварыў «''Вайну і мір''» і «''Ганну Карэніну''». На мяжы гэтай другой эпохі літаратурнага жыцця Талстога стаяць задуманыя яшчэ ў [[1852]] годзе і скончаныя ў [[1861]]—[[1862]] гадах «''Казакі''», першы з твораў, у якіх найбольш рэалізаваўся талент сталага Талстога. Галоўная цікавасць творчасці для Талстога выявілася «''ў „гісторыі“ характараў, у іх бесперапынным і складаным руху, развіцці''». Яго мэтай было паказаць здольнасць асобы да маральнага росту, удасканалення, супрацьстаяння асяроддзю ў апоры на сілу ўласнай душы<ref>''Опульская Л. Д.'' Роман-эпопея Л. Н. Толстого «Война и мир»: Кн. для учителя. — М.: Просвещение, 1987. — С. 16—17. — 176 с.</ref>. ==== «''[[Вайна і мір]]''» ==== [[Файл:War-and-peace 1873.gif|thumb|140px|right|Вокладка выдання 1873 года.]] Выхаду «''Вайны і міра''» папярэднічала праца над раманам «''Дзекабрысты''» (1860—1861), да якога аўтар неаднаразова вяртаўся, але які застаўся няскончаным. А на долю «''Вайны і міру''» выпаў небывалы поспех. Урывак з рамана пад назвай «''1805 года''» з’явіўся ў «''Рускім весніку''» [[1865]] года; у [[1868]] годзе выйшлі тры яго часткі, за якімі неўзабаве з’явіліся астатнія дзве{{efn|Першы водгук на раман даў ваенны гісторык М. А. Лачынаў, у той час супрацоўнік, а пасля — рэдактар «''Рускага інваліда''» — «''З нагоды апошняга рамана графа Талстога''» // Русский инвалид. 1868. № 96 /10 апр./<ref>Бабаев Э. Г. Лев Толстой и русская журналистика его эпохи. МГУ. М. 1993; С.33,34 ISBN 5-211-02234-3</ref>}}. Першыя чатыры тамы «''Вайны і міру''» хутка разышліся, і спатрэбілася другое выданне, якое і было выпушчана ў кастрычніку 1868 года. Пяты і шосты тамы рамана выйшлі ў адным выданні, надрукаваным ужо павялічаным накладам{{sfn|Гусев Н. Н. 1855 — 1869|1957|loc=Глава двенадцатая. Л. Н. Толстой в 1863—1869 годах. XVIII|с=676—678}}. «''Вайна і мір''» стала унікальнай з’явай як у рускай, так і замежнай літаратуры. Гэты твор ўвабраў у сябе ўсю глыбіню і патаемнасць псіхалагічнага рамана з размахам і шматфігурнай эпічнай фрэскі. Пісьменнік, паводле слоў У. Я. Лакшына, звярнуўся «''да асаблівага стана народнай свядомасці ў гераічную пару 1812 года, калі людзі з розных слаёў насельніцтва аб’ядналіся ў супраціўленне іншаземнаму нашэсцю''», што, у сваю чаргу, «''стварыла глебу для эпапеі''»{{sfn|БСЭ|1977}}. Нацыянальныя рускія рысы аўтар паказаў у «''схаванай цеплаце патрыятызму''», у агідзе да паказной героікі, у спакойнай веры ў справядлівасць, у сціплай годнасці і мужнасці простых салдат. Ён адлюстраваў вайну Расіі з напалеонаўскімі войскамі як усенародную вайну. Эпічны стыль твору перадаецца праз паўнату і пластычнасць малюнка, разгалінаванасць і перакрыжаванасць лёсаў, непараўнальныя карціны рускай прыроды{{sfn|БСЭ|1977}}. У рамане Талстога шырока прадстаўлены самыя розныя слаі грамадства, ад імператараў і каралёў да салдат, усе ўзросты і ўсе тэмпераменты на прасторы валадарання [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]]. Талстой быў задаволены уласным творам, аднак ужо ў студзені [[1871]] года ён адправіў А. А. Фету ліст: «''Які я шчаслівы… што пісаць лухту шматслоўную накшталт „Вайны“ я больш ніколі не стану''»{{sfn|ПСС, 90 т.|1928—1958|loc=Серия третья. Письма. Т. 61|с=247}}. Аднак, ці ледзь Талстой перакрсліваў важнасць сваіх папярэдніх тварэнняў. На пытанне {{Нп3|Такутомі Рока|Такутомі Рока|en|Kenjirō Tokutomi}} ў 1906 годзе, які свой твор Талстой любіць больш за ўсё, пісьменнік адказаў: «''Раман „Вайна і мір“''». ==== «[[Ганна Карэніна]]» ==== Не менш драматычным і сур’ёзным творам з’явіўся раман пра трагічнае каханне «''Ганна Карэніна''» ([[1873]]—[[1876]] гады). У адрозненне ад папярэдняй працы, у ім няма месца бясконца шчасліваму асалодзе асалодай быцця. У амаль аўтабіяграфічным рамане Левіна і Кіці яшчэ прысутнічаюць радасныя перажыванні, але ў малюнку сямейнага жыцця Долі ўжо больш горычы, а ў няшчасным завяршэнні любові Ганны Карэнінай і Вронскага столькі трывогі душэўнай жыцця, што гэты раман з’яўляецца па сутнасці пераходам да трэцяга перыяду літаратурнай дзейнасці Талстога, драматычнаму<ref name="ЭСБЕ" />. У ім менш прастаты і яснасці душэўных рухаў, уласцівых героям «''Вайны і міру''», больш абвостранай чуласці, унутранай насцярожанасці і трывогі. Характары галоўных герояў больш складаныя і вытанчаныя. Аўтар імкнуўся паказаць тонкія нюансы любові, расчаравання, рэўнасці, адчаю, духоўнага прасвятлення{{sfn|БСЭ|1977}}. Праблематыка дадзенага творы непасрэдна падводзіла Талстога да ідэйнаму пералому канца 1870-х гадоў{{sfn|БСЭ|1977}}. ==== Іншыя творы ==== [[Файл:WaltzByLeoTolstoy.jpg|thumb|150px|Вальс, складзены Талстым і запісаны С. І. Танеевым 10 лютага 1906 года.]] У [[сакавік]]у [[1879]] года ў Маскве Леў Талстой пазнаёміўся з Васілём Пятровічам Шчагалёнкам, і ў тым жа годзе па яго запрашэнні той прыехаў у Ясную Паляну, дзе прабыў каля месяца-паўтара. Шчагалёнак распавёў Талстому мноства народных паданняў, былін і легенд, з якіх больш за дваццаць былі запісаныя Талстым (гэтыя запісы друкаваліся ў т. XLVIII Юбілейнага выдання твораў Талстога), а [[сюжэт]]ы некаторых Талстой, калі і не запісаў на паперу, то запомніў: шэсць напісаных Талстым твораў маюць крыніцай апавяданні Шчагалёнка ([[1881]] — «''Чым людзі жывыя''», [[1885]] — «''Два старыя''» і «''Тры старыя''», [[1905]] — «''Карней Васільеў''» і «''Малітва''», [[1907]] — «''Стары ў царкве''»). Акрамя гэтага, Талстой старанна запісаў шмат прымавак, прыказак, асобных выразаў і слоў, расказаных Шчагалёнкам<ref>''Соколов Ю. М.'' [http://feb-web.ru/feb/tolstoy/critics/l2c/l2c2200-.htm Лев Толстой и сказитель Щеголёнок] // Л. Н. Толстой: К 120-летию со дня рождения. (1828—1948) / Коммент. и ред. Н. Н. Гусева. — М.: Гос. лит. музей, 1948. — Т. II. — С. 200—207. — (Летописи Государственного литературного музея; Кн. 12)</ref>. Новае светасузіранне Талстога найбольш поўна выявілася ў яго творах «''{{нп3|Споведзь, Талстой|Споведзь|ru|Исповедь (Толстой)}}''» (1879—1880, апублікаваная ў 1884) і «''У чым мая вера?''» (1882—1884). Тэме хрысціянскага пачатку любові, якая пазбаўленая ўсялякай карысці і ўзвышаецца над любоўю пачуццёвай у барацьбе з целам, Талстой прысвяціў аповесць «''Крэйцарава саната''» (1887—1889, апублікаваная ў 1891) і «''Д’ябал''» (1889—1890, апублікаваная ў 1911). У 1890-я гады, спрабуючы тэарэтычна абгрунтаваць свае погляды на мастацтва, ён піша трактат «''Што такое мастацтва?''» (1897—1898). Але галоўнай мастацкай працай тых гадоў стаў яго раман «''Уваскрасенне''» (1889—1899), сюжэт якога быў заснаваны на сапраўднай судовай справе. Рэзкая крытыка царкоўных абрадаў у дадзеным творы стала адной з прычын адлучэння Талстога Найсвяцейшым сінодам ад [[Руская праваслаўная царква|праваслаўнай царквы]] ў 1901-м годзе. Найвышэйшымі дасягненнямі пачатку 1900-х гадоў стала аповесць «''{{нп3|Хаджы-Мурат|Хаджы-Мурат|ru|Хаджи-Мурат}}''» і драма «{{нп3|Жывы труп|Жывы труп|ru|Живой труп}}». У «''Хаджы-Мураце''» у роўнай меры выкрыты дэспатызм [[Шаміль|Шаміля]] і Мікалая I. У аповесці Талстой праславіў мужнасць барацьбы, сілу супраціўлення і любові да жыцця. П’еса «''Жывы труп''» стала сведчаннем новых мастацкіх пошукаў Талстога, аб’ектыўна блізкіх чэхаўскай драме{{sfn|БСЭ|1977}}. ==== Літаратурная крытыка твораў Шэкспіра ==== У сваім крытычным нарысе «''Аб Шэкспіра і аб драме''»{{sfn|Собр. соч., 22 т.|1978—1985|loc=Том XV|с=}} на падставе дэталёвага разбору некаторых найбольш папулярных твораў [[Уільям Шэкспір|Шэкспіра]], у прыватнасці, «''[[Кароль Лір|Караля Ліра]]''», «''{{нп3|Атэла|Атэла|ru|Отелло}}''», «''{{нп3|Фальстаф|Фальстафа|ru|Фальстаф}}''», «''Гамлета''» і інш., Талстой падвергнуў рэзкай крытыцы здольнасці Шэкспіра як драматурга. На выставе «[[Гамлет]]а» ён адчуваў «''асаблівыя пакуты''» за гэта «''фальшывае падабенства твораў мастацтва''»<ref name="ЭСБЕ" />. === Удзел у маскоўскім перапісе === [[Файл:Tolstoi-lev-life.jpg|thumb|left|225px|Л. М. Талстой у юнацтве, сталасці, старасці.]] Л. Н. Талстой прыняў удзел у маскоўскім перапісе 1882 года{{sfn|Собр. соч., 22 т.|1978—1985|loc=Том XVI. «О переписи в Москве»|с=424—425}}. Ён пісаў пра гэта так: «''Я прапаноўваў скарыстаць перапіс для таго, каб даведацца пра галечу ў Маскве і дапамагчы ёй справай і грашыма, і зрабіць так, каб бедных не было ў Маскве''». Талстой лічыў, што для грамадства цікавасць і значэнне перапісу ў тым, што яна дае яму люстэрка, у якое хочаш, не хочаш, паглядзіць усё грамадства і кожны з нас. Ён абраў сабе адзін з самых складаных участкаў, Праточны завулак, дзе знаходзілася начлежка, сярод маскоўскай галыцьбы гэта змрочны двухпавярховы будынак насіў назву «''Ржанова крэпасць''». Атрымаўшы распараджэнне Думы, Талстой за некалькі дзён да перапісу пачаў абыходзіць участак па плане, які яму быў выдадзены. Сапраўды, брудная начлежка, запоўненая жабракамі паслужыла для Талстога люстэркам, якое адлюстравала страшную беднасць народа. Пад свежым уражаннем ад убачанага, Л. М. Талстой напісаў свой знакаміты артыкул «''Аб перапісе ў Маскве''»{{sfn|Собр. соч., 22 т.|1978—1985|loc=Том XVI. «О переписи в Москве»|с=97—104}}. У гэтым артыкуле ён паказваў, што мэта перапісу была навуковай, і з’яўлялася [[Сацыялогія|сацыялагічным даследаваннем]]{{sfn|Собр. соч., 22 т.|1978—1985|loc=Том XVI. «О переписи в Москве»|с=97}}. Нягледзячы на дэклараваныя Талстым добрыя мэты перапісу, насельніцтва з падазрэннем адносілася да гэтага мерапрыемства. З гэтай нагоды Талстой пісаў: «''Калі нам патлумачылі, што народ ужо даведаўся пра абыход кватэр і сыходзіць, мы папрасілі гаспадара замкнуць браму, а самі хадзілі на двор угаворваць людзей, якія ішлі''»<ref>{{артыкул|загаловак=Учёт мигрантов по электронным письмам эффективнее официальной статистики|спасылка=http://statuspress.com.ua/international-news/uchyot-migrantov-po-elektronnym-pismam-effektivnee-oficialnoj-statistiki.html|выданне=Статус. Экономические известия|тып=журнал|месца=Киев|год=2012-06-25|archivedate=25 верасня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925210026/http://statuspress.com.ua/international-news/uchyot-migrantov-po-elektronnym-pismam-effektivnee-oficialnoj-statistiki.html}}</ref>. Леў Мікалаевіч спадзяваўся выклікаць у багатых спачуванне да гарадской галечы, сабраць грошы, набраць людзей, якія жадаюць садзейнічаць гэтай справе і разам з перапісам прайсці ўсе прытоны беднасці. Акрамя выканання абавязкаў перапісчыка пісьменнік хацеў увайсці ў зносіны з няшчаснымі, даведацца падрабязнасці іх патрэбы і дапамагчы ім грашыма і працай, высылкай з Масквы, змяшчэннем дзяцей у школы, старых у прытулкі і багадзельні{{sfn|Собр. соч., 22 т.|1978—1985|loc=Том XVI. «Так что же нам делать?»|с=176}}. === Леў Талстой у Маскве === [[Файл:Vozdvizenka9.jpg|thumb|right|260px|«Дом Балконскіх» у Маскве ([[вуліца Ваздзвіжанка]], 9)]] Як піша масквавед Аляксандр Васькін, Леў Талстой прыязджаў у Маскву больш за сто пяцьдзесят разоў. Захаваліся шматлікія будынкі, звязаныя з жыццём і творчасцю пісьменніка, на вуліцах Плюшчыха, [[Сіўцаў Уражак]], [[вуліца Ваздзвіжанка|Ваздзвіжанка]], [[Цвярская вуліца (Масква)|Цвярская]], Ніжні Кіслоўскі завулак, Смаленскі бульвар, Земляробчы завулак, Вазнясенскі завулак і, нарэшце, Долгахамоўнічаскі завулак (суч. Вуліца Льва Талстога) і іншыя. Часта бываў пісьменнік і ў [[Маскоўскі Крэмль|Крамлі]], дзе жыла сям’я яго жонкі — Берсы. Талстой любіў хадзіць па Маскве пешшу, прычым нават зімой. Апошні раз пісьменнік прыязджаў у Маскву ў 1909 годзе<ref>{{кніга |аўтар=Васькин А. А.|загаловак= Московские адреса Льва Толстого|спасылка=http://liart.ru/ru/newinlib/13/ |месца=М. |выдавецтва=Спутник+ |год=2012 |isbn=ISBN 978-5-9973-1700-3}}</ref>. Акрамя таго, па вуліцы Ваздвіжанка, 9, знаходзіўся дом дзеда Льва Мікалаевіча — князя [[Мікалай Сяргеевіч Валконскі|Мікалая Сяргеевіча Валконскага]], набыты ім ў 1816 годзе ў Праскоўі Васільеўны Мураўёвай-Апостал (дачка генерал-паручніка В. У. Грушэцкага<ref>{{cite web|date=1997|url=http://www.outdoors.ru/book/msk/msk_strit1.php?str=76|title=Воздвиженка, 9. Дом В. В. Грушецкого|work=Москва. Архитектурный путеводитель. Ул.Воздвиженка|access-date=2010-11-23|archive-url=https://www.webcitation.org/64qf2YLTN?url=http://www.outdoors.ru/book/msk/msk_strit1.php?str=76|archive-date=21 студзеня 2012|url-status=live}}</ref>, які і пабудаваў гэты дом<ref>{{cite web |url=http://um.mos.ru/houses/2482/ |title=Дом старика Болконского |date=2013 |work=Узнай Москву |publisher=Департамент культурного наследия города Москвы |archive-url=https://web.archive.org/web/20170407081237/http://um.mos.ru/houses/2482/ |archive-date=7 красавіка 2017 |url-status=dead }}</ref>, жонка пісьменніка сенатара І. М. Мураўёва-Апостала, маці траіх братоў [[Дзекабрысты|дзекабрыстаў]] Мураўёвых-Апосталаў). Князь Валконскі валодаў домам на працягу пяці гадоў, з-за чаго дом таксама вядомы ў Маскве як галоўны дом сядзібы князёў Валконскіх ці як «''дом Балконскіх''». Дом апісаны Л. М. Талстым як дом {{нп3|П'ера Безухаў|П'ера Безухава|ru|Пьер Безухов}}. Льву Мікалаевічу гэты дом быў добра знаёмы — ён часцяком бываў тут маладым на балях, дзе заляцаўся да цудоўнай князёўны Праскоўі Шчарбатавай: «''Са смуткам і дрымотнасцю паехаў да Руміных, і раптам абліло мяне. П[раскоўя] Ш[чарбатава] хараство. Свяжэй за яе не было даўно''». Рысамі прыгажуні Праскоўі ён надзяліў ў «''Ганне Карэнінай''» Кіці Шчарбацкую<ref>{{cite web | url =http://progulkipomoskve.ru/publ/ulicy_moskvy/vozdvizhenka/vozdvizhenka_dom_9/3-1-0-6 | title =Дом Болконских на Воздвиженке, 9 | work =Воздвиженка | publisher =Достопримечательности Москвы | access-date =2013-04-04 | archive-url =https://www.webcitation.org/6FdTtMKcJ?url=http://progulkipomoskve.ru/publ/ulicy_moskvy/vozdvizhenka/vozdvizhenka_dom_9/3-1-0-6 | archive-date =4 красавіка 2013 | url-status =live }}</ref>. У 1886, 1888 і 1889 гады Л. М. Талстой тройчы пешшу хадзіў з Масквы ў Ясную Паляну. У першым такім падарожжы яго спадарожнікамі былі палітычны дзеяч Міхаіл Стаховіч і Мікалай Ге (сын мастака [[Мікалай Мікалаевіч Гэ|М. М. Ге]]). У другім — таксама Мікалай Ге, а з другой паловы шляху (ад [[Серпухаў|Серпухава]]) далучыліся А. Н. Дунаеў і С. Д. Сыцін (брат выдаўца). Падчас трэцяга падарожжа Льва Мікалаевіча суправаджаў новы сябар і аднадумец 25-гадовы педагог Яўген Папоў<ref>{{кніга |аўтар=Булгаков В. Ф. |частка= Е. И. Попов (1864 — 1938)|загаловак=О Толстом друзья и близкие|спасылка=http://www.marsexx.ru/tolstoy/bulgakov-tolstoy-druzia.html }}</ref>. === Адлучэнне ад царквы === [[Файл:Synod Tolstoy.gif|thumb|left|180px|Вызначэнне Сінода было абвешчана 24 лютага 1901 года і апублікавана ў «Царкоўных ведамасцях».]] Пасля нараджэння Леў Талстой быў [[Хрышчэнне|ахрышчаны]] ў праваслаўе. Тым не менш, нягледзячы на сваё стаўленне да Праваслаўнай царквы, ён, як і большасць прадстаўнікоў адукаванага грамадства свайго часу, у юнацтве і маладосці быў абыякавы да рэлігійных пытаннях. Але ў сярэдзіне 1870-х ён праяўляе павышаную цікавасць да вучэння і набажэнства Праваслаўнай царквы: «''перачытаў усё, што мог, пра вучэнне царквы, …строга прытрымліваўся больш за год усіх прадпісанняў царквы, выконваючы ўсе пасты і наведваючы ўсе царкоўныя службы…''», следствам чаго было поўнае расчараванне ў царкоўнай веры<ref name="answer-to-council">{{cite web| author =Толстой Л.Н.| date =1901-04-04| url =http://az.lib.ru/t/tolstoj_lew_nikolaewich/text_0500.shtml| title =Ответ Синоду| archive-url =https://www.webcitation.org/6GX6DLkzs?url=http://az.lib.ru/t/tolstoj_lew_nikolaewich/text_0500.shtml| archive-date =11 мая 2013| access-date =10 ліпеня 2015| url-status =live}}</ref>. Паваротным у бок ад вучэння Праваслаўнай Царквы часам для яго стала другая палова [[1879]] года<ref>''Ореханов Г. Л.'' Л. Н. Толстой и Русская Православная Церковь. К истории конфликта. Вторая половина XIX — начало XX в. // «Исторический архив». 2009, № 6, стр. 134.</ref>. У [[1880-я]] ён стаў на пазіцыі адназначна крытычнага стаўлення да царкоўнага веравучэння, духавенства, афіцыйнай царкоўнасці. Публікацыя некаторых твораў Талстога была забароненая як духоўнай, так і свецкай цэнзурай. У 1899 годзе выйшаў раман Талстога «''Уваскрасенне''», у якім аўтар паказваў жыццё розных сацыяльных слаёў сучаснай яму Расіі; духавенства было намалявана механічна і спехам выконваючым абрады, а халоднага і цынічнага Тапарова некаторыя прынялі за карыкатуру на [[Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|К. П. Пабеданосцава]], обер-пракурора Святога Сінода. Сваё вучэнне Леў Талстой ужываў у першую чаргу ў адносінах да ўласнага ладу жыцця. Ён адмаўляў царкоўныя трактоўкі неўміручасці і адпрэчваў царкоўны аўтарытэт; ён не прызнаваў ў правах дзяржаву, так як яна будуецца (на яго думку) на гвалце і прымусе<ref name="Кольер" />. Ён крытыкаваў царкоўнае вучэнне, згодна з якім «''жыццё, якое ёсць тут, на зямлі, з усіма яго радасцямі, прыгажосцямі, з усёю барацьбой розуму супраць цемры, — жыццё ўсіх людзей, якія жылі да мяне, усё маё жыццё з маёй унутранай барацьбой і перамогамі розуму ёсць жыццё не сапраўднае, а жыццё тых, хто загінуў, безнадзейна сапсаванае; жыццё жа сапраўднае, бязгрэшнае — у веры, гэта значыць ва ўяўленні, гэта значыць у вар’яцтве''». Леў Талстой быў не згодны з вучэннем царквы аб тым, што чалавек ад свайго нараджэння, па сваёй сутнасці з’яўляецца заганным і грэшным, бо, на яго думку, такое вучэнне «''пад корань вяне усё, што ёсць лепшага ў прыродзе чалавека''». Бачачы, як царква хутка страчвала свой уплыў на народ, пісьменнік, на думку К. Н. Ламунова, прыйшоў да высновы: «''Усё жывое — незалежна ад царквы''»{{sfn|Собр. соч., 22 т.|1978—1985|loc=Том XV|с=388}}. У лютым [[1901]] года Сінод канчаткова схіліўся да думкі аб публічным асуджэнні Талстога і аб аб’яўленні яго адлучаным ад царквы. Актыўную ролю ў гэтым адыграў мітрапаліт Антоній (Вадкоўскі). Як значыцца ў камер-фур’ерскіх часопісах, 22 лютага Пабеданосцаў быў у [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] у Зімовым палацы і гутарыў з ім каля гадзіны. Некаторыя гісторыкі лічаць, што Пабеданосцаў прыбыў да цара прама з Сінода з гатовым вызначэннем{{sfn|Клибанов|1989|loc=|с=433}}. 24 лютага (ст. ст.) [[1901]] года ў афіцыйным органе сінода «''Царкоўныя ведамасці, якія выдаюцца пры Свяцейшым Сінодзе''» было апублікавана «''Вызначэнне найсвяцейшага сінода ад 20-22 лютага 1901 г. № 557, з пасланнем верным дзецям праваслаўнай грэкарасійскія Касцёла пра графа Льва Талстога''». <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead" style="background:#CCCCFF">Тэкст «''Вызначэння найсвяцейшага сінода''»</div> <div class="NavContent"> {{пачатак цытаты}} ''<…> Известный миру писатель, русский по рождению, православный по крещению и воспитанию своему, граф Толстой, в прельщении гордого ума своего, дерзко восстал на Господа и на Христа Его и на святое Его достояние, явно пред всеми отрёкся от вскормившей и воспитавшей его Матери, Церкви православной, и посвятил свою литературную деятельность и данный ему от Бога талант на распространение в народе учений, противных Христу и Церкви, и на истребление в умах и сердцах людей веры отеческой, веры православной, которая утвердила вселенную, которою жили и спасались наши предки и которою доселе держалась и крепка была Русь святая''. ''В своих сочинениях и письмах, в множестве рассеиваемых им и его учениками по всему свету, в особенности же в пределах дорогого Отечества нашего, он проповедует, с ревностью фанатика, ниспровержение всех догматов православной Церкви и самой сущности веры христианской; отвергает личного живаго Бога, во Святой Троице славимого, Создателя и Промыслителя вселенной, отрицает Господа Иисуса Христа — Богочеловека, Искупителя и Спасителя мира, пострадавшего нас ради человеков и нашего ради спасения и воскресшего из мёртвых, отрицает бессеменное зачатие по человечеству Христа Господа и девство до рождества и по рождестве Пречистой Богородицы Приснодевы Марии, не признаёт загробной жизни и мздовоздаяния, отвергает все таинства Церкви и благодатное в них действие Святаго Духа и, ругаясь над самыми священными предметами веры православного народа, не содрогнулся подвергнуть глумлению величайшее из таинств, святую Евхаристию. Всё сие проповедует граф Толстой непрерывно, словом и писанием, к соблазну и ужасу всего православного мира, и тем неприкровенно, но явно пред всеми, сознательно и намеренно отторг себя сам от всякого общения с Церковию православною''. ''Бывшие же к его вразумлению попытки не увенчались успехом. Посему Церковь не считает его своим членом и не может считать, доколе он не раскается и не восстановит своего общения с нею. <…> Посему, свидетельствуя об отпадении его от Церкви, вместе и молимся, да подаст ему Господь покаяние в разум истины. Молимтися, милосердый Господи, не хотяй смерти грешных, услыши и помилуй и обрати его ко святой Твоей Церкви. Аминь''<ref>Определение святейшего синода от 20—22 февраля 1901 года, с посланием верным чадам православныя грекороссийския церкви о графе Льве Толстом'' // «Церковные ведомости, издаваемые при святейшем правительствующем синоде», 24 февраля 1901, № 8, стр. 45—47 (общая годовая пагинация).</ref>{{efn|Текст в извлечении по: «Определение святейшего синода», // «Санкт-Петербургские ведомости», 25 февраля (10 марта) 1901, № 54, стр. 1; в газете «Московские ведомости» от того же дня текст приводится в несколько иной орфографической редакции (написание некоторых окончаний и прописная — строчная).}}. {{канец цытаты}} </div> </div> [[Файл:Leo Tolstoy in the hell.jpg|thumb|250px|«Леў Талстой у пекле». Збор Музея гісторыі рэлігіі і атэізму. 1883 год. На фрагменце сцяннога роспісу з царквы в. Тазова [[Курская губерня|Курскай губерні]] Талстой у абдымках [[Сатана|Сатаны]].]] Паводле пераканання багасловаў, у тым ліку доктара гістарычных навук, кандыдата багаслоўя, доктара царкоўнай гісторыі святара Георгія Араханава, рашэнне Сінода адносна Талстога — гэта не праклён пісьменніка, а канстатацыя таго факту, што ён паводле ўласнага жадання больш не з’яўляецца членам Царквы. Акрамя таго, у Сінадальным акце 20-22 лютага гаварылася, што Талстой можа вярнуцца ў Царкву, калі ён прынясе пакаянне. Мітрапаліт Антоній (Вадкоўскі), які быў у той час першынства членам Свяцейшага Сінода, пісаў Соф’і Андрэеўне Талстой: «''Уся Расія смуткуе аб Вашым мужы, мы аб ім смуткуем. Не верце тым, хто кажа, што мы дамагаемся яго пакаяння з палітычнымі мэтамі''». Тым не менш, пісьменнік, яго асяроддзе і руская грамадскасць палічылі, што гэта вызначэнне — неапраўдана жорсткі акт. Напрыклад, калі Талстой прыехаў у Опціну пустынь, на пытанне аб тым, чаму ён не пайшоў да старцаў, ён адказаў, што не мог пайсці, так як адлучаны<ref>{{артыкул|аўтар=Ореханов Г. Л.|загаловак=Церковь скорбит о Льве Толстом|спасылка=http://www.foma.ru/article/index.php?news=7398|выданне=Фома|тып=журнал|месца=М.|выдавецтва=ИД «Фома»|год=апрель, 2012|выпуск=108|нумар=4|issn=1813-8993|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715133843/http://www.foma.ru/article/index.php?news=7398|archive-date=15 ліпеня 2014}}</ref>. У «''Адказе сіноду''» Леў Талстой пацвердзіў свой разрыў з царквой: «''Тое, што я адрокся ад царквы, якая заве сябе праваслаўнай, гэта цалкам справядліва. Але адрокся я ад яе не таму, што я паўстаў на Госпада, а наадварот, толькі таму, што ўсімі сіламі душы жадаў служыць яму''»<ref name=autogenerated1>{{cite web| author =Толстой Л.Н.| date =1901-04-04| url =http://az.lib.ru/t/tolstoj_lew_nikolaewich/text_0500.shtml| title =Ответ Синоду| access-date =2013-03-31| archive-url =https://www.webcitation.org/6Fd7hy3UT?url=http://az.lib.ru/t/tolstoj_lew_nikolaewich/text_0500.shtml| archive-date =4 красавіка 2013| url-status =live}}</ref>. Талстой пярэчыў супраць прад’яўленых яму ў вызначэнні сінода абвінавачванняў: «''Пастанова Сінода наогул мае шмат недахопаў. Яна незаконная або наўмысна двухсэнсоўная; яно адвольная, негрунтоўная, непраўдзівая і, акрамя таго, утрымлівае ў сабе паклёп і падбухторванне да дурных пачуццяў і ўчынкаў''». У тэксце «''Адказу сіноду''» Талстой падрабязна раскрывае гэтыя тэзісы, прызнаючы шэраг істотных разыходжанняў паміж догматамі Праваслаўнай Царквы і яго ўласным разуменнем вучэння Хрыста<ref name="answer-to-council" />. Сінадальнае вызначэнне выклікала абурэнне пэўнай часткі грамадства; у адрас Талстога ішлі шматлікія лісты і тэлеграмы з выразам спагады і падтрымкі{{sfn|Клибанов|1989|loc=|с=434}}. У той жа час гэта вызначэнне справакавала паток лістоў і ад іншай часткі грамадства — з пагрозамі і лаянкай<ref name="answer-to-council" />. У лістападзе 1909 года ён запісаў думку, якая паказвала яго шырокае разуменне рэлігіі: {{пачатак цытаты}} «''Я не хачу быць хрысціянінам, як не раіў і не хацеў бы, каб былі браманісты, будысты, канфуцыяністы, таасісты, магаметане і іншыя. Мы ўсе павінны знайсці, кожны ў сваёй веры, тое, што агульнае ўсім, і, адмовіўшыся ад выключнага, свайго, трымацца таго, што агульнае''»{{sfn|Бирюков П. Н.|2000|loc=Глава 15.|с=}}. {{канец цытаты}} У канцы лютага [[2001]] года праўнук графа Уладзімір Талстой, кіраўнік музеем-сядзібай пісьменніка ў Яснай Паляне, накіраваў ліст да Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі [[Аляксій II|Аляксія II]] з просьбай перагледзець Сінадальнае вызначэнне<ref>{{cite web|date=2001-02-24|url=http://www.zavet.ru/news/news-s010222.htm|title=Правнук Льва Толстого предлагает Патриарху Алексию отменить "решение" об отлучении писателя от церкви.|publisher=ИТАР-ТАСС|access-date=2013-03-31|archive-url=https://www.webcitation.org/6Fd7ifsMr?url=http://www.zavet.ru/news/news-s010222.htm|archive-date=4 красавіка 2013|url-status=live}}</ref>. У адказ на ліст у Маскоўскім Патрыярхаце заявілі, што рашэнне аб адлучэнні Льва Талстога ад Царквы, вынесенае роўна 105 гадоў таму, перагледзець немагчыма, так як (паводле слоў сакратара па ўзаемаадносінах Царквы Міхаіла Дудко), гэта было б няправільным у адсутнасць чалавека, на якога распаўсюджваецца дзеянне царкоўнага суда<ref>{{cite web | date =2006-03-03 | url =http://www.pravoslavie.ru/news/16501.htm | title =Решение об отлучении Льва Толстого от церкви пересмотреть невозможно | publisher =Православие.Ru | access-date =2013-03-31 | archive-url =https://www.webcitation.org/6Fd7kDhcA?url=http://www.pravoslavie.ru/news/16501.htm | archive-date =4 красавіка 2013 | url-status =live }}</ref>. У сакавіку 2009 года Уладзімір Талстой выказаў сваё меркаванне аб значэнні сінадальнага акта: «''Я вывучаў дакументы, чытаў газеты таго часу, знаёміўся з матэрыяламі грамадскіх дыскусій вакол адлучэння. І ў мяне ўзнікла адчуванне, што гэты акт даў сігнал да татальнага расколу расійскага грамадства. Раскалоліся і царская сям’я, і вышэйшая арыстакратыя, і памеснае дваранства, і інтэлігенцыя, і розначынскія пласты, і просты люд. Расколіна прайшла па целе ўсяго рускага, расійскага народа''»<ref>{{cite web| author =Выжутович В.В.| date =2009-03-19| url = http://www.rg.ru/2009/03/19/tolstoy.html| title =Наследный хранитель |publisher =Российская газета| access-date = 2013-03-31}}</ref>. === Адыход з Яснай Паляны, смерць і пахаванне === {{Урэзка|Выраўноўванне=right |Шырыня=200px |Загаловак=Ліст Л. М. Талстога жонцы, пакінуты перад ад'ездам з Яснай Паляны. |Утрыманне=1910 г. Кастрычніка 28. Ясная Паляна. Ад'езд мой засмуціць цябе. Шкадую аб гэтым, але зразумей і павер, што я не мог паступіць інакш. Становішча маё ў доме становіцца, стала невыносным. Акрамя ўсяго іншага, я не магу больш жыць у тых умовах раскошы, у якіх жыў, і раблю тое, што звычайна робяць старыя майго ўзросту: ідуць са свецкага жыцця, каб жыць у адзіноце і цішыні апошнія дні свайго жыцця. Калі ласка, зразумей гэта і не ездзі за мной, калі і даведаешся, дзе я. Такі твой прыезд толькі пагоршыць тваё і маё становішча, але не зменіць майго рашэння. Дзякую цябе за тваю сумленную 48-гадовае жыццё са мной і прашу дараваць мне ва ўсім, чым я быў вінаваты перад табой, гэтак жа, як і я ад усёй душы дарую табе ва ўсім тым, чым ты магла быць вінаватая перада мной. Раю табе памірыцца з тым новым становішчам, у якое ставіць цябе мой ад'езд, і не мець супраць мяне нядобрага пачуцця. Калі захочаш што паведаміць мне, перадай Сашы, яна будзе ведаць, дзе я, і перашле мне, што трэба; сказаць ж пра тое, дзе я, яна не можа, таму што я ўзяў з яе абяцанне не казаць гэтага нікому. Леў Талстой. 28 кастрычніка. Сабраць рэчы і рукапісы мае і пераслаць мне я даручыў Сашы. Л. Т.{{sfn|Собр. соч., 22 т.|1978—1985|loc=Том XX. Письмо С. А. Толстой 28 октября 1910 г.|с=316}} }} [[Файл:Tula YasnayaPolyana asv2019-09 img11 LNTolstoy House.jpg|thumb|left|225px|Ясная Паляна, дзе пісьменнік пражыў большую частку свайго жыцця.]] У ноч на {{OldStyleDate|10|лістапада|1910|28|кастрычніка}} года Л. М. Талстой, выконваючы сваё рашэнне пражыць апошнія гады адпаведна сваіх поглядах, таемна пакінуў назаўжды Ясную Паляну ў суправаджэнні толькі свайго лекара Д. П. Макавіцкага. Пры гэтым у Талстога не было нават вызначанага плана дзеянняў{{sfn|Шифман А. И.|1978|loc=Глава VIII|с=41}}. Сваё апошняе падарожжа ён пачаў на станцыі [[Шчокіна]]. У той жа дзень, перасеўшы на станцыі Гарбачова ў іншы цягнік, даехаў да горада Бялёва Тульскай губерні, пасля — гэтак жа, але ўжо на іншым цягніку да станцыі Казельск, наняў фурмана і накіраваўся ў Опціну Пустынь, а адтуль на наступны дзень — у {{нп3|Шамордзінскі манастыр|Шамордзінскі манастыр|ru|Шамординский монастырь}}, дзе сустрэўся са сваёй сястрой, Марыяй Мікалаеўнай Талстой. Пазней у Шамордзіна таемна прыехала дачка Талстога {{нп3|Аляксандра Львоўна Талстая|Аляксандра Львоўна|ru|Толстая, Александра Львовна}}{{sfn|Шифман А. И.|1978|loc=Глава VIII|с=41}}. Раніцай 31 кастрычніка ([[13 лістапада]]) Л. М. Талстой і суправаджаючыя адправіліся з Шамордзіна ў Казельск, дзе селі ў цягнік № 12, Смаленск — Раненбург, наступны ва ўсходнім кірунку. Квіткоў пры пасадцы купіць не паспелі; даехаўшы да Бялёва, приобрели билеты до {{нп3|Пасёлак Волава, Тульская вобласць|Волава|ru|Волово (Тульская область)}}, дзе мелі намер перасесці на які-небудзь цягнік, наступны ў паўднёвым кірунку. Суправаджаючыя Талстога пазней таксама сведчылі, што пэўнай мэты ў падарожжы не было. Пасля нарады вырашылі ехаць да яго пляменніцы Е. С. Дзенісенка, у [[Новачаркаск]], дзе хацелі паспрабаваць атрымаць замежныя пашпарты і затым ехаць у [[Балгарыя|Балгарыю]]; калі ж гэта не атрымаецца — ехаць на Каўказ{{sfn|Шифман А. И.|1978|loc=Глава VIII|с=41}}. Аднак па дарозе Л. М. Талстой адчуў сябе горш — прастуда павярнулася крупозным [[запаленне лёгкіх|запаленнем лёгкіх]] і суправаджаючыя вымушаныя былі ў той жа дзень перапыніць паездку і вынесці хворага Талстога з цягніка на першай вялікай станцыі побач з населеным пунктам. Гэтай станцыяй была Астапава (ныне Леў Талстой, [[Ліпецкая вобласць]]){{sfn|Шифман А. И.|1978|loc=Глава VIII|с=42}}. Вестка пра хваробу Льва Талстога выклікала моцны перапалох як у вышэйшых колах, так і сярод членаў найсвяцейшага Сінода. Аб стане яго здароўя і становішчы спраў сістэматычна накіроўваліся шыфраваныя тэлеграмы міністэрству ўнутраных спраў і Маскоўскаму жандарскаму ўпраўленню чыгунак. Было скліканае экстраннае таемнае пасяджэнне Сінода, на якім, па ініцыятыве обер-пракурора Лук’янава, было пастаўлена пытанне аб адносінах царквы на выпадак сумнага зыходу хваробы Льва Мікалаевіча. Але пытанне станоўча так і не было вырашана<ref name="бол">{{кніга |аўтар=Петров Г.И. |частка=Болезнь и смерть Толстого |загаловак=Отлучение Льва Толстого от церкви |спасылка=http://istorijacerkvi.wordpress.com/история-церкви/петров-отлучение-льва-толстого/|адказны=Под ред. В. Ф. Реута |месца=М. |выдавецтва=Знание|год= 1964 |старонак=128 |тыраж=75 000 }}</ref>. Льва Мікалаевіча спрабавалі выратаваць шасцёра лекараў, але на іх прапановы дапамагчы ён толькі адказаў: «''Бог усё ўладкуе''». Калі ж яго спыталі, чаго яму самому хочацца, ён сказаў: «''Мне хочацца, каб мне ніхто не надакучваў''». Апошнімі асэнсаванымі яго словамі, якія ён вымавіў за некалькі гадзін да смерці старэйшаму сыну, ад хвалявання не ўдалося разабраць, але апошнімі, якія чуў лекар {{нп3|Душан Пятровіч Макавіцкі|Макавіцкі|ru|Маковицкий, Душан Петрович}}, былі: «''{{нп3|Сяргей Львовіч Талстой|Сярожа|ru|Толстой, Сергей Львович}}… ісціну… я люблю шмат, я люблю ўсіх…''»{{sfn|Маковицкий Д. П.|1979—1981|loc=Т. 90, кн. 4|с=430}}. [[20 лістапада|7 (20) лістапада]] у 6 гадзін 5 хвілін пасля тыдня цяжкай{{sfn|Шифман А. И.|1978|loc=Глава VIII|с=42}} і пакутлівай хваробы (задыхаўся){{sfn|Маковицкий Д. П.|1979—1981|loc=Т. 90, кн. 4|с=431}} Леў Мікалаевіч Талстой памёр у доме начальніка станцыі І. І. Азоліна{{sfn|Шифман А. И.|1978|loc=Глава 4. Уход и смерть Л. Н. Толстого|с=156}}. Калі Л. М. Талстой прыязджаў у Опціну Пустынь перад смерцю, ігуменам манастыра і скітоначальнікам быў старац {{нп3|Варсанофій Опцінскі|Варсанофій|ru|Варсонофий Оптинский}}. Талстой не адважыўся зайсці ў скіт, і старац паехаў за ім на станцыю Астапава, каб даць яму магчымасць прымірыцца з Касцёлам. Але яго не пусцілі да пісьменніка, як не пусцілі да яго жонку і некаторых з яго бліжэйшых сваякоў з ліку праваслаўных вернікаў<ref>{{артыкул|аўтар=Верина А.|загаловак=Преподобный Варсофоний Оптинский (1845—1913)|спасылка=http://www.foma.ru/article/index.php?news=1183|выданне=Фома|тып=журнал|месца=М.|год=октябрь, 2006|выпуск=42|нумар=10|issn=1813-899-3|archive-url=https://web.archive.org/web/20130513160121/http://www.foma.ru/article/index.php?news=1183|archive-date=13 мая 2013}}</ref>. 9 лістапада 1910 года ў Яснай Паляне сабралася некалькі тысяч чалавек на пахаванне Льва Талстога. Сярод тых, хто сабраліся, былі сябры пісьменніка і прыхільнікі яго творчасці, мясцовыя сяляне і маскоўскія студэнты, а таксама прадстаўнікі дзяржаўных органаў і мясцовыя паліцыянты, накіраваныя ў Ясную Паляну ўладамі, якія асцерагаліся, што цырымонія развітання з Талстым можа суправаджацца супрацьурадавымі заявамі, а, магчыма, што нават выльецца ў дэманстрацыю. Акрамя таго — у Расіі гэта было першае публічнае пахаванне знакамітага чалавека, якое павінна было прайсці не паводле праваслаўнага абраду (без святароў і малітваў, без свечак і абразоў), як пажадаў сам Талстой. Цырымонія прайшла мірна, што было адзначана ў паліцэйскіх рапартах. Тыя, хто засталіся, выконваючы поўны парадак, з ціхім спевам праводзілі ад станцыі да сядзібы труну Талстога. Людзі сталі ў чаргу, моўчкі ўваходзілі ў пакой для развітання c целам<ref name="Никелл">{{cite web|url=http://krotov.info/history/20/1900/19100911.html|title=Смерть Толстого и жанр публичных похорон в Росии|author=Никелл У.|access-date=2013-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404165140/http://krotov.info/history/20/1900/19100911.html|archive-date=4 красавіка 2015}}</ref>. У гэты ж дзень у газетах была апублікавана рэзалюцыя Мікалая II на дакладзе [[Пётр Аркадзевіч Сталыпін|міністра ўнутраных спраў]] пра смерць Льва Мікалаевіча Талстога: «''Душэўна шкадую пра смерць вялікага пісьменніка, які ўвасобіў падчас росквіту свайго таленту ў творах сваіх вобразы аднаго са слаўных Часоў рускага жыцця. Гасподзь Бог няхай будзе яму міласэрны суддзя''»<ref>«Правительственный вестник», 1910, № 242, от 9 ноября</ref>{{sfn|Лифшиц Г. М.|1961|loc=Том 2|с=324}}. [[Файл:Tula YasnayaPolyana asv2019-09 img12 LNTolstoy grave.jpg|thumb|250px|left|Магіла Льва Талстога.]] 10 ([[23 лістапада|23]]) лістапада [[1910]] года Л. М. Талстой быў пахаваны ў Яснай Паляне, на ўзроўку ў лесе, дзе ў дзяцінстве ён разам з братам шукаў «''зелёную палочку''», якая захоўвала «''сакрэт''», як зрабіць усіх людзей шчаслівымі. Калі труну з нябожчыкам апускалі ў магілу, усе прысутныя поўна глыбокай пашаны схілілі каленяў<ref name="Никелл" />. У студзені [[1913]] года было апублікавана ліст графіні С. А. Талстой ад 22 снежня 1912 года<ref name="НЦОВ">''Панихида на могиле графа Л. Н. Толстого'' // «Нижегородский церковно-общественный вестник», 1913, № 1 (6 января), стб. 21—22.</ref>, у якім яна пацвярджала весткі ў друку аб тым, што на магіле яе мужа было здзейснена яго адпяванне нейкім святаром у яе прысутнасці, пры гэтым яна абвяргала чуткі пра тое, што святар быў несапраўдным. У прыватнасці, графіня пісала<ref name="НЦОВ" />: «''Заяўляю яшчэ, што Леў Мікалаевіч ні разу перад смерцю ня выказаў жадання не быць адпетым, а раней пісаў у сваім дзённіку 1895 года, як бы завяшчанне: „Калі можна, то (хаваць) без святароў і адпявання. Але калі гэта будзе непрыемна тым, хто будзе хаваць, то няхай хаваюць, як звычайна, але як мага танней і прасцей“''»{{sfn|Собр. соч., 22 т.|1978—1985|loc=Том XXII. Дневник. 27 марта 1895 г.|с=14}}. Святаром, які добраахвотна пажадаў парушыць волю Свяцейшага сінода і таемна адпець адлучанага графа, апынуўся Рыгор Лявонцьевіч Каліноўскі, — святар з сяла Іванькова Пераяслаўскага ўезда [[Палтаўская губерня|Палтаўскай губерні]]. Неўзабаве ён быў звольнены ад пасады, але не за супрацьзаконнае адпяванне Талстога, а «''з прычыны таго, што ён знаходзіцца пад следствам за забойства ў нецвярозым выглядзе селяніна <…>, прычым азначаны святар Каліноўскі паводзін і маральных якасцей даволі няўхвальных, гэта значыць горкі п’яніца і здольны на ўсялякія брудныя справы''», — як паведамлялася ў агентурных жандарскіх зводках<ref>{{артыкул|аўтар=Чисников В. Н.|загаловак=Тайное отпевание на могиле Л. Н. Толстого 12 декабря 1912 года|спасылка=http://magazines.russ.ru/neva/2008/9/ch17.html|выданне=Нева|тып=журнал|месца=СПб.|год=2008|нумар=9}}</ref> *** '''Даклад начальніка Пецярбургскага ахоўнага аддзялення палкоўніка фон Котэна міністру ўнутраных спраў Расійскай імперыі''': {| |{{пачатак цытаты}} «''У дадатак да данясеннях ад 8 гэтага лістапада дакладваю Вашаму высакароддзю звесткі пра хваляванні навучэнскай моладзі, якія адбываліся 9 гэтага лістапада… з нагоды дня пахавання памерлага Л. М. Талстога. У 12 гадзін дня была адслужана ў Армянскай царквы паніхіда па нябожчыку Л. Н. Талстому, на якой прысутнічала каля 200 чалавек, якія маліліся, пераважна армян, і нязначная частка навучэнскай моладзі. Па заканчэнні паніхіды моляцца разышліся, але праз некалькі хвілін у царкву пачалі прыбываць студэнты і курсісткі. Аказалася, што на ўваходных дзвярах універсітэта і Вышэйшых жаночых курсаў былі вывешаны аб’явы, што паніхіда па Л. М. Талстым адбудзецца 9 лістапада ў гадзіну папаўдні ў вышэйадзначанай царквы''.<br /> ''Армянскае духавенства другі раз здзейсніла паніхіду, да канца якой царква ўжо не магла змясціць усіх людзей, якія маліліся, значная частка якіх стаяла на дзядзінцы і ў двары пры Армянскай царквы. Па заканчэнні паніхіды ўсе, хто быў на паперці і на царкоўным двары праспявалі „Вечная памяць“…''»{{sfn|Лифшиц Г. М.|1961|loc=Том 2|с=342}} {{канец цытаты}} |} Талстой за два гады да смерці, 22 студзеня 1909, запісаў у сваім дзённіку: {{пачатак цытаты}} «''Учора быў архірэй<…> Асабліва непрыемна, што ён прасіў даць яму ведаць, калі я буду паміраць. Як бы не прыдумалі яны чаго-небудзь такога, каб запэўніць людзей, што я „пакаяўся“ перад смерцю. І таму заяўляю, здаецца, паўтараю, што вярнуцца да царквы, прычасціцца перад смерцю, я гэтак жа не магу, як не магу перад смерцю казаць нахабныя словы ці глядзець нахабныя карцінкі, і таму ўсе, што будуць казаць аб маім перадсмяротным пакаянні і паяднанні, — хлусня''». {{канец цытаты|крыніца={{sfn|Собр. соч., 22 т.|1978—1985|loc=Том XXII. Избранные дневники 1895—1910|с=}}}} На смерць Льва Талстога адрэагавалі не толькі ў Расіі, але і ва ўсім свеце. У Расіі прайшлі студэнцкія і рабочыя дэманстрацыі з партрэтамі памерлага, якія сталі водгукам на скон вялікага пісьменніка. Каб ушанаваць памяць Талстога, працоўныя Масквы і Санкт-Пецярбурга спынілі працу некалькіх заводаў і фабрык. Адбываліся легальныя і нелегальныя сходкі, сходы, выпускаліся ўлёткі, адмяняліся канцэрты і вечары, на момант жалобы былі зачыненыя тэатры і кінематографы, прыпынілі гандаль кнігарні і крамы. Многія людзі хацелі прыняць удзел у пахаванні пісьменніка, аднак урад, асцерагаючыся стыхійных хваляванняў, усяляк перашкаджаў гэтаму. Людзі не маглі ажыццявіць свайго намеру, таму Ясная Паляна была літаральна засыпаная тэлеграмамі. Дэмакратычная частка расійскага грамадства была абураная паводзінамі ўрада, які доўгія гады трэціраваў Талстога, забараняў яго творы, і, нарэшце, перашкаджаў ушанаванню яго памяці. == Творчасць == Дэбютаваў з аповесцямі «Дзяцінства» (1852), «Гады падлетка» (1854), «Юнацтва» (1857) і ваеннымі апавяданнямі «Набег», «Высечка лесу». Стварыў мастацкія нарысы «Севастопаль у снежні месяцы», «Севастопаль у маі», «Севастопаль у жніўні 1855 г.», (1855—56). У аповесці «Казакі» (1863, не завершана) асэнсаванне ролі казацтва ў гістарычным лёсе Расіі і ўсходняга славянства. Раман-эпапея «Вайна і мір» (1863—69) — нябачаная ў літаратуры новага часу з’ява паводле жанру, багацця і шырыні паказу народнага жыцця і гістарычных падзей, па псіхалагічнай распрацаванасці характараў; у ім выявілася тэндэнцыя пераходу ад пункту гледжання народа ва ўсім, з чаго складаецца жыццё чалавека, у форме гарманізацыі свету, збліжэння пачаткаў жыцця праз маральны, эстэтычны рух дзеяння да народнай праўды, прастаты, шчырасці. Трагічныя старонкі еўрапейскай гісторыі, вайны, дыпламатычнай і прыдворнай маны, чалавечых смярцей і няшчасцяў у ім ураўнаважваюцца старонкамі народнага гераізму, чалавечай любові, самаахвярнасці. У рамане «Ганна Карэніна» (1875—77) асэнсаваны шматлікія пласты паслярэформеннага жыцця, калі «ўсё перавярнулася і пачынае ўкладвацца». Панарама жыцця з яго вечнымі пытаннямі дабра і зла, любові і нянавісці, смерці і бяссмерця прадстаўлена ў шматлікіх мастацкіх празаічных («Халстамер», «Смерць Івана Ільіча», абодва 1886; «Крэйцэрава саната», 1891; «Айцец Сергій», 1911, і інш.) і драматычных («Улада цемры», 1886; «Плады асветы», 1890) творах. У рамане «Уваскрэсенне» (1899) праз лёс галоўных герояў, праз іх блуканне па «кругах» чалавечай чысціні, падзенняў, пакут, духоўнага ўваскрэсення, па «кругах» жорсткай і бязлітаснай бюракратычнай машыны Л. Талстой паказаў праўдзівую і кантрасную карціну розных бакоў жыцця тагачаснай Расіі. У творах апошніх дзесяцігоддзяў — драме «Жывы труп», аповесцях «Пасля балю» (абедзве апубл. 1911), «Хаджы-Мурат» (апубл. 1912), т.зв. народных апавяданнях — дасягнуў незвычайнага майстэрства лаканічнага пісьма: тонкасць і глыбіня псіхалагічнага аналізу суседнічаюць у іх з адкрытай пропаведдзю супраць антыгуманных, жорсткіх праяў грамадскага жыцця. Усё большае месца ў яго творчасці займала [[публіцыстыка]]. == Светапогляд, публіцыстыка == На пачатку 1880-х гадоў пасля працяглай і складанай эвалюцыі светапогляду Л. Талстой адкрыта абвясціў пра разрыў з афіцыйнай царкоўнай дактрынай як пануючай ідэалагічнай сістэмай і пра пераход на пазіцыі «простага працоўнага народа». Ён напісаў шэраг філасофска-публіцыстычных трактатаў («Споведзь», 1879—80; «Даследаванне дагматычнага багаслоўя», 1879—84; «У чым мая вера?», 1883—84; «Дык што ж нам рабіць?», 1885—86, і інш.), у якіх абвінаваціў афіцыйную царкву ў падтрымцы і апраўданні вайны і насілля. У трактаце «Царства божае ўнутры вас» (1893, на франц. мове; у Расіі забаронена, апубл. 1906) галоўнымі аб’ектамі выкрывання сталі ваеншчына, мілітарызм, сацыяльна-палітычныя сілы, занятыя маральнай і эканамічнай падрыхтоўкай крывавых канфліктаў і сусветнай вайны. Складаныя пытанні мастацтва ў трактаце «Што такое мастацтва?» (1897—98). У канцы XIX ст. стварыў уласную арыгінальную тэорыю, у аснове якой ідэя нягвалту — своеасаблівая «праграма міру» з універсальным комплексам маральных і сацыяльна-этычных патрабаванняў. Найвышэйшую мэту ён бачыў у яднанні людзей і іх самаўдасканаленні праз адмаўленне служыць злу гвалту. Ён адгукаўся на балючыя і вострыя пытанні сучаснасці («Рабства нашага часу», «Не забі», абодва 1900; «Не магу маўчаць!», «Корань зла», абодва 1908, і інш.). Сусветны рэзананс атрымала яго антываенная публіцыстыка («Салдацкая памятка», «Афіцэрская памятка», абодва 1901; «Адумайцеся!», 1905). == Беларускія пераклады == * Ці шмат чалавеку трэба зямлі і др. апавяданьні. — Вільня, 1928. * Ад чаго зло на свеце. — Вільня, 1929. * Хаджы-Мурат. — Мн., 1931. * Васкрэсенне. — Мн., 1937. * Палікушка. Пасля бала. — Мн., 1937. * Севастопальскія апавяданні. — Мн., 1937. * Каўказскі нявольнік. — Мн., 1941. * Апавяданні для дзяцей. — Мн., 1946. * Аповесці і апавяданні. — Мн., 1954. * Смерць Івана Ільіча. Крэйцарава саната. Гаспадар і парабак. — Мн., 1977. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Кнігі === ==== Кнігі пісьменнікаў ==== * Леў Талстой і Беларусь. — Мн., 1981. * ''Адамовіч А. М.'', ''Чубакоў С. Н.'' Талстой // БЭ у 18 т. — Т. 15. — Мн., 2002. * ''Гусев Н. Н.'' Л. Н. Толстой: Материалы к биогр. — М., 1954—70. * ''Гудзий Н. К.'' Лев Толстой. 3 изд. — М., 1960. * ''Шифман А. Н.'' Лев Толстой и Восток. — М., 1960. * ''Арденс Н. Н.'' Творческий путь Л. Н. Толстого. — М., 1962. * Толстой и зарубежный мир. Т. 1—2. — М., 1965. * ''Куприянова Е. Н.'' Эстетика Л. Н. Толстого. — М.; Л., 1966. * ''Чубаков С. Н.'' «Все дело жизни»: (Лев Толстой и поиски мира). — Мн., 1978. * ''Ломунов К. Н.'' Лев Толстой в современном мире. — М., 1975. * Л. Н. Толстой в воспомннаннях современннков. Ч. 1—2. — М., 1978. * ''Опульская Л. Д.'' Роман-эпопея Л. Н. Толстого «Война и мир». — М., 1987 * Библиографический указатель литературы о Л. Н. Толстом. — М., 1999. * ''Бунин И. А.'' [http://rulitbox.16mb.com/bunin_indep.html Освобождение Толстого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130728120425/http://rulitbox.16mb.com/bunin_indep.html |date=28 ліпеня 2013 }} // И. А. Бунин. Собр. соч. в 6 т. — М.: Худ. лит., 1988. * {{кніга|аўтар=Вересаев В. В.|загаловак=Да здравствует весь мир! (О Льве Толстом)|спасылка=http://my-shop.ru/_files/product/pdf/70/696560.pdf|месца=М.|выдавецтва=Директ-Медиа|год=2010|старонак=188|isbn=978-5-9989-4303-4}}{{Недаступная спасылка}} * ''Горький М.'' [http://gorkiy.lit-info.ru/gorkiy/vospominaniya/lev-tolstoj.htm Лев Толстой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130728110609/http://gorkiy.lit-info.ru/gorkiy/vospominaniya/lev-tolstoj.htm |date=28 ліпеня 2013 }} // М. Горький. Собр. соч. в 22 т. — 2-е изд., испр. аўтаром. — М.—Л.: ГИЗ, 1927. — Т. 15. * {{кніга|аўтар=Мережковский Д. С.|загаловак=Л. Толстой и Достоевский|спасылка=http://imwerden.de/pdf/merezhkovsky_tolstoj_i_dostoevsky_2000_text.pdf|адказны=РАН; изд.подготовила Е. А. Андрущенко; отв. ред. А.Л. Гришунин|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2000|серыя=Лит. памятники|старонак=586|isbn=5-02-011599-1}} * ''Роллан Р.'' Жизнь Толстого // Ромен Роллан. Собр. соч. — М.: Гослитиздат, 1954. — Т. 2. «Жизни великих людей». — С. 219—368. ==== Працы літаратуразнаўцаў ==== * {{кніга|аўтар=Лакшин В. Я.|частка=Толстой Лев Николаевич|спасылка частка=http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Толстой%20Лев%20Николаевич/|загаловак=Большая советская энциклопедия|выданне=3-е изд|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1977|том=26|ref=БСЭ}} * {{кніга|аўтар=Шкловский В. Б.|загаловак= Лев Толстой|спасылка=http://imwerden.de/pdf/shklovsky_lev_tolstoy_1963_text.pdf|месца=М.|выдавецтва=Мол. гвардия|год=1963|серыя=«Жизнь замечательных людей»|старонак=864|ref=Шкловский В. Б.}} * {{кніга|аўтар=Эйхенбаум Б. М.|частка= Из студенческих лет Л. Н. Толстого|спасылка частка=http://feb-web.ru/feb/tolstoy/critics/eih/eih-091-.htm?cmd=p|загаловак=О прозе |адказны=И. Г. Ямпольский|месца=Л.|выдавецтва=Худ. лит., Лен. отд-ние|год=1969|старонкі=91—116|старонак=116|ref=Эйхенбаум Б. М.}} ==== Працы талстоўцаў ==== * {{кніга|аўтар=Бирюков П. Н.|загаловак=Биография Л. Н. Толстого в 4-х томах, 1905—1922|спасылка=http://www.azlib.ru/t/tolstoj_lew_nikolaewich/text_0890.shtml|месца=М. |выдавецтва=Алгоритм|год=2000|том=I—IV|серыя=Гений в искусстве|ref=Бирюков П. Н.}} * {{кніга|аўтар=Булгаков В. Ф.|частка=Воспоминания секретаря Льва Толстого|загаловак=О Толстом. Воспоминания и рассказы|спасылка=http://www.marsexx.ru/tolstoy/shiffman-o-bulg.htm|адказны=Вступ. ст., прим., указ. А. И. Шифмана|месца=Тула|выдавецтва=Приокское кн. изд-во|год=1978|старонак=479|ref=Шифман А. И.}} * {{кніга |аўтар=Гусев Н. Н.|загаловак=Лев Николаевич Толстой. Материалы к биографии с 1828 по 1855 год|спасылка=http://feb-web.ru/feb/tolstoy/chronics/g54/g54.htm|адказны=Под ред. М. К. Добрынина|месца=М.|выдавецтва=Изд-во АН СССР|год=1954|старонак=720|ref=Гусев Н. Н. 1828 — 1855}} * {{кніга|аўтар=Гусев Н. Н.|загаловак= Лев Николаевич Толстой. Материалы к биографии с 1855 по 1869 год|спасылка=http://feb-web.ru/feb/tolstoy/chronics/g57/g57.htm|адказны=Под ред. А. И. Шифмана|месца=М.|выдавецтва=Изд-во АН СССР|год=1957|старонак=720|ref=Гусев Н. Н. 1855 — 1869}} * {{кніга|аўтар=Гусев Н. Н.|загаловак= Лев Николаевич Толстой. Материалы к биографии с 1870 по 1881 год|спасылка= http://feb-web.ru/feb/tolstoy/chronics/g63/g63.htm |адказны=Под ред. А. И. Шифмана|месца= М.|выдавецтва=Изд-во АН СССР|год= 1963|старонак=917|ref=Гусев Н. Н. 1869 — 1881}} * {{кніга|аўтар=Маковицкий Д. П.|загаловак=У Толстого. 1904—1910: «Яснополянские записки» : В 4 кн|спасылка=http://feb-web.ru/feb/litnas/default.asp?/feb/litnas/texts/l90/l90.html |адказны=АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького; Ред. комис. изд. С. А. Макашин, М. Б. Храпченко, В. Р. Щербина|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1979—1981|том=90|серыя=Лит. наследство|ref=Маковицкий Д. П.}} ==== Марксісцкая крытыка ==== * {{кніга|частка=Толстой Л. Н.|спасылка частка=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_literature/4568/Толстой|загаловак=Литературная энциклопедия|адказны=Под ред. А. В. Луначарского|месца=М.|выдавецтва=Гослитиздат|год=1939|том=XI|старонак=824|ref=Лит. энциклопедия}} ==== Тэматычныя агляды і мемуары ==== * {{кніга|загаловак=Русское православие: вехи истории|адказны=Науч. ред. А. И. Клибанов|месца=М.|год=1989|старонкі=433—434|ref=Клибанов}} * {{кніга|аўтар=Толстой С. М.|загаловак=«Толстой и Толстые». Очерки из истории рода|арыгінал=„Tolstoï et les Tolstoï“. Essais de histoire de la famille|адказны=Пер. с фр. Н. И. Азаровой|месца=М.|выдавецтва=Сов. Россия|год=1990|старонак=228|ref=Толстой С. М.}} * {{кніга|загаловак=Л. Н. Толстой в воспоминаниях современников : в 2 т|спасылка=http://feb-web.ru/feb/tolstoy/default.asp?/feb/tolstoy/critics/vs0.html|адказны=Ред. С. А. Макашин; сост., подгот. текста и комм. Г. В. Краснова и Н. М. Фортунатова|месца=М.|выдавецтва=Худ. лит|год=1978|том=1—2|серыя=Лит. мемуары|старонак=623 + 672|ref=ЛМ}} * Лев Толстой в Иерусалиме: Материалы международной научной конференции «Лев Толстой: После юбилея» / Сост. Е. Д. Толстая. — М.: Новое литературное обозрение, 2013. — 432 с., ил. — (Научная библиотека). 1500 экз., ISBN 978-5-444-80111-6 === Артыкулы === ==== Акадэмічныя даследаванні ==== * {{кніга|аўтар=Бурнашева Н. И.|частка=Комментарии. «Севастополь в декабре месяце»|спасылка частка=http://feb-web.ru/feb/tolstoy/texts/pss100/t02/T02-275-.htm|загаловак=Толстой Л. Н. Полн. собр. соч. : в 100 т. — Худ. произведения : в 18 т|адказны=Подг. текста и комм. Н. И. Бурнашевой; ред. тома Л. Д. Громова-Опульская|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2002|том=II|старонкі=393—394|isbn=5-02-022757-9|ref=Бурнашева Н. И.}} * {{кніга|аўтар=Жданов В., Зайденшнур Э.|частка=Художественные произведения [в юбилейном собрании сочинений Л. Н. Толстого]|спасылка частка=http://feb-web.ru/feb/tolstoy/critics/ln2/ln2-436-.htm|загаловак=Лев Толстой|месца=М.|адказны=АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького; ред. тома С. А. Макашин|выдавецтва=Изд-во АН СССР|год=1961|том=69. Кн. 2|серыя=Литературное наследство|старонкі=436—471|ref=Жданов, Зайденшур}} * {{кніга|аўтар=Лифшиц Г. М.|частка=Политическая борьба вокруг смерти Толстого|спасылка частка=http://feb-web.ru/feb/tolstoy/critics/ln2/LN2-321-.HTM?cmd=2|загаловак=Лев Толстой|адказны=АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького; ред. тома С. А. Макашин|месца=М.|выдавецтва=Изд-во АН СССР|год=1961|том=69. Кн. 2|старонкі=321—402|серыя=Литературное наследство|ref=Лифшиц Г. М.}} * {{кніга|аўтар=Мотылёва Т. Л.|частка=Толстой и современные зарубежные писатели|спасылка частка= http://feb-web.ru/feb/litnas/texts/l691/ln1-141-.htm|загаловак=Лев Толстой|адказны=АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького; ред. тома С. А. Макашин|месца=М.|выдавецтва=Изд. АН СССР|год=1961|том=69. Кн. 1|старонкі=141—150|серыя=Литературное наследство|ref=Мотылёва}} ==== Водгукі крытыкаў і дзеячаў культуры ==== * {{cite web| author =Адамович Г. В.| date =1960-12-03| url =http://booksbunker.com/georgiy_adamovich/66316/1.html| title =Толстой. Речь на собрании в Париже 3 декабря 1960 года| archive-url =https://web.archive.org/web/20141129022901/http://booksbunker.com/georgiy_adamovich/66316/1.html| archive-date =29 лістапада 2014| url-status =dead}} * {{cite web| author = Белый А.| url =http://az.lib.ru/editors/b/belyj_a/text_0200.shtml | title =Лев Толстой и культура (1912) }} * {{cite web| author = Вересаев В. В.| url =http://bookre.org/reader?file=181035 | title =Художник жизни (О Льве Толстом) }} * {{cite web| author = Леонов Л. М.| date = 1960-11-19| url = http://feb-web.ru/feb/tolstoy/critics/ln1/ln1-007-.htm| title = Слово о Толстом (Речь на торжественном заседании в Большом театре СССР 19 ноября 1960 г.)| archive-url = https://www.webcitation.org/6FmjEvTwF?url=http://feb-web.ru/feb/tolstoy/critics/ln1/ln1-007-.htm| archive-date = 10 красавіка 2013| url-status = live}} * ''Мейерхольд В. Э.'' [http://shepilovsky.ru/pyat-let-s-mejerxoldom-vstrechi-s-pasternakom/28 О Толстом, Чехове, Блоке и Маяковском] // (Цитируется по изданию: ''Гладков А. К.'' [http://biblioteka.teatr-obraz.ru/node/7069 Мейерхольд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090523152226/http://biblioteka.teatr-obraz.ru/node/7069 |date=23 мая 2009 }}: В 2-х т. М.: 1990. Т.2: Пять лет с Мейерхольдом; Встречи с Пастернаком.) * {{cite web|author=Розанов В. В.|url=http://www.bibliotekar.ru/rus-Rozanov/25.htm|title=На закате дней. К 55-летию литературной деятельности Л. Н. Толстого|archive-url=https://www.webcitation.org/6FmjGYr97?url=http://www.bibliotekar.ru/rus-Rozanov/25.htm|archive-date=10 красавіка 2013|url-status=live}} * {{cite web | author =Розанов В. В. | url =http://www.bibliotekar.ru/rus-Rozanov/61.htm | title =Толстой в литературе | archive-url =https://www.webcitation.org/6FmjIkBDE?url=http://www.bibliotekar.ru/rus-Rozanov/61.htm | archive-date =10 красавіка 2013 | url-status =live }} * ''Свенцицкий В. П.'' [http://az.lib.ru/s/swencickij_w_p/text_0130_venok.shtml Венок на могилу Льва Толстого] // Наш современник. 2010. № 11.— С. 242—261. * ''Святополк-Мирский Д. П.'' [http://www.ontext.info/58618 Сюжеты и язык произведений Толстого // «История русской литературы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304212424/http://www.ontext.info/58618 |date=4 сакавіка 2016 }} * {{артыкул | аўтар = Чернышевский Н. Г. | загаловак = Детство и отрочество. Сочинение графа Л. Н. Толстого. Военные рассказы графа Л. Н. Толстого | спасылка = http://ngchernyshevsky.ru/works/texts/books/15-3/Tolstoy/ | аўтар выдання = Чернышевский Н. Г. | выданне = Полное собрание сочинений : в 15 т | месца = М. | год = 1947 | том = 3 | старонкі = 421–431 }} * {{артыкул|аўтар=Чуковский К. И.|загаловак=Л. Толстой об Уолте Уитмане|спасылка=http://www.chukfamily.ru/Kornei/Prosa/witman.htm|месца=М.|выдавецтва=Литературная газета|год=1940-08-25}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://slounik.org/120817.html Характарыстыка творчасці на Slounik.org] * [http://www.tula.net/tgpu/Tolstoy/ Свет Льва Талстога] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080312144720/http://www.tula.net/tgpu/Tolstoy/ |date=12 сакавіка 2008 }} (рус.) * [http://tolstoy.ru/creativity/90-volume-collection-of-the-works/ Финальные электронные версии книг] 90-томного собрания сочинений Л. Н. Толстого. * [http://www.readingtolstoy.ru/ Весь Толстой в один клик] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522190659/http://www.readingtolstoy.ru/ |date=22 мая 2015 }} — проект по созданию эталонной электронной версии 90-томного собрания сочинений Льва Толстого. * [http://dlib.rsl.ru/rsl01003000000/rsl01003713000/rsl01003713486/rsl01003713486.pdf Граф Лев Толстой, великий писатель земли русской, в портретах, гравюрах, живописи, скульптуре, карикатурах]. Составили [[Краснов, Платон Николаевич|П. Н. Краснов]] и Л. М. Вольф. {{СПб.}}; Т-во М. О. Вольф, 1903, 104 с. * [http://lib.russportal.ru/index.php?id=biogr.tolstoi_ln02 Определение Святейшего Синода, от 20-22 февраля 1901 года № 557, с посланием верным чадам Православной Грекороссийской Церкви о графе Льве Толстом] «Церковные ведомости». СПб., 1901. * [http://lib.russportal.ru/index.php?id=biogr.tolstoi_ln03 Письмо графини С. А. Толстой к Митрополиту С.-Петербургскому и Ладожскому Антонию (Вадковскому)] «Прибавления к Церковным ведомостям». СПб., 1901. * [http://lib.russportal.ru/index.php?id=biogr.tolstoi_ln04 Ответ митрополита Антония графине С. А. Толстой на её письмо по поводу оповещения святейшего Синода об отпадении от православной церкви графа Л. Н. Толстого] СПб., 1912. * {{Супрацоўнік РАН|52375|Льва Николаевича Толстого}} * [http://www.foma.ru/article/index.php?news=4860 Интервью Петра Толстого, праправнука Льва Николаевича, о творчестве Толстого и его отношениях с церковью] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131010174819/http://www.foma.ru/article/index.php?news=4860 |date=10 кастрычніка 2013 }} * ''Уильям Никелл.'' [http://krotov.info/history/20/1900/19100911.html Смерть Толстого и жанр публичных похорон в России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150404165140/http://krotov.info/history/20/1900/19100911.html |date=4 красавіка 2015 }} * [http://www.olrs.ru/ Общество любителей русской словесности им. Л. Н. Толстого]. * [http://russia-today.narod.ru/past/gen/tolstoy_lev_nic.htm Родословная графа Л. Н. Толстого]. * {{rodovid|113579}} * {{cite web|url=http://elib.gnpbu.ru/sections/0100/tolstoj/|title=Биография и основные труды Л. Н. Толстого на сайте Научной педагогической электронной библиотеки|publisher=elib.gnpbu.ru|access-date=15 чэрвеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809232813/http://elib.gnpbu.ru/sections/0100/tolstoj/|archive-date=9 жніўня 2016|url-status=dead}} * [http://zpalochka.narod.ru/bibl.html «Сайт близких единомышленников Л. Н. Толстого».] Работы толстовцев 1880—1986 г.г. и далее. === Творчасць Л. М. Талстога === === Зборы сачыненняў === * {{кніга |аўтар=Толстой Л. Н. |загаловак=Полное собрание сочинений в 90 томах |спасылка= http://az.lib.ru/t/tolstoj_lew_nikolaewich/ |выданне= Юбилейное выданне |месца=М. |выдавецтва=Гослитиздат |год=1928—1958 |ref=ПСС, 90 т.}} * {{кніга |аўтар= Толстой Л. Н. |загаловак= Собрание сочинений в 22 томах |спасылка= http://rvb.ru/tolstoy/toc.htm |месца= М. |выдавецтва= «Художественная литература» |год= 1978—1985 |ref=Собр. соч., 22 т.}} * [http://www.feb-web.ru/feb/tolstoy/ ЭНИ «Лев Толстой» ] в Фундаментальной электронной библиотеке «Русская литература и фольклор». * [http://www.magister.msk.ru/library/tolstoy/tolstoy.htm Сочинения Л. Н. Толстого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230511060304/http://www.magister.msk.ru/library/tolstoy/tolstoy.htm |date=11 мая 2023 }} и статьи о нём. * [http://hobbitaniya.ru/tolstoyln/tolstoyln.php Сказки Толстого Льва Николаевича]{{Недаступная спасылка}}. * [http://www.chukfamily.ru/Kornei/Prosa/tolstoi.htm Последняя статья Льва Николаевича Толстого]. === Кінахроніка і аўдыёзапісы Л. М. Талстога === * [http://www.youtube.com/watch?v=h9QsDBSUR0I Кадры кинохроники с Л. Н. Толстым]. * [http://tolstoy.ru/media/audio-recordings/ Л. Н. Толстой читает сказку «Волк» (аудиозапись и текст)] * [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&pa=showbook&pid=131 Л. Н. Толстой читает свои 23 письма 1908—1909 годов]. * [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&pa=showbook&pid=132 Л. Н. Толстой читает прозу и статьи]. * [http://reportage.su/year/1908 Аудиозаписи Л. Н. Толстого (1908 год)] {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Талстой}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Драматургі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Талстыя|Леў Мікалаевіч]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Крымскай вайны]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Тульскай вобласці]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Ліпецкай вобласці]] fsxyj3ynzpvaubwa9gwod7uww9sfvba 0 52662 5175661 4414140 2026-08-05T07:12:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175661 wikitext text/x-wiki [[Выява:Blue Banana.png|thumb|Блакітны банан на карце Еўропы]] '''«Блакітны банан»''', '''«сіні банан»''' ({{lang-fr|Banane bleue}}) — паняцце, прапанаваны ў 1989 г. французскім вучоным [[Ражэ Бруна]] для найбольш эканамічна развітога рэгіёна [[Еўропа|Еўропы]]. У развіццё гэтай ідэі была таксама прапанаваная мадэль «залатога банана». Р. Бруно, які вырашыў падзяліць Еўропу на актыўныя і пасіўныя рэгіёны, назваў індустрыяльна развітую частку Еўропы ''«Boom Banana»'' («квітнеючы банан»), але з-за памылкі банан стаў блакітным. Блакітны (сіні) колер у назве таксама паказвае на колер сцяга [[Еўрапейскі саюз|аб'яднанай Еўропы]]. «Блакітным бананам» пазначаецца тэрыторыя [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]] з выключным эканамічным значэннем, пераўзыходзячая амерыканскія [[Босваш]], [[Чыпітц]], [[Сансан]] або азіяцкія [[мегалаполіс]]ы прыбярэжнага [[Кітай|Кітая]] і [[Японія|Японіі]]. «Блакітны банан» сфарміраваўся ў натуральных умовах [[Рыначная эканоміка|рыначнай эканомікі]], а не ў выніку працы якога-небудзь органа. Паўночны ўскраек «блакітнага банану» знаходзіцца ў старых цэнтрах сталеліцейнай і вугальнай індустрыі вакол [[Манчэстэр]]а і [[Бірмінгем]]а. Далей «блакітны банан» праходзіць у паўднёвым напрамку праз [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] і Лонданскую [[Агламерацыя|агламерацыю]]. Свой выгін банан робіць на кантыненце, увабраўшы ў сябе паўночную частку [[Бельгія|Бельгіі]], паўднёвую частку [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Рандштад]], [[Рурскі рэгіён]], а таксама [[Дзюсельдорф]] і агламерацыю [[Кёльн-Бон]]. Далей праходзіць уздоўж [[Рэйн]]а, уключаючы [[Франкфурт-на-Майне]] і [[Рэйнска-Майнскі рэгіён]], затым праз [[метрапольны рэгіён]] [[Рэгіён Рэйн-Некар|Рэйн-Некар]] у метрапольны рэгіён [[Штутгарт]] і праз [[Швейцарыя|Швейцарыю]] на паўночны захад [[Італія|Італіі]], у гарады [[Турын]], [[Мілан]] і [[Генуя|Геную]]. Так званы '''«[[Залаты банан]]»''' адгаліноўваецца ад «блакітнага банана» з працягам па ўзбярэжжы [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]] (з гарадамі [[Ніца]], [[Марсель]], [[Манпелье]] і [[Барселона]]) да [[Іспанія|іспанскай]] [[Валенсія (аўтаномная супольнасць)|Валенсіі]]. == Спасылкі == * {{ref-fr}} [http://www.mgm.fr/PUB/Mappemonde/M202/Brunet.pdf Артыкул Ражэ Бруно] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110718111204/http://www.mgm.fr/PUB/Mappemonde/M202/Brunet.pdf |date=18 ліпеня 2011 }} [[Катэгорыя:Еўрапейскі Саюз]] [[Катэгорыя:Эканоміка Еўропы]] [[Катэгорыя:Мегалаполісы]] 3070bnzyqike5gz69fr7w8dlck5kxg4 0 53491 5175580 5156810 2026-08-04T22:45:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175580 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускае грамадска-культурнае таварыства |абрэвіятура = БГКТ |назва на мове арыгінала = {{lang-pl|Białoruskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne w Polsce}} |лагатып = |выява = Siedziba_BTSK_na_ulicy_Warszawskiej_11_w_Białymstoku.JPG |подпіс = Сядзіба БГКТ па вуліцы Варшаўскай, 11 у Беластоку |дата заснавання = [[26 лютага]] [[1956]] |дата роспуску = |колькасць удзельнікаў = |тып = грамадская арганізацыя |назва пасады кіраўніка = Старшыня |кіраўнік = [[Базыль Сегень]] |назва цэнтра = |цэнтр = |узнагароды = |афіцыйны сайт = |місія = |сфера дзейнасці = |месца знаходжання = [[Беласток]], вул. Варшаўская, д. 11 }} '''Беларускае грамадска-культурнае таварыства (БГКТ)''' ({{lang-pl|Białoruskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne w Polsce}}) — грамадская арганізацыя беларусаў у [[Польшча|Польшчы]], якая праводзіць культурна-асветную работу сярод беларускага насельніцтва Польшчы. Дзейнасць Беларускага грамадска-культурнага таварыства накіравана на развіццё беларускай нацыянальнай асветы i культуры ў супрацоўніцтве i дыялогу з польскай культурай, а таксама з культурамі іншых нацыянальных меншасцяў, якія пражываюць у Польшчы. БГКТ штогод ладзіць на [[Усходняя Беласточчына|Беласточыне]] шмат розных культурніцкіх мерапрыемстваў, найстарэйшае — штогадовы агульнапольскі фестываль «Беларуская песня». Штогод ладзіць конкурс «[[Дэкламатарскі конкурс «Роднае слова»|Роднае слова]]». == Гісторыя == [[Файл:Wejscie do siedziby BTSK na ulicy Warszawskiej 11 w Białymstoku.JPG|міні|злева|Уваход у сядзібу БГКТ, Беласток]] Устаноўчы з'езд Беларускага грамадска-культурнага таварыства адбыўся 26 лютага [[1956]] года ў памяшканні Ваяводскага Таварыства польска-савецкай дружбы ў [[Беласток]]у (вул. Сянкевіча 3). У з'ездзе прыняло ўдзел каля 400 прадстаўнікоў беларускай нацыянальнай меншасці і гасцей з усёй [[Польшча|Польшчы]]. З'езд вёў [[Піліп Кізевіч]], а з дакладам выступіў [[Георгій Валкавыцкі]]. Быў прыняты статут БГКТ, створана Галоўнае праўленне ў складзе 45 асобаў, якое абрала 9-асабовы прэзідыум на чале са старшынём Аляксандрам Давідзюком і сакратаром Аляксеем Казлом. Былі створаны аддзелы БГКТ у [[Бельск Падляскі|Бельску]], [[Гайнаўка|Гайнаўцы]], [[Гарадок|Гарадку]], [[Саколка|Саколцы]], [[Семятычы|Сямяцічах]] і [[Варшава|Варшаве]]. [[4 сакавіка]] [[1956]] выйшаў першы нумар тыднёвіка [[Ніва (1956)|«Ніва»]], а ў [[1958]] пачаў выходзіць штогадовы «[[Беларускі каляндар]]». У верасні 1957 года БГКТ налічвала 1007 членаў у 40 гуртках. Звыш паловы арганізацыі знаходзілася ў Бельскім і Гайнаўскім паветах. Дзейнічалі 24 калектывы мастацкай самадзейнасці, у тым ліку 10 драмгурткоў, 6 харавых, па 3 дэкламатарскія і танцавальныя, а таксама 2 інструментальныя. [[8 чэрвеня]] [[1958]] года пры таварыстве ўтварылася [[Беларускае літаратурнае аб’яднанне «Белавежа»|Беларускае літаратурнае аб’яднанне]]. У [[1963]] годзе быў створаны грамадскі камітэт пабудовы беларускага музея, на чале якога стаяў [[Мікалай Самоцік]]. У [[1966]] у [[Белавежа|Белавежы]] адкрыўся Рэгіянальны беларускі этнаграфічны музей. Культурніцкая ўстанова праіснавала да [[1973]] года. У [[1983]] паўстаў грамадскі камітэт пабудовы музея ў [[Гайнаўка|Гайнаўцы]], які ўзначаліў [[Канстанцін Мікалаевіч Майсеня|Канстанцін Майсеня]]. Музей беларускай культуры, цяпер [[Музей і асяродак беларускай культуры ў Гайнаўцы]], быў пабудаваны ў [[1995]], а канчаткова завершаны ў [[2003]] годзе. У 2022 годзе Беларускае грамадска-культурнае таварыства адмовілася ад супрацоўніцтва з Беларуссю.<ref>[https://wb24.org/be/2022/05/03/bjelaruskaje-hramadska-kulturnaje-tavarystva-polscy-admovilasja-ad-supraconictva-z-bjelarussju/ Беларускае грамадска-культурнае таварыства ў Польшчы адмовілася ад супрацоўніцтва з Беларуссю]</ref> == Старшыні == * Аляксандр Давідзюк (1956—1958) * Уладзімір Станкевіч (1958—1960) * [[Лідзія Бялецкая]] (1960—1962) * Макар Дземяновіч (1962) * Міхась Хмялеўскі (1963—1966) * [[Вінцук Склубоўскі]] (1966—1969) * Міхась Хмялеўскі (1969—1972) * [[Мікалай Самоцік]] (1972—1983) * [[Аляксандр Баршчэўскі]] (1984—1993) * [[Ян Сычэўскі]] (1992—2022)<ref>[https://nashaniva.com/311915 Памёр Ян Сычэўскі]</ref> * [[Базыль Сегень]] (з 2022)<ref>[https://www.radio.bialystok.pl/pogon/index/id/212523l Nowy przewodniczący BTSK o planach działalności organizacji 08.04.2022]</ref><ref>[https://www.polskieradio.pl/396/7817/artykul/2973021,%D1%83-%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%86%D1%8B-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E-%D1%84%D1%96%D0%BD%D0%B0%D0%BB-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8E-%C2%AB%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F%C2%BB У Гайнаўцы прайшоў фінал фестывалю «Беларуская песня»]</ref> == Літаратура == * Сычэўскі Я. Удзел Беларускага грамадска-культурнага таварыства ў цывілізацыйным дыялогу культур беларуска-польскага памежжа // Беларуская дыяспара як пасрэдніца ў дыялогу цывілізацый: Матэрыялы III Міжнар. кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый». «Беларускі кнігазбор», Мінск, 2001 г., ISBN 985-6638-15-1 * [http://kamunikat.org/?pubid=9172 Беларускі каляндар // Галоўнае праўленне Беларускага грамадска-культурнага таварыства ў Польшчы, Мінск, 1996 г., ISBN 985-01-0110-5] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200401135302/http://kamunikat.org/?pubid=9172 |date=1 красавіка 2020 }} * [http://kamunikat.org/?pubid=9145 Беларускі каляндар // Галоўнае праўленне Беларускага грамадска-культурнага таварыства, Беласток, 1966 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200401135148/http://kamunikat.org/?pubid=9145 |date=1 красавіка 2020 }} * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=40677 Беларускі Музей у Гайнаўцы / Тамаш Ціханюк. — Гайнаўка : Аб’яднанне Музей і Асяродак Беларускай Культуры ў Гайнаўцы, 2012. — ISBN 978-83-63609-24-5]{{Недаступная спасылка}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Беларускае грамадска-культурнае таварыства| ]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Беластока]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1956 годзе]] [[Катэгорыя:1956 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Польшчы]] 2vb3mplc637m35fo5mdkesgicw7jllz 0 54287 5175709 3482459 2026-08-05T08:52:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175709 wikitext text/x-wiki '''Брахікалон''' ({{lang-grc|βραχύς}} - кароткі, κῶλον - член) — аднадольны вершаваны памер (верш з адных толькі націскных складоў). Вядомыя прыклады брахікалону познерымскіх часоў. У беларускай паэзіі сустракаецца досыць рэдка, напрыклад: <pre>Змрок. Зор жвір. Ноч. Воч вір.</pre> ([[Эдуард Акулін]])<ref>{{Cite web |url=http://kamunikat.org/download.php?item=5134.html&pubref=5133 |title=Эдуард Акулін, "Радно" (вершы) |access-date=20 мая 2010 |archive-date=17 верасня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090917172245/http://kamunikat.org/download.php?item=5134.html&pubref=5133 |url-status=dead }}</ref> {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Метрыка]] fj5h5ril7tcddecbw3l6palnh9ico8l 0 59014 5175592 4539693 2026-08-05T00:47:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175592 wikitext text/x-wiki '''Беларуская хрысціянска-дэмакратычная злучнасць (БХДЗ)''' — грамадска-палітычная арганізацыя. Створана на ўстаноўчай канферэнцыі ў [[Мінск]]у [[1 чэрвеня]] [[1991]] г., прынята праграма і Статут, зарэгістравана [[16 снежня]] [[1991]] г. Штаб-кватэра знаходзілася ў Мінску. Абвясціла сябе пераемніцай [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]<ref name>БЭ ў 18 тамах. Т.2., Мн., 1997, С.431.</ref> ([[1917]]—[[1940]]). Кіруючы орган — каардынацыйная рада. Асноўная мэта — духоўна-маральнае, нацыянальнае, палітычнае і эканамічнае адраджэнне Беларусі на прынцыпах негвалтоўнасці, плюралізму, прыватнай уласнасці, хрысціянскага брацтва з усімі народамі. Злучнасцю ў [[1991]] г. адноўлена выданне газеты «[[Беларуская крыніца (1991)|Беларуская крыніца]]», галоўны рэдактар — [[Алесь Траяноўскі]].<ref>[http://kamunikat.com/download.php?item=45003-1.pdf&pubref=45003 Сто гісторыяў веры і волі]{{Недаступная спасылка}} — с. 162</ref> Ядро арганізацыі складалі 102 дэлегаты ўстаноўчай канферэнцыі, пераважна беларускамоўныя прадстаўнікі інтэлігенцыі маладога і сярэдняга ўзросту. Моўных, нацыянальных ці ўзроставых абмежаванняў не існавала, але сябрам БХДЗ, паводле Статута, можа быць той, хто падзяляе маральна-этычныя запаветы Хрыста. Кіруючыя органы: Каардынацыйная Рада і Управа. Было абрана 5 сустаршынь: [[П. Сілка]] (сустаршыня-каардынатар), [[Ірына Багдановіч|І. Багдановіч]], [[М. Рэшкаў]], [[Эрнст Сабіла|Э. Сабіла]] і [[Ф. Янушкевіч]]. Буйнейшыя арганізацыі былі створаны ў [[Брэст|Брэсце]], [[Гомель|Гомелі]], [[Гродна|Гродне]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Мінск]]у, [[Полацк]]у. Паводле кс. [[Раман Дзванкоўскі|Рамана Дзванкоўскага]], арганізацыя між іншага выступала супраць [[польская мова|польскай мовы]] ў каталіцкіх касцёлах ў Беларусі і імкнулася да іх поўнай [[беларусізацыя|беларусізацыі]]<ref name=a>{{кніга | аўтар = [[Roman Dzwonkowski]] | частка = Sytuacja religijna Polaków na Białorusi| загаловак = Polska-Białoruś. Problemy sąsiedztwa| адказны = pod red. Henryka Chałupczaka i Elżbiety Michaluk| месца = Lublin| выдавецтва = Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej| год = 2005| старонкі = 95| старонак = 284| isbn = 83-227-2388-1}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://cdu.at.tut.by/default.html Сайт арганізацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140924081431/http://cdu.at.tut.by/default.html |date=24 верасня 2014 }} {{Партыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі Беларусі]] py6no8l4phdsnwxmofp0mx416z9pvkc 0 59160 5175663 4750925 2026-08-05T07:16:43Z Дэно 12897 5175663 wikitext text/x-wiki {{картка тэатра |назва=Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя М.Горкага |месцазнаходжанне=[[Вуліца Валадарскага (Мінск)|вул. Валадарскага]], д. 5, г. [[Мінск]] |lat_dir = |lat_deg = 53.898235 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 27.550857 |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |ранейшыя назвы = Дзяржаўны рускі драматычны тэатр Беларускай ССР |заснаваны = 1932 |дырэктар = [[Наталля Мікалаеўна Грамыка]] |мастацкі кіраўнік = [[Сяргей Міхайлавіч Кавальчык]] |галоўны рэжысёр = |галоўны дырыжор = |галоўны балетмайстар = |галоўны хормайстар = |сайт=http://www.rustheatre.by |фота= |памер = |карта = Беларусь Мінск Цэнтр |подпіс=Будынак тэатра |Commons=Maxim Gorky National Academic Drama Theatre }} '''Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага''', таксама '''Рускі тэатр''' — драматычны тэатр горада [[Мінск]]а, рэпертуар якога складаецца з пастановак рускай і сусветнай класікі. Усе спектаклі ідуць на рускай мове. == Гісторыя == Тэатр быў створаны ў [[Бабруйск]]у ў 1927 годзе пад кіраўніцтвам [[Уладзімір Уладзіміравіч Кумельскі|Уладзіміра Кумельскага]]. З кастрычніка 1932 года — Дзяржаўны рускі драматычны тэатр Беларускай ССР. У 1935—1941 гг. тэатр працаваў у [[Магілёў|Магілёве]]. У гады вайны тэатр не працаваў. У 1944—1945 гг. тэатр працаваў у Магілёве. З красавіка 1945 г. да чэрвеня 1947 года — у Гродне. З ліпеня 1947 года пераехаў у Мінск. У красавіку 1994 года за высокія дасягненні ў галіне сцэнічнага мастацтва Дзяржаўнаму драматычнаму тэатру імя М. Горкага было прысвоена ганаровае званне «Акадэмічны». У 1999 годзе тэатру прысвоена ганаровае званне Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя М. Горкага. [[Файл:Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР.jpg|міні|злева|Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР]] Гісторыя тэатра прадстаўлена ва ўспамінах народнай артысткі Беларусі [[Ганна Браніславаўна Абуховіч|Ганны Абуховіч]] «Паўвека на сцэне» (літаратурная запіс [[Таццяна Мушынская|Таццяны Мушынскай]], 1987). Пасля масавых фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]], жорсткага разгону [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцый пратэстаў]], збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, ціску на [[Купалаўскі тэатр]] з боку ўладаў і звальнення яго дырэктара [[Павел Латушка|Паўла Латушкі]], калектыў тэатра падпісаў адкрыты ліст, у якім запатрабаваў прыцягнуць да адказнасці сілавікоў і асоб, якія аддавалі ім загады, спыніць скажэнне праўды ў дзяржаўных СМІ, а таксама выказаў салідарнасць з купалаўцамі<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=258017 Акцёры тэатра імя Горкага падтрымалі Купалаўскі: Прыцягнуць да адказнасці сілавікоў і асоб, якія аддавалі ім загады]</ref>. == Будынак == [[Файл:Мінск. Цэнтр у лістападзе 2018 (22).jpg|міні|Бакавы фасад у неамаўрытанскім стылі]] [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-2004-234, Minsk, Theater.jpg|міні|злева|Будынак Харальнай сінагогі ў маўрытанскім стылі, 1942]] На сённяшні дзень тэатр займае будынак [[Харальная сінагога (Мінск)|Харальнай (галоўнай) сінагогі]], пабудаваны ў 1906 годзе<ref>http://www.radzima.org/ru/minsk/choralnaya-sinagoga-3446.html</ref>. Будынак быў узведзены ў [[маўрытанскі стыль|маўрытанскім стылі]]. Уяўляў сабой трохнефавую [[базіліка|базіліку]]<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Мінск|32|Забудова вуліцы Валадарскага}}</ref>. Сродкі на ўзвядзенне сінагогі выдзяліла шматлікая яўрэйская абшчына горада. Пасля рэвалюцыі будынак сінагогі прыватызавалі. У 1923 годзе сінагогу пераабсталявалі ў [[Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР]], дзе праводзіліся лекцыі, з’езды і дэманстраваліся фільмы. Пазней тут размясціўся Дом культуры сакратарыята ЦВК імя [[Міхаіл Васільевіч Фрунзе|М. В. Фрунзе]]. [[Файл:Мінск. Вуліца Валадарскага, 5.jpg|thumb|Галоўны фасад]] У лістападзе 1926-га будынак быў перададзены ў карыстанне створанай арганізацыі «[[Белдзяржкіно]]». Неўзабаве тут адкрыўся [[кінатэатр]] «Культура» — адзін з самых буйных у той час у Беларусі. Глядзельная зала «Культуры» (першапачаткова харальная зала) славілася выдатнай [[акустыка]]й. Знакамітыя спевакі і артысты ([[Уладзімір Маякоўскі]], [[Леанід Уцёсаў]], [[Сяргей Лемешаў]] ды іншыя) аддавалі перавагу выступаць у часе гастроляў менавіта тут. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] будынак быў рэканструяваны ў [[1948]]—[[1950]] гадах па праекце архітэктара [[Міхаіл Іванавіч Бакланаў|Міхаіла Бакланава]]<ref>{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Бакланов Михаил Иванович}}</ref>. У ім размясціўся Рускі тэатр<ref>[http://www.oldmensk.net/publ/vulicy/valadarskaga/dom_5_tehatr_imja_m_gorkaga/39-1-0-119 вул. Валадарскага — дом № 05 — тэатр імя М.Горкага]</ref>. === Архітэктура === Цяпер гэта вялікая трохпавярховая пабудова, амаль прамавугольная ў плане, сіметрычнай [[Аб’ёмна-прасторавая кампазіцыя|аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі]]. Галоўны [[фасад]] вылучаны магутным шасцікалонным [[порцік]]ам з масіўным трохвугольным [[франтон]]ам і [[калон]]амі [[Карынфскі ордар|карынфскага ордара]]. Да галоўнага ўвахода вядзе высокі шматступеньчаты [[ганак]]. Вуглы фасада ўмацаваны плоскімі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]. Невялікія прамавугольныя [[вокны]] без [[ліштва]]ў. Цяпер у бакавых [[вітраж]]ы (мастак [[В. Позняк]])<ref name="ЗП"/>. ==== Інтэр’ер ==== Унутраная прастора таксама вырашана [[сіметрыя|сіметрычна]]. Былы цэнтральны [[неф]] пераабсталяваны ў [[глядзельная зала|глядзельную залу]], бакавыя — у [[фае]]. [[Сцэна]] і службовыя памяшканні займаюць паўночна-ўсходнюю частку<ref name="ЗП"/>. {{-}} <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Interior of Maxim Gorky National Academic Drama Theatre 01.JPG|Столя глядзельнай залы Interior of Maxim Gorky National Academic Drama Theatre 08.JPG|Інтэр’ер другога паверха тэатра Interior of Maxim Gorky National Academic Drama Theatre 09.JPG|Інтэр’ер другога паверха тэатра Interior of Maxim Gorky National Academic Drama Theatre 07.JPG|Глядзельная зала Interior of Maxim Gorky National Academic Drama Theatre 04.JPG|Фрагмент дэкору глядзельнай залы </gallery> === Мемарыяльныя дошкі === На будынку ўстаноўлены мемарыяльныя дошкі [[У. У. Маякоўскі|У. У. Маякоўскаму]] і ў гонар [[VI Усебеларускі з’езд Саветаў|VI Усебеларускага з’езда Саветаў]]<ref name="ЗП"/>. == Кіраўніцтва == === Дырэктары === * [[Эдуард Іванавіч Герасімовіч]] (1983—2025) * [[Наталля Мікалаеўна Грамыка]] (з 2025) === Мастацкае кіраўніцтва === Мастацкія кіраўнікі * [[Уладзімір Уладзіміравіч Кумельскі|Уладзімір Кумельскі]] (1932—1933 — мастацкі кіраўнік, да 1936 — дырэктар) * [[В. Княжыч]] (1933—1934) * [[А. Ражкоўскі]] (1934—1936) * [[Адольф Якаўлевіч Данаці|Адольф Данаці]] (1936—1938) * [[В. Бернс]] (1939) * [[Дзмітрый Аляксеевіч Арлоў|Дзмітрый Арлоў]] (1939—1941) Галоўныя рэжысёры: * [[Сяргей Фадзеевіч Уладычанскі|Сяргей Уладычанскі]] (1944—1946) * [[Дзмітрый Аляксеевіч Арлоў|Дзмітрый Арлоў]] (1946—1948) * [[Сяргей Фадзеевіч Уладычанскі|Сяргей Уладычанскі]] (1948—1952) * [[В. Фёдараў]] (1952—1958) * [[В. Дакутовіч]] (1958—1960) * [[М. Співак]] (1960—1964) * [[Вера Паўлаўна Рэдліх|Вера Рэдліх]] (1961—1963 — адначасова з М. Співаком як мастацкі кіраўнік) * [[А. Доброцін]] (1966—1968) * [[М. Сулімаў]] (1968—1969) * [[Ф. Шэйн]] (1969—1971) * [[Барыс Луцэнка]] (1974—1981) * [[Барыс Сяргеевіч Глаголін|Барыс Глаголін]] (1981—1983) * [[Валерый Маслюк]] (1983—1990) Мастацкія кіраўнікі: * [[Барыс Луцэнка]] (1991—2007) * [[Сяргей Міхайлавіч Кавальчык]] (з 2007 — спярша галоўны рэжысёр, пазней мастацкі кіраўнік) == Трупа == [[File:Khanuma Tsagareli in Maxim Gorky National Academic Drama Theatre 01.JPG|thumb|Музычны спектакль А. Цагарэлі «Ханума» 6 чэрвеня 2014 г.]] [[File:Khanuma Tsagareli in Maxim Gorky National Academic Drama Theatre 02.JPG|thumb|Музычны спектакль А. Цагарэлі «Ханума» 6 чэрвеня 2014 г.]] Народныя артысты Беларусі * [[Вольга Клебановіч]] * [[Аляксандр Леанідавіч Ткачонак|Аляксандр Ткачонак]] Заслужаныя артысты Беларусі * [[Людміла Былінская]] * [[Эдуард Мікалаевіч Гарачы|Эдуард Гарачы]] * [[Андрэй Душачкін]] * [[Ганна Маланкіна]] * [[Сяргей Чэкерэс]] * [[Уладзімір Шэлестаў]] Заслужаны артыст Расіі * [[Аляксандр Брухацкі]] == Былыя акцёры == * [[Вольга Фадзеева]] * [[Аляксей Шадзько]] * Народны артыст СССР [[Расціслаў Янкоўскі]] * [[Бела Масумян]] * [[Іван Мацкевіч]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЗП|Мінск|32|Забудова вуліцы Валадарскага}} == Спасылкі == {{ГККРБ|713Г000020}} {{Commons|Category:Maxim Gorky National Academic Drama Theatre}} * {{cite web | url = http://www.rustheatre.by/ | title = Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя М. Горкага | accessdate = 2009-11-01 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121116033158/http://www.rustheatre.by/ | archivedate = 16 лістапада 2012 | url-status = dead }} * {{Архіварта|nacyjanalny-akadjemichny-dramatychny-tjeatr-imja-maksima-gorkaga}} {{Тэатры Беларусі}} {{Тэатры Мінска}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1932 годзе]] [[Катэгорыя:Тэатры Мінска]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Максіма Горкага]] [[Катэгорыя:Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага| ]] [[Катэгорыя:Колішнія сінагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вуліца Валадарскага (Мінск)]] [[Катэгорыя:1947 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Міхаіла Бакланава]] 39fvqsum9z1o3efevj0gr9yft2ammw6 0 59350 5175703 4558682 2026-08-05T08:49:43Z Autumndancer 168015 5175703 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pillbox embrasures, Large, on Taunton Stop Line.JPG|thumb|Амбразура дзота]] '''Амбразура''' ({{lang-fr|embrasure}}) — прамавугольная, арачная або круглая адтуліна ў сценах [[абарончае збыдаванне|абарончага збудавання]], бранявежах для вядзення агню з [[гармата|гармат]], [[кулямёт]]аў, [[мінамёт]]аў, а таксама для назірання за праціўнікам. Формы і памеры амбразуры залежаць, ад віду зброі, сектара абстрэлу (назірання), умоў стральбы. Іншы раз для закрыцця амбразуры, калі праз яе не вядуць агонь (назіраюць), ставяць бранявую засланку. У беларускім абарончым дойлідстве вядома з 16 стпгоддзя (у Гродзенскім Старым, Мірскім замках, Брэсцкай і Бабруйскай крэпасцях і інш.). == Літаратура == * ''Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік.'' Мінск, 1993. ISBN 5-85700-078-5 == Спасылкі == {{Commons|Category:Embrasures}} {{Фартыфікацыя}} [[Катэгорыя:Фартыфікацыя]] qasey4phxofs9vmc34ja00qc52inc2h 5175707 5175703 2026-08-05T08:50:44Z Autumndancer 168015 5175707 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pillbox embrasures, Large, on Taunton Stop Line.JPG|thumb|Амбразура дзота]] '''Амбразура''' ({{lang-fr|embrasure}}) — прамавугольная, арачная або круглая адтуліна ў сценах [[абарончае збудаванне|абарончага збудавання]], бранявежах для вядзення агню з [[гармата|гармат]], [[кулямёт]]аў, [[мінамёт]]аў, а таксама для назірання за праціўнікам. Формы і памеры амбразуры залежаць, ад віду зброі, сектара абстрэлу (назірання), умоў стральбы. Іншы раз для закрыцця амбразуры, калі праз яе не вядуць агонь (назіраюць), ставяць бранявую засланку. У беларускім абарончым дойлідстве вядома з 16 стпгоддзя (у Гродзенскім Старым, Мірскім замках, Брэсцкай і Бабруйскай крэпасцях і інш.). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Амбразура||}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Embrasures}} {{Фартыфікацыя}} [[Катэгорыя:Фартыфікацыя]] 9okp9ar6ybect9zcqwm971cql3gdf9w 5175708 5175707 2026-08-05T08:52:34Z Autumndancer 168015 5175708 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pillbox embrasures, Large, on Taunton Stop Line.JPG|thumb|Амбразура дзота]] '''Амбразура''' ({{lang-fr|embrasure}}<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}}</ref>) — прамавугольная, арачная або круглая адтуліна ў сценах [[абарончае збудаванне|абарончага збудавання]], бранявежах для вядзення агню з [[гармата|гармат]], [[кулямёт]]аў, [[мінамёт]]аў, а таксама для назірання за праціўнікам. Формы і памеры амбразуры залежаць, ад віду зброі, сектара абстрэлу (назірання), умоў стральбы. Іншы раз для закрыцця амбразуры, калі праз яе не вядуць агонь (назіраюць), ставяць бранявую засланку. У беларускім абарончым дойлідстве вядома з 16 стпгоддзя (у Гродзенскім Старым, Мірскім замках, Брэсцкай і Бабруйскай крэпасцях і інш.). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Амбразура||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Embrasures}} {{Фартыфікацыя}} [[Катэгорыя:Фартыфікацыя]] agezgzx8hh87g947ot1ci6aaegv3kr0 0 64043 5175728 5067086 2026-08-05T09:27:17Z Aliaksei Lastouski 75892 5175728 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} [[Файл:Ben-Zvi, Yaacov Zrubavel, Ben-Gurion, Brenner, Aharon Reuveni.jpg||thumb|250px|Якаў Зрубовел з іншымі яўрэйскімі дзеячамі (стаіць у другім радзе першы злева), [[1912]] год.]] '''Якаў Зрубовел (Віткін)''' ({{ДН|||1886}}, {{МН|Палтава||горад Палтава}} — {{ДС|||1967}}, {{МС|Тэль-Авіў||}}) — [[Яўрэі|яўрэйскі]] дзеяч, адзін з лідараў партыі «[[Паалей Цыён]]». == Біяграфія == Нарадзіўся і жыў у [[Палтава|Палтаве]], у [[1906]] годзе ўцёк ад пераследу паліцыі ў [[Вільнюс|Вільню]], дзе заснаваў яўрэйскае таварыства «Дэр хамер». Пасля арыштаваны, але апраўданы судом. Эмігрыраваў у [[Аўстрыя|Аўстрыю]], пасля ў [[Палесціна|Палесціну]], дзе быў генеральным сакратаром партыі «Паалей Цыён». У [[1914]] годзе арыштоўваўся [[Турцыя|турэцкімі]] ўладамі, уцёк, у [[1917]] годзе вярнуўся ў [[Расія|Расію]]. У канцы 1917 года быў кааптаваны ў склад Выканаўчага камітэта Рады [[Першы Усебеларускі з’езд|Першага Усебеларускага з’езда]] як адзін з прадстаўнікоў яўрэйскай нацыянальнай меншасці. Пасля ў [[Кіеў|Кіеве]] ўдзельнічаў у працы [[Яўрэйская нацыянальная рада Украіны|Яўрэйскай нацыянальнай рады Украіны]]. У міжваенны час адзін з лідараў партыі «Паалей-Сіён» у [[Польшча|Польшчы]]. З [[1935]] г. у [[Ізраіль|Ізраілі]], браў удзел у выданні кніг і часопісаў на [[ідыш]]ы, патрабаваў афіцыйнага статусу для гэтай мовы. Адзін з заснавальнікаў [[Таварыства ізраільска-савецкай дружбы]]. == Спасылкі == * [https://congressforjewishculture.org/lexicon/t/4259 Біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231225130911/https://congressforjewishculture.org/lexicon/t/4259 |date=25 снежня 2023 }} * {{ЭЯЭ|11646|Зрубавел Яаков}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зрубовел Якаў}} [[Катэгорыя:Палітыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Украіны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першага Усебеларускага з’езда]] r7p3pe13zgpp6viia0e2ak6xgosmqar 0 65391 5175800 4443186 2026-08-05T11:07:53Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль, арфаграфія 5175800 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Палац спорту}} {{Стадыён |назва = Палац спорту |выява = Минский дворец Спорта - panoramio.jpg |lat_dir =N |lat_deg =53 |lat_min =54 |lat_sec =38 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =32 |lon_sec =58 |region =BY |CoordScale =10000 |памер = |каментар = |месцазнаходжанне = [[Выява:Flag_of_Minsk,_Belarus.svg|22px|border|Сцяг Мінска]] [[Мінск]]| |пабудаваны = [[1966]] |кошт = |адкрыты = |ёмістасць = 3 311 |каманда = [[Мінскія зубры, моладзевая хакейная каманда|МХК «Мінскія зубры»]] |габарыты = 61х30 |Commons = }} '''Мінскі палац спорту''' — шматфункцыянальны спартыўна-канцэртны комплекс у [[Мінск]]у, размешчаны па [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекце Пераможцаў]], 4, каля [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|ракі Свіслач]]. Палац можа прымаць спаборніцтвы па 22 відах спорту, а таксама канцэрты і іншыя відовішчныя мерапрыемствы. Умяшчальнасць у спартыўным варыянце складае 3311 гледачоў, у канцэртным — 4500. == Гісторыя == [[Файл:Minsk1981-11.jpg|міні|злева|Палац спорту ў 1981 годзе]] Праект Рэспубліканскага Палаца спорту быў распрацаваны аўтарскім калектывам інстытута «[[Белдзяржпраект]]» у складзе галоўнага архітэктара [[С. Д. Філімонаў|С. Д. Філімонава]], архітэктара [[Валянцін Мікалаевіч Малышаў|Малышава В. М.]] і галоўнага інжынера праекта Каржэўскага В. У. Будаўніцтва вялося з верасня 1963 да мая 1966 года з [[жалезабетон]]у і стальных канструкцый. У свой час было найбольшым у рэспубліцы закрытым спартыўным збудаваннем шматмэтавага прызначэння і першым у краіне, створаным па новай асіметрычнай планіровачна-тэхналагічнай схеме. Асаблівасцю праекта было асіметрычнае размяшчэнне гледачоў на стацыянарных [[трыбуны|трыбунах]] і сцэна на процілеглым боку спартыўнай пляцоўкі. Дадзенае рашэнне ў спалучэнні з выкарыстаннем зборных трыбун у [[партэр]]ы, дазваляла ператвараць арэну ў [[канцэртная зала|канцэртную залу]]. Праект стаў тыпавых і быў паўторна рэалізаваны ў {{нп5|Юнацтва (палац спорту, Чалябінск)|Чалябінску|ru|Юность (дворец спорта, Челябинск)}}, [[Днепрапятроўск]]у, {{нп5|Палац спорту валгаградскіх прафсаюзаў|Валгаградзе|ru|Дворец спорта волгоградских профсоюзов}} і [[Палац спорту (Вільня)|Вільні]]. У 1984 годзе Палац спорту уключаны ў Пералік помнікаў гісторыі і культуры БССР. == Архітэктура == Амаль квадратны ў плане (82×78 м) будынак пастаўлены на [[подыум]] з каскадам [[лесвіца|лесвіц]], вырашаны ў лаканічных формах. [[Кампазіцыя (архітэктура)|Кампазіцыя]] галоўнага фасада заснавана на рытме магутных нахіленых жалезабетонных [[пілон]]аў, якія падтрымліваюць навісаючы аб’ём [[глядзельная зала|глядзельнай залы]], вылучанай суцэльнай на ўсю шырыню [[фасад]]а агароджай [[балкон]]а. [[Рытм (архітэктура)|Рытм]] бакавых фасадаў вырашаны чаргаваннем высокіх праёмаў з [[шклаблок|шклаблочным]] запаўненнем і вузкіх пілонаў. Да бакавых фасадаў прылягаюць нізкія выцягнутыя крылы. [[Планіроўка|Планіровачная]] і функцыянальная арганізацыя будынка простая і выразная. Глядзельная зала (па 4 тысяч месцаў, пры трансфармацыі залы і арэны — да 6 тысяч месцаў) разлічана на правядзенне спаборніцтваў па 22 відах спорту, [[канцэрт]]аў, тэатралізаваных відовішчаў, [[сход]]аў, [[мітынг]]аў, паказ кінафільмаў. Тэхнічнае абсталяванне дазваляе ствараць ледзяную пляцоўку для хакея, [[фігурнае катанне|фігурнага катання]] на каньках, [[Спартыўны балет на лёдзе|балета на лёдзе]]. Мае 2 спартыўныя залы, адміністрацыйныя і дапаможныя памяшканні. Стальныя [[Ферма (канструкцыя)|фермы]] перакрыцця залы з сінтэтычным пакрыццём. У аздобе сцен выкарыстана дэкаратыўная драўляная [[шалёўка]]. Шырокае [[фае]] першага паверха (размешчаны [[гардэроб]]ы) мае [[суцэльнае зашкленне]], падшыўную столь. Бакавыя двухмаршавыя лесвіцы аб’ядноўваюць фае з цокальным паверхам і фае другога паверха. У апрацоўцы [[інтэр’ер]]аў выкарыстаны рыфлёныя пліты з белага [[мармур]]у, [[фанероўка]], наборная [[мазаіка|мазаічная]] падлога. == Дырэктары == * [[Генадзь Паўлавіч Аляксеенка]] == Гл. таксама == * [[Мінск-Арэна]] == Літаратура == * {{крыніцы/ЗП|Мінск|233б|Палац спорту}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.sportpalace.by Афіцыйны сайт «Палаца спорту»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130619034955/http://sportpalace.by/ |date=19 чэрвеня 2013 }} {{Славутасці Мінска}} [[Катэгорыя:Лядовыя арэны Беларусі]] [[Катэгорыя:Спартыўныя збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:1966 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Валянціна Малышава]] [[Катэгорыя:Праспект Пераможцаў (Мінск)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Сяргея Філімонава]] nnt1rn6qt0wy840vvaziwzw3jv384km 0 73519 5175765 5072255 2026-08-05T10:33:50Z K.shytal 58227 /* Творчасць */ дадаў пра верш часоў І Сусветнай 5175765 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Маслоўская}} {{цёзкі2|Мурашка}} {{асоба | выява = Вера Маслоўская (Матэйчук, Карчэўская) Wiera Masłowska (Matejczuk, Karczewska), Беласток, Białystok 1923.jpg | апісанне выявы = Вера Маслоўская падчас [[Працэс 45-ці|«працэсу 45-ці»]]. }} '''Вера Ігнатаўна Маслоўская''' (дзявоч. '''Матэйчук''', у другім шлюбе '''Карчэўская''', псеўд. ''Мурашка, Вера Мурашка, Беларуская Мурашка''; {{ДН|24|3|1896}}, [[Агароднічкі]], цяпер [[Падляскае ваяводства]], [[Польшча]] — {{ДС|23|1|1981}}) — беларуская грамадска-палітычная і культурная дзяячка, адна з пачынальнікаў беларускага школьніцтва на [[Беласточчына|Беласточчын]]е, [[паэтэса]].<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/sumezhzha/125-gadou-z-dnya-naradzhennya-very-maslousk |title=Радыё Рацыя. 125 гадоў з дня нараджэння Веры Маслоўскай |access-date=28 сакавіка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417120422/https://www.racyja.com/sumezhzha/125-gadou-z-dnya-naradzhennya-very-maslousk/ |archivedate=17 красавіка 2021 |url-status=dead }}</ref> == Біяграфія == [[Файл:Фракцыя Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў.jpg|thumb|410px|Вера Маслоўская сярод чальцоў фракцыі [[БПСР|Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] на [[Першая Усебеларуская канферэнцыя|Першай Усебеларускай палітычнай канфэрэнцыі]] ў [[Прага|Празе]] (1921).]] Вера Матэйчук нарадзілася ў сялянскай сям'і. Атрымала пачатковую адукацыю ў Агароднічках і Супраслеўскай школе для дзяўчат, затым працавала на тэкстыльнай фабрыцы. Вызначылася як арганізатар забастоўкі работнікаў, за што была звольнена з працы. Матэрыяльнае становішча не дазваляла на далейшую нармальную вучобу, Вера вучылася дома і ў 1914 здала экстэрнам выпускныя экзамены ў [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя|Свіслацкай настаўніцкай семінарыі]]. Але, калі дыплом настаўніцы быў ужо на руках, выбухла вайна. У канцы 1915 нямецкія акупацыйныя ўлады пастанавілі, што школьныя заняткі павінны адбывацца на роднай мове насельніцтва. Так паўстала магчымасць арганізацыі беларускіх школ. У 1917 Вера зноў у [[Свіслач (горад)|Свіслачы]], на чатырохмесячных педагагічных курсах, якія працавалі пры новаарганізаванай [[Свіслацкая беларуская настаўніцкая семінарыя|беларускай настаўніцкай семінарыі]]. Закончыўшы іх, накіроўваецца ў вёску Грабавец Арлянскай гміны (цяпер Дубіцкая гміна, Гайнаўскі павет, Польшча), дзе арганізуе беларускую народную школу, якой кіруе на працягу двух гадоў. У жніўні 1919 павышае свай кваліфікацыі на [[Віленскія беларускія настаўніцкія курсы (1919)|беларускіх настаўніцкіх курсах]] у [[Вільня|Вільні]], дзе ўключаецца ў рэвалюцыйны рух. На працягу 1919/20 школьнага года настаўнічала на Міншчыне (в. [[Карма]] Ігуменскага павета), была школьным інструктарам на [[Барысаўскі павет|Барысаўскі]] і [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]ы. Адна з заснавальніц і старшыня Цэнтральнага саюза беларусак, створанага вясной 1920 ў Мінску. Прымкнула да [[БПС-Р]], пад уплывам [[П. Бадунова]]й напісала свой першы верш «Ідзі!», надрукаваны 27 чэрвеня 1920 ў мінскай газеце [[Беларусь (газета, Мінск)|«Беларусь»]]. [[12 лютага]] 1920 Вера выйшла замуж за Уладзіслава Маслоўскага, капітана польскай арміі, які неўзабаве загінуў на фронце. У канцы 1920 Вера Маслоўская вяртаецца ў родныя Агароднічкі з заданнем стварыць на тэрыторыі [[Беластоцкі павет|Беластоцк]]ага, [[Бельскі павет (Падляскае ваяводства)|Бельск]]ага, [[Сакольскі павет|Сакольскага паве]]таў падпольную паўстанчую арганізацыю. Кіраваў ёю ўрад Ластоўскага, які ў той час знаходзіўся ў [[Каўнас]]е. Пад канец 1921 паўстанчая арганізацыя мела ўжо свае ячэйкі ва ўсіх паветах Беласточчыны і Гродзеншчыны, а ў раёне Белавежскай пушчы — партызанскае злучэнне на чале з [[Герман Шыманюк|Германам Шыманюком]] (пс. «Скамарох»). У верасні 1921 г. ў [[Прага|Празе]] адбывалася [[Першая Усебеларуская канферэнцыя]], у якой Вера Маслоўская ўдзельнічала як дэлегат ад Беласточчыны і Гродзеншчыны (ехала ў Прагу з пашпартам [[БНР]] праз Літву, Балтыйскае мора і Германію). У Празе яна выступіла як аўтар рэзалюцыі аб змаганні за ўз'яднанне ўсіх беларускіх земляў. Пасля вяртання Маслоўскай на радзіму яе поле дзейнасці хутка пачало звужацца, у снежні 1921 ў падпольную арганізацыю пранік правакатар, у сакавіку 1923 г. 43 падпольшчыкі з Маслоўскай на чале апынуліся за кратамі беластоцкай турмы. Ад 14 да 22 мая 1923, адбываўся ў Беластоцкім акруговым судзе «[[Працэс 45-ці]]». Цэнтральнай яго фігурай была Вера Маслоўская, якую абвінавачвалі ў тым, што яна арганізавала і кіравала падпольнай арганізацыяй, удзельнічала ў пражскай канферэнцыі, супрацоўнічала з беларускім штабам у Мерачы ([[Літва]]). Маслоўская прызнала, што прымала самы актыўны ўдзел у арганізацыі, каб злучыць у адно цэлае ўсе часткі падзеленай Беларусі, аднак у гэтым віноўнай сябе не лічыць. Вера Маслоўская была прыгаворана да шасцігадовага турэмнага зняволення. Пакаранне адбывала ў [[Беласток]]у і Варшаве. Вялікую маральную падтрымку зняволенай і яе таварышам аказвала беларуская грамадскасць, у прыватнасці, актыў створанай летам 1922 [[БРА|Беларускай рэвалюцыйнай арганізацыі (БРА)]], [[Леапольд Родзевіч]] прысвяціў Маслоўскай верш «Начны светагляд». Дасылала Маслоўская на волю свае лісты і вершы. Сярод іх верш, прысвечаны органу БРА, «Вольны Сцяг», які быў надрукаваны ў гэтай жа газеце 16 верасня 1923. Вершы Маслоўскай у той час друкаваліся таксама ў рускай газеце «Рассвет», якая выдавалася ў Амерыцы. Дзякуючы старанням прадстаўніка савецкага [[Чырвоны крыж|Чырвонага крыжа]] ў Польшчы Стэфаніі Семпалоўскай Вера вызваляецца з турмы датэрмінова (чэрвень 1927). 21 лістапада 1927 выйшла замуж за Уладзіміра Карчэўскага. Як былы палітвязень доўгі час застаецца беспрацоўнай. Спачатку сям'я жыла ў [[Гайнаўка|Гайнаўцы]], а потым у [[Альпень|Альпен]]і на Палессі і ў [[Кодань|Кодані над Бугам]], дзе Вера была арганізатарам мастацкай самадзейнасці (у Альпені ставілі, між іншым, Купалаву «[[Паўлінка|Паўлінк]]у», ролю якой выконвала Вера). Да настаўніцкай працы Вера з мужам вяртаюцца толькі пры савецкай уладзе. З восені 1939 працавалі ў [[Калантаі|Каланта]]ях [[Ваўкавыскі павет (1921—1940)|Ваўкавыскага паве]]та, а летам 1940 вяртаюцца ў Агароднічкі. Тут арганізуюць беларускую няпоўную сярэднюю школу. У гэтай школе працавалі таксама ў часе нямецкай акупацыі (да Калядаў 1941), а пазней, калі яўнае навучанне было забаронена, вучылі дзяцей таемна. Восенню 1943 зноў адкрываецца беларуская школа ў Агароднічках, у якой надалей працуюць Карчэўскія. [[Файл:Вера Маслоўская (Матэйчук, Карчэўская) Уладзімір Карчэўскі, Супрасль, магіла. Wiera Masłowska (Matejczuk, Karczewska), Włodzimierz Karczewski, Supraśl, grób.jpg|міні|350x350пкс|Магіла Веры і Уладзіміра Карчэўскіх на праваслаўных могілках у Супраслі.]] У Агароднічках працавала Вера і пасля вайны, выкладаючы родную мову. Аднак у выніку тэрарыстычных дзеянняў падполля была вымушана спыніць настаўніцкую працу ў Агароднічках і ў чэрвені 1946 выехала ў [[Жагань]] на [[Сілезія|Сілезі]]і. Тут арганізавала дзіцячы сад, якім кіравала пяць гадоў. У палове 1951 вярнулася ў [[Супрасль]], дзе загадвала гарадской бібліятэкай, працавала ў Лізе жанчын, была выбрана раднай у беластоцкую Павятовую раду. З верасня 1958 на пенсіі. Памерла ў Супраслі, пахаваная на мясцовых могілках. == Творчасць == Пачала пісаць вершы на беларускай мове ў час Першай Сусветнай вайны, публікуючы іх на старонках газеты [[Гоман (газета, 1916)|"Гоман"]]. У №81 з 15 кастрычніка 1918 года быў надрукаваны верш "Малітва"<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Homan_bielaruskaja_wilenskaja_czasopis_Homan_bielorusskaja_vilenskaja_casopis_Wilnia,_1916-1918.pdf.zip/5152-1918-81B.pdf|аўтар=Мацяйчук, Вера|загаловак=Малітва|год=1918|мова=be|выданне=Гоман|тып=газета|месяц=10|чысло=15|нумар=81|старонкі=3}}</ref>. Вера Маслоўская стварыла няшмат вершаў, якія час ад часу з'яўляліся ў заходнебеларускім друку міжваеннай пары (1921 — 1939 гг.) пад літаратурнымі псеўданімамі ''Вера Мурашка, В. Мурашка, Беларуская Мурашка.'' [[Юры Туронак]] у невялічкім нарысе «Забытая ліра Веры Мурашкі» дае станоўчую ацэнку яе паэтычнай творчасці. <blockquote>''Паэтычная творчасць Веры Мурашкі вырасла на глебе нацыянальна-вызваленчай барацьбы ў пачатку дваццатых гадоў, удзельнікамі якой былі заходнебеларускія сяляне, рамеснікі і сельская інтэлігенцыя розных палітычных поглядаў і напрамкаў. Старонкі гераічнага народнага змагання, у якім актыўны ўдзел прымае сама паэтэса, былі вядучым матывам ранняга перыяду яе творчасці. ...вершы гэтага часу з'яўляюцца не толькі своеасаблівай дакументацыяй настрояў і імкненняў руху, але і важным інструментам яго прапаганды. На гэта паказвае іх высокая грамадзянская заангажаванасць, імкненне ўздзеяння на чытача, іх агітацыйная накіраванасць, што нярэдка перавышае мастацкія сродкі і формы вершаскладання.<br/>Гэтым мэтам служаць вершы «Мужык», у якім акрамя гаротнай долі селяніна моцна акцэнтуецца ўсведамленне яго чалавечай годнасці, а таксама «Ідзі!» — з ярка выражаным заклікам да працы і барацьбы за лепшую долю. Верш «Бацькаўшчыне» ўгрунтаваны на матывах узброенага змагання партызанскага злучэння, якое дзейнічала ў Белавежскай пушчы пад камандаваннем «[[Герман Шыманюк|Скамароха]]», а вершам «Беларускім партызанам» паэтэса адгукнулася на расправы палявых судоў над удзельнікамі падполля.<br/>Цяжка перажывала маладая паэтэса гады зняволення, пакутлівая атмасфера якіх знайшла адлюстраванне ў значнай колькасці вершаў, напісаных у 1923-27 г. за кратамі варшаўскага «Павяка»<ref>«Павяк» — турма ў Варшаве, збудаваная царскімі ўладамі ў 1829 — 1835 г. На сённяшні дзень не існуе.</ref> і беластоцкай турмы («Думкі», «За кратамі», «Птушка», «Вясна за кратамі» і інш.). Яны складаюць выразна акрэслены тэматычны цыкл яе творчасці, у якім пластычнае адлюстраванне панурых турэмных будняў і пякучай тугі па свабодзе і радзімай старонцы («Там, дзе Супрасль, Белавежа, думкі там ляцяць…») не пераходзіць у безнадзейнасць і роспач, а чаргуецца з моцнымі акцэнтамі веры.<br/>Аптымістычная візія жыцця шырока праяўляецца таксама ў яе лірыцы кахання ці апісаннях прыроды («Успамін», «Дзе, сонейка, ты», «Прамень», «У гаі»). Гэтая тэндэнцыя наглядаецца і ў своеасаблівым запаветным вершы «Хацела б я» — з ярка выражаным гуманістычным асэнсаваннем маралі і суадносін паміж людзьмі''.{{ref-be-x-old}}</blockquote> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Маслоўская Вера Ігнатаўна||188}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5|||90}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * Туронак Ю. Забытая ліра Веры Мурашкі // [[Ніва (газета)|Ніва]]. 1978. 5 сакавіка. * Гайдук М. З горда ўзнятым чалом // Ніва. 1978. 30 ліпеня. * Туронак Ю. Непакорная Вера // Беларускі каляндар. Беласток: БГКТ, 1990. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маслоўская Вера Ігнатаўна}} [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)]] m40mxdx9lt6jibn2wwb3s2d19w1ase2 0 76925 5175474 4411870 2026-08-04T14:30:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175474 wikitext text/x-wiki [[Выява:Rathaus Basel 2006 906.JPG|thumb|right|275px|Базельская ратуша.]] '''Базельская ратуша''' ({{lang-de|Basler Rathaus}}) — [[ратуша]] ў [[Швейцарыя|швейцарскім]] [[горад]]зе [[Базель|Базелі]]. Вядома, што на месцы сучаснай ратушы быў будынак [[1290]] года, палітычны цэнтр Базеля. У [[1356]] годзе [[Базельскае землетрасенне|моцнае землетрасенне]] разбурыла яго. У [[1501]] годзе было прынята рашэнне аб будаўніцтве новага будынка. Ратуша Базеля была пабудавана з [[Чырвоны колер|чырвонага]] [[пясчанік]]а ў [[Архітэктурны стыль|стылі]] [[Гатычны стыль|позняй готыкі]] ў [[1507]]—[[1513]] гадах на Рыначнай плошчы. У [[XVII стагоддзе|стагоддзі]] да будынка быў прыбудаваны левы [[флігель]], а ў [[1898]]—[[1904]] гг пабудавана [[вежа]].<ref>[http://www.universal-tours.ru/resort~143~Basel Базель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100801012949/http://www.universal-tours.ru/resort~143~Basel |date=1 жніўня 2010 }}</ref> Ва ўнутраным двары знаходзіцца [[статуя]] [[Консул (Старажытны Рым)|консул]]а [[Луцый Мунацый Планк|Луцыя Мунацыя Планка]] — заснавальнікаБазеля.<ref>[http://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=1269 Ратуша: фота і апісанне]{{Недаступная спасылка}}</ref> У цяперашні час у ратушы размешчаны органы [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчай]] (''Вялікі савет'') і [[Выканаўчая ўлада|выканаўчай]] улады [[Адміністрацыйны падзел Швейцарыі|кантона]] [[Базель-Штат]], а таксама [[мэр]]ыя Базеля. Ратуша даступная для наведвання [[турызм|турыстамі]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Rathaus Basel|Базельская ратуша}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Базель]] [[Катэгорыя:Ратушы]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Швейцарыі]] 918yfkzt2x4vdfzkjd6meegu74e3lv7 0 77260 5175530 5058871 2026-08-04T17:28:50Z 5175530 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Трактарны завод}} {{Картка кампаніі | назва= ААТ "Мінскі трактарны завод" | лагатып= | тып=[[Адкрытае акцыянернае таварыства]] | дэвіз=Працай мы славім Беларусь! | заснавана=[[29 мая]] [[1946]] | размяшчэнне= {{Сцяг|Беларусь}} г. [[Мінск]], [[Беларусь]] | ключавыя фігуры = [[Тарас Андрэевіч Мурог|Тарас Мурог]] (генеральны дырэктар) | галіна =[[машынабудаванне]] | прадукцыя =сельскагаспадарчыя трактары і машыны | абарот = | аперацыйны прыбытак = | чысты прыбытак = | лік супрацоўнікаў =больш 17 000 | аўдытар = | сайт=http://belarus-tractor.com/ }} [[Файл:Minski Traktorni Zavod (cropped).jpg|thumb|Мінскі трактарны завод]] ААТ '''«Мі́нскі тра́ктарны заво́д»''' (ААТ «'''МТЗ'''») — беларускі [[трактар]]ны завод. Уваходзіць у дзесятку найбуйнейшых вытворцаў [[сельскагаспадарчая тэхніка|сельскагаспадарчай тэхнікі]] ў свеце (8-10 % сусветнага рынку колавых трактароў)<ref>{{Cite web |url=http://belarus-tractor.com/ru/main.aspx?guid=1111 |title=Інфармацыя пра МТЗ на афіцыйным партале |access-date=5 красавіка 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140816010405/http://www.belarus-tractor.com/ru/main.aspx?guid=1111 |archivedate=16 жніўня 2014 |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == Завод быў заснаваны 29 мая 1946 года. Будаўніцтва трактарнага завода пачата ў [[1946]] г. Першая прадукцыя (пускавы рухавік [[ПД-10]]) атрымана ў 1948 годзе. Першы колавы трактар «Беларусь» [[МТЗ-2]] сышоў з канвеера 14 кастрычніка 1953 года. 3 1963 года выпускаўся трактар [[МТЗ-50]]. У 1974 годзе асвоена серыйная вытворчасць трактара [[МТЗ-80]] (з’яўляецца базавай мадэллю ўніфікаваных трактароў рознага прызначэння). У 1986 годзе пачата вытворчасць трактара [[МТЗ-102]]. У 1976 годзе заводу прысвоена імя [[У. І. Ленін]]а. У 1973 годзе завод стаў галаўным прадпрыемствам вытворчага аб’яднання «Мінскі трактарны завод імя У. I. Леніна»<ref name="Мінск">{{крыніцы/ЗП|Мінск}}</ref>. У 1971 годзе ў гонар 25-годдзя завода на п’едэстале каля цэнтральнай прахадной трактарнага завода ўстаноўлены [[Помнік першаму трактару «Беларусь»|першы трактар «Беларусь» МТЗ-102]]<ref name="Мінск"/>. У 1980 годзе ўгонар 40-годдзя завода на п’едэстале каля цэнтральнай прахадной трактарнага завода ўстаноўлены трактар «Беларусь» [[МТЗ-102]]<ref name="Мінск"/>. У савецкія часы пры заводзе дзейнічалі навукова-даследчы цэнтр, філіял Інстытута павышэння кваліфікацыі кіраўнікоў і спецыялістаў [[Міністэрства трактарнага і сельскагаспадарчага машынабудавання СССР]], машынабудаўнічы тэхнікум, тэхнічнае вучылішча металістаў<ref name="Мінск"/>. За сваю гісторыю завод зрабіў больш як 3 млн трактароў. У 2016 годзе на ім працавалі больш за 17 тысяч чалавек. У 2020 годзе МТЗ стаў адзін з цэнтраў [[Пратэсты ў Беларусі (2020)#Забастоўкі працоўных калектываў|усебеларускіх стачак]], якія былі выкліканы пасля фальсіфікацыі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбараў]] і гвалту праваахоўных органаў супраць пратэстоўцаў. У 2022 годзе санкцыі супраць завода ўвялі [[Канада]] і [[Украіна]]<ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/447/ |title=Відкрите акціонерне товариство "Мінський тракторний завод" |access-date=16 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230416183542/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/447/ |archivedate=16 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. === Дырэктары === * [[Маісей Рэшэцян]] ([[1946]]—[[1948]]) * [[Віктар Паўлавіч Суслаў]] ([[1948]]—[[1951]]) * [[Аляксандр Міхайлавіч Тарасаў]] ([[1951]]—[[1958]]) * [[Барыс Гардзеевіч Сівак]] ([[1958]]—[[1965]]) * [[Мікалай Мікітавіч Слюнькоў]] ([[1965]]—[[1972]]) * [[Пётр Іванавіч Байкоў]] ([[1972]]—[[1982]]) * [[Іван Іванавіч Куляшоў]] ([[1982]]—[[1993]]) * [[Міхаіл Васільевіч Лявонаў]] ([[1995]]—[[2002]]) * [[Аляксандр Аляксеевіч Пухавы]] ([[2002]]—[[2012]]) * [[Уладзімір Фёдаравіч Валчок]] ([[2012]]—[[2014]]) * [[Фёдар Аляксандравіч Дамаценка]] (жнівень [[2014]]—[[2019]]) * [[Віталь Міхайлавіч Воўк]] ([[2019]]—[[2024]])<ref>[https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-razgledzeu-kadravyja-pytanni-78760-2019/ Лукашэнка разгледзеў кадравыя пытанні 11.06.2019.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190612150616/https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-razgledzeu-kadravyja-pytanni-78760-2019/ |date=12 чэрвеня 2019 }} // [[БелТА]]</ref> * [[Сяргей Анатольевіч Аўраменка]] ([[26 верасня]] [[2024]] — 19 лістапада 2025). * [[Тарас Андрэевіч Мурог]] (з 20 лістапада 2025). == Узнагароды == Завод узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]] ([[1966]] г.) і [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] ([[1977]] г.)<ref name="Мінск"/>. Трактары «Беларусь» былі адзначаны на міжнародных выстаўках і кірмашах: у [[Брусель|Бруселі]] (1958 г., «Грап-пры» трактару [[ТДТ-60]]), [[Будапешт|Будапешце]] ([[1964]] г., бронзавы медаль трактару [[МТЗ-50]]; [[1970]] г., сярэбраны медаль трактару [[МТЗ-52]] «Супер»; залатыя медалі трактарам [[МТЗ-80]]/[[МТЗ-82|82]] у [[1973]] г., МТЗ-80 у [[1975]] г.), [[Лейпцыг]]у (залатыя медалі трактарам [[МТЗ-52]] у [[1966]] г., [[МТЗ-82]] у [[1974]] г.), [[Масква|Маскве]] ([[1966]] г. залаты медаль трактару [[МТЗ-52]]), [[Плоўдзіў|Плоўдзіве]] ([[1968]] г., залаты медаль трактару [[МТЗ-52]]). [[Маркклеберг]]у ([[1972]] г., [[1973]] г., залатыя медалі трактарам [[МТЗ-52Н]], [[МТЗ-80]]; [[1974]] г., [[МТЗ-80]]). Экспартаваліся ў 78 краін, у т. л. у краіны — члсны [[СЭУ]], [[ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]], [[Францыя|Францыю]], [[Канада|Канаду]]<ref name="Мінск"/>. == Прадукцыя == [[Файл:Tractor Belarus-1522-2.jpg|thumb|злева|Трактар «Беларус-1522»]] ААТ «Мінскі трактарны завод» распрацоўвае і вырабляе колавыя трактары, запасныя часткі, арганізуе на ліцэнзійнай аснове іх вытворчасць (Елабугскі аўтамабільны завод, АТАТ «САРЭКС»), аказвае сервіснае абслугоўванне. Большасць мадэляў трактароў абсталяваныя дызельнымі рухавікамі вытворчасці Мінскага маторнага завода. Больш як палова прадукцыі МТЗ экспартуецца прыкладна ў 60 краін свету. У [[2020]] годзе 5 мадэляў трактараў МТЗ (BELARUS-952.7, 923.7, 1025.7, 1220.7 и 1221.7 з рухавікамі [[Caterpillar Inc.|Caterpillar]]) прайшлі сертыфікацыйныя выпрабаванні для выхаду на рынак [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]]. == «МТЗ-Холдынг» == З 1 жніўня 2014 года Адкрытае акцыянернае таварыства «Мінскі трактарны завод» ёсць кіруючай кампаніяй холдынгу «МТЗ-Холдынг». Акрамя самога ААТ «МТЗ», у структуру холдынгу ўваходзяць яшчэ 14 адкрытых акцыянерных таварыстваў: * [[Бабруйскі завод трактарных дэталяў і агрэгатаў]] * [[Віцебскі завод трактарных запасных частак]] * [[Мінскі завод шасцярон]] * [[Лепельскі электрамеханічны завод]] * [[Смаргонскі агрэгатны завод]] * [[Хойніцкі завод гідраапаратуры]] * [[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]] * [[Мазырскі машынабудаўнічы завод]] * Аршанскі інструментальны завод * [[Вістан|Віцебскі станкабудаўнічы завод «Вістан»]] * [[Гомельскі завод станкоў і вузлоў]] * [[СтанкаГомель]] * [[Гомельскі ліцейны завод «Цэнтраліт»]] == Цікавыя факты == * Пляцоўка каля МТЗ неафіцыйна называецца «Прызаводскай плошчай» на сайце завода. Звычайна яе ўзгадваюць у сувязі з правядзеннем на ёй святочных і ўрачыстых мерапрыемстваў. 29 мая 2026 г. на Прызаводскай плошчы прайшло святкаванне 80-годдзя МТЗ<ref>[https://xn--80aumfdhd.xn--90ais/news/minskij-traktornyj-zavod-prazdnuet-80-letie/ Минский тракторный завод празднует 80-летие] // Сайт МТЗ, 29.05.2026</ref>. == Гл. таксама == * [[Трактар Беларус]] * [[ШУ-356]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://belarus-tractor.com/ Афіцыйны партал РУП «Мінскі трактарны завод»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100221052536/http://belarus-tractor.com/ |date=21 лютага 2010 }}{{ref-ru}} * [https://mtzpro.ru/index.php?route=article/article&apath=1&article_id=4 Расход паліва трактароў МТЗ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200128063006/https://mtzpro.ru/index.php?route=article/article&apath=1&article_id=4 |date=28 студзеня 2020 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Трактарабудаўнічыя прадпрыемствы СССР}} [[Катэгорыя:Мінскі трактарны завод| ]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнічыя кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Трактарабудаўнічыя прадпрыемствы]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Мінска]] [[Катэгорыя:1946 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Трактарабудаўнічыя кампаніі]] pbixkklgeos74pdgcp0nk93cetoyeh0 0 83824 5175875 5164047 2026-08-05T11:50:07Z Autumndancer 168015 /* Населеныя пункты */ +1 5175875 wikitext text/x-wiki Назву '''Заазё́рны''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Заазёрны (Салігорскі раён)|Заазёрны]] — пасёлак у [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] === [[Казахстан]] === * [[Заазёрны (Акмолінская вобласць)]] * [[Заазёрны (Паўладарская вобласць)]] === [[Расія]] === * [[Заазёрны (горад)|Заазёрны]] — горад у [[Краснаярскі край|Краснаярскім краі]] {{Неадназначнасць}} db3pw3ya1b2obcvaj3w1833phd39b1t 4 90386 5175519 5173902 2026-08-04T17:11:07Z JerzyKundrat 174 5175519 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * Самы вядомы на [[Беларусь|Беларусі]] экзэмпляр [[арэх чорны|чорнага арэха]] расце ў '''[[Палаца-паркавы ансамбль (Нача)|сядзібным парку]]''' ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]]. * Паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] з частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]] ў складзе [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] было створана '''[[Вялікае Княства Пазнанскае]]'''. * Школьныя падручнікі '''[[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|дарэвалюцыйнага расійскага гісторыка]]''' перавыдаваліся звыш 30 разоў. * Адзін з '''[[Tiocfaidh ár lá|ірландскіх патрыятычных лозунгаў]]''' парушае граматыку [[Ірландская мова|ірландскай мовы]]. * '''[[Пажарная аўтаматыка]]''' складаецца з сістэм [[пажарная сігналізацыя|пажарнай сігналізацыі]] і аўтаматычных установак пажаратушэння. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] ma7tjr28tz27iyohlh5bln29pubvdbz 5175524 5175519 2026-08-04T17:15:09Z JerzyKundrat 174 5175524 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * Аб’яднанне '''[[Яўдхея]]''' займала землі [[Індыя|Індыі]], якія ў старажытныя часы лічыліся асабліва ўрадлівымі. * Самы вядомы на [[Беларусь|Беларусі]] экзэмпляр [[арэх чорны|чорнага арэха]] расце ў '''[[Палаца-паркавы ансамбль (Нача)|сядзібным парку]]''' ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]]. * Паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] з частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]] ў складзе [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] было створана '''[[Вялікае Княства Пазнанскае]]'''. * Школьныя падручнікі '''[[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|дарэвалюцыйнага расійскага гісторыка]]''' перавыдаваліся звыш 30 разоў. * Адзін з '''[[Tiocfaidh ár lá|ірландскіх патрыятычных лозунгаў]]''' парушае граматыку [[Ірландская мова|ірландскай мовы]]. * '''[[Пажарная аўтаматыка]]''' складаецца з сістэм [[пажарная сігналізацыя|пажарнай сігналізацыі]] і аўтаматычных установак пажаратушэння. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] 3hh8zgb1hq9xadpffge08p4lir12bm4 0 100461 5175556 4359139 2026-08-04T20:00:17Z Rotondus 11765 дададзена [[Катэгорыя:Аксітанамоўныя паэты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5175556 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Бернард дэ Вентадорн | Арыгінал імя = Bernart de Ventadorn | Фота = BernardDeVentadour.jpg | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = [[сярэднявечча]] | Жанр = [[трубадур]] | Magnum opus = | Прэміі = | Lib = | Сайт = }} '''Бернард дэ Вентадорн''' (Бернарт дэ Вентадур, Bernart de Ventadorn; каля 1150, замак Вентадур, дэпартамент Карэз, Францыя — каля 1180) — [[праванс]]альскі [[паэт]]-[[трубадур]] XII стагоддзя. Адзін з выдатных песняроў кахання. == Біяграфічныя звесткі == Выхадзец з нізоў. Напалову легендарную біяграфію Бернарда дэ Вентадорна склалі шматлікія гісторыі пра захапленні паэта рознымі Доннамі. == Творчасць == Уся яго паэзія прасякнута любоўнай тэмай. У творчасці Бернарда дэ Вентадорна куртуазная лірыка знайшла найбольш поўнае ўвасабленне. Захаваліся паэтычныя і музычныя тэксты 44 яго песень. Выкарыстоўваў жанр кансоны (любоўнай песні з кананічнай строфікай і рыфмоўкай), версу (які не абмяжоўваўся тэмай кахання, а закранаў і пытанні маралі), тэнсоны (літаральна — спрэчка, песня-дыялог). Тэксты Бернарда дэ Вентадорна адметныя шчырасцю, эмацыянальнасцю, вытанчанасцю формы. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|3|Бернард дэ Вентадорн|Сініла Г. В.}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Трубадуры]] [[Катэгорыя:Паэты Францыі]] [[Катэгорыя:Паэты XII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Аксітанамоўныя паэты]] 8q1c26xio23tq6pdt8wjyw3p9njv290 0 111754 5175574 4833421 2026-08-04T22:28:57Z Pabojnia 135280 афармленне 5175574 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Казімір Гаўрылавіч Чарноўскі |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Месца нараджэння = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = адзін з першых вынаходнікаў падводнага карабля |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікітэка = }} [[Файл:Shilder Podlodka.jpg|thumb|Падводная лодка К. Шыльдэра]] '''Казімір Гаўрылавіч Чарноўскі''' ({{ДН|||1791}}, маёнтак Карытніца, [[Ігуменскі павет]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|8|11|1847}}, [[Сарапул]]) — адзін з першых вынаходнікаў падводнага карабля<ref name="БС">т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.</ref>. == Біяграфія == Казімір нарадзіўся ў сям’і небагатага памешчыка<ref name="КЧ">[http://www.skorinova.com/portfolio/kazimir-chernovskij.html Казимир Черновский] {{ref-ru}}</ref>. Хлопчык не меў вялікага інтарэсу да навук, але захапляўся чытаннем<ref name="КЧ"/>. Неўзабаве ён вырас, ажаніўся з Эміліяй, дачкой багатага варшаўскага гандляра. Нарадзіўся сын, але сямейнае жыццё не склалася і жонка з’ехала жыць да бацькі, пакінуўшы мужа ў маёнтку<ref name="КЧ"/>. Ва ўзросце 34 гадоў у 1824 годзе ён прыязджае ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбург]], вучыцца ў [[Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава|Медыка-хірургічнай акадэміі]]<ref name="БС"/>. Рэвалюцыйныя настроі, якія драмалі ў ім з ранняй маладосці ў студэнцкім асяроддзі афармляюцца, але зносіны на тэмы, забароненыя ўладамі перарываюцца даносам, у выніку якога Чарноўскі ў 1829 годзе трапляе ў турму за прыналежнасць да рэвалюцыйнага таварыства<ref name="КЧ"/>. == Праца над падводным караблём == Жадаючы выбрацца з-за кратаў, Чарноўскі напісаў ліст [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю I]]<ref name="СЗК">[http://starodymov.ru/?p=231 СУБМАРИНА ИЗ КАЗЕМАТА] {{ref-ru}}</ref>, абяцаў пры наяўнасці грашовых сродкаў, людзей і будаўнічых матэрыялаў за 40 дзён пабудаваць падводную лодку — карабель, якога на той час не было ні ў адной краіне свету, не з дрэва, як прапанавалі замежныя «калегі», а з металу<ref name="КЧ"/><ref name="ВНГ">[http://www.ng.by/ru/issues?art_id=38131 В нынешнем году исполняется 180 лет уникальному проекту, разработанному минским инженером] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120624212135/http://www.ng.by/ru/issues?art_id=38131 |date=24 чэрвеня 2012 }} {{ref-ru}}</ref>, прычым Чарноўскі меркаваў выкарыстоўваць лодку для лоўлі жэмчугу ў [[Фінскі заліў|Фінскім заліве]] або, пры абсталяванні яе гарматамі, для ваенных мэт<ref name="КЧ"/>. Ліст трапіў на стол імператара, які прачытаў яго, зацікавіўся і запатрабаваў ад Чарноўскага спачатку даць праект судна. Вязень разумеў, што доўга імператар чакаць не будзе, таму ўжо праз тры тыдні яго праца «Описание подводных судов» ({{lang-be|Апісанне падводных суднаў}}) была ў імператарскай канцылярыі<ref name="КЧ"/>. «Апісанне…» было адпраўлена на тэхнічную экспертызу да генерал-маёра шляхоў зносін {{Не перакладзена 3|П'ер-Дамінік Базен|П. Базена|ru|Базен, Пьер-Доминик}}, які адказаў на праект дэталёвым аналізам усіх недахопаў на 22-х старонках<ref name="КЧ"/><ref name="ППЛ">[http://www.navy.su/navysub1917/chernovskiy/index.htm Проект подводной лодки К. Черновского] {{ref-ru}}</ref>. Ён азначыў адсутнасць аптычнай трубы, недапрацоўкі ў канструкцыі вентыляцыйнай сістэмы, малы аб’ём баластных цыстэрнаў і мноства іншых. Базен таксама звярнуў увагу на неабходнасць прыцягнення да работ дасведчаных спецыялістаў, бо падазраваў у аўтары праекта дылетанта, які калі і нахапаўся такіх-сякіх інжынерных ведаў, але ўсё больш дэманстраваў прабелы ў тэхнічнай адукацыі<ref name="КЧ"/>. Пры гэтым агульная ідэя была прынята і рэкамендавалася працягнуць працу з Чарноўскім у дадзеным кірунку<ref name="КЧ"/>. Аднак нягледзячы на аптымістычнае заключэнне Базена, Чарноўскага памылкова пераводзяць на больш строгія ўмовы трымання ў турме, туды, дзе ён не мог атрымліваць нават ручку і паперу<ref name="СЗК"/>. У адчаі ён пытаўся скончыць жыццё самагубствам, але быў своечасова спынены наглядчыкамі<ref name="КЧ"/>. Чарноўскі спрабаваў працаваць над сваім праектам у турме, з вялікімі цяжкасцямі дабіўшыся права на пісьмовыя прыналежнасці, але толькі ў 1832 годзе Базен атрымаў новы праект на 62 старонках. Праект быў дэталёва разгледжаны, але на гэты раз заключэнне было не такім аптымістычным: {| |{{пачатак цытаты}} Праект служыць новым доказам таго, што ўяўленне, не кіраванае грунтоўнымі ведамі ў навуках, не ў стане вырабіць карыснага вынаходніцтва. {{oq|ru|Проект служит новым доказательством того, что воображение, не управляемое основательными познаниями в науках, не в состоянии произвесть полезного изобретения<ref name="КЧ"/>}} {{канец цытаты}} |} У 1834 годзе Чарноўскі быў выпушчаны з турмы, але сасланы ў [[Архангельск]]<ref name="БС"/>. Там небарака-вынаходнік працаваў у губернскім кіраванні<ref name="КЧ"/>. Але нягледзячы на блізкасць мора не над караблём, а над арганізацыяй паўстання. Ён усталёўваў сувязі са ссыльнымі, з маракамі. Планаваў да пачатку навігацыйнага сезону захапіць 2 ваенных карабля, фрэгат, некалькі рыбацкіх шхун, правіянт, зброю, а таксама наштосьці коней<ref name="КЧ"/>. Пасля чарговага даносу Чарноўскі апынуўся ў цэнтры ўвагі імперскіх следчых, якія высветлілі, што ён паспеў прыцягнуць на свой бок больш за 800 чалавек, прычым з усімі Чарноўскі кантактаваў асабіста<ref name="КЧ"/>. За падрыхтоўку гэтага паўстання Чарноўскі ў 1839 годзе сасланы ў г. [[Сарапул]], дзе і памёр праз 7 гадоў<ref name="БС"/>. == Канструкцыя лодкі Чарноўскага == Гісторыкі дагэтуль у здзіўленні, як без складаных інструментаў, кніг і даведнікаў Чарноўскі змог за тры тыдні стварыць аб’ёмнае і цалкам навукова аргументаванае апісанне першага ў Расійскай імперыі праекта падводнай лодкі<ref name="СЗК"/>. Ён прадугледзеў практычна ўсё — і сістэму перамяшчэння пад вадой, і балоны з кіслародам, і спецыяльныя міны з хімічным запалам для ўзбраення падлодкі, і амартызатар для донных апусканняў і нават скафандр. Упершыню ў сусветнай практыцы Казімір Чарноўскі абгрунтаваў неабходнасць выкарыстання для будаўніцтва падлодкі металу і надання караблю абцякальнай цыліндрычнай формы<ref name="СЗК"/>. Асновай лодкі павінен быць металічны цыліндрычны корпус з завостраным носам і плоскай, нібы абсечанай кармой даўжынёй 10 і дыяметрам 3 метры. Знутры лодку прапаноўвалася абцягнуць скурай для цеплаізаляцыі<ref name="ППЛ"/>. Рухацца яна павінна была за кошт сямі пар вёслаў, якія ставіліся на спецыяльныя кранштэйны і пры неабходнасці лёгка прыбіраліся ўнутр або ж наадварот, вылучаліся праз скураныя абшэўкі. Для манеўравання пад вадой планавалася выкарыстоўваць 4 вяслы, якія вылучаліся з кармы — таму яе і давялося рабіць плоскай<ref name="ППЛ"/>. Апусканне меркавалася ажыццяўляць за кошт напаўняецца вадой скураных рэзервуараў у колькасці 28, для ўсплывання баласт з іх павінен быў выціскацца з дапамогай рычагоў<ref name="СЗК"/>. А ўсплыванне павінна было атрымацца дзякуючы наватарскай высоўнай рубцы з ілюмінатарамі: пры яе вылучэнні ўнутраны аб’ём субмарыны павялічваўся і за кошт гэтага яна ўсплывала<ref name="ППЛ"/>. Галоўная яго знаходка складалася ў міне, якую можна было ўсталёўваць з-пад вады на дно корпуса карабля праціўніка. Казімір Гаўрылавіч вынайшаў і ўласны ўзрывальнік да гэтай міны, прычым, прынцып яго выкарыстоўваецца і дагэтуль, толькі замест квасцоў, прапанаваных ім, карыстаюцца кавалачкам цукру<ref name="СЗК"/>. == Значэнне == Чарноўскі адным з першых прапанаваў будаваць карабель цыліндрычнай формы, з металічным корпусам, забяспечаным рухомым перыскопам<ref name="БС"/>. Ёсць думка, што рускі генерал [[Карл Андрэевіч Шыльдэр|К. А. Шыльдэр]], які пабудаваў у 1834 годзе першую металічную падводную лодку, быў знаёмы з праектам Черноўскага і запазычыў некаторыя тэхнічныя ідэі адтуль<ref name="БС"/><ref>[http://vsr.mil.by/2011/07/26/nashi-kapitany-nemo/ Наши капитаны Немо] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140904203155/http://vsr.mil.by/2011/07/26/nashi-kapitany-nemo/ |date=4 верасня 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Быховский И. А.'' Рассказы о русских кораблестроителях. — Л., 1966.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.deepstorm.ru/DeepStorm.files/under_1917/ns/black/list.htm Техническое описание проекта К. Чернавского] {{ref-ru}} * [http://podlodka.info/submarines/51-beginning/470-draft-submarine-of-chernov.html Проект подводной лодки К.Черновского с чертежом] {{ref-ru}} * [http://ont.by/programs/programs/kontyry/topics/0074901 Глубокое погружение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170114201603/http://ont.by/programs/programs/kontyry/topics/0074901 |date=14 студзеня 2017 }} {{ref-ru}} * [http://www.allsubmarine.info/shilders_submarine/print:page,1,46-podvodnaja-lodka-shildera.html Подводная лодка Шильдера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311200704/http://www.allsubmarine.info/shilders_submarine/print:page,1,46-podvodnaja-lodka-shildera.html |date=11 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чарноўскі Казімір Гаўрылавіч}} [[Катэгорыя:Інжынеры]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бялыніцкім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ва Удмурціі]] [[Катэгорыя:Караблебудаўнікі]] d11k18pzot8scac1v73vmawybsslpq4 0 114303 5175640 4761467 2026-08-05T06:59:58Z Autumndancer 168015 5175640 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пайс}} {{Вучоны |Імя = Абрахам Пайс |Арыгінал імя = Abraham Pais |Фота = Abraham Pais.jpg |Навуковая сфера = [[тэарэтычная фізіка]] |Месца працы = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = [[Джордж Юджын Уленбек|Джордж Уленбек]]<br />[[Леон Розенфельд]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = адзін з аўтараў уяўленняў аб [[дзіўнасць|дзіўнасці]] і змяшаных станах часціц, аўтар тэрмінаў «лептон» і «барыён» |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = }} '''Абрахам Пайс''' ({{lang-en|Abraham Pais}}; [[19 мая]] [[1918]], {{Месца нараджэння|Амстэрдам}}, [[Нідэрланды]] — [[28 ліпеня]] [[2000]], {{Месца смерці|Капенгаген}}, [[Данія]]) — амерыканскі [[Тэарэтычная фізіка|фізік-тэарэтык]] і [[гісторыя навукі|гісторык навукі]] [[Галандцы|галандскага]] паходжання. Навуковыя працы Пайса прысвечаны пытанням [[ядзерная фізіка|ядзернай фізікі]], [[фізіка элементарных часціц|фізікі элементарных часціц]], [[квантавая тэорыя поля|квантавай тэорыі поля]]: у ліку яго асноўных дасягненняў ідэя асацыятыўнага нараджэння [[дзіўныя часціцы|дзіўных часціц]], тэорыя змяшаных станаў часціц і іх асцыляцый, ён таксама ўвёў тэрміны «[[лептон]]» і «[[барыён]]». Пайс з'яўляецца аўтарам шэрагу прац па гісторыі фізікі, у тым ліку папулярных біяграфій Эйнштэйна, Бора і Опенгеймера. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар= Cao T. Y. |загаловак= Conceptual Developments of 20th Century Field Theories |месца=|выдавецтва= Cambridge University Press |год= 1998 |ref= Cao}} * {{кніга|аўтар= Land-Weber E. |частка= Bram Pais Tells His Story |спасылка= http://www.humboldt.edu/rescuers/book/Strobos/BramPais/BramPaisStory1.html |загаловак= To Save a Life: Stories of Holocaust Rescue |месца=|выдавецтва= University of Illinois Press |год= 2000}} * {{артыкул|аўтар= [[Джорджы, Говард|Georgi H]]. |загаловак= Abraham 'Bram' Pais |спасылка= http://physicstoday.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_54/iss_5/79_2.shtml |выданне= [[Physics Today]] |год= 2001 |volume= 54 |pages= 79—80 |ref= Georgi}} * {{артыкул|аўтар= Crease R. P. |загаловак= Abraham Pais |спасылка= http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/abraham-pais.pdf |выданне= Biographical Memoirs of the National Academy of Sciences |год= 2011 |volume= |pages= 1—37 |ref= Crease}} == Спасылкі == * {{cite web|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/438712/Abraham-Pais |title= Abraham Pais |publisher= Encyclop?dia Britannica |accessdate=2012-03-27|lang= en}} * {{cite web|url= http://www.rockarch.org/collections/individuals/ru/paisaid.php |title= Papers of Abraham Pais |publisher= The Rockefeller Archive Center |accessdate=2012-03-27|lang= en}} * {{cite web |url= http://www.nnp.org/nni/Publications/Dutch-American/pais.html |title= Abraham Pais |publisher= New Netherland Project |accessdate= 2012-03-27 |lang= en |archiveurl= https://www.webcitation.org/67YtmKuxH?url=http://www.nnp.org/nni/Publications/Dutch-American/pais.html |archivedate= 10 мая 2012 |url-status= dead }} * {{cite web |url= http://www.intelligencesquared.com/talks/abraham-pais-talks-to-Jack-Klaff |title= Abraham Pais talks to Jack Klaff (video) |publisher= Intelligence 2 Ltd |accessdate= 2012-03-27 |lang= en |archiveurl= https://www.webcitation.org/67YtmsOB3?url=http://www.intelligencesquared.com/talks/abraham-pais-talks-to-Jack-Klaff |archivedate= 10 мая 2012 |url-status= dead }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пайс Абрахам}} [[Катэгорыя:Фізікі Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Фізікі ЗША]] [[Катэгорыя:Гісторыкі навукі]] [[Катэгорыя:Імігрыравалі ў ЗША з Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Эндру Геманта]] [[Катэгорыя:Памерлі ад сардэчна-сасудзістых захворванняў]] r970et6hcxx8425vru0v07tdib4w8z8 0 116469 5175623 4786293 2026-08-05T06:23:18Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя ўраджэнцы і жыхары */ +1 5175623 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Канзас-Сіці}} {{НП |статус = горад |беларуская назва = Канзас-Сіці |арыгінальная назва = Kansas City |герб = |шырыня герба = |сцяг = Flag of Kansas City, Missouri.svg |шырыня сцяга = 160px |краіна = ЗША |памер карты краіны = 300 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Штат |рэгіён = штат Місуры |рэгіён у табліцы = штат Місуры{{!}}Місуры |від раёна = Акруга |раён = Джэксан, Клей, Плат, Кэс |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |від главы = |глава = Слай Джэймс |першае згадванне = 1831 |статус з = |lat_dir =N |lat_deg =39 |lat_min =3 |lat_sec = |lon_dir =W |lon_deg =94 |lon_min =35 |lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |часавы пояс = -6 |DST = ёсць |плошча = 824 |від вышыні = Вышыня НУМ |вышыня цэнтра НП = 231 |насельніцтва = |год перапісу = |тэлефонны код = 816 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 64101-64102, 64105-64106, 64108-64114, 64116-64134, 64136-64139, 64141, 64144-64158, 64161, 64163-64168, 64170-64172, 64179-64180, 64183-64185, 64187-64188, 64190-64199, 64944, 64999 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Kansas City, Missouri |сайт = http://www.kcmo.org/ |мова сайта = }} '''Канзас-Сіці''' ({{lang-en|Kansas City}}) — горад у [[ЗША]], на заходняй мяжы [[Місуры (штат)|штата Місуры]], на беразе [[Місуры (рака)|ракі Місуры]]. Найбуйнейшы горад у акрузе Джэксан. Насельніцтва 444 тыс. чалавек (2004). Разам з размешчаным на іншым беразе Місуры [[Канзас-Сіці (Канзас)|аднайменным горадам]] штата Канзас утварае канурбацыю Канзас-Сіці. Горад, размешчаны на правым беразе ракі Місуры, займае плошчу 824 км², з якіх 1,41 % прыпадае на ваду. Рэльеф пераважна плоскі, пагоркі па вышыні не перавышаюць 100 м. Клімат умерана-кантынентальны. == Гісторыя == Першае паселішча на месцы сучаснага горада ўзнікла ў [[1831]] годзе. == Эканоміка == Канзас-Сіці — буйны гандлёва-фінансавы цэнтр. Нафтаперапрацоўчая, [[Хімічная прамысловасць|хімічная]], дрэваапрацоўчая прамысловасць. [[Машынабудаванне]] (зборка аўтамабіляў, вытворчасць сельскагаспадарчых і дарожных машын). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Дэвід Пайнс]] — амерыканскі фізік. * [[Эбігейл Нола-Мары Смол]] (нар. 1998) — амерыканская [[футбаліст]]ка. * [[Браян Стар]] (нар. 1996) — амерыканскі [[Баскетбол|баскетбаліст]]. * [[Бен Уэбстэр]] (1909—1973) — амерыканскі [[джаз]]авы музыкант, тэнар-[[саксафаніст]]. * [[Гарэт Штуц]] (нар. 1986) — амерыканскі баскетбаліст. == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.kcmo.org/ Афіцыйны сайт горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/19970413060400/http://www.kcmo.org/ |date=13 красавіка 1997 }} * [http://www.kcmo.org/timeline.nsf/web/index/ Храналагічная шкала да 150-годдзя горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927230016/http://www.kcmo.org/timeline.nsf/web/index/ |date=27 верасня 2007 }} * [http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/S?ammem/gmd:@FILREQ(@field(SUBJ+@od1(United+States--Missouri--Kansas+City+))+@FIELD(COLLID+citymap)) Фатаграфіі Канзас-Сіці] на сайце [[Бібліятэка Кангрэса|Бібліятэкі Кангрэса]] * [http://www.kclibrary.org/localhistory/ База даных бібліятэкі Канзас-Сіці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070609083330/http://www.kclibrary.org/localhistory/ |date=9 чэрвеня 2007 }} * [http://www.visitkc.com/ Афіцыйны сайт Канзас-Сіці, прысвечаны турызму] * [http://www.downtownkc.org/ Downtown Council] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Місуры]] [[Катэгорыя:Канзас-Сіці (Місуры)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1853 годзе]] e7x5y3d068anqxlrfgzg2sfnhz7to9b 0 116857 5175567 5156725 2026-08-04T20:29:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175567 wikitext text/x-wiki '''Бекарэвіч''' ({{lang-pl|Bekarewicz}}) — беларускае прозвішча<ref>[http://www.onomastikon.ru/proishogdenie-familii-bekarevich.htm Значение и история фамилии Бекаревич]{{ref-ru}}</ref>. Паходжанне прозвішча Бекарэвіч — з Польшчы і суседніх з ёй краін (Беларусі і Украіны). Паводле адной версіі, гістарычна прозвішча ўтварылася ад мянушкі ці імя, дадзеных далёкаму продку дваранскага паходжання з [[Павія|Павіі]] ({{lang-it|Beccaria}}). Прыхільнікі гэтай версіі звяртаюць увагу, што ёсць прэцэдэнты з’яўлення ў гісторыі Беларусі выхадцаў з Італіі, да прыкладу, Карафа-Корбут. Некаторыя беларускія этнографы недакладна выводзяць гэта прозвішча ад традыцый гульні і [[фальклор]]у, дзе дзеці «бекаюць як авечкі» (абгрунтаванне толькі «бек» без «ар», дзе «віч» — гэта агульны канчатак). Вельмі вялікая частка носьбітаў прозвішча Бекарэвіч адносілася да польскай і беларускай шляхты. Паводле іншай, найбольш верагоднай версіі, прозвішча Бекарэвіч утварылася ад старажытнага рускага ''бѣкарь'', што азначае «мера солі»<ref>{{Крыніцы/Фасмер|бекарь|том=1|старонкі=146}}</ref><ref>[http://istorya-familii.ru/story.php?name=%25D0%2591%25D0%25B5%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B2%25D0%25B8%25D1%2587 Происхождение фамилии Бекаревич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231030171231/https://istorya-familii.ru/story.php?name=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=30 кастрычніка 2023 }}{{ref-ru}}</ref>. Прозвішча Бекарэвіч ({{lang-ru|Бекаревич}}) з’яўляецца малавядомым на прасторы Расіі і краін блізкага замежжа: у Памятных кніжках губерняў Расійскай імперыі (па беларускім губерням), у Алфавітных спісах адны і тыя ж асобы паказваліся як «Бекарео» ці «Бекарей» і пазней «Бекарэвіч» (дынаміка разбурэння Вялікага Княства Літоўскага і «разбор беларускай шляхты» да [[1870]] г.). Пазней носьбіты гэтага прозвішча прызнаваліся ў расійскім дваранстве беларускіх губерняў да [[1917]] г. Вядомыя носьбіты: * [[Якаў Міхайлавіч Бекарэвіч]] (*1862 г. — †17 лютага (2 сакавіка) 1902 г., Чарнігаў) — біскуп Рускае праваслаўнае царквы, біскуп Ноўгарад-Северскі, вікарый Чарнігаўскае епархіі. * [[Аркадзь Мікалаевіч Бекарэвіч]] († не раней за 1914 г.) — педагог, аўтар перакладанняў царкоўных распеваў<ref>[http://www.pravenc.ru/text/77846.html БЕКАРЕВИЧ Аркадий Николаевич]{{ref-ru}}</ref>. * [[Вольга Яўгенаўна Бекарэвіч]] — маці [[Андрэй Грамыка|Андрэя Грамыкі]]. * [[Мікалай Паўлавіч Бекарэвіч]] (*1893 г. — † не раней за 1956 г.) — рэпрэсаваны<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_b/bekarevich.html Бекаревич Николай Павлович]{{ref-ru}}</ref>. * [[Васіль Сафронавіч Бекарэвіч]] — святар. * [[Павел Бекарэвіч]] — святар, рэпрэсаваны. * [[Алег Бекарэвіч]] — протаіерэй. * [[Сцяпан Міхайлавіч Бекарэвіч]] — беларускі краязнавец і этнограф. {{зноскі}} == Літаратура == * А. Окороков. Русские добровольцы. М., 2007. == Спасылкі == * [[:it:Beccaria]] * [[:ru:Караффа-Корбут]] * [http://krotov.info/history/20/1940/silova_02.htm «ПРАВОСЛАВНАЯ ЦЕРКОВЬ В БЕЛОРУССИИ В ГОДЫ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ (1941—1945 гг.)», Светлана Силова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081205074458/http://www.krotov.info/history/20/1940/silova_02.htm |date=5 снежня 2008 }}{{ref-ru}} * [http://nadezhda13.ru/?p=1912 Священники на поле боя Второй мировой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110516071125/http://nadezhda13.ru/?p=1912 |date=16 мая 2011 }}{{ref-ru}} * [http://www.colecta.ru/theme_f.php?4 Бекаревич Аркадий Николаевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100822204329/http://www.colecta.ru/theme_f.php?4 |date=22 жніўня 2010 }}{{ref-ru}} * [http://histpol.pl.ua/pages/content.php?page=2746 Пилип (Яків Михайлович Бекаревич)] {{ref-uk}} * [http://www.hrono.ru/biograf/bio_b/bekarevich.html Бекаревич Николай Павлович]{{ref-ru}} * [http://kuz1.pstbi.ccas.ru/bin/db.exe/koi/nm/?HYZ9EJxGHoxITYZCF2JMTdG6Xbu-dOeUs8KWeCQUUe1Ve8iceG0FfiHUfeqiceXb** Бекаревич Василий Софронович (Новомученики и Исповедники Русской Православной Церкви XX века)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231030171229/http://kuz1.pstbi.ccas.ru/bin/db.exe/koi/nm/?HYZ9EJxGHoxITYZCF2JMTdG6Xbu-dOeUs8KWeCQUUe1Ve8iceG0FfiHUfeqiceXb** |date=30 кастрычніка 2023 }}{{ref-ru}} * [http://wiki.odigitria.by/index.php/%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%9F%D0%90%D0%92%D0%95%D0%9B_%28%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%29 Священник ПАВЕЛ (Бекаревич)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231030171229/http://wiki.odigitria.by/index.php/%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%9F%D0%90%D0%92%D0%95%D0%9B_%28%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%29 |date=30 кастрычніка 2023 }}{{ref-ru}} * [http://www.pravpiter.ru/pspb/n122/ta009.htm ПРОТОИЕРЕЙ ОЛЕГ БЕКАРЕВИЧ]{{ref-ru}} * [http://histpol.pl.ua/pages/content.php?page=7485 Анатолій Андрійович Бекаревич]{{ref-uk}} * [http://www.pstbi.ru/bin/db.exe/no_dbpath/koi/nm/?HYZ9EJxGHoxITYZCF2JMTdG6Xbu-dOeUs8KWeCQUXu0WdOgUXuLWs8uWeCQ* Бекаревич Павел Петрович]{{ref-ru}} * [http://www.srcc.msu.ru/jmp/ItemsA563.htm Бекаревич В., протоиерей]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [http://www.territorioscuola.com/wikipedia/ru.wikipedia.php?title=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%28%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%29 Яков Михайлович Бекаревич]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Прозвішчы]] [[Катэгорыя:Беларускія прозвішчы]] a9bvy4sxxww3d5ysnxer31cfi5p1t41 14 121076 5175817 5022844 2026-08-05T11:19:03Z DobryBrat 5701 стыль 5175817 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Віленскім павеце|Вільня]] 1038fnpeua0awa5nihk4d9z51dlu906 100 121975 5175489 5174999 2026-08-04T15:51:03Z NirvanaBot 40832 +8 новых 5175489 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Казімір Крыштоф Клакоцкі|2026-08-04T12:26:12Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Лупіта Ніёнга|2026-08-04T10:02:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Антоні Мяжынскі|2026-08-04T09:48:13Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Саманта Мортан|2026-08-04T08:47:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Баляслаў Трусаў|2026-08-04T08:21:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Антон Данілавіч Трусаў|2026-08-04T07:53:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Леў Якаўлевіч Нагумовіч|2026-08-04T07:19:40Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Рудзі Бонд|2026-08-04T05:22:08Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Напалеон Дзем'янавіч Галіцкі|2026-08-03T14:33:51Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Кузьма Іванавіч Заслаўскі|2026-08-03T13:51:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Ян Караль Чартарыйскі|2026-08-03T13:46:08Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Фрэнк Оўшэн|2026-08-03T13:28:59Z|Vlad Shmeklia}} {{Новы артыкул|Глен Хансард|2026-08-03T13:00:14Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Войцех Тылькоўскі|2026-08-03T12:02:12Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Міхаіл Пятровіч Гразноў|2026-08-03T11:51:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іван Карнілавіч Падабедаў|2026-08-03T10:28:18Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Іван Станіслававіч Бліёх|2026-08-03T09:28:12Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Арый Майсеевіч Пазоўскі|2026-08-03T08:12:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іван Барысавіч Пазнякоў|2026-08-03T08:03:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі|2026-08-03T06:14:45Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 2aauwqyjxse33hwq0otppt1g6skec4v 0 122702 5175611 5115375 2026-08-05T04:26:15Z 5175611 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі | назва = ААТ «Беларуськалій» | лагатып = | тып = [[Адкрытае акцыянернае таварыства]] | дэвіз = | заснавана = 1963 | размяшчэнне = {{сцяг Беларусі|30px}} [[Рэспубліка Беларусь]], [[Мінская вобласць]], г. [[Салігорск]] | ключавыя фігуры = [[генеральны дырэктар]] <br />Андрэй Рыбакоў | галіна = [[Хімічная прамысловасць]] | прадукцыя = [[хлорысты калій]] | абарот = | аперацыйны прыбытак = | чысты прыбытак = | матчына кампанія = [[Белнафтахім]] | колькасць супрацоўнікаў = | сайт=http://www.kali.by www.kali.by }} {{Вонкавыя медыяфайлы |topic = |subtopic = |width = |image1 = |audio1 = |video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=jGPrh7VPMII Выступ В. Курбыка перад рабочымі «Раммантажбуд»] }} '''Беларуськалій''' — прадпрыемства па здабычы калійнай солі, заснаванае ў 1963 годзе на аснове [[Старобінскае радовішча|Старобінскага радовішча]] ([[Салігорскі раён]]). Мае 4 [[Шахта|руднікі]] і прадстаўніцтвы ў Аўстрыі ([[Вена]]) і Літве ([[Вільнюс]]). Вырабляе калійныя ўгнаенні і харчовую соль, якія большасцю пастаўляе за мяжу. На долю прадпрыемства ў 2010 г. прыпадала 16 % сусветнай вытворчасці калію (8,6 млн [[тона|тон]])<ref>{{Спасылка | аўтар = Ганна Кот| год = 19 жніўня 2011| url = http://news.belta.by/by/print?id=636464| загаловак = «Беларуськалій» за I паўгоддзе павялічыў чысты прыбытак у 4,2 раза да Br2,5 трлн.| назва праекта = Эканоміка| выдавецтва = [[Беларускае тэлеграфнае агентва]]| дата = 6 лютага 2012 }}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Міхаіл Блішч. Капры Салігорска.jpg|злева|міні|[[Міхаіл Андрэевіч Блішч|Міхаіл Блішч]]. «Капры Салігорска», пачатак [[1960-я|1960-х]]]] У 1949 г. было адкрыта адно з найбуйнейшых у свеце радовішчаў калійнай солі — [[Старобінскае радовішча|Старобінскае калійнае радовішча]]. У 1949—1952 гг. на радовішчы праводзіліся першапачатковыя геалагаразведачныя работы для вызначэння формы і аб’ёму здабычы. Першая чарга Першага Салігорскага калійнага камбіната была ўведзена ў эксплуатацыю ў снежні 1963 г. З пускам астатніх двух (1965 і 1969 гг.) у краіне быў створаны Беларускі калійны басейн, які здабываў каля трэці ўсіх калійных угнаенняў у [[СССР]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [рэдкалегія: М. Касцюк (гал. рэд.) і інш.]. Т. 6: Беларусь у 1946—2009 гг. / [Н. Васілеўская, У. Завальнюк, М. Касцюк і інш.; рэд. тома У. Навіцкі]. — Мн.: Современная школа; Экоперспектива, 2011. — 727 с.: іл. — С. 245. — ISBN 978-985-539-243-0 (Современная школа); ISBN 978-985-469-337-8 (Экоперспектива).</ref>. З 25 верасня 2005 г. замежныя пастаўкі ажыццяўляе праз сумеснае з расійскім «[[Уралкалій|Уралкаліем]]» ([[Бярэзнікі]], [[Пермскі край]]) [[ЗАТ]] «[[Беларуская калійная кампанія]]». [[Файл:Другое рудаўпраўленне.JPG|thumb|Другое рудаўпраўленне]] [[Файл:Кар'ер 2-га рудаўпраўлення Салігорскі раён.JPG|thumb|Адвалы Другога рудаўпраўлення]] У 2012 г. чысты прыбытак прадпрыемства склаў 965 млн долараў ЗША. 6 лістапада 2014 года пасаду кіраўніка заняў Іван Галаваты<ref>{{Спасылка | год = 6 лістапада 2014| url = http://www.belta.by/president/view/prezident-belarusi-dal-soglasie-na-naznachenie-ivana-golovatogo-gendirektorom-oao-belaruskalij-58147-2014/| загаловак = Президент Беларуси дал согласие на назначение Ивана Головатого гендиректором ОАО «Беларуськалий»| выдавецтва = [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]| дата = 6 лістапада 2014 | мова = ru}}</ref>. 12 красавіка 2017 г. на 1-м рудаўпраўленні адбыўся стыхійны страйк. Паводле інфармацыі [[Беларускі Незалежны прафсаюз|Беларускага незалежнага прафсаюза]] работнікі трэста «Раммантажбуд» адмовіліся выконваць сваю працу з-за памяншэння фактычнай зарабатнай платы ў два разы<ref>[http://belnp.org/2017/04/%D0%B2-%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%BE-%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD/ В Солигорске прошло стихийное собрание монтажников Треста «Реммонтажстрой»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170420142312/http://belnp.org/2017/04/%D0%B2-%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%BE-%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD/ |date=20 красавіка 2017 }}</ref>. 14 красавіка з прадстаўнікамі незадаволеных заробкамі салігорскімі будаўнікамі сустрэўся гендырэктар «Беларуськалія» І. Галаваты, які паабяцаў «вырашаць такія пытанні ў працоўным парадку»<ref>{{cite web|url=https://finance.tut.by/news539593.html|title=С недовольными зарплатами солигорскими строителями встретился гендиректор «Беларуськалия»|date=2017-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170420063509/https://finance.tut.by/news539593.html|archivedate=20 красавіка 2017|work=[[TUT.BY]]|lang=ru|url-status=dead}}</ref>. У 2020 годзе Беларуськалій стаў адным з цэнтраў [[Пратэсты ў Беларусі (2020)#Забастоўкі працоўных калектываў|усебеларускіх стачак]], якія адбыліся пасля фальсіфікацыі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбараў]] і гвалту праваахоўных органаў супраць пратэстоўцаў<ref>{{cite web|author=Алина Исаченко|title=Что происходит на предприятии «Беларуськалий» — основном поставщике валюты для Александра Лукашенко?|url=https://www.bbc.com/russian/features-56948983|work=[[BBC World Service]]|date=2021-05-06|access-date=2021-09-20|language=ru}}</ref>. 19 лістапада «Беларуськалій» звольніў 49 бастуючых работнікаў за «прагулы»<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=262665 |title=«Беларуськалій» звольніў 49 страйкоўцаў за «прагулы» |work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=2020-11-19 |access-date=2021-09-20 }}</ref>. 27 жніўня 2021 афіцыйна ўведзены ў эксплуатацыю Петрыкаўскі горна-абагачальны комплекс ААТ «Беларуськалій». Яго будавалі амаль 10 гадоў, на работы было патрачана каля $1,25 млрд. Запасаў калійнай руды тут хопіць на 100 гадоў<ref>[https://blr.belta.by/president/view/bez-perabolshannja-gistarychny-dzen-petrykauski-gak-afitsyjna-uvedzeny-u-ekspluatatsyju-103336-2021/ «Без перабольшання гістарычны дзень». Петрыкаўскі ГАК афіцыйна ўведзены ў эксплуатацыю]</ref>. У жніўні 2024 года выйшла расследаванне [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр|Беларускага расследавальніцкага цэнтра]], [[Белсат]]а, украінскай службы [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё «Свабода»]], [[Кіберпартызаны|Кіберпартызан]] і іншых арганізацый, паводле якога для абыходу санкцыяў супраць «Беларуськалія» выкарыстоўваецца кампанія, зарэгістраваная на [[Кіпр]]ы і звязаная з асяроддзем [[Віктар Уладзіміравіч Шэйман|Віктара Шэймана]]<ref>{{cite web|url=https://euroradio.fm/sheyman-kipr-sankcyi-yak-rezhym-lukashenki-zarablyae-na-kalii-i-lyuksavykh-auto|title=Шэйман, Кіпр, санкцыі: як рэжым Лукашэнкі зарабляе на каліі і люксавых аўто|work=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|date=2024-08-08}}</ref>. 4 лістапада 2024 года новым генеральным дырэктарам «Беларуськалія» стаў Андрэй Рыбакоў, які раней узначальваў «[[Белнафтахім]]»<ref>{{cite web|url=https://reform.news/lukashenko-zajavil-o-problemah-na-belaruskalii|title=Лукашенко заявил о проблемах на «Беларуськалии»|work=[[Reform.news]]|date=2024-11-04|lang=ru}}</ref>. У снежні 2024 года Рыбакоў быў дададзены ў санкцыйныя спісы Еўрапейскага саюза<ref>{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/dec_impl/2024/3175/oj|title=COUNCIL IMPLEMENTING DECISION (CFSP) 2024/3175|publisher=[[EUR-Lex]]|date=16 December 2024|lang=en}}</ref> і Швейцарыі<ref>{{cite web|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-103694.html|title=Ukraine: Switzerland adopts further sanctions|publisher={{iw|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях||de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|date=23 December 2024|lang=en|access-date=1 лютага 2025|archive-date=8 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108041104/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-103694.html|url-status=dead}}</ref><ref name=searching/>. Таксама Рыбакоў яшчэ падчас кіраўніцтва «Белнафтахімам» быў уключаны ў спіс спецыяльна пазначаных грамадзян і заблакаваных асоб ЗША<ref name="treasury">{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-08-09|title=США расширили санкции в отношении официального Минска. Полный список|url=https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809213314/https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|work=[[Zerkalo.io]]|language=ru}}</ref>. Згодна з новым расследаваннем Беларускага расследавальніцкага цэнтра, выпушчаным у сакавіку 2025 года, вырабленая «Беларуськаліем» тэхнічная соль насуперак санкцыям прадаецца ў ЕС як антыгалалёдны рэагент<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/364571|title=Прадукцыю «Беларуськалія» перайменавалі і прадаюць ЕС у абыход санкцый|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-03-26}}</ref>. == Санкцыі == <!--Санкцыі, пагатоў усе, не зняты. Нават санкцыі ЗША не зняты, МФ ЗША толькі выдаў ліцэнзію / дазвол на продаж калію некалькім амерыканскім фірмам, усё — астатнія санкцыі, у тым ліку амерыканскія засталіся. І нават калі здымуць, то не трэба выдаляць, гэта гістарычная інфармацыя, чаму яна раптам стала не важнай?--> У чэрвені 2021 года [[Еўрапейскі Саюз]] увёў сектаральныя санкцыі ў адносінах Беларусі, якія прадугледжваюць, у тым ліку, забарону на гандаль і транзіт асобных відаў калійных угнаенняў<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=274996 |title=ЕС афіцыйна ўхваліў сектаральныя санкцыі супраць Беларусі |work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=2021-06-24 |access-date=2021-09-20 }}</ref>. 9 жніўня 2021 года [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ўнеслі Беларуськалій у [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]]<ref>{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-08-09|title=США расширили санкции в отношении официального Минска. Полный список|url=https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809213314/https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|work=[[Zerkalo.io]]|language=ru}}</ref>. У той жа дзень [[Вялікабрытанія]] і [[Канада]] ўвялі абмежаванні на пэўныя калійныя ўгнаенні з Беларусі<ref>{{cite web|url=https://www.voanews.com/europe/us-along-uk-and-canada-slaps-more-sanctions-belarus |title=US, Along With UK and Canada, Slaps More Sanctions on Belarus |work=[[Голас Амерыкі]] |language=en |date=2021-08-09 |access-date=2021-09-20 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.politico.eu/article/uk-imposes-fresh-sanctions-on-belarus-one-year-on-from-fraudulent-elections/ |title=UK, US and Canada impose fresh sanctions on Belarus |work=[[Politico]] |language=en |date=2021-08-09 |access-date=2021-09-20 }}</ref>. 2 снежня 2021 года «Беларуськалій» трапіў пад санкцыі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], а Міністэрства фінансаў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ўключыла «[[Беларуская калійная кампанія|Беларускую калійную кампанію]]» ў амерыканскі санкцыйны спіс<ref>{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/03-12-2021-adzinym-frontam-shto-treba-vedats-pra-novyya-sanktsyi-suprats-rezhymu-lukashenki/|title=Адзіным фронтам. Што трэба ведаць пра новыя санкцыі супраць рэжыму Лукашэнкі|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205101758/https://belsat.eu/news/03-12-2021-adzinym-frontam-shto-treba-vedats-pra-novyya-sanktsyi-suprats-rezhymu-lukashenki/|archive-date=2021-12-05|work=[[Белсат]]|date=2021-12-03|access-date=2021-12-08}}</ref>. У чэрвені 2022 года прадпрыемства было ўнесена ў санкцыйны спіс [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]<ref>{{cite web|url=https://belmarket.by/news/news-51222.html|title=Восемь белорусских компаний попали под санкции Евросоюза|work=[[Белорусы и рынок]]|date=2022-06-03|lang=ru}}</ref>. У 2022 годзе Канада, ЕС і [[Швейцарыя]] ўвялі санкцыі супраць «Беларуськалія», яго генеральнага дырэктара Івана Галаватага, а таксама Беларускай калійнай кампаніі<ref>{{Cite web |url=https://smartpress.by/news/19733/ |title=Канада расширила санкции против белорусских властей |access-date=2022-04-26 |archive-date=2022-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313035804/https://smartpress.by/news/19733/ |url-status=live |language=ru }}</ref><ref>{{cite web|language=ru|title=ЕС ввел санкции против Москвы и Минска. В списке основатель "Яндекса" Волож, Алина Кабаева и глава ЦИК Беларуси|url=https://www.currenttime.tv/a/eu-sanction-kabaeva-navka-volozh/31882040.html|work=[[Настоящее Время]]|date=2022-06-03|access-date=2023-01-20}}</ref><ref name=searching>{{Cite web |url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html |title=Searching for subjects of sanctions |url-status=live |language=en |publisher={{iw|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях||de|Staatssekretariat für Wirtschaft}} }}</ref>. У студзені 2023 года прадпрыемства было ўнесена ў санкцыйны спіс [[Украіна|Украіны]]<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/palityka/belaruskalij-belczyhunka-i-inszyja-novy-udar-pa|title=Беларуськалій, Белчыгунка і іншыя. Новы ўдар па рэжымных прадпрыемствах|date=2023-01-29|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. У верасні 2024 года [[Суд Еўрапейскага саюза]] адмовіўся зняць санкцыі ЕС з Галаватага, Беларуськалія і Беларускай калійнай кампаніі<ref>{{cite web|url=https://euroradio.fm/sud-es-ne-znyau-sankcyi-z-belaruskaliya-yago-gendyrektara-i-bkk|title=Суд ЕС не зняў санкцыі з "Беларуськалія", яго гендырэктара і БКК|work=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|date=2024-09-18}}</ref>. 22 мая 2025 года [[Еўрапарламент]] прагаласаваў за павышэнне пошлін на ўгнаенні з Беларусі і Расіі. Павышэнне пошлін на беларускія і расійскія ўгнаенні пачне дзейнічаць з 1 ліпеня. Раней гэты праект ужо быў ухвалены камітэтам Еўрапарламента. Тады паведамлялася, што павышэнне будзе паступовым, і да 2028 года пошліны дасягнуць 430 еўра за тону<ref>{{cite web|url=https://x.com/RikardJozwiak/status/1925481537182511471?t=nzGKL5anf9ojkDy28lOwlg&s=19|title=the 🇪🇺 parliament overwhelmingly voted in favour|work=[[X (сацыяльная сетка)|X]]|date=2025-05-22}}</ref>. У снежні 2025 года з санкцый ЗША, якія дзейнічалі з 2021 года, зроблена некалькі выключэнняў па гандлі з амерыканскімі кампаніямі<ref>[https://www.forbes.ru/prodovolstvennaya-bezopasnost/531092-nazlo-kanade-zacem-ssa-hotat-oslabit-sankcii-protiv-belorusskogo-kalia Назло Канаде: зачем США хотят ослабить санкции против белорусского калия]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://myfin.by/article/zhizn/s-belaruskalia-oficialno-snali-amerikanskie-sankcii-42446 С «Беларуськалия» официально сняли американские санкции]{{ref-ru}}</ref>. У 2026 годзе санкцыі ЗША былі цалкам адменены<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/8516085 США решили снять санкции с «Беларуськалия»]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://news.tut.by/economics/194497.html Прадаць «Беларуськалій»: каму і за колькі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100823184722/http://news.tut.by/economics/194497.html |date=23 жніўня 2010 }} * [http://svislac.belarda.org/index.php?mod=news&id=1060 «Салёнае сяброўства»: Беларусь, Расія і гандаль калійнымі ўгнаеннямі ў 2005—2010 гадах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190107233056/http://svislac.belarda.org/index.php?mod=news&id=1060 |date=7 студзеня 2019 }} * [http://www.belta.by/ru/person/interview/Valerij-Kirienko_i_511528.html НОВЫЯ ГАРЫЗОНТЫ «БЕЛАРУСЬКАЛІЯ»] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Салігорска]] [[Катэгорыя:Хімічныя і нафтахімічныя кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Хімічныя і нафтахімічныя прадпрыемствы]] [[Катэгорыя:Вытворцы мінеральных угнаенняў]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным спісе ЕС]] 2myfdikrmij52nsdmx3drzekg8sblme 0 128916 5175635 5173804 2026-08-05T06:55:37Z Autumndancer 168015 5175635 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Борга-Сан-Дальмацца''' ({{lang-it|Borgo San Dalmazzo}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 12115 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 551 чал./км². Плошча — 22 км². Паштовы індэкс — 12011. Тэлефонны код — 0171. Заступнік — святы San Dalmazzo. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Эторэ Пайс]], італьянскі гісторык == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] rpn6na9lbo3poyyg7chxlecbykktksg 5175637 5175635 2026-08-05T06:56:28Z Autumndancer 168015 5175637 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Борга-Сан-Дальмацца''' ({{lang-it|Borgo San Dalmazzo}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 12115 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 551 чал./км². Плошча — 22 км². Паштовы індэкс — 12011. Тэлефонны код — 0171. Заступнік — святы Далмацый з Педоны. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Эторэ Пайс]], італьянскі гісторык == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] oyemduu8ff6odqdjdllyit7yixx5azb 0 131577 5175529 4464644 2026-08-04T17:25:29Z Aliaksei Lastouski 75892 5175529 wikitext text/x-wiki '''Хе́дар''' ({{lang-yi|חדר}} ''хе́йдэр'' — пачатковая яўрэйская школа, пакой; узыходзіць да {{lang-he|חֶדֶר}} — пакой) — [[Яўрэі|яўрэйская]] рэлігійная пачатковая [[школа]]. == Паходжанне == Назва хедар упершыню згадана ў XIII стагоддзі. Пазней школы такога тыпу шырока распаўсюдзіліся ў асяродках [[Ашкеназы|ашкеназскіх яўрэяў]]. Функцыянаванне хедараў на [[Украіна|Украіне]] і ў [[Польшча|Польшчы]] ў першай палове XVII стагоддзя апісана ў кнізе [[Натан Маісей Гановер|Н. Гановера]] «Іевен мецула» («Багна бяздонная»). Сістэма, створаная ў тыя часы, захавалася ў межах [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ў некаторых раёнах [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. == Сістэма навучання == У хедары, як у школах [[талмуд-тора]], вучыліся толькі хлопчыкі. Аднак калі талмуд-тора была абшчыннай установай для падтрымкі бедных дзяцей, чые бацькі не маглі ўносіць плату за навучанне, хедар быў прыватнай школай, і яго настаўнікі (''[[меламед]]ы'') атрымлівалі плату ад бацькоў. Для атрымання такой платы спатрэбіўся кананічны хітрык [[галаха|галахічных]] аўтарытэтаў, бо лічылася, што навучанне законам веры абавязак аўтарытэтаў і здзяйсняецца як [[міцва]], гэта значыць бясплатна. Навучанне праводзілася звычайна ў адным з пакояў кватэры настаўніка. Тым не менш, абшчына кантралявала навучанне ў хедары і вызначала пэўныя правілы і абмежаванні прыватнай ініцыятыве меламеда. Паводле школьнага статута [[Кракаў|Кракава]] (1511), у хедары не малго вучыцца адначасова больш за 40 вучняў. У настаўніка маглі быць спецыяльныя памочнікі (на [[ідыш]] белфэрз, адзіночны лік [[белфэр]]). Аднак на практыцы нагрузка настаўніка была значнай; у адным класе адначасова маглі навучацца вучні трох узроставых груп. У малодшай групе ([[дардыке]], з трох гадоў) школьнікі навучаліся азбуцы і чытанню яўрэйскіх тэкстаў без перакладу. У наступнай групе (з пяці гадоў) вывучалася [[Пяцікніжжа]] з каментарамі [[Рашы]] і пачатковыя звесткі пра [[Талмуд]]. Старэйшыя вучні (з васьмі гадоў) глыбей займаліся Талмудам. Свецкія дысцыпліны ў хедары не вывучаліся. Заняткі праходзілі зранку да сямі-васьмі гадзін вечара. Практыкаваліся цялесныя пакаранні свавольных вучняў, для чаго быў спецыяльны [[бізун]] (канчык). Лічылася, што выкладанне не патрабавала спецыяльных ведаў, і праца настаўніка цанілася невысока. Па заканчэнні хедара юнак мог пад кіраўніцтвам рабіна або адукаваых членаў абшчыны працягнуць вывучэнне Талмуда ў [[Сінагога|сінагозе]] (бэйс-мідраш) або паступіць у [[ешыбот]]. Аднак для значнай часткі жыхароў штэтла ([[мястэчка]]) адукацыя абмяжоўвалася навучаннем у хедары. == У Новы час == З часу [[Гаскала|Гаскалы]] хедар падпадаў пад лютую крытыку з боку тых, хто атрымаў свецкую адукацыю; прыхільнікі Гаскалы (''[[маскіл]]ім'') дужа абураліся прымітыўнай методыкай навучання. Нянавісць да сістэмы адукацыі, якая склалася, ярка выяўлена ў творах [[Ісак Бер Левінзон|І. Б. Левінзона]], [[І. Л. Гардон]]а, [[П. Смаленскін]]а і многіх іншых. Аднак у Расійскай імперыі толькі ў канцы XIX ст. здолелі рэалізаваць спробу рэфармацыі хедара (так званы ''хедар метукан'') на аснове ідэалогіі [[палесцінафільства]] ([[Хавевей Цыён|Хавявей Цыён]]) і, пазней, [[сіянізм]]у. Рэфармаваныя хедары мясціліся ў прасторных памяшканнях, тут выкладалі [[Гісторыя яўрэйскага народа|гісторыю яўрэйскага народа]], [[Геграфія Ізраіля|геаграфію Эрэц-Ізраэль]], граматыку [[іўрыт]]а. Нягледзячы на жорсткі супраціў [[Артадаксальны Іўдаізм|артадаксальна-рэлігійных]] колаў, [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асімілятараў]] і ўладаў, школы сістэмы «хедар метукан» значна паўплывалі на станаўленне новай сістэмы яўрэйскай адукацыі. == Гл. таксама == * [[Ешыбот]] * [[Талмуд-тора]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Іўдаізм]] [[Катэгорыя:Яўрэйская адукацыя]] [[Катэгорыя:Яўрэйская абшчына]] lqrso32kmtd9lqx6ntbfnptcsvgjt4i 0 131801 5175568 5156730 2026-08-04T20:48:10Z 5175568 wikitext text/x-wiki {{кампанія |назва = БелаПАН |лагатып = Belapan.gif |тып = інфармацыйнае агенцтва |лістынг на біржы = |дзейнасць = |дэвіз = |заснаваная = [[1991]] |заснавальнікі = [[Алесь Ліпай]], [[Віталь Цыганкоў]] |размяшчэнне = [[Мінск]], [[Беларусь]] |ключавыя фігуры = |галіна = |прадукцыя = |абарачэнне = |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |лік супрацоўнікаў = |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = }} '''Белару́скае прыва́тнае аге́нцтва наві́н''' ('''БелаПАН''') — беларускае інфармацыйнае агенцтва, з’яўляецца крыніцай палітычнай, эканамічнай, дзелавой, фінансавай і іншай інфармацыі з Беларусі, займае сур’ёзнае месца на рынку розных даследаванняў, маніторынгу, рэкламы і PR-паслуг. Від уласнасці — закрытае акцыянернае таварыства, акцыянеры — прыватныя асобы. БелаПАН выпускае навіны на [[беларуская мова|беларускай]], [[руская мова|рускай]] і [[англійская мова|англійскай]] мовах у рэжыме рэальнага часу. Агенцтва мае разгалінаваную сетку карэспандэнтаў ва ўсіх рэгіёнах [[Беларусь|Беларусі]] і ў суседніх краінах. == Гісторыя == Створана [[19 лістапада]] [[1991]] года [[Алесь Ліпай|Алесем Ліпаем]] і [[Віталь Цыганкоў|Віталем Цыганковым]]. Спачатку ў БелаПАНе працавала 3 чалавекі, а навіны рассылаліся падпісчыкам уручную па факсе некалькі разоў у дзень. Сёння стужка навін агенцтва абнаўляецца кожныя некалькі хвілін, у дзень з’яўляецца каля ста паведамленняў. Паведамленні БелаПАН публікуюць буйнейшыя выданні Беларусі, цытуюць многія сусветныя радыёстанцыі і тэлекампаніі. Сярод кліентаў таксама — дзяржаўныя і міжнародныя арганізацыі, дыпламатычныя прадстаўніцтвы, банкаўскія і фінансавыя інстытуты, прадпрыемствы і кампаніі. У [[2001]] годзе паўстаў праект «Выбары ў Беларусі»<ref>[http://by.belaruselections.info/ belaruselections.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081223014102/http://by.belaruselections.info/ |date=23 снежня 2008 }}</ref>. Улетку [[2002]] года пачаўся выпуск інтэрнэт-газеты «[[Белорусские новости]]» ([[naviny.by]]). Інфармацыйнае агенцтва БелаПАН было генеральным спонсарам свята на [[Дзень Волі]], якое прайшло [[25 сакавіка]] [[2018]] года, калі адзначалася [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У сярэдзіне ліпеня Дэпартамент фінансавых расследаванняў завёў крымінальную справу на [[Алесь Ліпай|Алеся Ліпая]]. Яго абвінавацілі ў нясплаце падаткаў на суму 173 тысячы рублёў<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=214852 nashaniva.by]</ref>. 7 жніўня 2018 года супрацоўнікі [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчага камітэта]] і [[МУС Беларусі]] правялі ператрус у рэдакцыі кампаніі ў сувязі з распачатай крымінальнай справай на падставе ч. 2 арт. 349 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Беларусі]] («несанкцыянаваны доступ да камп’ютарнай інфармацыі, учынены з іншай асабістай зацікаўленасці, які пацягнуў прычыненне істотнай шкоды»). Падставай да [[Справа БелТА|справы БелТА]] паслужыла «паведамленне рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства „[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]“ аб збоях пры ажыццяўленні доступаў да платнай падпіскі паслуг, якія аказваліся названым прадпрыемствам аднаму з яго замоўцаў». 14 студзеня 2021 года ў рэдакцыі прайшоў ператрус, была канфіскавана аргтэхніка і частка рукапіснай і пячатнай дакументацыі, што паралізавала працу інфармацыйнага агенцтва<ref>{{Cite web|date=2021-01-14|title=«Работа парализована». В офисе агентства БелаПАН прошел обыск. Изъята техника и документы|url=https://news.tut.by/society/714822.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114143131/https://news.tut.by/society/714822.html|archive-date=2021-01-14|access-date=2021-01-14|publisher=[[TUT.BY]]|language=ru}}</ref>. 18 жніўня 2021 года сілавікі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] правялі ператрусы ў рэдакцыі і ў журналістаў, канфіскавалі тэхніку, некалькі супрацоўнікаў былі затрыманыя, у тым ліку галоўная рэдактарка [[Ірына Алегаўна Леўшына|Ірына Леўшына]], а сайты belapan.by і belapan.com перасталі працаваць<ref>{{Cite web|archive-url=https://archive.today/20210818162919/https://www.spiegel.de/ausland/belarus-lukaschenkos-regime-geht-gegen-unabhaengige-nachrichtenagentur-belapan-vor-a-0ccb58ef-b01e-4658-a445-28ca8ccaa283|archive-date=18 жніўня 2021|last=als|date=2021-08-18|title=Belarus: Lukaschenkos Regime geht gegen unabhängige Nachrichtenagentur Belapan vor|url=https://www.spiegel.de/ausland/belarus-lukaschenkos-regime-geht-gegen-unabhaengige-nachrichtenagentur-belapan-vor-a-0ccb58ef-b01e-4658-a445-28ca8ccaa283|access-date=2021-08-18|work={{нп3|Deutsche Presse-Agentur|Deutsche Presse-Agentur|uk|Deutsche Presse-Agentur}}|publisher=[[Der Spiegel]]|language=de|url-status=live}}</ref><ref name="трох" />. Праца БелаПАН у Беларусі была паралізаваная, але частка рэдакцыі паабяцала працягнуць дзейнасць за мяжой<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907191903/https://tvn24.pl/swiat/bialorus-bielapan-po-rewizji-sluzb-bedzie-kontynuowac-prace-z-zagranicy-5197981|archive-date=2021-09-07|last=asty\mtom|work={{нп3|Польскае агенцтва друку|Польскае агенцтва друку|pl|Polska Agencja Prasowa}}|title=Praca redakcji BiełaPAN sparaliżowana po rewizji białoruskich służb. Agencja będzie kontynuować pracę z zagranicy|date=2021-08-19|access-date=2021-08-19|publisher={{нп3|TVN24|TVN24|pl|TVN24}}|url=https://tvn24.pl/swiat/bialorus-bielapan-po-rewizji-sluzb-bedzie-kontynuowac-prace-z-zagranicy-5197981|language=pl}}</ref>. Зняволеныя ў рамках крымінальнай справы паводле арт. 342 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК]] («Арганізацыя і актыўны ўдзел у дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак») Леўшына, былы дырэктар [[Зміцер Наважылаў]] і бухгалтар Кацярына Боева сумеснай заявай дзесяці арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускі ПЕН-цэнтр]], [[Прававая ініцыятыва (Беларусь)|Прававая ініцыятыва]], 19 жніўня 2021 года былі прызнаны [[Палітычныя зняволеныя|палітычнымі зняволенымі]]<ref name="трох">{{Cite web|date=2021-08-19|title=Заява аб прызнанні трох супрацоўнікаў «БелаПАН» палітычнымі зняволенымі|url=http://spring96.org/be/news/104721|archive-url=https://archive.today/20210826080927/https://spring96.org/be/news/104721|archive-date=26 жніўня 2021|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=be|access-date=26 жніўня 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-08-19|title=Зняволеныя супрацоўнікі «БелаПАН» прызнаныя палітвязнямі|url=https://novychas.by/hramadstva/znjavolenyja-supracouniki-belapan-pryznanyja-palit|archive-url=https://archive.today/20210826081825/https://novychas.by/hramadstva/znjavolenyja-supracouniki-belapan-pryznanyja-palit|archive-date=26 жніўня 2021|language=be|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|access-date=26 жніўня 2021|url-status=live}}</ref>. У лістападзе 2021 года [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] прызнаў інфармацыйнае агенцтва БелаПАН [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]. Стварэнне такога фарміравання або ўдзел у ім з’яўляецца ў Беларусі крымінальным злачынствам, і сапраўды, Леўшыну і Наважылава абвінавацілі ў стварэнні экстрэмісцкага фарміравання<ref>{{cite web|title=БАЖ: Патрабуем спыніць практыку выкарыстання антыэкстрэмісцкага заканадаўства для абмежавання свабоды слова|url=https://baj.by/be/content/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya|website=[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]|date=2021-11-17|access-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222210002/https://baj.by/be/content/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya|archive-date=22 снежня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=«Трапіўшы ў гістарычную мясарубку, мы ня сталі фаршам». Найстарэйшаму незалежнаму агенцтву навінаў БелаПАН — 30 гадоў|url=https://www.svaboda.org/a/31569202.html|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2021-11-19|access-date=2021-12-22|lang=be-tarask}}</ref>. 6 кастрычніка 2022 года Леўшынай, Наважылаву, Аляксандраву і Ірыне Злобінай прызначылі турэмныя тэрміны<ref>{{Cite web|date=2021-08-19|title=Вярхоўны суд пакінуў прысуды абвінавачаным па «справе БелаПАН»|url=https://novychas.online/hramadstva/vjarhouny-sud-pakinuu-prysudy-abvinavaczanym-pa-s|url-status=live|access-date=2023-01-06|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. Былое даменнае імя сайту БелаПАН у зоне [[.by]] — belapan.by — станам на кастрычнік 2025 года, куплена невядомымі і змяшчае агрэгатар рускамоўных навін. Арыгінал сайту БелаПАН захоўваецца толькі ў веб-архіве. == Кіраўнікі == * [[Алесь Ліпай]] (1991—2018) * [[Зміцер Наважылаў]] (чэрвень 2018 — 18 студзеня 2021) * [[Ірына Алегаўна Леўшына|Ірына Леўшына]] (з 21 студзеня 2021 года)<ref>{{Cite news|title=У інфармацыйнай кампаніі БелаПАН памяняўся дырэктар|url=https://by.belapan.by/archive/2021/01/21/ru_1075127_123|publisher=БелаПАН|date=21 студзеня 2021|access-date=21 студзеня 2021|archive-date=24 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200257/https://by.belapan.by/archive/2021/01/21/ru_1075127_123|url-status=dead}}</ref> == Структура == У структуры інфармацыйнай кампаніі БелаПАН дзейнічаюць: * інфармацыйнае агенцтва; * рэдакцыя мультымедыйных навін; * аналітычная служба; * рэкламнае агенцтва; * служба маніторынгу; * рэдакцыя інтэрнэт-газеты «[[Белорусские новости]]»<ref>[http://naviny.by/ Белорусские новости] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120621011314/http://naviny.by/ |date=21 чэрвеня 2012 }}</ref> == Дасягненні == Інфармацыйнае агенцтва БелаПАН — адзіны беларускі ўдзельнік міжнароднага праекта «CEE-BusinessLine» — «Стужкі эканамічных навін з краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы». У [[2004]] годзе БелаПАН быў уганараваны прэміяй імя [[Дзмітрый Завадскі|Дзмітрыя Завадскага]] — «За мужнасць і прафесіяналізм», як «пацвярджэнне бездакорнай рэпутацыі БелаПАН і прызнанне высокага прафесіяналізму журналістаў». У [[2005]] годзе інфармацыйная кампанія БелаПАН была названа лаўрэатам Прэміі імя {{нп3|Герд Буцэрыўс|Герда Буцэрыўса|ru|Буцериус, Герд}} «{{нп3|Вольная прэса Усходняй Еўропы|Вольная прэса Усходняй Еўропы|ru|Свободная пресса Восточной Европы}}». У [[2006]] годзе БелаПАН і інтэрнэт-газета «Белорусские новости» ([[naviny.by]]) атрымалі «{{нп3|Прэмія Рунэта|Прэмію Рунэта|ru|Премия Рунета}}» ў намінацыі «Рунэт за межамі Ru». Цырымонія ўзнагароджання адбылася [[29 лістапада]] ў [[Масква|Маскве]]. == Адрас == Цэнтральны офіс інфармацыйнай кампаніі БелаПАН знаходзіцца ў [[Мінск]]у на вуліцы Акадэмічнай, 17 (офіс 3). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Белару́скае прыва́тнае аге́нцтва наві́н (БелаПАН)||399}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1|Беларускае прыватнае агенцтва навін|Міхальчанка А. М.|357}} == Спасылкі == * [http://by.belapan.by Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210813085144/https://by.belapan.by/ |date=13 жніўня 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інфармацыйныя агенцтвы]] [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Вольная прэса Усходняй Еўропы»]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] c1i3wvxv8pym3eiidlg73h0rby14x8h 0 135125 5175605 5156914 2026-08-05T02:28:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175605 wikitext text/x-wiki {{Музычны жанр|Назва=Беларускі рок|Кірунак=[[рок-музыка]]|Вытокі=шматлікая заходняя [[электрагітара|электрагітарная]] музыка, [[народная музыка]]|Узнікненне=канец 1960-х|месца={{Сцягафікацыя|Беларуская ССР}}|Росквіт=канец [[1980-я гады|1980-х]]<ref name="60-hod">{{Спасылка|url=https://people.onliner.by/opinions/2020/10/15/60-god-belaruskaga-rok-n-rola-lekcyya-syargeya-budkina|загаловак=60 год беларускага рок-н-рола. Лекцыя Сяргея Будкіна|аўтар=Сяргей Будкін|выдавецтва=Onliner.by|title=Архіўная копія|access-date=16 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227074122/https://people.onliner.by/opinions/2020/10/15/60-god-belaruskaga-rok-n-rola-lekcyya-syargeya-budkina|archive-date=27 лютага 2021|url-status=dead}}</ref>, канец [[1990-я гады|1990-х]]|Фота=N.R.M. 02.jpg|Подпіс=[[N.R.M.]] на канцэрце за свабоду wRock, [[Уроцлаў]], [[17 чэрвеня]] [[2007]]}} '''Беларускі рок''' — умоўная назва [[Рок-музыка|рок-музыкі]], створанай музыкантамі з [[Беларусь|Беларусі]]. Гэта музыка меркавана ўзнікла ў канцы 60-х, але самы актыўны росквіт шматлікіх гуртоў у гэтай плыні перапаў на пачатак [[1980-я|1980-х]].<ref name="60-hod" /> Найбольш важныя гурты: [[Мроя (гурт)|Мроя]] (з 1994 — [[N.R.M.]]), [[Ляпіс Трубяцкі]], [[KRIWI]], [[TT-34]], [[Верасы]], [[Акцэнт]], [[ULIS]], [[Neuro Dubel]], [[Новае Неба]], [[BLAGI MAT!!!]], [[Open Space]], [[Hair Peace Salon]], [[Jitters]], [[Бонда (гурт)|Бонда]] і [[Крама (гурт)|Крама]]. == Адметнасці == Галоўнымі тэмамі беларускага року з’яўляецца традыцыйна ўсё, звязанае з беларусамі, сённяшняй Беларуссю, а таксама яе гісторыяй. Эмацыйная, сэнсавая і гукавая палітра беларускага року разнастайная, але даволі часта ў беларускіх рок-музыкаў прысутнічаюць тэмы змагання, салідарнасці, жыцця пры аўтарытарызму, свабоды, нацыянальнай самаідэнтычнасці і свядомасці, беларускай мовы, рэпрэсій і эміграцыі. У гучанні беларускіх рок-гуртоў часта можна заўважыць заігрыванні з народнымі матывамі, тэмамі, інструментамі.<ref name=":1" /> Беларускаму року часцей за ўсё ўласцівы тэксты на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах. Вялікі знешні ўплыў на беларускі рок аказвала разнастайная заходняя рок-музыка (у прыватнасці [[Польшча|Польшчы]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і іншых [[Еўропа|еўрапейскіх]] краін), а таксама музыка краін былога [[СССР]] (у прыватнасці [[Расія|Расіі]] і [[Украіна|Украіны]]). == Гісторыя == === 1960-я гады === {{Асноўны артыкул|Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}} З 12 па 14 красавіка [[1968 год у гісторыі музыкі|1968 года]] ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|Мінскім радыётэхнічным інстытуце]] прайшоў адзін з першых у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] рок фестываляў — «Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска». Фестываль быў арганізаваны [[камсамол]]ам і прымеркаваны да 50-годдзя [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і 50-годдзя [[Камсамол|УЛКСМ]]. У фестывалі прынялі ўдзел аматарскія гурты з Мінска («[[Алгарытмы]]», «2+2», «Дойліды», «Рэфлекс», «Пінгвіны», «Грыфы», «Вясёлыя лісы», «Дысканты», «Ювента», «Сінія гітары», «Скіфы»). Па правілах фестывалю кожны ансамбль павінен быў выканаць сем кампазіцый (твор савецкага кампазітара, твор беларускай тэматыкі, уласны твор, інструментальны твор і тры любыя кампазіцыі па свайму выбару). Галоўны прыз «Бурштынавую гітару» атрымаў гурт «Алгарытмы», другі прыз «Хрустальную вазу» атрымалі «Дойліды».<ref name="minsk19683">{{Cite news|title=Дзень, калі нарадзіўся беларускі рок-н-рол|url=http://tuzinfm.by/article/670/piersy-bit-festyval-u-bielarusi-u-dakumentach-ji-faktach.html|work=[[Tuzin.fm]]|date=21 марта 2014|access-date=2017-09-22|archive-date=24 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924141813/http://tuzinfm.by/article/670/piersy-bit-festyval-u-bielarusi-u-dakumentach-ji-faktach.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=Композитор Владимир Кондрусевич: «Я сочинял свои стихи на мелодии Битлз»|url=https://www.kp.by/daily/26065.4/2972896/|work=[[Комсомольская правда]]|date=18 апреля 2013}}{{Недаступная спасылка}}</ref> Адзін з членаў журы, малады кампазітар [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігар Лучанок]], тады адзначыў, што ў гэтай музыцы хацелася б чуць «менш перайманняў» і «больш нашага, [[музыка СССР|савецкага]] рэпертуару». Нягледзячы на тое, што ўсе калектывы, акрамя «Алгарытмаў», былі раскрытыкаваны з боку журы, пра фестываль станоўча адгукнулася рэспубліканская прэса. Крытычныя заўвагі зводзіліся да таго, што ў музыкаў няма нармальнага завадскога абсталявання, а гітары і ўсю апаратуру ім даводзіцца рабіць самім. Газета «Чырвоная змена», напрыклад, панаракала на тое, што прафесійныя кампазітары мала пішуць твораў у жанры біг-біт (у СССР біг-бітам у гэты час называлі любую сучасную [[Электрагітара|электрагітарную]] музыку: [[рок-н-рол]], [[блюз-рок]], [[Рытм-н-блюз|рытм-энд-блюз]] і г д.).<ref name="minsk19683"/><ref>{{Cite news|title=В Минске отметят 40-летие первого белорусского бит-фестиваля|url=https://news.tut.by/culture/106273.html|work=[[TUT.BY]]|date=31 марта 2008|access-date=2017-09-22|archive-date=2018-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829000201/https://news.tut.by/culture/106273.html}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/106273.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829000201/https://news.tut.by/culture/106273.html |archive-date=29 жніўня 2018 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/106273.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829000201/https://news.tut.by/culture/106273.html |archive-date=29 жніўня 2018 |url-status=dead }}</ref><ref name="rock_in_ussr2">{{кніга|аўтар=[[Троицкий, Артемий Кивович|Артемий Троицкий]]|загаловак=Рок-музыка в СССР: опыт популярной энциклопедии|месца=М.|выдавецтва=Книга|год=1990|старонак=385|isbn=5-212-00240-0}}</ref> Усе тры дні фестывалю яго здымалі кінахронікеры «[[Беларусьфільм]]а». Са знятага матэрыялу быў змантаваны невялікі кароткаметражны 10-хвілінны фільм пад назвай «Маршрут № 13» (назва адной з песень гурта «Алгарытмы»). Пакуль ішоў мантаж фільма, у [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] адбыліся падзеі, вядомыя як [[Пражская вясна]]. У сувязі з гэтым змяніўся і палітычны клімат у Савецкім Саюзе. Было прынята рашэнне не выпускаць гатовы фільм на кінаэкраны. Фільм праляжаў на паліцы да 1977 года, калі выйшаў акт аб яго знішчэнні, а таксама ўсяго працоўнага матэрыялу да яго. Копію фільма схаваў і захаваў аператар Эдуард Гайдук.<ref name="minsk19683"/> === 1970-я гады === [[Файл:Песняры.jpg|міні|220x220пкс|«[[Песняры]]» на канцэрце ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]], 1974 год]] Яшчэ 1 верасня 1969 года акампанавальны ансамбль «[[Лявоны]]», арганізаваны [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзімірам Мулявіным]] пры [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Мінскай філармоніі]], быў пераведзены ў разрад [[Вакальна-інструментальны ансамбль|вакальна-інструментальных]]. У кастрычніку наступнага 1970 года ансамбль прыняў удзел у IV Усесаюзным конкурсе артыстаў эстрады, перад гэтым змяніўшы назву на «больш сур’ёзную» — «[[Песняры]]». Першы прыз у той раз нікому не ўручаўся, а другую прэмію падзялілі «Песняры», [[Леў Лешчанка]] і грузінскі ансамбль «Дыэла». Такім чынам, «Песняры» атрымалі права на запіс альбома. Падчас працы над альбомам да «Песняроў» далучыўся [[Леанід Леанідавіч Барткевіч|Леанід Барткевіч]], удзельнік ансамбля «[[Залатыя яблыкі]]». Альбом выйшаў у 1971 годзе. Ён не меў назвы, таму яго часта называюць па першай песні, «[[Ты мне вясною прыснілася]]». Гэтая пласцінка разышлася 4-мільённым тыражом. Рэпертуар «Песняроў» складаўся ў асноўным з беларускіх народных песень, якія Мулявін пераклаў на біг-бітоўскія і блюзавыя мелодыі. Хоць сам Мулявін быў [[Рускія ў Беларусі|рускім]] па нацыянальнасці, ён зрабіў так, што беларускія народныя песні спяваў увесь [[Савецкі Саюз]].<ref name="gold_cd11">{{Cite news|title=Залатыя дыскі беларускага рок-н-рола|author=Будкін Сяргей, Сьвярдлоў Павал, Жбанкоў Максім|url=http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=3348|work=Kamunikat.org|access-date=2017-09-22|archive-date=8 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408191109/http://kamunikat.org/download.php?item=3348-12.html&pubref=3348|url-status=dead}}</ref> У 1974 годзе выйшла другая пласцінка «[[Алеся (альбом)|Алеся]]», куды акрамя народных песень увайшлі ўжо і песні на вершы беларускіх паэтаў. У 1976 годзе на музычным кірмашы [[MIDEM]] у [[Каны|Канах]], куды прыязджаюць музыкі з усяго свету, якія прадалі больш за ўсё пласцінак у сваёй краіне, «Песняры» прадстаўлялі фірму «[[Мелодыя (фірма)|Мелодыя]]» і Савецкі Саюз. Там на іх звярнулі ўвагу амерыканскія прадзюсары і запрасілі на гастролі ў Амерыку. Такім чынам, «Песняры» сталі першым савецкім гуртом, які правёў гастролі па [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name="gold_cd11"/>. У 1976 годзе «Песняры» прадставілі рок-оперу на вершы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] — «Песня пра долю», а ў 1978 годзе канцэптуальная серыя працягнулася операй «[[Гусляр (Песняры)|Гусляр]]». Гэтыя працы былі зроблены больш сур’ёзна, чым папярэднія, у стылі [[арт-рок]]у<ref>{{Cite news|title=Песняры «Гусляр»|url=http://www.experty.by/content/pesnyary-guslyar|work=[[Experty.by]]|date=2 декабря 2008|access-date=2017-09-22}}</ref>. У БССР у гэты перыяд часу працавалі і іншыя ВІА («[[Верасы]]», «[[Сябры (гурт)|Сябры]]»), але яны ўяўлялі сабой звычайную савецкую эстраду.<ref name="rock_in_ussr2" /> === 1980-я гады === У канцы 1970-х — пачатку 1980-х гадоў у мінскім маладзёжна-камсамольскім кафэ «Сузор’е» працаваў штатны музычны калектыў пад такой жа назвай. Музыканты гурта «[[Сузор’е (гурт)|Сузор’е]]» ігралі [[хард-рок]]. Падобнае стала магчымым з-за некаторай лібералізацыі рэжыму ў СССР з прычыны [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|Алімпіяды-80]]. Аднак ужо ў 1983 годзе, пры [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Юрыі Андропаве]], пачаліся ганенні на рокераў і калектыў «Сузор’е» быў забаронены. Тым не менш усе музыкі працягнулі працаваць у філармоніі. У 1984 годзе яны выпусцілі магнітаальбом «Рок-тэрапія». У 1986 годзе аднавілі выступы як «Сузор’е», а ў 1988 годзе выпусцілі пласцінку «Вераснёўская рака» на фірме «[[Мелодыя (фірма)|Мелодыя]]».<ref>{{Cite news|title=Сузорье (Сузор'е)|url=http://www.experty.by/category/artisty/suzore-suzore|work=[[Experty.by]]|access-date=2017-09-22}}</ref> Сітуацыя ў рок-музыцы цалкам змянілася з надыходам [[Перабудова|перабудовы]]. У 1986 годзе [[камсамол]] арганізаваў у [[Наваполацк]]у «Рэспубліканскі конкурс маладзёжнай палітычнай песні», першыя месцы на якім занялі [[Брэст|брэсцкі]] гурт «Залатая сярэдзіна» і [[мазыр]]скі «Адлюстраванне»<ref name="tusovalis2">{{Cite news|title=Как минчане тусовались на рок-фестивалях с 1968 года и по наши дни|url=https://afisha.tut.by/news/reviews/499073.html|work=[[TUT.BY]]|date=6 июня 2016|access-date=2017-09-22|archive-date=2017-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026044358/http://afisha.tut.by/news/reviews/499073.html}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://afisha.tut.by/news/reviews/499073.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026044358/http://afisha.tut.by/news/reviews/499073.html |archive-date=26 кастрычніка 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://afisha.tut.by/news/reviews/499073.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026044358/http://afisha.tut.by/news/reviews/499073.html |archive-date=26 кастрычніка 2017 }}</ref>. У Наваполацку і [[Полацк]]у развіўся даволі шырокі рок-рух, самым прыкметным гуртом якога стаў гурт «Мясцовы час»<ref name="gold_cd11"/>. Пазней там будзе арганізаваны штогадовы фестываль «[[Рок-кола]]»<ref>{{Cite news|title=Сергей Анищенко: «Я не хочу, чтобы музыкантов лупили дубинками»|url=http://www.belaruspartisan.org/life/122931/?fullversion=y|work=[[Белорусский партизан]]|date=4 апреля 2008|access-date=2017-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829000131/http://www.belaruspartisan.org/life/122931/?fullversion=y|archive-date=2018-08-29}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.belaruspartisan.org/life/122931/?fullversion=y |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829000131/http://www.belaruspartisan.org/life/122931/?fullversion=y |archive-date=29 жніўня 2018 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.belaruspartisan.org/life/122931/?fullversion=y |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829000131/http://www.belaruspartisan.org/life/122931/?fullversion=y |archive-date=29 жніўня 2018 |url-status=dead }}</ref>. У 1986 годзе рок-клуб пад назвай «Няміга» быў створаны ў [[Мінск]]у<ref name="rock_in_ussr2" /><ref>{{Cite news|title=Назад у БССР (6 рарытэтных відэа ад Менскага рок-клюбу)|url=http://tuzinfm.by/article/1705/out-skarby-niamihi---videaarchiu-piersaha-mienskaha.html|work=[[Tuzin.fm]]|date=4 февраля 2015|access-date=2017-09-22|archive-date=2017-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926212256/http://tuzinfm.by/article/1705/out-skarby-niamihi---videaarchiu-piersaha-mienskaha.html}}</ref>. Рок-клуб праводзіў свой фестываль «[[Тры колеры (фестываль)|Тры колеры]]». У 1988 годзе ў [[Гродна|Гродне]] прайшоў фестываль «Рок-крок».<ref name="tusovalis2" /> У 1990 годзе беларускія студэнты ў [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] арганізавалі фестываль беларускай музыкі «[[Басовішча]]». [[Метал (музыка)|Метал]]-гурт «Удар» (да 1987 года называўся «Эдэльвейс» і ў якасці ВІА з 1983 года выконваў песні на [[Брэст|брэсцкай]] танцпляцоўцы) удзельнічае ў рок-фестывалі «Рытмы граніцы-1987», які адбыўся ў [[Брэсцкі абласны Палац культуры|Брэсцкім абласным Палацы культуры прафсаюзаў]], з 1988 года гурт дае канцэрты, выступае на фестывалях у [[Данецк]]у, Мінску, Наваполацку. У 1989 годзе «Удар» запісваюць свой адзіны [[магнітаальбом]] «Не забі» ([[Руская мова|рус.]]: «Не убей»), які выходзіць у адкрыты продаж.<ref>[https://pulse.mail.ru/article/kultovaya-metal-gruppa-iz-belorussii-3113858802083949157-6527803507381731744/ Культовая метал-группа из Белоруссии] // 29.12.2020</ref> Гурт «[[Бонда (гурт)|Бонда]]» (раней называўся «Студыя 7») выпусціў у 1986 годзе адзін з першых беларускамоўных альбомаў гэтага дзесяцігоддзя «[[Месца пад сонцам (альбом)|Месца пад сонцам]]». У 1989 годзе гурт распаўся і на яго аскепках з’явіліся такія гурты, як [[ULIS]], «[[Крама (гурт)|Крама]]» і [[The Little Blues Band]]. У 1989 годзе гурт ULIS запісаў у Польшчы свой дэбютны альбом «[[Чужаніца]]», які атрымаў шмат станоўчых водгукаў у беларускай прэсе, а ў 1991 годзе альбом быў перавыдадзены фірмай «Мелодыя». У 1989 годзе беларускія музычныя журналісты звярнулі ўвагу на гурт «[[Мроя (гурт)|Мроя]]», дзе тады граў на клавішах і спяваў [[Лявон Вольскі]]. Яны адправілі ліст на фірму «Мелодыя» з просьбай запісаць гэтых музыкаў. «Мелодыя» даслала ў Мінск перасоўную гуказапісвальную студыю. Так з’явіўся альбом «[[Дваццаць восьмая зорка]]»<ref name="gold_cd11"/><ref>{{Cite news|title=«Мроя»: вядомая і забытая (топ-12+рарытэтныя відэа)|url=http://tuzinfm.by/article/3462/out-mroja-viadomaja-ji-zabytaja-top-12-rarytetnaje-videa.html|work=[[Tuzin.fm]]|date=11 ноября 2016|access-date=2017-09-22|archive-date=12 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912101501/http://tuzinfm.by/article/3462/out-mroja-viadomaja-ji-zabytaja-top-12-rarytetnaje-videa.html|url-status=dead}}</ref>. Як і ў астатнім Саюзе, рокеры канца гэтага дзесяцігоддзя спрабуюць падымаць у сваіх песнях тэмы розных вострасацыяльных праблем часу. Моднай з’яўляецца тэма нацыянальнага адраджэння. На беларускую рок-музыку гэтага часу аказвае некаторы ўплыў польскі рок ([[Lady Pank]]).<ref name="rock_in_ussr2" /> === 1990-я гады === У пачатку 1990-х гадоў беларускі рок перажывае крызіс. Многія прыкметныя гурты мінулага дзесяцігоддзя ў пачатку 1990-х распадаюцца. [[Распад СССР]], здабыццё Беларуссю незалежнасці і наступ дэмакратыі выбіваюць глебу з-пад ног у нацыянальна арыентаваных гуртоў.<ref name="unik2">{{Cite news|title=Белорусский рок. Уникальная музыка уникальной страны|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/2007/25/0200.html|work=[[Музыкальная газета]]|date=25 февраля 2007|access-date=2017-09-22|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010070330/http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/2007/25/0200.html}}</ref> [[Лявон Вольскі]], лідар гурта «[[Мроя (гурт)|Мроя]]», успамінае: «Мы не маглі сябе знайсці падчас росквіту дэмакратыі. Мы былі змагарамі і іміджам, і душой. А ў той час змаганне стала абсалютна непатрэбным».<ref name="mroya_nrm3">{{кніга|аўтар=Віктар Дзятліковіч|загаловак=Іх Мроя. Іх N.R.M.|месца=Мн.|выдавецтва=Сучасны літаратар|год=2005|старонак=320|isbn=985-14-1115-9}}</ref> [[Файл:Садъ_90-е.jpg|міні|220x220пкс|Гурт «[[Садъ]]». 1990 год]] У 1990 годзе Уладзімір Серафімаў і Віталь Кунц у [[Брэст|Брэсце]] заснавалі гурт «[[Садъ]]». Як і большасць андэграўндных гуртоў, «Садъ» не ўпісваўся ні ў адну з тусовак. Першы поспех прыйшоў у 1997 годзе з выхадам альбома «[[Мы пред врагом не спустили...]]», які быў адзначаны станоўчымі рэцэнзіямі ў мінскай «[[Музыкальная газета|Музычнай газеце]]» і ў [[Санкт-Пецярбург|піцерскім]] часопісе ''[[Fuzz (часопіс)|Fuzz]]''<ref name="Sad">{{Cite web|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/1998/13/0100.html|title=Садъ|publisher=Музыкальная газета|date=13 января 1998 года|access-date=2019-05-16|archive-date=2019-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517032149/http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/1998/13/0100.html|url-status=live}}</ref>. Пасля перамогі на фестывалі [[Rock-Line]] у [[Кунгур]]ы ў 1998 годзе<ref name="10facts">{{Cite web|date=29 апреля 2003 года|url=http://www.zvuki.ru/R/P/9399/|title=10 основных фактов о группе СадЪ|publisher=Звуки.ру.|access-date=2019-05-16|archive-date=2019-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502220049/https://www.zvuki.ru/R/P/9399/|url-status=live}}</ref> песні гурта сталі гучаць на радыёстанцыях [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Мінск]]а. У 1993 годзе з’яўляецца рок-гурт [[Drum Ecstasy]], якая становіцца ўнікальным музычным праектам. У гурце чатыры музыкі граюць на барабанах са сталёвымі карпусамі і ствараюць гукавую сцяну для ўзрыву аўдыторыі. Рок-гурт прадстаўляе свой варыянт гучання: цяжкую танцавальную музыку, створаную трыма барабаншчыкамі, якіх падтрымлівае падмурак, прапушчаны праз апрацоўку [[Сэмпл (гуказапіс)|сэмплаў]] і электроннай [[Перкусія|перкусіі]] [[Бас-гітара|бас-гітары]].<ref>{{Артыкул|аўтар=Петрусенко О. В.|загаловак=Трансовая и психоделическая музыка Беларуси|спасылка=http://repository.buk.by/handle/123456789/922|мова=ru|год=2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926235522/http://repository.buk.by/handle/123456789/922|archive-date=26 верасня 2017}}</ref> [[Файл:Basowiszcza-2007-NeuroDubel.jpg|міні|злева|220x220пкс|[[Neuro Dubel]]]] З’яўляюцца новыя гурты, якія пазней стануць знакавымі ў беларускім року. У 1991 годзе заснаваны гурт «[[Крама (гурт)|Крама]]». Іх дэбютны альбом «Хворы на Rock-n-Roll» (1993) лічыцца адным з найлепшых у дыскаграфіі гурта. Заяўляе аб сабе панк-гурт [[Neuro Dubel]], першы паўнавартасны студыйны альбом якога «[[Умные вещи]]» выйшаў у 1995 годзе. Адраджаецца з новым складам гурт ULIS<ref name="gold_cd11"/><ref>{{Cite web|url=https://tuzinfm.by/article/1285/historyja-neuro-dubel-u-25-ci-epizodach-smat-fota.html|title=Гісторыя Neuro Dubel у 25-ці эпізодах (шмат фота!)|last=Стрыжак|first=Натальля|date=2014-10-01|language=be|publisher=[[Tuzin.fm]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406053705/https://tuzinfm.by/article/1285/historyja-neuro-dubel-u-25-ci-epizodach-smat-fota.html|archive-date=2020-04-06|access-date=2020-04-06|url-status=live}}</ref>. Асабняком ад усяго стаіць мінскі гурт «[[Красные Звёзды]]», які прымыкае да нацыянал-камуністычнага рок-руху «Рускі прарыў» і гастралюе па [[Расія|Расіі]] разам з [[Ягор Летаў|Ягорам Летавым]] і «[[Гражданская оборона|Гражданской обороной]]»<ref>{{Cite news|title=«Красные Звёзды»: «мы непременно придём за тобой!»|url=http://www.e-reading.by/chapter.php/131969/19/Gazeta_Zavtra_263_(102_1998).html|date=1 февраля 1998|access-date=2018-09-18|archive-date=19 верасня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919025028/http://www.e-reading.by/chapter.php/131969/19/Gazeta_Zavtra_263_(102_1998).html|url-status=dead}}</ref>. Жыццё ў рок-музыку ўдыхаюць [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|першыя прэзідэнцкія выбары]], якія праходзяць у ліпені 1994 года. [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]], які перамог на выбарах, пачынае з таго, што вяртае краіне [[Сцяг Беларусі|савецкую сімволіку]] і праводзіць палітыку па выцясненні беларускай мовы. Закрываюцца беларускія школы і ўніверсітэты, беларуская мова становіцца мовай пратэсту. Некаторыя рускамоўныя гурты пачынаюць выконваць песні на беларускай мове<ref name="unik4">{{Cite news|title=Белорусский рок. Уникальная музыка уникальной страны|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/2007/25/0200.html|date=25 февраля 2007|access-date=2017-09-22}}</ref>. Удзельнікі гурта «Мроя» мяняюць свой кірунак з хард-року на [[альтэрнатыўны рок]] ([[Грандж|гранж]]) і арганізуюць новы гурт [[N.R.M.]] (''Незалежная Рэспубліка Мроя''). У другой палове 1990-х гадоў гурт N.R.M. становіцца культавым на беларускай рок-сцэне. Пікам поспеху гурта стаў альбом «[[Try čarapachi|Тры чарапахі]]» (2000)<ref name="mroya_nrm3"/>. Супрацьстаяць сістэме спрабуе і [[Кася Камоцкая]] ў сваім гурце «[[Новае Неба]]»<ref name="gold_cd11"/>. У 1994 годзе была арганізавана музычная прэмія «[[Рок-каранацыя]]». Рок-каронай узнагароджваюцца рокеры, якія адзначыліся ў канкрэтным годзе<ref>{{Cite news|title=«Рок-коронация-2008». Последняя…|url=http://ultra-music.com/blog/1267|publisher=[[Ultra-music.com]]|date=2009-03-15|access-date=2017-09-22}}</ref>. З’явай становіцца гурт «[[Ляпіс Трубяцкі]]», першы паўнавартасны альбом якога «[[Ранетое сердце]]» (1996) робіць гурт папулярным у Беларусі, а наступны альбом «[[Ты кинула]]» (1998) прыносіць славу на ўсёй [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]].<ref name="gold_cd11"/> [[Файл:Иван_Кирчук_2.JPG|міні|220x220пкс|[[Іван Кірчук]], «[[Троіца (гурт)|Троіца]]»]] У 1990-х гадах у прафесійных музыкаў прачынаецца цікавасць да фальклору. З’яўляюцца музычныя калектывы, якія сінтэзуюць традыцыйнае інструментальнае выканальніцтва Беларусі з рок-музыкай. Ва ўжытак уваходзяць такія інструменты, як [[Беларуская дуда|дуда]], [[Дудка (інструмент)|дудка]], [[жалейка]], [[гуслі]], [[варган]], [[акарына]], [[Колавая ліра|ліра]]. Найбольш яркімі прадстаўнікамі такога эксперыментальнага фалькларызму сталі: «[[Палац (гурт)|Палац]]», «[[Юр’я (гурт)|Юр’я]]», [[KRIWI]], «[[Бан-Жвірба]]», этна-трыа «[[Троіца (гурт)|Троіца]]». Яны змаглі атрымаць прызнанне сярод прафесіяналаў і аматараў народнага мастацтва.<ref name=":1">{{Артыкул|аўтар=Трамбицкий К. С.|загаловак=Популяризация музыкально-инструментального фольклора средствами фестивального движения|выданне=Аўтэнтычны фальклор: праблемы вывучэння, захавання, пераймання : зборнік навуковых прац удзельнікаў ІІІ Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі|выдавецтва=[[БДУКМ]]|год=2009|старонкі=175—177|archive-url=http://web.archive.org/web/20150320115103/http://repository.buk.by:8080/jspui/handle/123456789/3482|archive-date=2015-03-20}}</ref><ref name="gold_cd11"/> ==== Сумесныя альбомы ==== [[Файл:Aniempadystaŭ_and_Volski_(Lviv_2009).JPG|міні|злева|220x220пкс|[[Міхал Анемпадыстаў]] і [[Лявон Вольскі]]]] У канцы 1990-х гадоў у беларускай рок-музыцы мела месца такая з’ява, як сумесныя альбомы. Гэта былі не проста зборнікі. У кожнага альбома была свая канцэпцыя. Першым такім праектам стаў «Народны альбом» (1997), ідэю якога прыдумаў мастак [[Міхал Анемпадыстаў]]. Альбом быў прысвечаны [[Інтэрбелум|міжваеннаму перыяду]] [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], а ўсе песні ў ім былі стылізаваны пад народныя. У запісе прынялі ўдзел: Лявон Вольскі, [[Кася Камоцкая]], [[Аляксандр Памідораў]], [[Зміцер Вайцюшкевіч]] і іншыя. Альбом меў вялікі поспех, польская ''[[Gazeta Wyborcza]]'' назвала «Народны альбом» у 1997 годзе «Падзеяй года» ў [[Польшча|Польшчы]].<ref name="gold_cd11"/><ref>{{Cite news|title=Лявон Вольский: «В Беларуси есть одна настоящая звезда»|url=https://news.tut.by/kaleidoscope/102044.html|work=[[Труд (газета)|Труд]]|date=24 января 2008|access-date=2017-09-22|archive-date=3 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903025238/https://news.tut.by/kaleidoscope/102044.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/kaleidoscope/102044.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903025238/https://news.tut.by/kaleidoscope/102044.html |archive-date=3 верасня 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/kaleidoscope/102044.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903025238/https://news.tut.by/kaleidoscope/102044.html |archive-date=3 верасня 2017 |url-status=dead }}</ref> Пазней з’явіліся і іншыя сумесныя альбомы, але такога поспеху як «Народны альбом» яны не мелі: альбом [[Першая Каляда|калядных]] песень «Сьвяты вечар 2000» (1999), альбом прысвечаных Беларусі песень «[[Я нарадзіўся тут]]» (2000), альбом з песнямі на вершы паэта і пісьменніка [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «Скрыпка дрыгвы» (2001).<ref name="gold_cd11"/> === 2000-я гады === Гурт [[Би-2|Бі-2]] з’явіўся яшчэ ў канцы 1980-х гадоў. У пачатку 1990-х гадоў [[Шура Бі-2|Шура]] і [[Лёва Бі-2|Лёва]] пераехалі з Беларусі ў [[Ізраіль]], затым у [[Аўстралія|Аўстралію]], а ў канцы 1990-х гадоў перабраліся ў [[Расія|Расію]]. У гэты час некалькі песень Бі-2 трапілі на расійскія радыёстанцыі, але сапраўдны поспех да гурта прыйшоў, калі песня «[[Полковнику никто не пишет (песня)|Полковнику никто не пишет]]» трапіла ў фільм «[[Брат 2]]» (2000) [[Аляксей Акцябрынавіч Балабанаў|Аляксея Балабанава]]. У 2001 годзе [[Лявон Вольскі]] паралельна [[N.R.M.]] заснаваў гурт «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]». Новы гурт павінен быў стаць вясёлым і забаўляльным, у адрозненне ад N.R.M., які быў сур’ёзным праектам. Група адразу ж стала папулярнай. За першыя 2,5 гады існавання «Крамбамбуля» выдала тры альбомы, з якіх выйшла некалькі хітоў. У гэты час супрацоўнічалі з гуртом [[Сяргей Уладзіміравіч Міхалок|Сяргей Міхалок]] («[[Ляпіс Трубяцкі]]») і [[Аляксандр Міхайлавіч Кулінковіч|Аляксандр Кулінковіч]] ([[Neuro Dubel]])<ref>{{Cite news|title=5 главных песен «Крамбамбулі»|url=http://www.belaruspartisan.org/life/320358/|work=[[Белорусский партизан]]|date=9 октября 2015|access-date=2 студзеня 2023|archive-date=10 жніўня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810020112/http://www.belaruspartisan.org/life/320358|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.belaruspartisan.org/life/320358 |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810020112/http://www.belaruspartisan.org/life/320358 |archive-date=10 жніўня 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.belaruspartisan.org/life/320358 |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810020112/http://www.belaruspartisan.org/life/320358 |archive-date=10 жніўня 2017 |url-status=dead }}</ref>. Адначасова набірае папулярнасць малады гурт [[BN|:B:N:]], які працягвае музычныя традыцыі N.R.M. [[Файл:Zmicier_Vajciuszkievicz_02.jpg|міні|220x220пкс|[[Зміцер Вайцюшкевіч]]]] У пачатку 2000-х гадоў сольную кар’еру пачаў [[Зміцер Вайцюшкевіч]], які ў 1990-х гадах іграў у гуртах «[[Палац (гурт)|Палац]]» і [[KRIWI]]. Цяпер жа Вайцюшкевіч выступаў сольна альбо са сваім гуртом [[WZ-Orkiestra]]. Першы час Зміцер выкарыстаў псеўданім Тодар<ref name="gold_cd11"/>. У гэты ж час пачынаюць граць такія гурты, як «[[Дай дарогу!]]», «[[Без Билета]]», [[5diez|#####]] (5diez), «[[Аддис Абеба]]», [[J:морс]], якія пазней стануць вядомымі. Гурт «Ляпіс Трубяцкі» ў 2007 годзе выпускае знакавы для сваёй творчасці альбом «[[Капитал (альбом)|Капитал]]». На гэтым альбоме змяняецца музыка гурта. З «Капиталом» звязана новая хваля папулярнасці «Ляпіса Трубяцкога».<ref>{{Cite news|title=Ляпис Трубецкой «Капитал»|url=http://www.experty.by/content/lyapis-trubetskoi-kapital-audio|work=[[Experty.by]]|date=12 июня 2006|access-date=2017-09-22}}</ref> У 2000-я гады на беларускай музычна-тэатральнай сцэне з’яўляецца [[рок-опера]] ў рэпертуары [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр|Беларускага дзяржаўнага акадэмічнага музычнага тэатра]]. Да гэтага спробы стварэння рок-оперы рабіліся ў 1970-я гады.<ref>{{Артыкул|аўтар=Шедова Е. В.|загаловак=Рок-опера на сцене Белорусского государственного академического музыкального театра|мова=ru|год=2013}}</ref> === 2010-я гады === [[Файл:Дай_дарогу!_-_Atlas_Weekend_2016_-_193024.jpg|міні|220x220пкс|[[Дай дарогу!]]]] У пачатку 2011 года з-за ўнутраных супярэчнасцей музыкамі [[N.R.M.]] з гурта быў выключаны яе лідар [[Лявон Вольскі]]. Без Вольскага гурт стаў «дазволеным»{{Пераход|#Беларускі рок і беларуская палітыка}} і правёў тур па Беларусі, затым музыкі [[Д.П.Б.Ч.|выпусцілі альбом]] і прынялі ўдзел у [[Беларусь на «Еўрабачанні-2013»|адборы на «Еўрабачанне-2013»]]. Падобныя паводзіны былі неадназначна ўспрыняты фанатамі і паступова дзейнасць гурта сышла на нішто<ref>{{Cite news|title=N.R.M. адправілі Вольскага ў «бестэрміновы адпачынак» без ягонага ведама|url=https://news.tut.by/culture/211101.html|work=[[TUT.BY]]|date=11 января 2011|access-date=2017-09-22|archive-date=9 красавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021035/https://news.tut.by/culture/211101.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/211101.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021035/https://news.tut.by/culture/211101.html |archive-date=9 красавіка 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/211101.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021035/https://news.tut.by/culture/211101.html |archive-date=9 красавіка 2017 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|title=N.R.M.: Травіць нас за ўдзел у «Еўрабачанні» — самая выгадная пазіцыя|url=https://news.tut.by/culture/318224.html|work=[[TUT.BY]]|date=30 октября 2012|access-date=2017-09-22|archive-date=22 мая 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170522160419/https://news.tut.by/culture/318224.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/318224.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170522160419/https://news.tut.by/culture/318224.html |archive-date=22 мая 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/318224.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170522160419/https://news.tut.by/culture/318224.html |archive-date=22 мая 2017 |url-status=dead }}</ref>. Лявон Вольскі пачаў сольную кар’еру. Акрамя сольных альбомаў ім быў запісаны і адзін альбом з «Крамбамбуляй». Музычныя крытыкі аднагалосна прызналі «[[Чырвоны штраль]]» адным з найлепшых альбомаў гурта. За адсутнасцю магчымасці выступаць дома{{Пераход|#Беларускі рок і беларуская палітыка}} прэзентацыі альбомаў Вольскага праходзяць у [[Вільнюс]]е. Амбасада [[Літва|Літвы]] ў такіх выпадках ішла насустрач і выдавала бясплатныя візы гледачам.<ref>{{Cite news|title=Лявон Вольский представит новый альбом «Псіхасаматыка» в Вильнюсе|url=https://afisha.tut.by/news/anews/514755.html|work=[[TUT.BY]]|date=5 октября 2016|access-date=2017-09-22|archive-date=1 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032356/http://afisha.tut.by/news/anews/514755.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://afisha.tut.by/news/anews/514755.html |access-date=5 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032356/http://afisha.tut.by/news/anews/514755.html |archive-date=1 снежня 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://afisha.tut.by/news/anews/514755.html |access-date=5 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032356/http://afisha.tut.by/news/anews/514755.html |archive-date=1 снежня 2017 }}</ref> У 2014 годзе з-за ўнутраных супярэчнасцей распаўся гурт «[[Ляпіс Трубяцкі]]». Большасць яе ўдзельнікаў сышла ў гурт [[Trubetskoy]] [[Павел Алегавіч Булатнікаў|Паўла Булатнікава]]. [[Сяргей Уладзіміравіч Міхалок|Сяргей Міхалок]] заснаваў гурт [[Brutto (гурт)|Brutto]], а крыху пазней паралельна быў створаны гурт «[[Ляпіс-98]]», дзе Сяргей спявае старыя песні «Ляпіса Трубяцкога». Нечакана восенню 2016 года пасля завяршэння тура па ЗША становіцца «дазволеным» на радзіме Міхалок. Спачатку Brutto дазваляюць канцэрт у [[Гомель|Гомелі]], потым у іншых гарадах, а затым гурт збірае «[[Мінск-Арэна|Мінск-Арэну]]», самую вялікую пляцоўку краіны<ref>{{Cite news|title=Brutto собрали полную «Минск-Арену»: как Михалок раскачал самую большую площадку страны|url=https://afisha.tut.by/news/anews/534548.html|work=[[TUT.BY]]|date=9 марта 2017|access-date=2017-09-22|archive-date=10 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210071740/https://afisha.tut.by/news/anews/534548.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://afisha.tut.by/news/anews/534548.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210071740/https://afisha.tut.by/news/anews/534548.html |archive-date=10 снежня 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://afisha.tut.by/news/anews/534548.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210071740/https://afisha.tut.by/news/anews/534548.html |archive-date=10 снежня 2017 |url-status=dead }}</ref>. У гэты ж час у «чорны спіс» трапляе [[Гродна|гродзенскі]] гурт [[Dzieciuki]], з якім Brutto неаднаразова выступалі на сумесных канцэртах у [[Польшча|Польшчы]]. У [[Беларусь|Беларусі]] жа канцэрты гурта адмяняюцца аддзеламі ідэалогіі.<ref>{{Cite news|title=Ідэолягі працягваюць вайну супраць «Дзецюкоў», а Brutto падтрымалі дзяржаўныя прафсаюзы|url=http://tuzinfm.by/article/3662/ideolahi-praciahvajuc-vajnu-suprac-dzieciukou-a-brutto.html|work=[[Tuzin.fm]]|date=26 января 2017|access-date=2017-09-22|archive-date=25 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925155248/http://tuzinfm.by/article/3662/ideolahi-praciahvajuc-vajnu-suprac-dzieciukou-a-brutto.html|url-status=dead}}</ref> Некаторыя музыкі атрымліваюць прызнанне за мяжой. Гурт «[[Петля Пристрастия]]» расійскі часопіс «[[Афіша (часопіс)|Афіша]]» называе «адным з наймацнейшых сучасных рускамоўных рок-гуртоў»<ref>{{Cite news|title=Афиша Волна: Премьера нового альбома «Петли пристрастия» «Фобос»|url=https://daily.afisha.ru/archive/volna/archive/petlya_fobos/|work=[[Афиша (журнал)|Афиша]]|access-date=2017-09-22}}</ref>. [[мідзівал-фолк-рок|Сярэдневяковы фолк-рок-гурт]] «[[Стары Ольса]]», які грае старадаўнія беларускія песні часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], становіцца вядомым у Амерыцы дзякуючы [[Medieval Classic Rock|відэа на YouTube]], на якім музыкі выконваюць песню гурта [[Metallica]]. З гэтага моманту «[[Стары Ольса]]» перыядычна гастралюе па ЗША<ref>{{Cite news|title=«Послушать нас приходили с енотами». «Стары Ольса» о рок-концерте в церкви и сумасшедших койотах|url=https://news.tut.by/culture/518343.html|work=[[TUT.BY]]|date=2 ноября 2016|access-date=2017-09-22|archive-date=9 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909233514/https://news.tut.by/culture/518343.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/518343.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909233514/https://news.tut.by/culture/518343.html |archive-date=9 верасня 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/518343.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909233514/https://news.tut.by/culture/518343.html |archive-date=9 верасня 2017 |url-status=dead }}</ref>. У пачатку 2017 года на тэлеканале «[[Белсат]]» (спадарожнікавы беларускамоўны канал, вяшчае з Польшчы) з’явілася музычная праграма «[[Belsat Music Live]]». У студыю праграмы прыходзяць розныя беларускія музыкі, якія адказваюць на пытанні вядучых і выконваюць некалькі песень. У праграме бываюць і рок-музыкі, у тым ліку і забароненыя.<ref>{{Cite news|title=«Belsat Music Live»: Музыка жыві!|url=http://tuzinfm.by/article/3579/belsat-music-live-muzyka-zyvie.html|work=[[Tuzin.fm]]|date=26 декабря 2016|access-date=2017-09-22|archive-date=29 жніўня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829000201/http://tuzinfm.by/article/3579/belsat-music-live-muzyka-zyvie.html|url-status=dead}}</ref> У 2018 годзе гурт [[Nizkiz]] выпускае кліп на песню «Небяспечна», які стаў адным з першых беларускамоўных музычных відэа, якое перакрочыла адзнаку ў 1 мільёнаў праглядаў на YouTube.<ref name="60-hod" /> === Беларускі рок пасля 2020 года === Пасля выбуху масавых [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў]] у Беларусі ў 2020 годзе многія рок-музыкі далучаліся да пратэстоўцаў<ref>{{Спасылка|url=https://www.racyja.com/kultura/pit-paulau-adygrau-71-dvarovy-kantsert/|загаловак=Піт Паўлаў адыграў 71 дваровы канцэрт|аўтар=Максім Каўняровіч|мова=be|выдавецтва=Радыё РАЦЫЯ|дата публікацыі=лістапад 2020|дата доступу=02.01.2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731154254/https://www.racyja.com/kultura/pit-paulau-adygrau-71-dvarovy-kantsert/|archive-date=31 ліпеня 2021}}</ref>, публічна падтрымлівалі іх<ref>{{Спасылка|url=https://euroradio.fm/arcyom-lukyanenka-z-naviband-pastrygsya-nagala-u-znak-padtrymki-palitvyaznyau|загаловак=Арцём Лук'яненка з NAVIBAND пастрыгся нагала ў знак падтрымкі палітвязняў|выдавецтва=ЕЎРАРАДЫЁ|дата публікацыі=31.12.2020|дата доступу=02.01.2023}}</ref>, запісвалі пратэстныя трэкі<ref>{{Спасылка|url=https://euroradio.fm/nizkiz-vypuscili-klip-na-pravily-adzin-z-gimnau-leta-2020|загаловак=Nizkiz выпусцілі кліп на "Правілы" — адзін з гімнаў лета-2020|дата публікацыі=23.10.2020|дата доступу=02.01.2023|выдавецтва=ЕЎРАРАДЫЁ}}</ref>. Пасля гэтага наступілі рэпрэсіі, якія прымусілі беларускую рок-сцэну масава выехаць з Беларусі, а магчымасць даваць канцэрты ўнутры краіны практычна знікла<ref>{{Спасылка|url=https://euroradio.fm/muzyka-yuryy-stylski-z-gurta-day-darogu-zehau-z-belarusi|загаловак=Музыка Юрый Стыльскі з гурта "Дай Дарогу!" з'ехаў з Беларусі|дата публікацыі=05.08.2021|дата доступу=02.01.2023|выдавецтва=ЕЎРАРАДЫЁ}}</ref>. З пачаткам новай [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|актыўнай фазы вайны ва Украіне]] ў 2022 годзе Сяргей Міхалок абвясціў аб адраджэнні праекту «Ляпіс Трубяцкі», але з новым складам<ref>{{Спасылка|дата доступу=02.01.2023|дата публікацыі=21.03.2022|мова=ru|аўтар=REFORM.by|загаловак=Сергей Михалок решил возродить «Ляпис Трубецкой»|url=https://reform.by/304096-sergej-mihalok-reshil-vozrodit-ljapis-trubeckoj}}</ref>. Адразу з перазапускам быў абвешчаны дабрачынны еўрапейскі тур у падтрымку Украіны<ref>{{Спасылка|url=https://reform.by/306999-mihalok-i-ljapis-trubeckoj-poedut-v-tur-po-evrope-v-podderzhku-ukrainy|загаловак=Михалок и «Ляпис Трубецкой» поедут в тур по Европе в поддержку Украины|аўтар=REFORM.by|дата публікацыі=06.04.2022|дата доступу=02.01.2023|мова=ru}}</ref>. == Беларускі рок і беларуская палітыка == [[Файл:Вп_леонид_вольский.jpg|міні|221x221пкс|[[Лявон Вольскі]]]] Як паказвае гісторыя, канфлікты паміж рок-музыкамі і ўладамі назіраюцца яшчэ прынамсі з 1980-х гадоў, але праблема [[цэнзура ў Беларусі|цэнзуры]] працягвае заставацца актуальнай і пасля набыцця Беларуссю незалежнасці<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24209844.html|title=Забароненыя музыкі|date=2011-05-30|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|language=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406050156/https://www.svaboda.org/a/24209844.html|archive-date=6 красавіка 2020|access-date=2020-04-06|url-status=live}}</ref>. Даследчыкі паведамлялі ў 2006 годзе, што «незалежнае стварэнне музыкі ў Беларусі сёння становіцца ўсё больш цяжкім і рызыкоўным прадпрыемствам» і што беларускі ўрад «аказвае ціск на „неафіцыйных“ музыкантаў, у тым ліку забараняе доступ да афіцыйных [[Сродкі масавай інфармацыі|сродкаў масавай інфармацыі]] і навязвае жорсткія абмежаванні на [[канцэрт]]ы». У 2001 годзе стаў вядомы чарговы чорны спіс з музыкаў, якім было забаронена даваць канцэрты па Беларусі; сярод іх апынуліся гурты «[[Крама (гурт)|Крама]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]», «[[Ляпіс Трубяцкі]]», [[N.R.M.]], [[Naka]], [[Neuro Dubel]], «[[Палац (гурт)|Палац]]», [[Зміцер Вайцюшкевіч]] ды іншыя<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/3544426.html|title=Сяргей Будкін – пра белы сьпіс "Свабоды"|last=Соўсь|first=Ганна|date=2011-04-02|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|language=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406062420/https://www.svaboda.org/a/3544426.html|archive-date=6 красавіка 2020|access-date=2020-04-06|url-status=live}}</ref>. 21 ліпеня 2004 года ў [[Мінск]]у на [[Плошча Бангалор (Мінск)|плошчы Бангалор]] прайшоў дазволены ўладамі мітынг апазіцыі, прысвечаны 10-годдзю кіравання [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], а таксама [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|чаканага рэферэндуму]], дзе павінна было ставіцца пытанне аб магчымасці для Лукашэнкі пераабірацца на трэці тэрмін. Пасля мітынгу адбыўся рок-канцэрт, пасля якога ўсе яго ўдзельнікі («[[Палац (гурт)|Палац]]», [[Drum Ecstasy]], [[Neuro Dubel]], [[N.R.M.]], [[Зміцер Вайцюшкевіч]], [[Zet]] і Pomidor/OFF) трапілі пад забарону. Песні музыкаў зніклі з эфіраў радыёстанцый, самі яны перасталі згадвацца ў прэсе і на тэлебачанні, але галоўнае — музыкі больш не маглі атрымаць дазвол на правядзенне канцэртаў.<ref name="zapret3">{{Cite news|title=«Опасный аккорд». Как в Беларуси запрещают концерты рок-музыкантов|url=https://news.tut.by/culture/509088.html|work=[[TUT.BY]]|date=26 августа 2016|access-date=2017-09-22|archive-date=9 красавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409111110/https://news.tut.by/culture/509088.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/509088.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409111110/https://news.tut.by/culture/509088.html |archive-date=9 красавіка 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/509088.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409111110/https://news.tut.by/culture/509088.html |archive-date=9 красавіка 2017 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|title=Музыканты обиделись на власть и создают рок-профсоюз|url=https://www.naviny.media/rubrics/culture/2004/09/21/ic_articles_117_138589|work=naviny.by|date=21 сентября 2004|url-status=dead}}</ref> [[Файл:Solidarni_z_Białorusią_2014_Warszawa_24.jpg|міні|220x220пкс|[[Ляпіс Трубяцкі]]]] З-за немагчымасці выступаць дома значная частка апальных гуртоў стала выступаць у [[Польшча|Польшчы]] або ва [[Украіна|Украіне]]. Асноўнай пляцоўкай у Польшчы па-ранейшаму заставаўся фестываль беларускай музыкі «[[Басовішча]]»<ref name="unik4"/>. Гурты N.R.M. і «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]» выступалі на [[Плошча Незалежнасці (Кіеў)|Майдане]] падчас [[Аранжавая рэвалюцыя|Аранжавай рэвалюцыі]]<ref>{{Cite news|title=Лявон Вольскі: Выступ перад 500 тысячамі на Майдане запомніўся на ўсё жыццё|url=https://news.tut.by/culture/158319.html|work=[[TUT.BY]]|date=19 января 2010|access-date=2017-09-22|archive-date=27 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927052500/https://news.tut.by/culture/158319.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/158319.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170927052500/https://news.tut.by/culture/158319.html |archive-date=27 верасня 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/158319.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170927052500/https://news.tut.by/culture/158319.html |archive-date=27 верасня 2017 |url-status=dead }}</ref>. У Варшаве з 2006 года штогод праходзіць серыя канцэртаў «[[Салідарныя з Беларуссю]]» ў падтрымку правоў чалавека ў суседняй краіне. На гэтыя канцэрты рэгулярна запрашаюцца беларускія музыкі. У Польшчы і Украіне сталі з некаторай цікавасцю ставіцца да беларускамоўнай музыцы, у адрозненне, напрыклад, ад Расіі, куды змаглі прабіцца толькі некалькі рускамоўных гуртоў<ref>{{Cite news|title=Безъязыкий рок Беларуси. «Когда тебя душат, появляется стимул для творчества», — уверены в Минске|url=https://zn.ua/3000/3680/60887/|work=[[Зеркало недели]]|date=27 октября 2007|access-date=2 студзеня 2023|archive-date=10 сакавіка 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080310042516/https://zn.ua/3000/3680/60887/|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://zn.ua/3000/3680/60887/ |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080310042516/https://zn.ua/3000/3680/60887/ |archive-date=10 сакавіка 2008 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://zn.ua/3000/3680/60887/ |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080310042516/https://zn.ua/3000/3680/60887/ |archive-date=10 сакавіка 2008 |url-status=dead }}</ref>. Аднак, як бы тое ні было, забарона музыкам выступаць у сябе на радзіме негатыўна адбілася на развіцці беларускай рок-музыкі<ref name="colta2">{{Cite news|title=Кто запретил белорусский рок?|url=http://os.colta.ru/music_modern/projects/164/details/30207/page1/|work=[[OpenSpace.ru]]|date=15 сентября 2011|access-date=2017-09-22}}</ref>. З іншага боку, у гэты час з’яўляюцца новыя гурты ([[Indiga]], [[P.L.A.N.]], [[IQ48]], «[[Глюкі (гурт)|Глюкі]]»), якія могуць выступаць, бо яны не ў канфлікце з уладамі, але пры гэтым іх песні могуць быць нават больш «антырэжымныя», чым у «старых». На дзяржаўным тэлебачанні ў гэты час рок-музыка прадстаўлена апалітычнымі [[J:морс]] і хрысціянскім гуртом «[[Новы Іерусалім (гурт)|Новы Іерусалім]]»<ref name="unik4"/>. У 2007 годзе музыкі з «чорнага спісу» правялі сустрэчу з намеснікам кіраўніка [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[Алег Вітольдавіч Праляскоўскі|Алегам Праляскоўскім]], які паабяцаў зняць забарону на выступы пры ўмове, што рокеры больш не будуць спяваць на мітынгах апазіцыі<ref name="zapret3"/>. У канцы снежня 2010 года ў Беларусі прайшлі чарговыя [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкія выбары]], пасля якіх адбыліся [[Плошча 2010|акцыі пратэсту]]. Большасць кандыдатаў у прэзідэнты апынулася ў турме. Ужо ў пачатку сакавіка 2011 года з’явіўся новы «[[«Чорны» спіс дзеячаў мастацтва і творчых калектываў|чорны спіс]]», куды былі ўключаныя дзеячы культуры, якія так ці інакш выказалі падтрымку палітычным зняволеным. Новы спіс аказаўся больш шырокім, чым першы, акрамя музыкаў у яго ўвайшлі таксама пісьменнікі, паэты, мастакі і кінарэжысёры<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/3544426.html|title=Сяргей Будкін – пра белы сьпіс "Свабоды"|first=Ганна|last=Соўсь|date=2011-04-02|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|language=be|access-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406062420/https://www.svaboda.org/a/3544426.html|archive-date=2020-04-06|url-status=live}}</ref>. У спіс патрапілі таксама і замежнікі. Рок-музыкі ў спісе апынуліся тыя ж, што і ў мінулы раз, плюс «[[Крама (гурт)|Крама]]», «[[Ляпіс Трубяцкі]]», «Крамбамбуля» і [[Naka]].<ref name="zapret3"/><ref name="colta2"/><ref>{{Cite news|title=В Беларусь возвращаются «чёрные списки»?|url=https://news.tut.by/society/217056.html|website=[[TUT.BY]]|date=2 марта 2011|access-date=2017-09-22|archive-date=9 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609211929/http://news.tut.by/society/217056.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.tut.by/society/217056.html |access-date=5 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113151006/http://news.tut.by/society/217056.html |archive-date=13 лістапада 2011 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.tut.by/society/217056.html |access-date=5 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113151006/http://news.tut.by/society/217056.html |archive-date=13 лістапада 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24209844.html|title=Забароненыя музыкі|date=2011-05-30|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|language=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406050156/https://www.svaboda.org/a/24209844.html|archive-date=2020-04-06|access-date=2020-04-06|url-status=live}}</ref> З 2004 года і да 2015 года прадстаўнікі ўлады адмаўлялі існаванне якіх-небудзь «чорных спісаў»<ref>{{Cite web|url=http://belmarket.by/koncertnyy-rynok-belarusi-ne-zhdet-ekonomicheskogo-podema|title=Концертный рынок Беларуси не ждет экономического подъема|last=Тарналицкий|first=Тарас|date=2015-05-11|publisher=[[Белорусы и рынок]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408183853/http://belmarket.by/koncertnyy-rynok-belarusi-ne-zhdet-ekonomicheskogo-podema|archive-date=2020-04-08|access-date=2020-04-08|url-status=live}}</ref>. Музыкі заяўляюць, што канцэрты адмяняюцца без тлумачэння прычын. Адной з прычын скасавання называецца пункт 5 раздзелу 2 указа № 257{{efn|«Забараняецца арганізацыя і правядзенне канцэртаў, якія маюць мэтай здзяйсненне прапаганды вайны або экстрэмісцкай дзейнасці або які прадстаўляюць пагрозу нацыянальнай бяспецы, грамадскаму парадку, маральнасці і здароўю насельніцтва, правам і свабодам грамадзян».}}. У гэтых умовах музыкі паведамляюць, што ім даводзіцца праводзіць падпольныя канцэрты<ref>{{Cite news|title="Опасный аккорд". Как в Беларуси запрещают концерты рок-музыкантов|url=https://news.tut.by/culture/509088.html|website=TUT.BY|date=2016-08-26|access-date=2017-09-26|archive-date=9 красавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409111110/https://news.tut.by/culture/509088.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/509088.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409111110/https://news.tut.by/culture/509088.html |archive-date=9 красавіка 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/509088.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409111110/https://news.tut.by/culture/509088.html |archive-date=9 красавіка 2017 |url-status=dead }}</ref>. == Удзел у міжнародных конкурсах == [[Файл:NaviBand_photoshooting_at_Laima_Rendez_Vous_Jurmala_2017.jpg|міні|220x220пкс|[[Naviband|NaviBand]]]] Прадстаўнікі беларускага року ўдзельнічаюць у «[[Конкурс песні Еўрабачанне|Еўрабачанні]]». Так, [[N.R.M.]] прымала ўдзел у адборы на «[[Беларусь на «Еўрабачанні-2013»|Еўрабачанне-2013]]». У 2012 годзе прадстаўнікамі краіны на «Еўрабачанні» стаў рок-гурт [[Litesound]]. У 2017 годзе Беларусь на «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|Еўрабачанні-2017]]» прадстаўляў [[інды-рок|інды-гурт]] [[Naviband|NaviBand]], якая прайшоў у фінал конкурсу, дзе заняў 17-е месца. Песня «[[Гісторыя майго жыцця]]» стала першай песняй на беларускай мове, якая была выканана на конкурсе песні «[[Конкурс песні Еўрабачанне|Еўрабачанне]]».<ref>{{Cite news|title=Почему португалец занял на «Евровидении» первое место, а NaviBand — 17-е?|url=https://www.kp.by/daily/26678.5/3701375/|work=[[Комсомольская правда]]|date=15 мая 2017}}</ref> == Вядомыя фестывалі == * [[Be Free]] (праводзіўся ва [[Украіна|Украіне]]) * [[Басовішча]] (праводзіўся ў [[Польшча|Польшчы]]) * [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі]] * [[Рок-кола]] * [[Рок за Бобров]] * [[Салідарныя з Беларуссю]] * [[Славянскі Базар у Віцебску]] == Гл. таксама == * [[Музыка Беларусі]] * [[«Чорны» спіс дзеячаў мастацтва і творчых калектываў]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Cite news|title=Залатыя дыскі беларускага рок-н-рола|author=Будкін Сяргей, Сьвярдлоў Павал, Жбанкоў Максім|url=http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=3348|work=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2 студзеня 2023|archive-date=8 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408191109/http://kamunikat.org/download.php?item=3348-12.html&pubref=3348|url-status=dead}} == Спасылкі == * [https://people.onliner.by/opinions/2020/10/15/60-god-belaruskaga-rok-n-rola-lekcyya-syargeya-budkina 60 год беларускага рок-н-рола. Лекцыя Сяргея Будкіна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210227074122/https://people.onliner.by/opinions/2020/10/15/60-god-belaruskaga-rok-n-rola-lekcyya-syargeya-budkina |date=27 лютага 2021 }} на [[Onliner.by]] * [http://os.colta.ru/music_modern/projects/164/details/30207/page1/ Хто забараніў беларускі рок?] — артыкул на сайце [[OpenSpace.ru]] * [https://nashaniva.by/?c=ar&i=143982&lang=ru&mo=0219a1323569a535da5221c63020fb7911f7220c Беларускі рок, які мы страцілі. Топ-10]{{Недаступная спасылка}} — артыкул на сайце газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» * «[[Тузін Гітоў|Tuzin.fm]]» — музычны партал прысвечаны беларускамоўнай музыцы * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL-W4XNs4lTJ0dfVqTyyJUAhva0nnHjjVF Праграма «Belsat Music Live»] на сайце [[YouTube]] * {{YouTube|dScqAhcHkds&time|Погружаясь в андеграунд. История брестской альтернативной сцены|logo=1}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Рок-музыка}} {{Рок-музыка паводле рэгіёнаў}} [[Катэгорыя:Беларускі рок| ]] [[Катэгорыя:Рок-музыка паводле краін]] [[Катэгорыя:Музыка Беларусі]] 9qqkcxmr4zh4sw2x7a4i1vq4exetzi9 0 144061 5175575 4793097 2026-08-04T22:29:56Z Pabojnia 135280 /* Прафесійная дзейнасць */ афармленне 5175575 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чачот}} {{навуковец}} '''Атон Антонавіч Чачот''' або '''Отан Чачот''' ({{Lang-pl|Otton Dionizy Antoni Czeczott}}, {{lang-ru|Оттон Антонович Чечотт}}; {{ДН|21|10|1842|9}} або 11 кастрычніка 1842{{Sfn|Некрасов|2011|}}, маёнтак [[Днесіна|Днесін]] або мястэчка Прунст{{Sfn|Некрасов|2011|}}, [[Мсціслаўскі павет]], [[Магілёўская губерня]] — {{ДС|8|10|1924}}, [[Варшава]]) — урач-псіхіятр. Адзін з заснавальнікаў псіхіятрычнай навукі ў Расіі. == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Нарадзіўся ў шляхецкай сям’і. Скончыў [[Віцебская мужчынская гімназія|Віцебскую гімназію]] ў 1860 годзе са срэбным медалём, паступіў на медыцынскі факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага ўніверсітэта]]. У 1863 годзе перавёўся на 4 курс {{нп3|Імператарская медыка-хірургічная акадэмія|Імператарскай медыка-хірургічнай акадэміі|ru|Императорская медико-хирургическая академия}}, бо ў Маскоўскім універсітэце не было клінічнага выкладання псіхіятрыі, якая цікавіла Чачота. У 1863—1865 гадах навучаўся псіхіятрыі на кафедры нервовых і душэўных хвароб пад кіраўніцтвам «бацькі» расійскай псіхіятрыі [[Іван Міхайлавіч Балінскі|Івана Балінскага]]{{Sfn|Некрасов|2011|}}. === Прафесійная дзейнасць === У 1865 годзе па праекце Івана Балінскага і {{нп3|Пётр Андрэевіч Дзюкаў|Пятра Дзюкава|ru|Дюков, Пётр Андреевич}} была створана Часовая лякарня для вар’ятаў пры Папраўчай установе. Яе старшым лекарам стаў Дзюкаў, а на вакантнае месца ардынатара асабіста Балінскім рэкамендаваны Атон Чачот. Але галоўны медыцынскі інспектар Ведамства імператрыцы Марыі, якому належала лякарня, Д. І. Пірсан катэгарычна непагадзіўся. Чачот, які навучаўся за скарбовы кошт, павінен быў заняць пасаду ўрача на [[Сахалін]]е або ў сяле Бянкіне за [[Байкал]]ам (цяпер {{нп3|Нерчынскі раён|Нерчынскі раён|ru|Нерчинский район}}). Рэкамендацыі шэрагу прафесараў Імператарскай медыка-хірургічнай акадэміі — Івана Балінскага, {{нп3|Эдуард Андрэевіч Юнге|Эдуарда Юнге|ru|Юнге, Эдуард Андреевич}}, [[Эдуард-Антон Якаўлевіч Красоўскі|Эдуарда-Антона Красоўскага]] і [[Сяргей Пятровіч Боткін|Сяргея Боткіна]] — не пахіснулі рашэння Пірсана, толькі асабісты візіт начальніка акадэміі {{нп3|Пётр Аляксандравіч Дубавіцкі|Пятра Дубавіцкага|ru|Дубовицкий, Пётр Александрович}}, неабыякавага да лёсу таленавітых выпускнікоў, садзейнічаў развязанню пытання. Факт характарызуе ўзаемаадносіны прафесараў і студэнтаў таго часу. З 1 студзеня 1866 года Атон Чачот прыступіў да абавязкаў ардынатара жаночага аддзялення Часовай лякарні, звязаўшы з гэтай установай свой лёс на больш за 30 гадоў{{Sfn|Некрасов|2011|}}. Таксама ў 1866—1877 гадах Атон Чачот займаў пасаду лекара ў лякарні для рабочых пры рэйкавым і механічным заводзе (пазней [[Кіраўскі завод|Пуцілаўскім]]), быў адным з першых завадскіх лекараў. Апублікаваная ім у 1867 годзе справаздача была першым дакументальным апісаннем дзейнасці фабрычна-завадскога шпіталя. Адпаведна культурнай традыцыі медыцынскай дзейнасці ў Расіі ён выконваў апякунскія і дырэктарскія абавязкі ў завадской школе{{Sfn|Некрасов|2011|}}. У 1868 годзе Атон Чачот прыцягнуты да працы ў камісіі з лекараў і архітэктараў «для разгляду праектаў новаствараных у Расіі дамоў для вар’ятаў» пры Медыцынскім дэпартаменце МУС{{Sfn|Некрасов|2011|}}. Зрабіўшы некалькі паведамленняў у таварыстве практычных урачоў, у 1876 годзе Атон Чачот абараніў у Імператарскай медыка-хірургічнай акадэміі дысертацыю «Пра гальванізацыю сімпатычнага нерва і практычнае яе значэнне». Вучона-службовая ступень доктара медыцыны адкрыла для Атона Чачота магчымасці службовага росту. У 1876 годзе ён быў запрошаны выкладчыкам на жаночыя ўрачэбныя курсы пры {{нп3|442-і акруговы ваенны клінічны шпіталь імя З. П. Салаўёва|Мікалаеўскім ваенным шпіталі|ru|442-й окружной военный клинический госпиталь имени З. П. Соловьёва}}, дзе як асістэнт пры клініцы прыватнай паталогіі і тэрапіі прафесара Э. Э. Эйхенвальда вёў клінічныя заняткі па нервовых хваробах. З 1878 годзе Чачот узначаліў курс нервовых хвароб і працаваў там да 1886 года — канца існавання курсаў пры Мікалаеўскім ванным шпіталі. Пачаўшы выкладаць, стварыў пры Мікалаеўскім шпіталі асобную клініку для нервовых хворых, якая мела да 40 пастаянных ложкаў і стала першай у Расіі самастойнай клінікай нервовых хвароб. Следам за пераводам курсаў з Мікалаеўскага шпіталя ў жаночую {{нп3|Абухаўская бальніца|Абухаўскую бальніцу|ru|Обуховская больница}}, ён і там таксама стварыў клініку нервовых хвароб. У 1877 годзе Чачот быў запрошаны асістэнтам на кафедру душэўных і нервовых хвароб Медыка-хірургічнай акадэміі, неўзабаве заняў пасаду [[прыват-дацэнт]]а і пачаў чытаць лекцыі па нервовых хваробах. З 1877 года ў лячэбнай дзейнасці Чачота дапамога неўралагічным хворым заняла значнае месца: ён быў кансультантам на жаночым аддзяленні ў Абухаўскай бальніцы і ў лякарні прыходных хворых {{нп3|Імператарскае чалавекалюбівае таварыства|Імператарскага чалавекалюбівага таварыства|ru|Императорское человеколюбивое общество}}, вёў амбулаторыю для нервовых хворых у {{нп3|Максіміліянаўская лякарня|Максіміліянаўскай лякарні|ru|Максимилиановская лечебница}} і меў шырокую прыватную практыку{{Sfn|Некрасов|2011|}}. У 1901 годзе Чачот вымушаны сысці з пасады галоўнага урача {{нп3|Псіхіятрычная бальніца святога Мікалая Цудатворца|лякарні св. Мікалая Цудатворца|ru|Психиатрическая больница святого Николая Чудотворца}} пасля ўцёкаў адтуль змагара за незалежнасць Польшчы [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. Сыход з пасады не перапыніў актыўнай грамадскай дзейнасці Чачота. Грамадскае праўленне мела патрэбу ў яго досведзе і пакінула Чачота ў бальнічнай камісіі, старшынёй псіхіятрычнага бюро якой ён заставаўся да 1911 года. Атон Чачот браў удзел у арганізацыі {{нп3|Нацыянальны медыцынски даследчы цэнтр псіхіятрыі і неўралогіі імя У. М. Бехцерава|Псіханеўралагічнага інстытута|ru|Национальный медицинский исследовательский центр психиатрии и неврологии имени В. М. Бехтерева}} і быў абраны ў 1908 годзе адным з першых яго прафесараў па кафедры псіхіятрыі. Працягваў актыўна ўдзельнічаць ва ўсіх псіхіятрычных з’ездах і пасяджэннях розных навуковых таварыстваў (узначальваў на працягу некалькіх гадоў таварыства практычных урачоў і таварыства польскіх урачоў). У 1916 годзе Петраградскае таварыства псіхіятраў абрала Чачота сваім ганаровым членам. У 1914 годзе выйшла яго праца «Да развіцця догляду псіхічнахворых Санкт-Пецярбургскім грамадскім праўленні 1884—1912» — кніга-летапіс, за якую празваны «[[Нестар Летапісец|Нестарам]] пецярбургскай псіхіятрыі», кніга па сутнасці была справаздачай шматгадовай дзейнасці Чачота як кіраўніка гарадской псіхіятрычнай службы. Акрамя арганізацыі пецярбургскай псіхіятрыі і лячэбнай практыкі, пасля сыходу на пенсію Чачот займаўся арганізацыяй і практыкай [[Бальнеатэрапія|бальнеялагічнага]] і {{нп3|Клімататэрапія|кліматалагічнага|ru|Климатотерапия}} лячэння на [[Каўказ]]е. Трапіў на Каўказ праз абставіны дрэннага самаадчування, аднак, не ўтрымаўся ў межах уласных медыцынскіх патрэб. Напісаў шэраг навуковых прац, выступаў на кліматалагічных і бальнеялагічных з’ездах, браў удзел ў дзейнасці {{нп3|Каўказскае горнае таварыства|Каўказскага горнага таварыства|ru|Кавказское горное общество}} як яго першы старшыня у 1902—1907 гадах{{Sfn|Некрасов|2011|}}. У 1921 годзе Чачот эміграваў з сям’ёй у [[Польшча|Польшчу]]. Памёр 8 кастрычніка 1924 года ў [[Варшава|Варшаве]]{{Sfn|Некрасов|2011|}}. === Сям’я === Брат — {{нп3|Віктар Антонавіч Чачот||ru|Чечотт, Виктор Антонович}} (6.06.1846, [[Магілёў]] — 19.11.1917, [[Санкт-Пецярбург|Петраград]]) — музычны крытык, кампазітар, аўтар больш за 1500 артыкулаў па музыцы. * Жонка (з 13 ліпеня 1866, [[Каломна]], [[Маскоўская губерня]]) — Леанціна Казіміраўна Чачот (на нараджэнні Кукель; 1849—1920, пахавана на [[Старыя Павонзкі|Старых Павонзках]]<ref name="wzpn">{{cite web|title=Popławscy|url=https://cmentarze.um.warszawa.pl/pomnik.aspx?pom_id=28513|publisher=Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne|accessdate=2017-04-15|language=pl|description=квартал 99, ряд 6, место 22, 23|archive-date=2017-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416045142/https://cmentarze.um.warszawa.pl/pomnik.aspx?pom_id=28513|url-status=dead}}</ref>) ** сын — {{нп3|Генрых Атонавіч Чачот||ru|Чечотт, Генрих Оттонович}} (30.06.1875, [[Санкт-Пецярбург]], [[Расійская імперыя]] — 6.09.1928, [[Фрэйберг]], [[Германія]]) — вучоны ў галіне ўзбагачэння карысных выкапняў, арганізатар горна-абагачальнай прамысловасці ў CCCP. Заснавальнік {{нп3|Механобр|Інстытута механічнай апрацоўкі карысных выкапняў|ru|Механобр}}. Пасля эміграцыі ў 1922 годзе выкладаў у Кракаўскай горнай акадэміі<ref>{{Cite web |url=http://www.ihst.ru/projects/emigrants/chechott.htm |title=Биографическая заметка |access-date=2011-09-11 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304124456/http://www.ihst.ru/projects/emigrants/chechott.htm |url-status=live }}</ref>. Яго жонкай была {{нп3|Ганна Чачот||uk|Ганна Чечотт}} (па наражэнні Перацятковіч) — польская вучоная, спецыялістка па палеабатаніцы і фітагеаграфіі ** сын — {{нп3|Альберт Атонавіч Чачот||ru|Чечотт, Альберт Оттонович}} (1.04.1875, [[Санкт-Пецярбург]], [[Расійская імперыя]] — 3.11.1955, [[Варшава]], [[Польшча]]) — інжынер, праекціроўшчык [[паравоз]]аў, прафесар [[Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін|Істытута інжынераў шляхоў зносін]] ** дачка — Марыя Атонаўна Чачот (Марыя Наталі Арыпіна, па мужу Паплаўская; 1870—1935, Італія, пахавана на Старых Павонзках<ref name="wzpn" />) — жонка інжынера шляхоў зносін {{нп3|Варфаламей-Іосіф Іванавіч Паплаўскі|Варфаламея Паплаўскага|ru|Поплавский, Варфоломей-Иосиф Иванович}}, маці выбітнага польскага скульптара {{нп3|Станіслаў Горна-Паплаўскі|Станіслава Горна-Паплаўскага|ru|Горно-Поплавский, Станислав}} == Навукова-метадычная дзейнасць == Пасля судовых рэформ 1860-х гадоў стала больш запатрабавана {{нп3|судова-псіхіятрычная экспертыза||ru|Судебно-психиатрическая экспертиза}}, ёю Атон Чачот актыўна займаўся. Звязана гэта было з адной з функцый Часовай лякарні для вар’ятаў, там назіралі і лячылі «асоб, якія падлягаюць агляду губернскім праўленнем». Лякарня, у 1860-я гады размяшчаная ў будынку Папраўчай установы, стала першым у Расійскай імперыі цэнтрам судова-псіхіятрычнай экспертызы. Атон Чачот разам са сваім настаўнікам {{нп3|Пётр Андрэевіч Дзюкаў|Дзюкавым|ru|Дюков, Пётр Андреевич}} аказаўся ля вытокаў толькі фарміраванай судова-псіхіятрычнай экспертызы. Пра экспертызы Чачота ў мемуарах згадвае судовы дзеяч [[Анатоль Фёдаравіч Коні|Анатоль Коні]] як пра «вылучныя сваёй выразнасцю і клінічнай абгрунтаванасцю». Асаблівую вядомасць Атон Чачоту прынесла справа «першай рускай псіхапаткі» Кацярыны Сямёнавай і «{{нп3|Настасся Васілеўна Каірава|справа Каіравай|ru|Каирова, Настасья Васильевна}}». Само паняцце «{{нп3|Псіхапатыя (сіндром)|псіхапатыя|ru|Психопатия (синдром)}}», у значэнні ўжываным і на пачатку XXI ст., упершыню выкарыстана Балінскім па прапанове Чачота ў 1885 годзе{{Sfn|Некрасов|2011|}}. У 1873 годзе Атон Чачот прызначаны дарадчым членам медычнай канцылярыі Санкт-Пецярбургскага граданачальства. У 1875 годзе ў перакладзе Атона Чачота выходзіць праца англійскага псіхіятра {{нп3|Генры Модслі (псіхіятр)|Генры Модслі|ru|Модсли, Генри (психиатр)}} «Адказнасць пры душэўных хваробах» разам з напісаным ім дадаткам да 4-й главы «Рускае заканадаўства і душэўныя хваробы». Актыўны ўдзел у распрацоўцы заканадаўства пра псіхічнахворых працягваў Атон Чачот і пазней. Яго прамова «Да пытання пра агляд псіхічнахворых, пра ўстанаўленні над імі апекі» на I З’ездзе айчынных псіхіятраў у 1887 годзе і ўдзел у дыскусіі пра псіхалагічны {{нп3|Зменены стан свядомасці|крытэрый наяўнасці свядомасці|ru|Изменённое состояние сознания}} на Пецярбургскім таварыстве псіхіятраў увайшлі ў гісторыю расійскага права{{Sfn|Некрасов|2011|}}. === Арганізацыя псіхіятрычнай дапамогі хворым === Усебаковасць і разнастайнасць відаў дзейнасці Чачота здзіўляе, як і сама магчымасць сумяшчэння столькі відаў дзейнасці. Аднак асноўнай працай і жарсцю Чачота заўсёды была псіхіятрыя; неабходнасць стварэння паўнавартаснай псіхіятрычнай службы Санкт-Пецярбурга заўсёды заставалася ў цэнтры яго дзейнасці{{Sfn|Некрасов|2011|}}. Да Чачота доглядам псіхічнахворых у Пецярбургу займаліся розныя ўстановы, якія не мелі каардынуючага цэнтра. Востра хворыя пераважна змяшчаліся ў паліцэйскія прыёмныя пакоі пры гарадскіх частках, не забяспечаных належным медыцынскім суправаджэннем. Частка хранічных хворых змяшчалася ў гарадскіх прытулках. Гарадское грамадства пытаннем не займалася, яго ўдзел меў амаль выключна філантрапічны характар. У 1846 годзе гарадская дума заснавала паліцэйскі прытулак на 12 хворых, які закрыўся ў 1866 годзе, бо дума ўзяла на сябе ўтрыманне 40 ложкаў Часовай лякарні для вар’ятаў пры Папраўчай установе. Створаны ў 1870 годзе Дом догляду Гасудара Імператара прымаў выключна пансіянераў. Колькасць і склад прыманых {{нп3|Бальніца Усіх Тужлівых Радасці|бальніцай Усіх Тужлівых Радасці|ru|Больница Всех Скорбящих Радости}} хворых вызначаліся апякунскай радай установы. Псіхіятрычныя аддзяленні ваенных шпіталяў і клініка душэўных хвароб запаўняліся пераважна служачымі ваеннага ведамства. Псіхіятрычныя ўстановы Санкт-Пецярбурга адказвалі задачам не столькі горада, як усёй Расійскай імперыі. Брак месцаў і адмовы ў прыёме псіхічнахворых прывялі да сітуацыі ўзроўню «сацыяльнага бедства» у горадзе{{Sfn|Некрасов|2011|}}. У 1872 годзе ўсе будынкі былой Папраўчай установы перададзены псіхіятрычнай бальніцы, пераўтворанай з Часовай лякарні для вар’ятаў і названай у імя {{нп3|Псіхіятрычная бальніца святога Мікалая Цудатворца|св. Мікалая Цудатворца|ru|Психиатрическая больница святого Николая Чудотворца}}. З таго часу бальніца св. Мікалая Цудатворца стала буйнейшай псіхіятрычнай установай горада{{Sfn|Некрасов|2011|}}. У 1881 годзе пасля заканчэння службы першага старшага ўрача псіхіятрычнай бальніцы св. Мікалая Цудатворца {{нп3|Пётр Андрэевіч Дзюкаў|Пятра Дзюкава|ru|Дюков, Пётр Андреевич}} стацкі саветнік доктар медыцыны Атон Чачот найвышэйша зацверджаны як яе кіраўнік. Неўзабаве медыцынская дапамога насельніцтву Санкт-Пецярбурга перайшла ў падпарадкаванне гарадскога грамадскага праўлення. Перадача медыцынскіх устаноў гарадской думе пачалася 1 верасня 1884 года. Для псіхіятрычнай дапамогі гэта аказалася не механічная змена кіравання, а працэс, які запатрабаваў значных арганізацыйных намаганняў. Вызначальная роля ў ім належала Атону Чачоту, галоўнаму ўрачу бальніцы св. Мікалая Цудатворца — адзінай бальніцы для псіхічнахворых з перададзеных гораду.{{Sfn|Некрасов|2011|}} З прычыны перадачы медыцынскай дапамогі гарадскому праўленню шэраг устаноў стаў адмаўляцца ад догляду псіхічнахворых. Міністэрства ўнутраных спраў вырашыла адмовіцца ад утрымання Часовага загараднага шпіталя каля станцыі Удзельнай. 29 верасня 1884 года кіраўнік горада звярнуўся з прапановай, «''ці не прызнае гарадское грамадскае праўленне патрэбным і прыдатным прыняць у сваё вяданне''» гэту бальніцу. Гэту прапанову Атон Чачот пасля назваў «шчаслівым выпадкам», гарадская дума прыняла яе. У склад камісіі для прыёму бальніцы ўвайшлі члены камісіі грамадскага здароўя, у тым ліку і Чачот. Заключэннем працы камісіі стала рашэнне, што самым зручным было б размяшчэнне ў ёй хранічных хворых. З арганізацыі гэтай загараднай бальніцы ў пецярбургскай псіхіятрыі ўпершыню было ўзнята пытанне пра аддзяленне хранічных хворых ад тых, каму, па словах члена камісіі {{нп3|Рыгор Іванавіч Архангельскі|Рыгора Архангельскага|ru|Архангельский, Григорий Иванович}}, «''пры рацыянальным лячэнні яшчэ можа быць вернута боская іскра розуму''»{{Sfn|Некрасов|2011|}}. З гэтага пачаўся актыўны практычны ўдзел Атона Чачота ў арганізацыі гарадской псіхіятрычнай дапамогі, якую ён уяўляў як сістэму ўзаемазвязаных устаноў, якія маюць цэнтралізаванае кіраўніцтва і вырашаюць адзіную задачу. Асноўным прынцыпам яе арганізацыі Чачот лічыў падзел функцый паміж бальніцамі. Падведамасная яму бальніца св. Мікалая Цудатворца, адзіная спецыялізаваная псіхіятрычная лякарня, якая паступіла ў падпарадкаванне горада, павінна была выконваць функцыі «лякарні для вострых і свежахворых». Новая гарадская бальніца на месцы загараднай бальніцы, размешчаная на шырокай прыгараднай тэрыторыі, давала значна больш магчымасцяў для ўтрымання «невылечных» хворых. 2 лютага 1885 года Загарадная бальніца перададзена ў падпарадкаванне горада і атрымала назву гарадской бальніцы св. Панцеляймона для хранічных псіхічнахворых. Атон Чачот стаў галоўным лекарам бальніцы і працягваў ім заставацца і пасля прызначэння 12 лістапада 1885 года старшым урачом {{нп3|Уладзімір Фёдаравіч Чыж|Уладзіміра Чыжа|ru|Чиж, Владимир Фёдорович}}. Адпаведна думцы Чачота пра адзінае медыцынскае кіраўніцтва гарадскімі псіхіятрычнымі ўстановамі старшы ўрач бальніцы св. Панцеляймона «ў медыцынскім дачыненні» быў падпарадкаваны галоўнаму ўрачу гарадскіх бальніц св. Мікалая Цудатворца і св. Панцеляймона{{Sfn|Некрасов|2011|}}. У 1888 годзе па даручэнні гарадской думы Чачот склаў запіску пра догляд вар’ятаў у Санкт-Пецярбургу. Для прагназавання развіцця псіхіятрычнай службы Чачот выкарыстаў сярэднія лічбы захворвання ў Еўропе і Расіі. Ён указаў патрэбу ў 3 ложкі на кожныя 2 тысячы жыхароў, г. зн. на той час гораду патрабавалася 2500 ложкаў з наступным павелічэннем іх колькасці на 60 за год. Атон Чачот прапаноўваў падзел хронікаў на дзве групы — якія маюць патрэбу ў пастаянным медыцынскім доглядзе і не маюць такой патрэбы. Для хранічных хворых другой групы Чачот прапаноўваў уладкаваць калонію для вар’ятаў і стварыць сістэму патранажу ў сялянскіх сем’ях. Штуршком да пэўных дзеянняў паслужыў загад кіраўніка горада ў 1890 годзе пра абавязковы бесперашкодны прыёме псіхічнахворых у спецыяльныя ўстановы, у першую чаргу ў бальніцу св. Мікалая Цудатворца. Фактычна бальніца св. Мікалая Цудатворца была перапоўнена і страціла свае функцыі бальніцы-лякарні. Чачот звярнуўся ў бальнічную камісію гарадской думы з прадстаўленнем пра неабходнасць у «магчыма неадкладны часе прыняць самыя рашучыя захады» для вырашэння гэтай сітуацыі. У 1892 годзе для ўладкавання бальніцы-калоніі была абрана Новазнаменская дача на Пецяргофскай дарозе. Новазнаменская бальніца-калонія прыняла першых хворых 24 чэрвеня 1893 года У 1894—1895 гадах Атон Чачот выконваў абавязкі яе галоўнага лекара, перадаў затым кіраўніцтва {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Рэфармацкі|Мікалаю Рэфармацкаму|d|Q123234190}}{{Sfn|Некрасов|2011|}}. Застаўся няздзейсненым праект стварэння новай бальніцы-лякарні для псіхічнахворых з умовамі для лячэння «па апошнім слове навукі». Асноўнай задачай новай бальніцы павінна была стаць дапамога пры вострых станах. Праект працяглы час абмяркоўвала грамадское упралененне ў розных камісіях, у якія нязменна ўваходзіў Чачот. Бліжэй за ўсё да рэалізацыі быў праект бальніцы-лякарні, якая меркавалася ў месцы пад назвай Рублёвік (побач з {{нп3|Бальніца Пятра Вялікага|бальніцай Пятра Вялікага|ru|Больница Петра Великого}} ў пачатку XXI стагоддзя). Праект, які прайшоў стадыю абмеркавання па многіх параметрах, не быў рэалізаваны праз брак сродкаў. Такі самы лёс быў і ў праекта дзіцячай псіхіятрычнай бальніцы, над якім працаваў Чачот{{Sfn|Некрасов|2011|}}. === Навуковыя працы і спадчына === Аўтар значнай колькасці прац па судова-медыцынскіх праблемах і практычнай псіхіятрыі. Арганізатар і будаўнік многіх бальніц і за межамі Санкт-Пецярбурга. Пакінуў значны след у санкт-пецярбургскай гарадской і агулам расійскай псіхіятрыі. Многія прапанаваныя Чачотам ідэі і канцэпцыі не страцілі актуальнасці і праз 100 гадоў{{Sfn|Некрасов|2011|}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Варанец В. І.'' Беларуская мова: дапаможнік для студэнтаў лячэбнага, педыятрычнага, медыка-псiхалагiчнага, медыка-дыягнастычнага факультэтаў / В.I. Варанец. — Гродна: ГрДМУ, 2008. — 132 с. ISBN 978-985-496-294-8 * ''Дюков П. А.'' Отчет о временной лечебнице для умалишенных при исправительном заведении в Санкт-Петербурге с 1 января 1866 по 1 января 1867 г. Медицинский вестник. 1867; 29: 261-2. * ''Наумов А. Ф.'' Краткий очерк развития и деятельности за десять лет городской больницы-колонии для душевнобольных на Ново-Знаменской даче. СПб., 1903. * {{Артыкул|спасылка=http://consilium-medicum.com/magazines/magazines/special/psychiatryoverview/article/21070|ref=Некрасов|аўтар=Некрасов В. А.|загаловак=Чечотт Оттон Антонович (1842—1924) — организатор психиатрической службы Санкт-Петербурга|год=2011|выданне=Обозрение психиатрии и медицинской психологии им. Бехтерева|нумар=3|старонкі=59-61|issn=0762-7475|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121031023526/http://consilium-medicum.com/magazines/magazines/special/psychiatryoverview/article/21070|archivedate=31 кастрычніка 2012}} * ''Озерецковский Д. С.'', ''Тимофеев Н. Н.'' К истории создания учения о психопатиях. Журн. невропатол. и психиатр. им. С. С. Корсакова. 1960; 10: 1358-67. * Протоколы заседаний особой комиссии по разработке проекта постройки новой городской психиатрической больницы в Санкт-Петербурге. СПб., 1909. * ''Чечотт О. А.'' К развитию призрения душевнобольных Санкт-Петербургским городским общественным управлением 1884—1912 гг. СПб., 1914. * ''Чечотт О. А.'' О гальванизации симпатического нерва у человека и терапевтическом ее значении. СПб., 1876. * ''Чечотт О. А.'' Отчет по больнице рельсового и механического завода Н. И. Путилова от начала действия завода по 1 января 1869 г. СПб., 1869. * ''Шерешевский А. М.'' Психиатрия в Петербурге XVIII—XIX столетий. Автореф. дис. … д-ра мед. наук. Л.: ЛНИПИ ин-т им. В. М. Бехтерева, 1983. * ЦГИА СПб. ф. 216 оп. 5 ед. хр. 30. * ''Kijas Artur''. Polacy w Rosji od XVII wieku do 1917 roku: słownik biograficzny. Warszawa. Pax 2000; 405: 58-9. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Чачот Атон Антонавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскай мужчынскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Псіхіятры Расійскай імперыі]] qm5tmhuoq60gxlsnwzm07u3kyl5c200 0 160943 5175461 5047343 2026-08-04T13:50:23Z Дэно 12897 5175461 wikitext text/x-wiki {{Картка тэатра |назва=Беларускі дзяржаўны маладзёжны тэатр<BR>БДМТ |Месцазнаходжанне={{BLR}}, [[Мінск]], [[Вуліца Казлова (Мінск)|вул. Казлова]], 17 |lat_dir =N |lat_deg =53.918614 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27.552291 |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 2000 |Заснаваны=[[18 ліпеня]] [[1984]] |Дырэктар =Дзяркач Марына Уладзіміраўна |Галоўны балетмайстар =Вольга Скварцова |сайт=http://bgmteatr.by |фота = |дырэктар = |мастацкі кіраўнік= |галоўны рэжысёр = |галоўны дырыжор = |галоўны хормайстар = |памер = |карта = |подпіс= |Commons= }} '''Беларускі дзяржаўны маладзёжны тэатр''', '''БДМТ''' — дзяржаўны маладзёжны тэатр у [[Мінск]]у. == Гісторыя == Адкрыты 18 ліпеня 1984 года пастановай Савета Міністраў БССР. 30 красавіка 1986 года ў памяшканні клуба імя Ф.Дзяржынскага адбылася прэм'ера першай пастаноўкі тэатра - «Гэтыя незразумелыя старыя людзі...» паводле дакументальнай аповесці С. Алексіевіч «[[У вайны не жаночы твар]]». 19 лістапада 1986 года адбылося ўрачыстае адкрыццё тэатра і пачатак першага тэатральнага сезона. Восенню 1987 года тэатр атрымаў свой уласны будынак — былы кінатэатр «Спартак». Але рэканструкцыя працягвалася доўга, таму афіцыйнае наваселле адбылося толькі 25 сакавіка 1994 года.<ref>[http://www.bgmteatr.by/istoria-teatra.html История Белорусского государственного молодежного театра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130423032730/http://bgmteatr.by/istoria-teatra.html |date=23 красавіка 2013 }}</ref>. == Сучаснасць == З лістапада 2014 года Маладзёжны тэатр канчаткова пераехаў на новую пляцоўку — у былы Дом культуры Будтрэста № 1 (вуліца Казлова, 17). == Кіраўніцтва == === Дырэктары === * [[Старавойтаў Віктар Андрэевіч]] (1999-2022) * [[Дзяркач Марына Уладзіміраўна]] (з 2023) === Галоўныя рэжысёры, мастацкія кіраўнікі === * [[Рыгор Баравік]] (1986-1988) * [[Барыс Луцэнка]] (1988-1990) * [[Віталь Уладзіміравіч Катавіцкі]] (1990-2003) * [[Мадэст Абрамаў]] (2003-2008) * [[Віталь Уладзіміравіч Катавіцкі]] (2013) * [[Андрэй Гузій]] (2020-2024) * [[Канстанцін Міхаленка]] (з 2024) {{зноскі}} == Спасылкі == *[http://www.bgmteatr.by/ Сайт тэатра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130521055231/http://bgmteatr.by/ |date=21 мая 2013 }} *[http://www.map.by/ru/index.htm?sm=577&hm=33&cl_id=3340 Беларускі дзяржаўны маладзёжны тэатр на карце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080523083710/http://map.by/ru/index.htm?sm=577&hm=33&cl_id=3340 |date=23 мая 2008 }} *[http://maps.interfax.by/details/feed.view?city_id=4&type=2&object_id=11442 На карце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130921154819/http://maps.interfax.by/details/feed.view?city_id=4&type=2&object_id=11442 |date=21 верасня 2013 }} *[http://minsk-old-new.com/minsk-2878-ru.htm Маладзёжны тэатр на сайце "Минск старый, новый"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123105655/http://minsk-old-new.com/minsk-2878-ru.htm |date=23 студзеня 2013 }} {{Тэатры Беларусі}} {{Тэатры Мінска}} [[Катэгорыя:Тэатры, заснаваныя ў 1984 годзе]] [[Катэгорыя:Тэатры Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1984 годзе]] [[Катэгорыя:1984 год у Мінску]] rvg4ph34wmlfbwe6t5t7l33ws31t2ap 0 161488 5175606 4046488 2026-08-05T03:14:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175606 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Швецыі''' — [[беларусы|беларуская]] дыяспара ў [[Швецыя|Швецыі]]. На 2013 год інтарэсы дыяспары прадстаўляе арганізацыя «Згуртаванне беларусаў у Швецыі» ({{lang-sv|Sveriges Belarusier}}). Устаноўчы сход беларусаў Швецыі адбыўся [[24 кастрычніка]] [[2009]] года ў [[Стакгольм]]е, гэты дзень лічыцца афіцыйным Днём стварэння Згуртавання. Сход абмеркаваў і прыняў Статут, сімволіку, а таксама абраў Раду Згуртавання. [[23 лістапада]] 2009 года «Згуртаванне беларусаў Швецыі» было афіцыйна зарэгістравана ў падаткавай інспекцыі Швецыі. == Гісторыя == У жніўні 1948 года ў Стакгольме на з'ездзе мясцовых беларусаў заснавана першая арганізацыя «Беларуская Грамада» ({{lang-sv|Vitryssland societet}}). Ініцыятары стварэння — [[Васіль Лукашык]] (1911-1975<ref>http://grav.genealogi.se/Gravsokview.php?g_id=214655{{Недаступная спасылка}}</ref>) і [[Язэп Федарчук]]. Суполка атрымала юрыдычную рэгістрацыю, выдала статут па-беларуску і па-шведску, публікавала свае адозвы ў СМІ. У 1949 годзе «Беларуская Грамада» дапамагла зладзіць у [[Мальмё]] выставу [[Алексантэры Ахола-Вало]]. Праца суполкі ішла цяжка. Моцная польская суполка перацягвала ўсіх беластоцкіх беларусаў да сябе, на падставе іх былога польскага грамадзянства. Руская суполка цягнула да сябе, выкарыстоўваючы тое, што беларусы былі парафіянамі Рускай праваслаўнай царквы ў Стакгольме. Але нягледзячы на цяжкасці, арганізатары захавалі арганізацыйную структуру. Сябры суполкі ладзілі рэгулярныя сустрэчы, штогадовыя вечары, прысвечаны Дню Волі. Грамада падтрымлівала сувязі з дыяспарамі ЗША і Аўстраліі. Лукашык асабіста супрацоўнічаў з газетай «Беларус» ([[Нью-Ёрк]]) і яе галоўным рэдактарам [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіславам Станкевічам]]. У 1975 годзе суполка спыніла сваё існаванне з-за смерці яе заснавальніка<ref>''Котлярчук А.'' Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — Мн.: «Энцыклапедыкс», 2002. — С. 222—223.</ref>. У 1995 годзе была заснавана суполка «Беларусь» ({{lang-sv|Vitryssland}})<ref>Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. — Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8 (т. 17)</ref>. З 1997 года ў Швецыі жыве беларускі пісьменнік і перакладчык [[Дзмітрый Плакс]]. == Вядомыя беларусы Швецыі== * [[Андрэй Катлярчук]] — гісторык, журналіст * [[Дзмітрый Плакс]] — перакладчык, паэт, празаік і журналіст * [[Васіль Лукашык]] — палітычны і культурны дзеяч, выдавец * [[Язэп Федарчук]] == Гл. таксама == * [[Беларуска-шведскія адносіны]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://sverigesbelarusier.se/about/statut?langswitch_lang=by Сайт «Згуртавання беларусаў Швецыі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131104135635/http://sverigesbelarusier.se/about/statut?langswitch_lang=by |date=4 лістапада 2013 }} {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Народы Швецыі]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Швецыя]] mkcmh5w4pmgzn39w9rjxnclgw9qr175 0 164706 5175702 4634360 2026-08-05T08:48:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175702 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Брат-Чырпоеў |Нацыянальная назва= ru/Брат-Чирпоев |Карта = Kurily Chirpoy.svg |Краіна = Расія |Акваторыя = Ціхі акіян |lat_dir = N |lat_deg = 46 |lat_min = 28 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 150 |lon_min = 50 |lon_sec = |region = RU |CoordScale = |Плошча = 16 |Плошча заліваў = |Вышыня = 749 |Насельніцтва = 0 |Год = |Выява = Chyornyye Brat'ya.jpg |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Астравы Чорныя Браты. Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Брат-Чырпоеў''' ({{lang-ru|Брат-Чирпоев}}) — [[востраў]] [[архіпелаг]]а [[Чорныя Браты]]. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Плошча — 16 км². Ненаселены. Мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. Вулкан Брат-Чырпоеў дасягае 749 м. Паўночна-заходні схіл стромкі, пакрыты вялікімі камянямі. [[Бераг]]і абрывістыя, унізе пакрытыя [[друз]]ам, радзей [[пясок|пяском]]. Пітной [[вада|вады]] няма. [[Флора]] бедная. У нізінах паміж [[гара]]мі сустракаюцца нізкія [[куст|хмызнякі]], каля ўзбярэжжа — [[Метлюжковыя|зёлкавыя травы]]. [[Фаўна]] прадстаўлена [[ліса]]мі, [[грызун]]амі, невялікай колькасцю [[птушкі|птушак]], рознымі [[ластаногія|ластаногімі]]. == Спасылкі == * [http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?chernie_bratya Острова «Черные братья»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141012152158/http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?chernie_bratya |date=12 кастрычніка 2014 }} * [http://www.kscnet.ru/ivs/grant/grant_05/kurily/chernye_bratja.html Вулканический массив Черных Братьев] [[Катэгорыя:Курыльскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Ахоцкага мора]] [[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]] {{Курыльскія астравы}} kb764azkjx3ugebuhrtdq7woou5r69r 0 170394 5175554 5134675 2026-08-04T19:41:16Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5175554 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў ёй для жыцця Сяльцо паблізу Полацка, з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|царквой-пахавальняй]], «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} [[Файл:Пячаць Ефрасінні Полацкай з Полацка, выява Хрыста.jpg|злева|міні|[[Пячатка Ефрасінні Полацкай з Полацка|Пячатка Ефрасінні Полацкай]] з выявай Ісуса Хрыста, знойдзеная ў 2015 годзе пры раскопках каля сцен Спаскай царквы.]] Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап [[Ілія (полацкі епіскап)|Ілія]], які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі [[Казьма (полацкі епіскап)|Казьма]], які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Połacak. Полацак (S. Pachałaviecki, 1579). Спаская царква.jpg|злева|міні|Царква на малюнку аблогі Полацка войскамі Стэфана Баторыя ў 1579 года, створаным Станіславам Пахалавецкім.]] Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і малюнках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторый перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Тэрыторыя манастыра была ператворана ў загарадную вілу для адпачынку полацкіх езуітаў. Законнікі аднавілі зруйнаваную царкву і, што адметна, пакінулі ёй стары праваслаўны тытул — Панскага Перамянення{{sfn|Гліннік|2003|с=66}}. Менавіта ў канцы ХVI — пачатку ХVII стагоддзя старая пазакамарная сістэма перакрыццяў была заменена на [[вальмавы дах]] з дахоўкі. Аб тым, што ў XVII стагоддзі адноўленая езуітамі святыня амаль не выкарыстоўвалася, сведчаць шматлікія хуліганскія [[графіці]], пакінутыя на ўнутраных сценах тагачаснымі полацкімі шкалярамі{{sfn|Гліннік|2003|с=67—68}}. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. [[Файл:Połacak, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Эўфрасіньня Полацкая (1600). Спаская царква.jpg|міні|Царква на спісе з абраза Ефрасінні Полацкай. Канец XVII стагоддзя]] Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а ў 1786 годзе святыню зноў рамантавалі з ініцыятывы рэктара [[Францішак Караў|Францішка Карэў]]{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў дах над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Перабудаваная царква выконвала ролю своеасаблівага «антычнага храма» ў рэгулярным парку загарадняй езуіцкай вілы і служыла не столькі касцёлам, колькі сцэнічнай дэкарацыяй для школьных тэатральных пастановак. Набажэнствы тут правілі ўсяго некалькі разоў на год, а для мясцовых сялян — толькі па нядзелях і святах{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. [[Файл:Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 1812) (cropped).jpg|злева|міні|[[Вільгельм фон Кобель]]. Фрагмент падрыхтоўчага малюнка да карціны Першай Полацкай бітвы. 17-18 жніўня 1812 г.]] [[Файл:Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 18.08.1812).jpg|міні|[[Вільгельм фон Кобель]]. Карціна Першай Полацкай бітвы. 1812 г.]] Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і [[С. Кох|С. Коха]], прысвечаных [[Першая Полацкая бітва|бітве за Полацк]]: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах (пакрыццё якога ўсё яшчэ было з дахоўкі) і званіца над заходнім фасадам{{sfn|Лалазараў|2025|с=8—9}}. Падчас нападу французаў згарэў гістарычны алтарны абраз Панскага Перамянення, таму пасля вайны ў касцёле часова паставілі алтар з абразом Св. Тадэвуша{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (1833).jpg|міні|Абмерны чарцёж галоўнага фасада царквы, выкананы губернскім архітэктарам [[Аляксандр Сяргеевіч Бусырскі|Аляксандрам Бусырскім]] у 1833 г.]] У 1819 годзе езуіты рыхтаваліся маштабна перабудаваць святыню «не ў ранейшым выглядзе», аднак у 1820 годзе [[Скасаванне ордэна езуітаў|ордэн быў скасаваны]] і гэтыя планы не ажыццявіліся{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання [[А. Порта|А. Порты]] пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. [[Файл:Transfiguration Church in Polotsk reconstruction project by Lukin (1833).jpg|злева|міні|Праект перабудовы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку, выкананы памочнікам архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіным у 1833 годзе. ]] У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта [[К. Лукін|К. Лукіна]], закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную, пры гэтым архітэктар пакінуў схільны дах. Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу, пазней замененую на мураваную. Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года/ Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. === XX стагоддзе === У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] храм моцна пацярпеў{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр, і будынак працяглы час выкарыстоўваўся не па прызначэнні. Чарговы рамонт пачаўся толькі ў 1940-х гадах, але быў перапынены [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]]. Сваю дзейнасць як культавая ўстанова царква аднавіла [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|падчас акупацыі]] ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}.<gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы"> Файл:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Файл:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery> == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў 1999 годзе ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]] выявіў кцітарскую фрэску з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з двума радамі какошнікаў і закамарамі трохлопасцевай формы з кілепадобнымі завяршэннямі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025" />{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў контуры надпартальнай нішы на паўднёвым фасадзе, першапачатковае акно на апсідзе, а таксама ссечаныя [[Броўка (архітэктура)|броўкі]] з кілепадобнымі завяршэннямі над вокнамі ніжняга яруса{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён у 1999 годзе знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя [[Закамара|закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]] барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет, які сёння захоўваецца ў галерэі Полацка. Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Вадзім Васільевіч Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас|выданне=Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі|месца=Полацк|выдавецтва=НПГКМЗ|год=2003|старонкі=64—73|спасылка=https://polotsk.museum.by/node/34116|ref=Гліннік}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36 |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf |ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. * https://www.academia.edu/resource/work/146658867 == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] bkk09u0slu2bbk17iwmikxsw3qgqlot 10 177193 5175481 4969314 2026-08-04T15:06:00Z Orange-kun 11716 5175481 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Знакі валют |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |загаловак = [[Спіс знакаў валют|Знакі валют]] ([[Знак валюты|¤]]) |выява = |стыль_асноўнага_загалоўка = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = [[Знакі валют|Артыкулы пра сімвалы]] |спіс1 = * [[Знак валюты]] * [[Сімвал грыўні]] * [[Сімвал дэнарыя]] * [[Сімвал долара]] * [[Сімвал драма]] * [[Сімвал драхмы]] * [[Сімвал еўра]] * [[Сімвал ены|Сімвал ены (юаня)]] * [[Сімвал рыала]] * [[Сімвал рубля]] * [[Сімвал рупіі]] * [[Сімвал франка]] * [[Сімвал фунта|Сімвал фунта (ліры)]] |загаловак2 = [[Спіс існых валют|Існыя валюты]] |спіс2 = * [[Тайскі бат|฿]] * {{зв|AMD}} * [[Беларускі рубель|Br]] * [[Седзі|₵]] * [[Кастарыканскі калон|₡]] * [[Панамскі бальбоа|B/.]] * [[Македонскі дэнар|ден.]] * [[В’етнамскі донг|₫]] * [[Сімвал еўра|€]] * [[Форынт|Ft]] * [[Казахстанскі тэнге|&#x20B8;]] * [[Парагвайскі гуарані|₲]] * [[Чэшская крона|Kč]] * [[Лаоскі кіп|₭]] * [[Гадураская лемпіра|L]] * [[Сімвал фунта|£ (₤)]] * [[Найра|{{Unicode|₦}}]] * [[Філіпінскае песа|₱]] * [[Батсванская пула|P]] * [[Паўднёваафрыканскі ранд|R]] * [[Расійскі рубель|₽]] * [[Файл:BYN symbol.svg|baseline|10px|link=Беларускі_рубель]] * [[Малайзійскі рынгіт|RM]] * [[Рупія|₨]] * [[Лары|ლ]] * [[Сімвал рупіі|Re (Rs)]] * [[Сімвал рубля|р.]] * [[Перуанскі новы соль|S/.]] * [[Бангладэшская така|৳ (Tk, ৲)]] * [[Бразільскі рэал|R$]] * [[Сімвал долара|$]] * [[Мангольскі тугрык|₮]] * [[Вона|₩]] * [[Кітайскі юань|Ұ]] * [[Сімвал ены|¥]] * [[Злоты|zł]] * [[Сімвал грыўні|₴]] * [[Гватэмальскі кетсаль|Q]] * [[Шэкель|₪]] * [[Кітайскі юань|元]] * [[Сімвал рыяла|﷼]] * {{зв|TRY}} * {{зв|INR}} |загаловак3 = [[Спіс гістарычных валют|Гістарычныя валюты]] |спіс3 = * [[Аўстраль|₳]] * [[Крузейра, грашовая адзінка|₢]] * [[Цыфраа|$]] * [[Сімвал драхмы|₯]] * [[Ліўр|{{unicode|&#x20B6;}}]] * [[Спесміла|{{unicode|&#x20B7;}}]] * [[ЭКЮ|₠]] * [[Фларын (манета)|ƒ]] * [[Сімвал франка|₣]] * [[Італьянская ліра|L (₤)]] * [[Мальтыйская ліра|Lm]] * [[Песета|₧]] * [[Перуанскі інці|I/.]] * [[Чэхаславацкая крона|Kčs]] * [[Славацкая крона|Sk]] |загаловак4 = [[Разменныя грашовыя адзінкі]] |спіс4 = * [[Цэнт (манета)|¢]] * [[Міль, грашовая адзінка|₥]] * [[Пфеніг#Сімвал пфеніга|₰]] * [[Пені#Сімвал пені|р (d)]] * [[Алтын|^<u>a</u>]] * [[Грош|^<u>де</u>]] * [[Капейка|^<u>ко</u>]] |загаловак5 = [[Старажытныя адзінкі вымярэння|Антычныя грашовыя адзінкі]] |спіс5 = ; [[Сімвалы старажытнарымскіх грашовых і вагавых адзінак|Старажытны Рым]] : [[Сімвал дэнарыя|<font face="Cardo" size="2">&#x10196;</font> (<s>X</s>)]] : [[Квінарый|<font face="Cardo" size="2">&#x10197;</font> (<s>V</s>)]] : [[Сестэрцый|<font face="Cardo" size="2">&#x10198;</font> (<s>IIS</s>)]] : [[Дупондый|<font face="Cardo" size="2">&#x10199;</font> (<s>II</s>)]] : [[Ас, грашовая адзінка|<font face="Cardo" size="2">&#x1019A;</font> (<s>''I''</s>)]] : [[Семіс|S]] : [[Унцыя|<big>'''•'''</big>]] ; [[Сімвалы старажытнагрэчаскіх грашовых і вагавых адзінак|Старажытная Грэцыя]] : [[Талант|Τ (<font face="Cardo" size="3">&#x1017A;</font>)]] : [[Міна, адзінка вымярэння|Μ]] : [[Статэр|Σ]] : [[Сімвал драхмы|<font face="Cardo" size="3">&#x1017B;</font> (<·)]] : [[Абол|<font face="Cardo" size="3">&#x1017C;</font> (~)]] |загаловак6 = [[Коды і класіфікатары валют|Асноўныя стандарты]] |спіс6 = * [[ISO 4217]] * [[Унікод|Unicode 6.1.0]] ([http://www.unicode.org/charts/PDF/U20A0.pdf Сімвалы валют]) }}<noinclude> Шаблон варта выкарыстоўваць у артыкулах пра самі сімвалы валют (напрыклад, [[сімвал фунта]]), а не ў артыкулах пра валюту! [[Катэгорыя:Шаблоны:Валюты]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Фінансы]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Сімвалы валют| ]] </noinclude> omtl75rf3l9xd3i5up6yout3qcbye2y 5175739 5175481 2026-08-05T09:52:54Z M.L.Bot 261 алф.парадак 5175739 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Знакі валют |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |загаловак = [[Спіс знакаў валют|Знакі валют]] ([[Знак валюты|¤]]) |выява = |стыль_асноўнага_загалоўка = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = [[Знакі валют|Артыкулы пра сімвалы]] |спіс1 = * [[Знак валюты]] * [[Сімвал грыўні]] * [[Сімвал дэнарыя]] * [[Сімвал долара]] * [[Сімвал драма]] * [[Сімвал драхмы]] * [[Сімвал еўра]] * [[Сімвал ены|Сімвал ены (юаня)]] * [[Сімвал рыала]] * [[Сімвал рубля]] * [[Сімвал рупіі]] * [[Сімвал франка]] * [[Сімвал фунта|Сімвал фунта (ліры)]] |загаловак2 = [[Спіс існых валют|Існыя валюты]] |спіс2 = * [[Тайскі бат|฿]] * {{зв|AMD}} * [[Панамскі бальбоа|B/.]] * [[Файл:BYN symbol.svg|baseline|10px|link=Беларускі рубель]] * [[Седзі|₵]] * [[Кастарыканскі калон|₡]] * [[Македонскі дэнар|ден.]] * [[В’етнамскі донг|₫]] * [[Сімвал еўра|€]] * [[Форынт|Ft]] * [[Казахстанскі тэнге|&#x20B8;]] * [[Парагвайскі гуарані|₲]] * [[Чэшская крона|Kč]] * [[Лаоскі кіп|₭]] * [[Гадураская лемпіра|L]] * [[Сімвал фунта|£ (₤)]] * [[Найра|{{Unicode|₦}}]] * [[Філіпінскае песа|₱]] * [[Батсванская пула|P]] * [[Паўднёваафрыканскі ранд|R]] * [[Расійскі рубель|₽]] * [[Малайзійскі рынгіт|RM]] * [[Рупія|₨]] * [[Лары|ლ]] * [[Сімвал рупіі|Re (Rs)]] * [[Сімвал рубля|р.]] * [[Перуанскі новы соль|S/.]] * [[Бангладэшская така|৳ (Tk, ৲)]] * [[Бразільскі рэал|R$]] * [[Сімвал долара|$]] * [[Мангольскі тугрык|₮]] * [[Вона|₩]] * [[Кітайскі юань|Ұ]] * [[Сімвал ены|¥]] * [[Злоты|zł]] * [[Сімвал грыўні|₴]] * [[Гватэмальскі кетсаль|Q]] * [[Шэкель|₪]] * [[Кітайскі юань|元]] * [[Сімвал рыяла|﷼]] * {{зв|TRY}} * {{зв|INR}} |загаловак3 = [[Спіс гістарычных валют|Гістарычныя валюты]] |спіс3 = * [[Аўстраль|₳]] * [[Крузейра, грашовая адзінка|₢]] * [[Цыфраа|$]] * [[Сімвал драхмы|₯]] * [[Ліўр|{{unicode|&#x20B6;}}]] * [[Спесміла|{{unicode|&#x20B7;}}]] * [[ЭКЮ|₠]] * [[Фларын (манета)|ƒ]] * [[Сімвал франка|₣]] * [[Італьянская ліра|L (₤)]] * [[Мальтыйская ліра|Lm]] * [[Песета|₧]] * [[Перуанскі інці|I/.]] * [[Чэхаславацкая крона|Kčs]] * [[Славацкая крона|Sk]] |загаловак4 = [[Разменныя грашовыя адзінкі]] |спіс4 = * [[Цэнт (манета)|¢]] * [[Міль, грашовая адзінка|₥]] * [[Пфеніг#Сімвал пфеніга|₰]] * [[Пені#Сімвал пені|р (d)]] * [[Алтын|^<u>a</u>]] * [[Грош|^<u>де</u>]] * [[Капейка|^<u>ко</u>]] |загаловак5 = [[Старажытныя адзінкі вымярэння|Антычныя грашовыя адзінкі]] |спіс5 = ; [[Сімвалы старажытнарымскіх грашовых і вагавых адзінак|Старажытны Рым]] : [[Сімвал дэнарыя|<font face="Cardo" size="2">&#x10196;</font> (<s>X</s>)]] : [[Квінарый|<font face="Cardo" size="2">&#x10197;</font> (<s>V</s>)]] : [[Сестэрцый|<font face="Cardo" size="2">&#x10198;</font> (<s>IIS</s>)]] : [[Дупондый|<font face="Cardo" size="2">&#x10199;</font> (<s>II</s>)]] : [[Ас, грашовая адзінка|<font face="Cardo" size="2">&#x1019A;</font> (<s>''I''</s>)]] : [[Семіс|S]] : [[Унцыя|<big>'''•'''</big>]] ; [[Сімвалы старажытнагрэчаскіх грашовых і вагавых адзінак|Старажытная Грэцыя]] : [[Талант|Τ (<font face="Cardo" size="3">&#x1017A;</font>)]] : [[Міна, адзінка вымярэння|Μ]] : [[Статэр|Σ]] : [[Сімвал драхмы|<font face="Cardo" size="3">&#x1017B;</font> (<·)]] : [[Абол|<font face="Cardo" size="3">&#x1017C;</font> (~)]] |загаловак6 = [[Коды і класіфікатары валют|Асноўныя стандарты]] |спіс6 = * [[ISO 4217]] * [[Унікод|Unicode 6.1.0]] ([http://www.unicode.org/charts/PDF/U20A0.pdf Сімвалы валют]) }}<noinclude> Шаблон варта выкарыстоўваць у артыкулах пра самі сімвалы валют (напрыклад, [[сімвал фунта]]), а не ў артыкулах пра валюту! [[Катэгорыя:Шаблоны:Валюты]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Фінансы]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Сімвалы валют| ]] </noinclude> 47vrguqtnq8czyvaygwrmasku517eyd 0 182561 5175759 4446593 2026-08-05T10:29:24Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Прокна]] у [[Прокна (міфалогія)]] 4446593 wikitext text/x-wiki [[File:Gardner-Philomena and Procne.jpg|thumb|200px|Элізабет Гарднер. Філамела і Прокна.]] '''Про́кна''' ({{lang-grc|Πρόκνη}}) — персанаж [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]]&nbsp;<ref> Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.2. С.337</ref>. Дачка [[Пандыён (сын Эрыхтонія)|Пандыёна]] і [[Зеўксіпа (жонка Пандыёна)|Зеўксіпы]]. Жонка [[Тэрэй|Тэрэя]], маці [[Ітыс]]а. Сястра [[Філамела|Філамелы]], [[Эрэхтэй|Эрэхтэя]] і [[Бут (сын Пандыёна)|Бута]]. Жадаючы адпомсціць свайму мужу, які згвалтаваў яе сястру Філамелу, у ноч таінстваў [[Вакх]]а забіла свайго сына Ітыса і накарміла мужа яго мясам<ref> Авідзій. Метамарфозы VI 636—643 </ref>. Ператварылася ў [[Салавей|салаўя]] ў горадзе Даўліі<ref> Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 14, 8 </ref> (паводле [[Авідзій|Авідзія]], [[Гігін]]а і [[Псеўда-Апаладор|Апаладора]] — у ластаўку). [[Ксоан]] [[Афіна|Афіны]], які Прокла прывезла з [[Афіны|Афін]], паказвалі ў Давлідзе<ref> Паўсаній. Апісанне Элады X 4, 9 </ref>. Салаўя згадвае [[Гесіёд]]<ref> Гесіёд, фр.312 М.-У. </ref>. У гонар Прокны названы [[астэроід]] [[(194) Прокна]], адкрыты ў 1879 годзе. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Philomela and Procne}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў]] [[Катэгорыя:Фракія ў старажытнагрэчаскай міфалогіі]] nk23dvteoe1mdpap44wa4saot51yx2i 5175762 5175759 2026-08-05T10:30:22Z Autumndancer 168015 5175762 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Прокна}} [[File:Gardner-Philomena and Procne.jpg|thumb|200px|Элізабет Гарднер. Філамела і Прокна.]] '''Про́кна''' ({{lang-grc|Πρόκνη}}) — персанаж [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]]&nbsp;<ref> Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.2. С.337</ref>. Дачка [[Пандыён (сын Эрыхтонія)|Пандыёна]] і [[Зеўксіпа (жонка Пандыёна)|Зеўксіпы]]. Жонка [[Тэрэй|Тэрэя]], маці [[Ітыс]]а. Сястра [[Філамела|Філамелы]], [[Эрэхтэй|Эрэхтэя]] і [[Бут (сын Пандыёна)|Бута]]. Жадаючы адпомсціць свайму мужу, які згвалтаваў яе сястру Філамелу, у ноч таінстваў [[Вакх]]а забіла свайго сына Ітыса і накарміла мужа яго мясам<ref> Авідзій. Метамарфозы VI 636—643 </ref>. Ператварылася ў [[Салавей|салаўя]] ў горадзе Даўліі<ref> Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 14, 8 </ref> (паводле [[Авідзій|Авідзія]], [[Гігін]]а і [[Псеўда-Апаладор|Апаладора]] — у ластаўку). [[Ксоан]] [[Афіна|Афіны]], які Прокла прывезла з [[Афіны|Афін]], паказвалі ў Давлідзе<ref> Паўсаній. Апісанне Элады X 4, 9 </ref>. Салаўя згадвае [[Гесіёд]]<ref> Гесіёд, фр.312 М.-У. </ref>. У гонар Прокны названы [[астэроід]] [[(194) Прокна]], адкрыты ў 1879 годзе. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Philomela and Procne}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў]] [[Катэгорыя:Фракія ў старажытнагрэчаскай міфалогіі]] chg8xtbq7fxt9z9got5y57r12yf3kkc 0 191143 5175682 4439714 2026-08-05T07:48:54Z Ciepiersia 162280 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5175682 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{Цёзкі2|Гурын}} '''Міхаіл Фё́даравіч Гу́рын''' ({{ДН|8|11|1941}}, [[Радунь (Карэліцкі раён)|Радунь]], {{МН|Карэліцкі раён|у Карэліцкім раёне|}}, [[Гродзенская вобласць]]) — беларускі [[археолаг]], [[гісторык]]. [[Доктар гістарычных навук]] ([[1991]]). == Біяграфія == У [[1971]] годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]. Працаваў у [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускім політэхнічным інстытуце]]. 3 [[1976]] г. у [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытуце гісторыі НАН Беларусі]]. Член Міжнароднага камітэта па вывучэнні старажытнай металургіі. Асноўныя працы Міхала Гурына прысвечаныя гісторыі вытворчасці [[жалеза]] і яго апрацоўкі на [[Беларусь|Беларусі]]. Даследаваў структуру крычнага жалеза, працэс крыцаўтварэння, прасачыў развіццё [[Беларускае кавальства|кавальскай тэхналогіі]] з сярэдзіны 1-га тысячагоддзя да н.э. і да нашых дзён. Браў удзел у раскопках [[Мінск]]ага [[Мінскае замчышча|Замчышча]]. У [[1962]]—[[1964]] гг. удзельнічаў у размініраванні боепрыпасаў часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] на тэрыторыі Беларусі і [[Украіна|Украіны]]. == Творы == === Артыкулы === * Гарадзішча Ліпнякі / М. Ф. Гурын, М. І. Лашанкоў // Весці Акадэміі навук Беларусі. — 1984. — № 2. — С. * Раскопки городища у д. Ленино / М. Ф. Гурин // Археологические открытия 1980 года / АН СССР, Ин-т археологии; [отв. ред. Б. А. Рыбаков]. — М.: Наука, 1981. — 508 с.: ил. — С. === Артыкулы ў слоўніках, даведніках і энцыклапедыях === * Леніна / М. Ф. Гурын // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 12. — ISBN 978-985-11-0354-2. * Ліпнякі / М. Ф. Гурын // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 19. — ISBN 978-985-11-0354-2. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|131976|Гурын Міхаіл Фёдаравіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гурын Міхаіл Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Археолагі СССР]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] m3j02174d9ewh04lawbcb7o3etj0j13 100 193442 5175493 5136701 2026-08-04T15:51:53Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5175493 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Пенелопа|2026-08-04T10:18:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Элеўсінскія містэрыі|2026-05-05T21:43:52Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Калонія (Рым)|2026-04-10T07:10:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Гіпакамп (міфалогія)|2026-03-30T21:23:31Z|Lš-k.}} {{Новы артыкул|Пояс Іпаліты|2026-03-18T18:21:58Z|Selja}} {{Новы артыкул|Дыярэза (вершаскладанне)|2026-03-16T20:04:48Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Вазапісец Дарыя|2026-02-21T20:33:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сатурн, які пажырае свайго сына|2026-02-19T19:50:42Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Тындарэй|2026-02-02T09:52:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Арыстарх Самоскі|2026-01-04T15:29:50Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Карынфская вайна|2025-11-16T15:25:24Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Лісандр|2025-11-16T14:57:06Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 9vdstj1irxwszb0nskdv77djyi8keve 0 193553 5175388 5086562 2026-08-04T12:31:44Z DobryBrat 5701 дапаўненне, шаблон, вікіфікацыя 5175388 wikitext text/x-wiki '''Валодзька''' — беларускае прозвішча, утворанае ад імя [[Уладзімір (імя)|Уладзімір]]. == Вядомыя носьбіты == * [[Алег Адольфавіч Валодзька]] — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Вацлаў Валеры Валодзька]] (1831—1904) — грамадскі i палітычны дзеяч, удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], гісторык, пісьменнік. * [[Іван Іосіфавіч Валодзька]] (1895—1984) — беларускі архітэктар. * [[Іосіф Ігнатавіч Валодзька]] — адзін з арганізатараў камуністычнага падполля і партызанскага руху ў гады Грамадзянскай вайны. * [[Станіслаў Віктаравіч Валодзька]] (нар. 1956) — беларускі паэт. == Гл. таксама == * [[Валадзько]] {{спіс цёзак2|Беларускія}} s5f3zbo2n9cnerkc8obati59jdhbdcm 0 195107 5175509 5098540 2026-08-04T16:58:52Z JerzyKundrat 174 5175509 wikitext text/x-wiki {{ДД |пасада = [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] |перыядпачатак = [[лістапад]] [[1996]] |перыядканец = [[ліпень]] [[2002]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм'ер-міністр = [[Сяргей Лінг]], [[Уладзімір Ярмошын]], [[Генадзь Навіцкі]] |папярэднік = [[Георгій Бадзей]] |пераемнік = [[Андрэй Кабякоў]] }} '''Уладзі́мір Мікала́евіч Шы́маў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі вучоны ў галіне эканомікі, дзяржаўны дзеяч. [[Заслужаны працаўнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]], Акадэмік [[Беларуская інжынерная акадэмія|Беларускай інжынернай акадэміі]] (1993), Акадэмік Міжнароднай акадэміі інфарматызацыі (1998), Акадэмік міжнароднай Акадэміі навук вышэйшай школы (Масква), Акадэмік Акадэміі рэгіянальных навук (Масква), Ганаровы доктар Кіеўскага нацыянальнага эканамічнага ўніверсітэта імя В. Гетмана (2006), Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта эканомікі і фінансаў (2008). Заснавальнік і галоўны рэдактар «Беларускага эканамічнага часопіса» (з 1997 г.), член рэдкалегіі часопісаў «Беларуская думка» (з 1992 г.), «Эканоміка Беларусі» (з 2004 г.), член падкамітэту па прысуджэнні Дзяржаўных прэмій Рэспублікі Беларусь. Старшыня Рэспубліканскага савета рэктараў вышэйшых навучальных устаноў. == Біяграфія == З 1967 да 1972 года — студэнт геаграфічнага факультэта [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]]. У 1972—1975 гадах — аспірант Савета па вывучэнні вытворчых сіл пры [[Дзяржплан СССР|Дзяржплане СССР]] (г. Масква). У 1976—1982 гадах — старшы навуковы супрацоўнік, загадчык сектара [[Навукова-даследчы інстытут эканомікі і эканоміка-матэматычных метадаў планавання|Навукова-даследчага інстытута эканомікі і эканоміка-матэматычных метадаў планавання (НДІЭМП)]] пры [[Дзяржплан БССР|Дзяржплане БССР]] (г. Мінск, Гомель). У 1976 годзе абараніў дысертацыю на суісканне вучонай ступені кандыдата эканамічных навук на тэму «Пытанні методыкі рэгіянальнай эканамічнай ацэнкі прыродных рэсурсаў». У 1982—1989 гадах — дацэнт, загадчык кафедры, прарэктар па вучэбнай працы [[Гомельскі кааператыўны інстытут|Гомельскага кааператыўнага інстытута]]. У 1988 годзе ў [[МДУ імя М. В. Ламаносава]] абараніў дысертацыю на саісканне вучонай ступені доктара эканамічных навук на тэму «Вымярэнне і планаванне рэгіянальнай эканамічнай эфектыўнасці грамадскай вытворчасці (пытанні метадалогіі)». У 1989—1995 гадах — намеснік дырэктара па навуковай працы [[Навукова-даследчы эканамічны інстытут Дзяржплана БССР|Навукова-даследчага эканамічнага інстытута Дзяржплана БССР]] (г. Мінск). У 1995—1996 гадах — першы намеснік Міністра эканомікі Рэспублікі Беларусь. У 1996—2002 гадах — [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]]. У 2002—2019 гадах — рэктар [[БДЭУ|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. == Узнагароды == * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэн Пашаны]] ([[2007]]); * [[Ордэн Айчыны|Ордэн Айчыны ІІІ ступені]] ([[2018]])<ref>{{Спасылка| дата публікацыі = 26 лістапада 2018| url = http://president.gov.by/uploads/documents/2018/462uk.pdf| загаловак = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 462 «Аб узнагароджанні»| выдавецтва = Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь| title = Архіўная копія| access-date = 28 лістапада 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20181222075116/http://president.gov.by/uploads/documents/2018/462uk.pdf| archive-date = 22 снежня 2018| url-status = dead}}</ref>; * [[ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Белорусский государственный экономический университет в биографиях преподавателей и выпускников. 75 лет, 1933—2008|спасылка=http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/71071/1/BGEU_v_biografiyakh_vypusknikov_i_prepodavateley.pdf|адказны=[редкол.: В. Н. Шимов (гл. ред.) и др.]|месца=Мн.|год=2008|выдавецтва=БДЭУ|старонак=320|серыя=БГЭУ — 75|тыраж=1000|мова=ru|ref=БДЭУ|isbn= 978-985-484-515-9|частка=Шимов Владимир Николаевич|старонкі=13—15}} == Спасылкі == * [https://economy.gov.by/by/new_url_125940984-by/ Старшыні Дзяржплана і Дзяржэканомплана Беларускай ССР, Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь] * [https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/ganarovyya-prafesary-doktary/item/1339-shimov-vladimir-nikolaevich.html Шымаў Уладзімір Мікалаевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250819161443/https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/ganarovyya-prafesary-doktary/item/1339-shimov-vladimir-nikolaevich.html |date=19 жніўня 2025 }} // Сайт [[ГрДУ]] * [https://edu.gov.by/by-be/about-ministry/obshchaya-informatsiya/doska-pochyeta/shyma-uladzimir-mikalaevich/ Шымаў Уладзімір Мікалаевіч]{{Недаступная спасылка}} // Афіцыйны сайт [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] {{Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь}} {{Рэктары БДЭУ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шымаў Уладзімір Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Эканамісты СССР]] [[Катэгорыя:Эканамісты Белдарусі]] [[Катэгорыя:Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Рэктары БДЭУ]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра эканомікі Рэспублікі Беларусь]] 4xf20449gd5g42pfhdsi0hi3ve4o7xl 5175511 5175509 2026-08-04T16:59:42Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5175511 wikitext text/x-wiki {{ДД |пасада = [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] |перыядпачатак = [[лістапад]] [[1996]] |перыядканец = [[ліпень]] [[2002]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм'ер-міністр = [[Сяргей Лінг]], [[Уладзімір Ярмошын]], [[Генадзь Навіцкі]] |папярэднік = [[Георгій Бадзей]] |пераемнік = [[Андрэй Кабякоў]] }} '''Уладзі́мір Мікала́евіч Шы́маў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі вучоны ў галіне эканомікі, дзяржаўны дзеяч. [[Заслужаны працаўнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]], Акадэмік [[Беларуская інжынерная акадэмія|Беларускай інжынернай акадэміі]] (1993), Акадэмік Міжнароднай акадэміі інфарматызацыі (1998), Акадэмік міжнароднай Акадэміі навук вышэйшай школы (Масква), Акадэмік Акадэміі рэгіянальных навук (Масква), Ганаровы доктар Кіеўскага нацыянальнага эканамічнага ўніверсітэта імя В. Гетмана (2006), Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта эканомікі і фінансаў (2008). Заснавальнік і галоўны рэдактар «Беларускага эканамічнага часопіса» (з 1997 г.), член рэдкалегіі часопісаў «Беларуская думка» (з 1992 г.), «Эканоміка Беларусі» (з 2004 г.), член падкамітэту па прысуджэнні Дзяржаўных прэмій Рэспублікі Беларусь. Старшыня Рэспубліканскага савета рэктараў вышэйшых навучальных устаноў. == Біяграфія == З 1967 да 1972 года — студэнт геаграфічнага факультэта [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]]. У 1972—1975 гадах — аспірант Савета па вывучэнні вытворчых сіл пры [[Дзяржплан СССР|Дзяржплане СССР]] (г. Масква). У 1976—1982 гадах — старшы навуковы супрацоўнік, загадчык сектара [[Навукова-даследчы інстытут эканомікі і эканоміка-матэматычных метадаў планавання|Навукова-даследчага інстытута эканомікі і эканоміка-матэматычных метадаў планавання (НДІЭМП)]] пры [[Дзяржплан БССР|Дзяржплане БССР]] (г. Мінск, Гомель). У 1976 годзе абараніў дысертацыю на суісканне вучонай ступені кандыдата эканамічных навук на тэму «Пытанні методыкі рэгіянальнай эканамічнай ацэнкі прыродных рэсурсаў». У 1982—1989 гадах — дацэнт, загадчык кафедры, прарэктар па вучэбнай працы [[Гомельскі кааператыўны інстытут|Гомельскага кааператыўнага інстытута]]. У 1988 годзе ў [[МДУ імя М. В. Ламаносава]] абараніў дысертацыю на саісканне вучонай ступені доктара эканамічных навук на тэму «Вымярэнне і планаванне рэгіянальнай эканамічнай эфектыўнасці грамадскай вытворчасці (пытанні метадалогіі)». У 1989—1995 гадах — намеснік дырэктара па навуковай працы [[Навукова-даследчы эканамічны інстытут Дзяржплана БССР|Навукова-даследчага эканамічнага інстытута Дзяржплана БССР]] (г. Мінск). У 1995—1996 гадах — першы намеснік Міністра эканомікі Рэспублікі Беларусь. У 1996—2002 гадах — [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]]. У 2002—2019 гадах — рэктар [[БДЭУ|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. == Узнагароды == * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэн Пашаны]] ([[2007]]); * [[Ордэн Айчыны|Ордэн Айчыны ІІІ ступені]] ([[2018]])<ref>{{Спасылка| дата публікацыі = 26 лістапада 2018| url = http://president.gov.by/uploads/documents/2018/462uk.pdf| загаловак = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 462 «Аб узнагароджанні»| выдавецтва = Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь| title = Архіўная копія| access-date = 28 лістапада 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20181222075116/http://president.gov.by/uploads/documents/2018/462uk.pdf| archive-date = 22 снежня 2018| url-status = dead}}</ref>; * [[ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Белорусский государственный экономический университет в биографиях преподавателей и выпускников. 75 лет, 1933—2008|спасылка=http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/71071/1/BGEU_v_biografiyakh_vypusknikov_i_prepodavateley.pdf|адказны=[редкол.: В. Н. Шимов (гл. ред.) и др.]|месца=Мн.|год=2008|выдавецтва=БДЭУ|старонак=320|серыя=БГЭУ — 75|тыраж=1000|мова=ru|ref=БДЭУ|isbn= 978-985-484-515-9|частка=Шимов Владимир Николаевич|старонкі=13—15}} == Спасылкі == * [https://economy.gov.by/by/new_url_125940984-by/ Старшыні Дзяржплана і Дзяржэканомплана Беларускай ССР, Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь] * [https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/ganarovyya-prafesary-doktary/item/1339-shimov-vladimir-nikolaevich.html Шымаў Уладзімір Мікалаевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250819161443/https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/ganarovyya-prafesary-doktary/item/1339-shimov-vladimir-nikolaevich.html |date=19 жніўня 2025 }} // Сайт [[ГрДУ]] * [https://edu.gov.by/by-be/about-ministry/obshchaya-informatsiya/doska-pochyeta/shyma-uladzimir-mikalaevich/ Шымаў Уладзімір Мікалаевіч]{{Недаступная спасылка}} // Афіцыйны сайт [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] {{Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь}} {{Рэктары БДЭУ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шымаў Уладзімір Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Эканамісты СССР]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Рэктары БДЭУ]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра эканомікі Рэспублікі Беларусь]] e5ekezn9amnsgz2xl4utuadyroryu77 5175512 5175511 2026-08-04T17:00:34Z JerzyKundrat 174 /* Узнагароды */ 5175512 wikitext text/x-wiki {{ДД |пасада = [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] |перыядпачатак = [[лістапад]] [[1996]] |перыядканец = [[ліпень]] [[2002]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм'ер-міністр = [[Сяргей Лінг]], [[Уладзімір Ярмошын]], [[Генадзь Навіцкі]] |папярэднік = [[Георгій Бадзей]] |пераемнік = [[Андрэй Кабякоў]] }} '''Уладзі́мір Мікала́евіч Шы́маў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі вучоны ў галіне эканомікі, дзяржаўны дзеяч. [[Заслужаны працаўнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]], Акадэмік [[Беларуская інжынерная акадэмія|Беларускай інжынернай акадэміі]] (1993), Акадэмік Міжнароднай акадэміі інфарматызацыі (1998), Акадэмік міжнароднай Акадэміі навук вышэйшай школы (Масква), Акадэмік Акадэміі рэгіянальных навук (Масква), Ганаровы доктар Кіеўскага нацыянальнага эканамічнага ўніверсітэта імя В. Гетмана (2006), Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта эканомікі і фінансаў (2008). Заснавальнік і галоўны рэдактар «Беларускага эканамічнага часопіса» (з 1997 г.), член рэдкалегіі часопісаў «Беларуская думка» (з 1992 г.), «Эканоміка Беларусі» (з 2004 г.), член падкамітэту па прысуджэнні Дзяржаўных прэмій Рэспублікі Беларусь. Старшыня Рэспубліканскага савета рэктараў вышэйшых навучальных устаноў. == Біяграфія == З 1967 да 1972 года — студэнт геаграфічнага факультэта [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]]. У 1972—1975 гадах — аспірант Савета па вывучэнні вытворчых сіл пры [[Дзяржплан СССР|Дзяржплане СССР]] (г. Масква). У 1976—1982 гадах — старшы навуковы супрацоўнік, загадчык сектара [[Навукова-даследчы інстытут эканомікі і эканоміка-матэматычных метадаў планавання|Навукова-даследчага інстытута эканомікі і эканоміка-матэматычных метадаў планавання (НДІЭМП)]] пры [[Дзяржплан БССР|Дзяржплане БССР]] (г. Мінск, Гомель). У 1976 годзе абараніў дысертацыю на суісканне вучонай ступені кандыдата эканамічных навук на тэму «Пытанні методыкі рэгіянальнай эканамічнай ацэнкі прыродных рэсурсаў». У 1982—1989 гадах — дацэнт, загадчык кафедры, прарэктар па вучэбнай працы [[Гомельскі кааператыўны інстытут|Гомельскага кааператыўнага інстытута]]. У 1988 годзе ў [[МДУ імя М. В. Ламаносава]] абараніў дысертацыю на саісканне вучонай ступені доктара эканамічных навук на тэму «Вымярэнне і планаванне рэгіянальнай эканамічнай эфектыўнасці грамадскай вытворчасці (пытанні метадалогіі)». У 1989—1995 гадах — намеснік дырэктара па навуковай працы [[Навукова-даследчы эканамічны інстытут Дзяржплана БССР|Навукова-даследчага эканамічнага інстытута Дзяржплана БССР]] (г. Мінск). У 1995—1996 гадах — першы намеснік Міністра эканомікі Рэспублікі Беларусь. У 1996—2002 гадах — [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]]. У 2002—2019 гадах — рэктар [[БДЭУ|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. == Узнагароды == * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэн Пашаны]] (2007); * [[Ордэн Айчыны|Ордэн Айчыны ІІІ ступені]] (2018)<ref>{{Спасылка| дата публікацыі = 26 лістапада 2018| url = http://president.gov.by/uploads/documents/2018/462uk.pdf| загаловак = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 462 «Аб узнагароджанні»| выдавецтва = Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь| title = Архіўная копія| access-date = 28 лістапада 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20181222075116/http://president.gov.by/uploads/documents/2018/462uk.pdf| archive-date = 22 снежня 2018| url-status = dead}}</ref>; * [[ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Белорусский государственный экономический университет в биографиях преподавателей и выпускников. 75 лет, 1933—2008|спасылка=http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/71071/1/BGEU_v_biografiyakh_vypusknikov_i_prepodavateley.pdf|адказны=[редкол.: В. Н. Шимов (гл. ред.) и др.]|месца=Мн.|год=2008|выдавецтва=БДЭУ|старонак=320|серыя=БГЭУ — 75|тыраж=1000|мова=ru|ref=БДЭУ|isbn= 978-985-484-515-9|частка=Шимов Владимир Николаевич|старонкі=13—15}} == Спасылкі == * [https://economy.gov.by/by/new_url_125940984-by/ Старшыні Дзяржплана і Дзяржэканомплана Беларускай ССР, Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь] * [https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/ganarovyya-prafesary-doktary/item/1339-shimov-vladimir-nikolaevich.html Шымаў Уладзімір Мікалаевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250819161443/https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/ganarovyya-prafesary-doktary/item/1339-shimov-vladimir-nikolaevich.html |date=19 жніўня 2025 }} // Сайт [[ГрДУ]] * [https://edu.gov.by/by-be/about-ministry/obshchaya-informatsiya/doska-pochyeta/shyma-uladzimir-mikalaevich/ Шымаў Уладзімір Мікалаевіч]{{Недаступная спасылка}} // Афіцыйны сайт [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] {{Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь}} {{Рэктары БДЭУ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шымаў Уладзімір Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Эканамісты СССР]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Рэктары БДЭУ]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра эканомікі Рэспублікі Беларусь]] hi1kj21i308xwfblul2sujfh8ihiufn 5175549 5175512 2026-08-04T19:22:25Z DobryBrat 5701 дапаўненне, арфаграфія 5175549 wikitext text/x-wiki {{ДД |пасада = [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] |перыядпачатак = [[лістапад]] [[1996]] |перыядканец = [[ліпень]] [[2002]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм'ер-міністр = [[Сяргей Лінг]], [[Уладзімір Ярмошын]], [[Генадзь Навіцкі]] |папярэднік = [[Георгій Бадзей]] |пераемнік = [[Андрэй Кабякоў]] }} '''Уладзі́мір Мікала́евіч Шы́маў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі вучоны ў галіне эканомікі, дзяржаўны дзеяч. [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] (1996—2002). [[Заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]], акадэмік [[Беларуская інжынерная акадэмія|Беларускай інжынернай акадэміі]] (1993), акадэмік Міжнароднай акадэміі інфарматызацыі (1998), акадэмік міжнароднай Акадэміі навук вышэйшай школы (Масква), акадэмік Акадэміі рэгіянальных навук (Масква), ганаровы доктар Кіеўскага нацыянальнага эканамічнага ўніверсітэта імя В. Гетмана (2006), Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта эканомікі і фінансаў (2008). Заснавальнік і галоўны рэдактар «Беларускага эканамічнага часопіса» (з 1997 г.), член рэдкалегіі часопісаў «Беларуская думка» (з 1992 г.), «Эканоміка Беларусі» (з 2004 г.), член падкамітэту па прысуджэнні Дзяржаўных прэмій Рэспублікі Беларусь. Старшыня Рэспубліканскага савета рэктараў вышэйшых навучальных устаноў. == Біяграфія == З 1967 да 1972 года — студэнт геаграфічнага факультэта [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]]. У 1972—1975 гадах — аспірант Савета па вывучэнні вытворчых сіл пры [[Дзяржплан СССР|Дзяржплане СССР]] (г. Масква). У 1976—1982 гадах — старшы навуковы супрацоўнік, загадчык сектара [[Навукова-даследчы інстытут эканомікі і эканоміка-матэматычных метадаў планавання|Навукова-даследчага інстытута эканомікі і эканоміка-матэматычных метадаў планавання (НДІЭМП)]] пры [[Дзяржплан БССР|Дзяржплане БССР]] (г. Мінск, Гомель). У 1976 годзе абараніў дысертацыю на суісканне вучонай ступені кандыдата эканамічных навук на тэму «Пытанні методыкі рэгіянальнай эканамічнай ацэнкі прыродных рэсурсаў». У 1982—1989 гадах — дацэнт, загадчык кафедры, прарэктар па вучэбнай працы [[Гомельскі кааператыўны інстытут|Гомельскага кааператыўнага інстытута]]. У 1988 годзе ў [[МДУ імя М. В. Ламаносава]] абараніў дысертацыю на саісканне вучонай ступені доктара эканамічных навук на тэму «Вымярэнне і планаванне рэгіянальнай эканамічнай эфектыўнасці грамадскай вытворчасці (пытанні метадалогіі)». У 1989—1995 гадах — намеснік дырэктара па навуковай працы [[Навукова-даследчы эканамічны інстытут Дзяржплана БССР|Навукова-даследчага эканамічнага інстытута Дзяржплана БССР]] (г. Мінск). У 1995—1996 гадах — першы намеснік Міністра эканомікі Рэспублікі Беларусь. У 1996—2002 гадах — [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]]. У 2002—2019 гадах — рэктар [[БДЭУ|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. Памёр 3 жніўня 2026 года. == Узнагароды == * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэн Пашаны]] (2007); * [[Ордэн Айчыны|Ордэн Айчыны ІІІ ступені]] (2018)<ref>{{Спасылка| дата публікацыі = 26 лістапада 2018| url = http://president.gov.by/uploads/documents/2018/462uk.pdf| загаловак = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 462 «Аб узнагароджанні»| выдавецтва = Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь| title = Архіўная копія| access-date = 28 лістапада 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20181222075116/http://president.gov.by/uploads/documents/2018/462uk.pdf| archive-date = 22 снежня 2018| url-status = dead}}</ref>; * [[ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Белорусский государственный экономический университет в биографиях преподавателей и выпускников. 75 лет, 1933—2008|спасылка=http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/71071/1/BGEU_v_biografiyakh_vypusknikov_i_prepodavateley.pdf|адказны=[редкол.: В. Н. Шимов (гл. ред.) и др.]|месца=Мн.|год=2008|выдавецтва=БДЭУ|старонак=320|серыя=БГЭУ — 75|тыраж=1000|мова=ru|ref=БДЭУ|isbn= 978-985-484-515-9|частка=Шимов Владимир Николаевич|старонкі=13—15}} == Спасылкі == * [https://economy.gov.by/by/new_url_125940984-by/ Старшыні Дзяржплана і Дзяржэканомплана Беларускай ССР, Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь] * [https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/ganarovyya-prafesary-doktary/item/1339-shimov-vladimir-nikolaevich.html Шымаў Уладзімір Мікалаевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250819161443/https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/ganarovyya-prafesary-doktary/item/1339-shimov-vladimir-nikolaevich.html |date=19 жніўня 2025 }} // Сайт [[ГрДУ]] * [https://edu.gov.by/by-be/about-ministry/obshchaya-informatsiya/doska-pochyeta/shyma-uladzimir-mikalaevich/ Шымаў Уладзімір Мікалаевіч]{{Недаступная спасылка}} // Афіцыйны сайт [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] {{Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь}} {{Рэктары БДЭУ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шымаў Уладзімір Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Эканамісты СССР]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Рэктары БДЭУ]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра эканомікі Рэспублікі Беларусь]] 1zvkt9mnuog5lqzti1a4otdfsaw1zll 0 195498 5175479 4223420 2026-08-04T14:56:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175479 wikitext text/x-wiki [[Выява:Bolgarianlang2001ua.PNG|thumb|right|300px|Доля насельніцтва, якая назвала роднай мовай балгарскую паводле перапісу 2001 г.]] '''Балгарская мова ва Украі́не''' ({{lang-uk|болгарська мова в Україні}}) — адна з моў [[нацыянальная меншасць|нацыянальных меншасцей]] [[Украіна|Украіны]], у вялікай ступені распаўсюджаная сярод [[балгары|балгараў]] краіны. Паводле [[Перапіс насельніцтва Украіны 2001|перапісу насельніцтва 2001 года]] [[Балгарская мова|балгарскую мову]] назвалі роднай 64,2% украінскіх балгараў (у [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]] — 77,8%, [[Запарожская вобласць|Запарожскай]] — 31,8%). == Распаўсюджанасць == Родная мова [[балгары|балгараў]] паводле дадзеных перапісаў<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/ Перепис населення 2001 року. Розподіл населення за національністю та рідною мовою.]</ref><ref>[http://istmat.info/files/uploads/17649/chislennost_i_sostav_naseleniya_sssr_1984.pdf Численность и состав населения СССР (По данным Всесоюзной переписи населения 1979 года)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131203023109/http://istmat.info/files/uploads/17649/chislennost_i_sostav_naseleniya_sssr_1984.pdf |date=3 снежня 2013 }}</ref><ref>[http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_021&ti=19A050501_021.%20%D0%EE%E7%EF%EE%E4%B3%EB%20%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%ED%FF%20%E7%E0%20%ED%E0%F6%B3%EE%ED%E0%EB%FC%ED%B3%F1%F2%FE%20%F2%E0%20%F0%B3%E4%ED%EE%FE%20%EC%EE%E2%EE%FE%20%280,1%29&path=../Database/Census/05/01/&lang=1&multilang=uk Перепис населення 1989 року. Розподіл населення за національністю та рідною мовою.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201029090750/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_021&ti=19A050501_021.%20%D0%EE%E7%EF%EE%E4%B3%EB%20%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%ED%FF%20%E7%E0%20%ED%E0%F6%B3%EE%ED%E0%EB%FC%ED%B3%F1%F2%FE%20%F2%E0%20%F0%B3%E4%ED%EE%FE%20%EC%EE%E2%EE%FE%20%280%2C1%29&path=..%2FDatabase%2FCensus%2F05%2F01%2F&lang=1&multilang=uk |date=29 кастрычніка 2020 }}</ref> {|class="standard" |+ ! ! 1979 ! 1989 ! 2001 |- | [[Балгарская мова|Балгарская]] | align=center|68,3% | align=center|69,5% | align=center|64,2% |- | [[Руская мова|Руская]] | align=center|28,5% | align=center|27,2% | align=center|30,3% |- | [[Украінская мова|Украінская]] | align=center|2,8% | align=center|2,7% | align=center|5,0% |- | іншая | align=center|0,3% | align=center|0,6% | align=center|0,5% |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://statistika.in.ua/mova2001/bolgarska Інтэрактыўная карта распаўсюджанасці балгарскай мовы ва Украіне па адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131210160012/http://statistika.in.ua/mova2001/bolgarska |date=10 снежня 2013 }}{{ref-uk}}, statistika.in.ua [[Катэгорыя:Балгарская мова ў свеце|Украіна]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны]] iw0y9sv8eeqs3qci84gp2c6g3od5291 0 196018 5175687 5149995 2026-08-05T08:08:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175687 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Брагінскі гістарычны музей з карціннай галерэяй |арыгінал = |выява = |заснаваны = 1988 |месцазнаходжанне = [[Брагін]], [[Беларусь]] |адрас = 247632, [[Рэспубліка Беларусь]], [[Гомельская вобласць]], г. п. [[Брагін]], вул. Савецкая, 79 |падпарадкаваны = [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] |профіль = Комплексны |сайт = http://bragin.museum.by/be }} '''Брагінскі гістарычны музей з карціннай галерэяй''' — музей, заснаваны ў г. п. [[Брагін]] у студзені [[1987]] г. Брагінскім райвыканкамам. Адкрыты для наведвальнікаў у [[1988]] г. Асновай першай экспазіцыі сталі карціны беларускіх мастакоў [[Віктар Кірылавіч Барабанцаў|В. Барабанцава]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Кожух|У. Кожуха]], [[Мікалай Макаравіч Цудзік|М. Цудзіка]], [[Віктар Фёдаравіч Шматаў|В. Шматава]], якія яны стварылі на аснове ўражанняў ад паездкі па [[Брагінскі раён|Брагінскім раёне]]. == Фонды і экспазіцыя == Асноўны фонд музея (2008) налічвае 1577 адзінак захоўвання, навукова-дапаможны — 297 адзінак Агульная плошча памяшканняў 622 м², экспазіцыйных — 328 м². Дырэктар Т. В. Высоцкая. Асноўная экспазіцыя размешчана ў 4 залах. У гістарычнай зале экспануюцца матэрыялы па гісторыі Брагіншчыны ад старажытнасці да 1-й палавіны 20 ст. Зала «Палеская хатка» ўяўляе інтэр'ер сялянскай хаты, дзе прадстаўлены асноўныя элементы побыту, прылады працы палешука. У зале баявой славы, прысвечанай [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]], захоўваюцца дакументы, якія выдавалі мясцовым жыхарам акупацыйныя ўлады, даецца апісанне матэрыльных страт, нанесеных гітлераўскімі захопнікамі Брагінскаму раёну, прадстаўлены лічбы ахвяр па кожным сельсавеце, лісты франтавікоў, дакументы воінаў і партызан, рэшткі снарадаў, ваенная форма, узнагародныя лісты, копіі прадстаўленняў да звання Героя Савецкага Саюза ўраджэнцаў раёна [[Пётр Сяргеевіч Жукаў|П. С. Жукава]], [[Сяргей Сцяпанавіч Мацапура|С. С. Мацапуры]], [[Павел Іванавіч Шпетны|П. І. Шпетнага]]. Зала, прысвечаная ліквідатарам наступстваў катастрофы на ЧАЭС, знаёміць з біяграфіямі, фотаздымкамі ўдзельнікаў ліквідацыі. [[Файл:Брагин (Гомельская область). Музей.jpg|міні|210x210пкс|Будынак музея.]] У калекцыі музея карціны беларускіх мастакоў, напісаныя ў адселеных вёсках Брагінскага раёна ў час экспедыцыі 1986 г., узоры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (ручнікі, даразахавальніца XVIII ст. і г.д.), абразы. Найбольшую цікавасць выклікае [[метэарыт Брагін|метэарыт «Брагін»]] вагой 38 кг. У музеі дзейнічаюць пастаянныя выстаўкі: «Згубленая зямля», якая прысвечана памяці пра землі, найбольш пацярпелыя ад [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастроф]]ы (створана жыхарамі з адселеных вёсак, часткова прадстаўленая матэрыяламі з фондаў музея); «Жывапіс беларускіх мастакоў 2-й палавіны XX ст. Пейзажы», прадстаўленая палотнамі [[А. Даўгяла|А. Даўгял]]ы, [[Павел Васілевіч Масленікаў|П. Масленікава]], [[В. Шматаў|В. Шмата]]ва, [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Л. Шчамялёва]], [[Л. Эрлер]] і інш., якія адлюстроўваюць багацце прыроды краю, непаўторны каларыт Палесся; «Памяці В. Шматава», дзе дэманструюцца карціны разнастайнай тэматыкі, падараваныя аўтарам музею; «Алея Славы», якая знаёміць з партрэтамі землякоў — Герояў Сацыялістычнай Працы. Музей ажыццяўляе міжнародную дзейнасць, у 2005 г. створаны сайт «Чарнобыльская спадчына». 17 чэрвеня 2006 г. сумесна з французскай арганізацыяй «Спадчына без межаў» адкрыта выстаўка «Згубленая зямля» з нагоды 20-годдзя аварыі на ЧАЭС (мастацкі дырэктар [[Уладзімір Якаўлевіч Цэслер|У. Цэслер]], канцэпцыя А. Давідовіча). == Гл. таксама == * [[Брагінскі замак]] * [[Брагін (метэарыт)]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=18-1|старонкі=354}} == Спасылкі == * [https://bragin.museum.by/be Брагинский исторический музей с картинной галереей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260423071551/https://bragin.museum.by/be |date=23 красавіка 2026 }}. * [https://ok.ru/vozroz Музей у «Одноклассниках»]. * [https://www.instagram.com/bragin.museum/ Музей в Instagram]. * [https://bis.nlb.by/by/documents/147622 Брагінскі гістарычны музей з карціннай галерэяй]. * [https://www.bragin.by/2015/12/reportazh-iz-braginskogo-istoricheskogo-muzeya-s-kartinnoj-galereej/ Репортаж из Брагинского исторического музея с картинной галереей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260426105522/https://www.bragin.by/2015/12/reportazh-iz-braginskogo-istoricheskogo-muzeya-s-kartinnoj-galereej/ |date=26 красавіка 2026 }}. ''Маяк Палесся''. [[Катэгорыя:Этнаграфічныя музеі]] [[Катэгорыя:Музеі Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Музеі Брагінскага раёна]] [[Катэгорыя:Культура Брагінскага раёна]] [[Катэгорыя:Славутасці Брагінскага раёна]] [[Катэгорыя:Брагінскі раён]] [[Катэгорыя:Брагін]] 6duw1mvd30jlc2xc0xr0lm0nbdm2rh8 0 196185 5175563 5174635 2026-08-04T20:09:48Z 5175563 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = Сілы спецыяльных аперацый узброеных сіл Рэспублікі Беларусь |выява = [[Выява:Emblema siłaŭ specyjalnych aperacyjaŭ RB.png|200px]] |подпіс = Эмблема камандавання ССА УС РБ |гады = [[2007]]— |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |падпарадкаванне = Генеральны штаб [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь]] |у складзе = Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь |тып = падраздзяленне спецыяльнага прызначэння, паветрана-дэсантныя войскі |уключае_ў_сябе = 2 гвардзейскiя асобныя брыгады, асобная брыгада спецпрызначэння, асобныя падраздзяленні спецпрызначэння |роля = стратэгічнае стрымліванне |памер = 6150 <small>(2022 г.<ref>[http://samlib.ru/t/temezhnikow_e_a/mb2022.shtml#BLR THE MILITARY BALANCE 2022], стр. 185—186</ref>)</small> |камандная_структура = |размяшчэнне = Рэспубліка Беларусь |мянушка = |заступнік = |дэвіз = У любым месцы, у любы час, любыя задачы! |колеры = блакітны |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = * [[UNIFIL|Мiратворчая мiсiя ў Лiване]]<ref>[https://news.tut.by/economics/571501.html?crnd=51299 Кто такие белорусские миротворцы, как они могут появиться в чужой стране и можно ли им стрелять?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210204034450/https://news.tut.by/economics/571501.html?crnd=51299 |date=4 лютага 2021 }}</ref> * [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]]<ref>{{cite web|author=Александр Коц, Дмитрий Стешин|url=https://www.kp.by/daily/25664/825870/|title=«На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны»|publisher=www.kp.ru|date=2011-04-06|accessdate=2019-06-10}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web | author=| url =https://ria.ru/20180202/1513834267.html| title=«Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск»|publisher=www.ria.ru|date=2018-02-02|accessdate=2019-06-10}}</ref> * [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]]<ref name=sv>[https://www.svaboda.org/a/31107424.html На судзе ў справе Шутава стала вядома, хто загадаў выкарыстоўваць узброеных вайскоўцаў падчас пратэстаў]</ref><ref name=nn>[https://nn.by/?c=ar&i=268488&lang=ru На суде по делу Шутова стало известно, кто отдал приказ использовать вооруженных военнослужащих во время протестов в Бресте]</ref> * [[Міратворчая аперацыя АДКБ у Казахстане]]<ref>[https://www.sb.by/articles/v-kazakhstan-napravlena-mirotvorcheskaya-rota-iz-sostava-103-y-brigady-sil-spetsialnykh-operatsiy.html В Казахстан направлена миротворческая рота из состава 103-й бригады сил специальных операций]</ref> |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = палкоўнік Аляксандр Ільюкевіч |вядомыя_камандзіры = генерал-маёр Люцыян Сурынт }} '''Сілы спецыяльных аперацый Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь (ССА УС РБ)''' — высокамабільны род войскаў [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь]]. Пераемнік [[Паветрана-дэсантныя войскі СССР|ПДВ СССР]] у Беларусі. == Асноўныя задачы == * Контр-дыверсійная дзейнасць; * [[Ваенная разведка]]; * Выкананне розных задач адмысловымі метадамі. == Гісторыя == У пачатку 1990-х гадоў на тэрыторыі [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] знаходзіліся<ref>[https://www.sb.by/articles/udarnyy-mekhanizm-4.html Ударный механизм]</ref>: * 103-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія (Віцебск) * 38-я асобная гвардзейская паветрана-дэсантная брыгада (Брэст) * 5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння (Мар’іна Горка). У верасні 1995 года на базе 103-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі і 38-й асобнай гвардзейскай паветрана-дэсантнай брыгады былі сфармаваны мабільныя сілы ў складзе 38-й, 317-й і 350-й асобных мабільных брыгад. У пачатку 2004 года было створана ўпраўленне сіл спецыяльных аперацый [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штаба Узброеных сіл]], унесены арганізацыйна-штатныя змены ў мабільных злучэннях і часцях. У 2005 годзе падчас правядзення двухбаковага камандна-штабнога вучэння з войскамі [[Паўночна-заходняе аператыўнае камандаванне|Паўночна-заходняга аператыўнага камандавання]] быў адпрацаваны вялікі спектр пытанняў па баявым прымяненнi сіл спецаперацый. У жніўні 2007 года было абвешчана пра стварэнне Сіл спецыяльных аперацый (ССА). У іх склад увайшлі дзве брыгады мабільных сіл (38-я і 103-я) і 5-я асобна брыгада спецыяльнага прызначэння. У ліпені 2025 года ў склад ССА былі перададзены 92-гі рэактыўны полк і [[147-ы зенітны ракетны полк]]<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/sso-prinyali-v-podchinenie-147-y-zenitno-raketniy-polk-pochemu-eto-vazhno ССО приняли в подчинение 147-й зенитно-ракетный полк]{{ref-ru}}</ref>. Тады ж пачата стварэнне новай 37-й асобнай дэсантна-штурмавой гвардзейскай брыгады, якая будзе размешчана ў Гомельскай вобласці<ref>[https://sputnik.by/20260802/v-belarusi-zavershaetsya-formirovanie-novoy-brigady-sso-pod-gomelem-1109591853.html Формирование новой бригады ССО завершается под Гомелем]{{ref-ru}}</ref>. == Склад == [[Выява:Сілы спецыяльных аперацый Беларусі (2021).png|thumb|right|380px]] Сілы спецыяльных аперацый уключаюць у сябе: {| class="wikitable" |+ !Абазначэнне фарміравання або часці !Месца дыслакацыі |- ! colspan="2" |Асобныя брыгады |- |[[Файл:5 обрспн.jpg|59x59пкс]] [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння]] |[[Мар’іна Горка]] |- |[[Файл:38-а асобна гвардзейска мабільна брыгада.jpg|62x62пкс]] [[38-я асобная гвардзейская дэсантна-штурмавая брыгада|38-я гвардзейская асобная мабільная брыгада]] |[[Брэст]] |- |[[Файл:103rd Separate Guards Airborne Brigade SSI.png|59x59пкс]] [[103-я асобная гвардзейская паветрана-дэсантная брыгада|103-я гвардзейская асобная мабільная брыгада]] |[[Віцебск]] |- ! colspan="2" |Дапаможныя фарміраванні |- |[[Файл:С91.jpg|64x64пкс]] [[91-ы асобны батальён аховы і абслугоўвання]] |[[Мінск]] |- |[[Файл:XCs3K.jpg|50x50пкс]] [[742-і палявы вузел сувязі]] |[[Калодзішчы]] |- ! colspan="2" |Асобныя атрады |- |[[Файл:33spn.jpg|57x57пкс]] 33-і гвардзейскі асобны атрад спецыяльнага прызначэння (103-й гвардзейскай асобнай мабільнай брыгады) |[[Віцебск]] |- |[[Файл:Oop5.jpg|56x56пкс]] «Асаблівы атрад» (5-ай асобнай брыгады спецыяльнага прызначэння) |[[Мар’іна Горка]] |} == Структура == [[Файл:103-vdv-vitebsk-02.jpg|thumb|Дэсантнік 103-й гвардзейскай асобнай мабільнай брыгады бяжыць з кулямётам [[Ручны кулямёт Калашнікава|РКК]].]] [[Выява:103-vdv-vitebsk-01.jpg|thumb|Баец разведроты 103-й гвардзейскай асобнай мабільнай брыгады страляе з кулямёта ПКТ.]] Асобныя мабільныя брыгады арганізацыйна складаюцца: 1. Упраўленне брыгады * штаб; службы. 2. Баявыя воінскія часткі і падраздзяленні * 3 асобных мабільных батальёна (у кожным БМД-1 або БТР-80, мінамёты БМ-37, аўтаматычныя гранатамёты АГС-17); * самаходны артылерыйскі дывізіён (2С9); * зенітны ракетна-артылерыйскі дывізіён (ЗП-23-2, ПЗРК «Ігла»); * супрацьтанкавая батарэя (БТР-РД з Фагот (ПТУР)). 3. Падраздзяленні баявога забеспячэння і сувязі * батальён сувязі; * разведвальна-дэсантная рота; * інжынерна-сапёрная рота; * узвод радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай абароны. 4. Падраздзяленні тылавога і тэхнічнага забеспячэння * рота аховы і абслугоўвання; * рамонтная рота; * рота матэрыяльнага забеспячэння; * медыцынская рота; * узвод паветрана-дэсантнага забеспячэння. Асобная брыгада спецыяльнага прызначэння арганізацыйна складаецца: 1. Упраўленне брыгады * штаб; службы. 2. Баявыя воінскія часткі і падраздзяленні * падраздзяленні СпН (атрады); * падраздзяленне сувязі. 3. Падраздзяленні забеспячэння * падраздзяленне МТА; * штабная рота; * медыцынская рота. Брыгады падпарадкоўваюцца камандаванню ССА, якое ў сваю чаргу падпарадкоўваецца непасрэдна генеральнаму штабу, абыходзячы аператыўныя камандаванні і камандаванне сухапутных войскаў УС РБ у адрозненне ад пяхотных частак. == Узбраенне == === Цяжкая зброя === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+ !Тып !Выява !Вытворца !Колькасць !Заўвагі |- ! colspan="5" |Бронетэхніка |- |БТР-3Д «Скрыгат» |[[Файл:Btr-d Belarus.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |22 | |- |[[БТР-80]] |[[Файл:BTR-80 - Interpolitex-2009 (1).jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |153<ref name=":0">[http://samlib.ru/t/temezhnikow_e_a/mb2022.shtml#BLR The Military Balance 2022]</ref> | |- |[[БТР-70МБ1|БТР-70 МБ1]] |[[Файл:BTR70MB1paradNiezalezhnasti.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |64<ref name=":0" /> | |- ! colspan="5" |Бронеаўтамабілі |- |[[Dongfeng Mengshi]] EQ2050F |[[Файл:Dongfeng EQ2050 Xiamen 01 2019-10-25.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Кітай}} |22<ref>[https://lenta.ru/news/2012/06/22/chinabtr/ Китай подарил Белоруссии 22 копии Hummer]</ref> |- |CS/VN3 |[[Файл:Dajiang CSVN3 1.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Кітай}} |12<ref name=":0" /> | |- |Volat V1 |[[Файл:Парад по случаю Дня независимости Беларуси при участии авиации ЗВО (13).jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |н/д | |- |[[Ліс-ПМ]] |[[Файл:Lis MZKT special vehicle.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |н/д | |- |[[Кайман (МБТС)|МБТС «Кайман»]] |[[Файл:Milex-2019 exhibition (Minsk, Belarus) — Выставка Milex-2019 (Минск, Беларусь) 00021.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |13+<ref name=":0" /> | |- ! colspan="5" |Артыллерыя |- |Д-30 |[[Файл:Хаубица Д-30 122мм.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |24<ref name=":0" /> | |- |2Б23 Нона-М1 |[[Файл:2B23 Nona-M1.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |18<ref name=":0" /> | |- ! colspan="5" |Аўтамабілі |- |Dongfeng Mengshi EQ 2050F |[[Файл:AirborneExerciseInBrest2018-28.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Кітай}} |22 | |- |[[МАЗ-6317]] |[[Файл:МАЗ 6х6.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |н/д | |- ! colspan="5" |'''Перспектыўныя зразкі''' |- |[[Volat V2]] |[[Файл:БТР Волат V2.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |- |[[Asilak]] |[[Файл:Asilak AMEV (2).jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |- |[[Флейта (РСЗА)]] |[[Файл:РСЗО Флейта парад 9 мая Минск.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |- |[[Віцім (бронеаўтамабіль)|Віцім]] |[[Файл:Vitim armoured car (2).jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |} === Стралковая зброя === {| class="wikitable mw-collapsible" |+ !Тып !Выява !Вытворца !Калібр !Нататкі |- ! colspan="5" |Пісталеты |- |ПМ |[[Файл:MakarovPM.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х18 мм | |- |ПБ |[[Файл:PB silent pistol at Tank Biathlon 2014 02.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х18 мм | |- |АПС |[[Файл:Stechkin-APS.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х18 мм | |- |ПСС |[[Файл:Пистолет самозарядный специальный ПСС 23.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |7,62×41,5 мм | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя пісталеты |- |[[VSP-446]] |[[Файл:Vsp446.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |9х19 мм | |- |[[ПВ-17]] ([[ПСН-В]],[[ПВ-17|«Стрыж»]]) |[[Файл:Ps17.jpg|242x242пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |9х19 мм | |- ! colspan="5" |Аўтаматычныя вінтоўкі |- |[[Аўтамат Калашнікава|АКС-74]] |[[Файл:AKS-74.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |5,45х39 мм | |- |[[Аўтамат Калашнікава|АКС-74У]] |[[Файл:Aks74u.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |5,45х39 мм | |- |АПС |[[Файл:Подводный автомат АПС - ЦНИИТОЧМАШ 02.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |5,66х39 мм | |- |9А-91 |[[Файл:9А-91 - МВСВ-2008 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х39 мм | |- |АС Вал |[[Файл:АС Вал - Интерполитех–2014 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х39 мм | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя вінтоўкі |- |[[VSK-100]] |[[Файл:Vsk100.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х39 мм | |- |[[VSK-100BP]] | |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х39 мм | |- |[[SMAR-100BPM]] |[[Файл:Smar100.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х39 мм | |- ! colspan="5" |Кулямёты |- |РПКС-74 |[[Файл:Рпк RPK.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |5,45х39 мм | |- |ПКМ | |{{Сцягафікацыя|СССР}} |7,62х54 мм | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя кулямёты |- |VSMG-156 |[[Файл:Vsmg-156.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х39 мм | |- ! colspan="5" |Снайперскія вінтоўкі |- |СВД |[[Файл:SVD Dragunov.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |7,62х54 мм | |- |ВСК-94 |[[Файл:ВСК-94 - МВСВ-2008 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х39 мм | |- |ВСС |[[Файл:VSS Vintorez at Interpolitex-2016 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х39 мм | |- |МЦ-116М |[[Файл:7,62мм снайперская винтовка МЦ-116М - Соревнования по Снайпингу, посвященные празднованию Дня оружейника 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Расія}} |7,62х54 мм | |- |ОСВ-96 |[[Файл:ОСВ-96 12,7-мм снайперская винтовка - МАКС-2009 02.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Расія}} |12,7х108 мм | |- |AWM |[[Файл:AWM-338-white.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |.338LM | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя вінтоўкі |- |SVN.01 SVN.02 |[[Файл:266п.jpg|220x220пкс]]<br />[[Файл:267п.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}}{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х51 мм 5,56х45 мм | |- ! colspan="5" |Гранатамёты |- |ГП-25 |[[Файл:GP-25 at Tula State Museum of Weapons.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |25 мм | |- |АГС-17 |[[Файл:AGS-17 with baraban.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |30 мм | |- |РПГ-7 |[[Файл:Rpg-7.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |40 мм | |- |РПГ-26 |[[Файл:Grenade launchers RPG-26.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |72,5 мм |- ! colspan="5" |Перспектыўныя гранатамёты |- |[[ММ-60 «Сапфір»]] |[[Файл:Мм60.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |61 мм |Лёгкі рэактыўны гранатамётны комплекс калібрам 61 мм. Можа аб’ядноўвацца ў зборкі да 4 ракет з сістэмаю навядзення |- ! colspan="5" |СТРК і ПЗРК |- |СТРК «Фагот» |[[Файл:Фагот ПТРК 9К111.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} | | |- |ПЗРК «Ігла» | |{{Сцягафікацыя|СССР}} | | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя СТРК і ПЗРК |- |[[Шэршань (СТРК)|СТРК «Шэршань»]] |[[Файл:Shershen 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |- |[[Скіф (СТРК)|СТРК «Скіф»]] |[[Файл:Skif ATGM.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |} == Падрыхтоўка кадраў == Афіцэраў для сіл спецыяльных аперацый рыхтуе факультэт ваеннай разведкі [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]]. Навучаюцца курсанты па спецыяльнасцях: кіраванне падраздзяленнямі ССA і тэлекамунікацыйныйныя сістэмы. Палявыя і практычныя заняткі з ужываннем узбраення і ваеннай тэхнікі праводзяцца на палявой вучэбна-матэрыяльнай базе палігона «Белая Лужа» і вайсковых часцей сіл спецыяльных аперацый. У далейшым нароўні з атрыманнем ведаў па сацыяльна-гуманітарных, агульнанавуковых і агульнапрафесійных дысцыплінах курсанты ўдасканальваюць сваю ваенную падрыхтоўку па агульнавайсковых і спецыяльных дысцыплінах. У ходзе заняткаў па агульнавайсковых і спецыяльных дысцыплінах курсанты вучацца кіраваць падраздзяленнем у адпаведнасці з абранай спецыяльнасцю, удасканальваюць сваю тактыка-спецыяльную і агнявую вывучку, здзяйсняюць скачкі з парашутам, вучацца вадзіць баявыя машыны, у тым ліку і аўтамабілі. На факультэце адзін з самых высокіх прахадных балаў у Ваеннай акадэміі і досыць высокі конкурс, што кажа пра высокі прэстыж дадзенай спецыяльнасці сярод абітурыентаў. Будучых афіцэраў ССА таксама рыхтуюць ваенныя ВНУ Расійскай Федэрацыі: Новасібірскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча на факультэце спецыяльнай разведкі і Разанскае вышэйшае паветрана-дэсантнае каманднае вучылішча. Пасля пяці гадоў навучання курсанты атрымліваюць вайсковае званне [[лейтэнант]]. == Гл. таксама == * [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://5obr-spn.ru/ 5 отдельная бригада специального назначения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140703014106/http://5obr-spn.ru/ |date=3 ліпеня 2014 }} * [http://nato.w-europe.org/show.php?art=317&rubr=3 Силы специальных операций станут новым родом войск белорусской армии // Окна в НАТО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140903105849/http://nato.w-europe.org/show.php?art=317&rubr=3 |date=3 верасня 2014 }} {{Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларусі]] efl504msyyh1habgp3ns020a1rooicp 0 204505 5175507 5156662 2026-08-04T16:57:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175507 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Борщевик Сосновского.jpg |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Pubescentia |rang = Від |latin = Heracleum sosnowskyi |author = [[Manden.]] |syn = {{btname|Heracleum persicum|[[auct.]] [[non]] [[Desv.]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Fisch.]], [[p.p.]]}} |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Heracleum sosnowskyi |commons = Category:Heracleum sosnowskyi |itis = |ncbi = 360622 |eol = 5043177 |grin = 70345 |ipni = 843172-1 |tpl = kew-2846157 }} [[File:30-2014-11-07-m2.jpg|thumb|250px|Паштовая марка Беларусі]] '''Баршчэўнік Сасноўскага''' (''Heracléum sosnówskyi'') — расліна [[род]]у [[Баршчэўнік]], якая валодае здольнасцю выклікаць моцныя апёкі, якія доўга не загойваюцца<ref>[http://www.nkj.ru/archive/articles/16099/ Мой друг борщевик] // Наука и жизнь : журнал. — № 7. — 2009. {{ref-ru}}</ref><ref>''[[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб С.В.]]'' [https://habr.com/ru/post/482654/ Заметки фитохимика 2021. БОРЩЕВИК] // Хабр — habr.com, 17 марта 2021, 19:39</ref>. ==Распаўсюджванне== Краіны Усходняй Еўропы і Скандынавіі, Расія. Таксама сустракаецца ў Германіі і на поўначы Балкан. == Барацьба з пашырэннем == У лістападзе 2008 года пастановай [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь|Мінпрыроды]] Беларусі баршчэўнік Сасноўскага разам з некаторымі іншымі раслінамі забаронены да інтрадукцыі і (або) акліматызацыі ў Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://minpriroda.gov.by/uploads/files/prilozhenie-k-PMP-106.pdf|title=ПЕРЕЧЕНЬ РАСТЕНИЙ, ЗАПРЕЩЕННЫХ К ИНТРОДУКЦИИ И (ИЛИ) АККЛИМАТИЗАЦИИ|access-date=29 снежня 2025|archive-date=1 мая 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501182929/https://minpriroda.gov.by/uploads/files/prilozhenie-k-PMP-106.pdf|url-status=dead}}</ref>. У снежні 2016 года на тэрыторыі Беларусі расліна — як асабліва небяспечная — занесена ў «чорны спіс» пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета міністраў]]<ref>[https://www.sb.by/articles/opredelen-spisok-naibolee-opasnykh-rasteniy-.html Определен список наиболее опасных растений] {{ref-ru}}</ref>. У лістападзе 2022 года палітолаг [[Уладзімір Рубінчык|Вольф Рубінчык]] звярнуў увагу на абмежаваныя поспехі барацьбы з баршчэўнікам у Беларусі — плошча, занятая раслінай, паводле афіцыйных звестак павялічылася з '''2295''' га ў жніўні 2014 года да '''4550,5''' га ў студзені 2022 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://belisrael.info/?p=32283|title=Баршчэўнік і ўсе-ўсе-ўсе|first=Aaron|last=Shustin|website=Independent Israeli site / אתר ישראלי עצמאי / Независимый израильский сайт / Незалежны iзраiльскi сайт /Незалежний ізраїльський сайт|date=2022-11-28|access-date=2025-12-29}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.molbiol.ru/pictures/80366.html Борщевик Сосновского (Heracleum sosnowskyi)] * [http://borshevik.net/ Борщевик] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140701043022/http://borshevik.net/ |date=1 ліпеня 2014 }} * [http://proborshevik.ru/ Про Борщевик] * [http://www.giant-alien.dk/manual.html Практическое пособие по борьбе с гигантскими борщевиками (на основе европейского опыта борьбы с инвазивными сорняками)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090116194624/http://www.giant-alien.dk/manual.html |date=16 студзеня 2009 }} * [http://ib.komisc.ru/add/files/heracleum.pdf Методические рекомендации по борьбе с нежелательными зарослями борщевика Сосновского] * [http://www.lesovod.org.ua/node/18309 Экология: Не божий «одуванчик» борщевик…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140809194512/http://www.lesovod.org.ua/node/18309 |date=9 жніўня 2014 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Баршчэўнік]] [[Катэгорыя:Расліны лугоў]] [[Катэгорыя:Флора Каўказа]] [[Катэгорыя:Флора Малой Азіі]] [[Катэгорыя:Флора Далёкага Усходу]] [[Катэгорыя:Ядавітыя расліны]] [[Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей]] 33obmpz9yfjn81ipap48c65bhuupq8v 0 205821 5175448 4754367 2026-08-04T13:32:11Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ 5175448 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} [[Выява:Sogdiana-300BCE.png|thumb|Тэрыторыя Согда каля 300 г. да н.э.]] '''Сагдыя́на''' (таксама '''Согд'''; {{lang-grc|Σογδιανή}}; {{lang-fa|سغد}} — ''Sōġd''; {{lang-tg|Суғд}} — ''Sughd''; {{lang-uz|So`g`d - Сўғд}}) — гістарычная вобласць у Сярэдняй Азіі ў двурэччы [[Амудар’я|Окса]] і [[Сырдар’я|Яксарта]]. Цяпер тэрытарыяльна падзелена паміж [[Узбекістан]]ам (дзе размяшчаўся цэнтр Сагдыяны горад [[Самарканд]]) і [[Таджыкістан]]ам ([[Сагдыйская вобласць]]). {{Гісторыя Таджыкістана}} == Гісторыя == [[Выява:Dziaržava Achemenidaŭ.svg|thumb|left|Сагдыяна на карце Імперыі Ахеменідаў]] Назва Согд упершыню згадваецца ў свяшчэннай кнізе «Авесце». Мяркуюць, што гэта слова мела наступныя значэнні «свяшчэнны», «запалены» або «чысты». У VIII стагоддзі да нашай эры тут была заснавана сталіца дзяржавы — Мараканда. Тапонім Сагдыяна выкарыстоўваўся як назва вобласці ''Сугуда'' — правінцыі [[Ахеменіды|імперыі Ахеменідаў]], дзевятнаццатая ў спісе цара [[Дарый I|Дарыя Вялікага]] на скале [[Бехістун]], займала тэрыторыю сучасных [[Таджыкістан]]а (акрамя [[Памір]]а) і [[Узбекістан]]а (акрамя [[Харэзм]]а). Сагдыяна ляжала на поўнач ад [[Бактрыя|Бактрыі]]. На тэрыторыі Согда знаходзіліся гарады Мараканда ([[Самарканд]]), Кіропаль і інш. У VI—IV стст. да н.э. уваходзіў у старажытнаперсідскую [[Імперыя Ахеменідаў|Ахеменідскую дзяржаву]]. Разам з [[Парфія]]й, [[Харэзм]]ам і [[Тэджэн|Арэяй]] Согд быў уключаны ў яе 11-ю [[сатрапія|сатрапію]]. Насельніцтва Согда плаціла значныя падаткі срэбрам, пастаўляла каштоўныя камяні, падавала персідскім царам буйныя вайсковыя кантынгенты. У 329—327 да н.э.<ref name="AsiaPlus">[http://news.tj/ru/newspaper/article/aleksandr-makedonskii-i-spitamen AsiaPlus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131104151920/http://news.tj/ru/newspaper/article/aleksandr-makedonskii-i-spitamen |date=4 лістапада 2013 }}</ref> насельніцтва Согда на чале са [[Спітамен]]ам (забіты ў [[327 да н.э.]]<ref name="AsiaPlus" />) аказала зацятае супраціўленне Аляксандру Македонскаму. [[Аляксандр Македонскі]] аб'яднаў Сагдыяну і [[Бактрыя|Бактрыю]] ў адну [[сатрап]]ію, кіраваць якой быў прызначаны Філіп. Па некаторых даных, Кіропаль ([[Істараўшан]]) быў пераназваны ў [[Александрыя Эсхата|Александрыю Эсхату]] (Александрыя Крайняя) Аляксандрам Македонскім. Пасля смерці Аляксандра Македонскага (323 да н.э.) праз 2 гады паводле пагаднення ў Трыпарадысе Сагдыяна разам з Бактрыяй дасталася сатрапу Арыі [[Стасанор]]у<ref name="Д">[[Дыядор Сіцылійскі]] ''Гістарычная бібліятэка'' [http://simposium.ru/ru/node/893 Кніга 18. 39.6. ]</ref>. У 305 годзе да н.э. гэтыя ўладанні былі заваяваны [[Дзяржава Селеўкідаў|царствам Селеўкідаў]]. У сярэдзіне III ст. да н.э. гэта сатрапія была ператворана [[Дыядот Бактрыйскі|Дыядотам]] у [[Грэка-бактрыйскае царства]], якое праіснавала да II стагоддзя да н.э., калі было саслаблена [[Скіфы|скіфамі]] і падпарадкавана [[Харэзм]]у. У першыя стагоддзі н.э. Сагдыяна ўваходзіла ў склад [[Кушанскае царства|Кушанскага царства]]. У канцы IV—V стст. н.э. быў заваяваны [[Эфталіты|эфталітамі]], у VI—VII стст. — [[Цюркскі каганат|Цюркскім каганатам]]. З IV да VIII стст. на тэрыторыі Согда існавала мноства аўтаномных княстваў (найважнейшае — Самаркандскае). Согд адыгрываў значную ролю ў эканамічным і культурным жыцці Усходу. Купцы з Согда трымалі ў сваіх руках гандаль [[Вялікі шаўковы шлях|шоўкам]]. Гандлёва-земляробчыя калоніі Согда існавалі на ўсіх асноўных караванных шляхах ад [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітая]] да [[Мары (горад)|Мерва]]. З VII стагоддзя па сярэдзіну VIII стагоддзя ў Самаркандскім Согдзе кіравала дынастыя Іхшыдаў, вядомымі кіраўнікамі якой былі [[Шышпір]], [[Вархуман]], [[Мастан-Навіян]], [[Тархун, цар Согда|Тархун]], [[Гурэк]], [[Тургар]]. Напачатку VIII стст. [[Халіфат|заваяваны арабамі]]. Даліна ракі [[Зераўшан]] захоўвала сваё старажытнае імя да [[Сярэднявечча]], калі яна была вядомая як Согд [[Самарканд]]скі. У склад Согда таксама ўваходзіў Бухарскі аазіс і Кашкадар'я. == Культура == Пра высокі ўзровень культуры і мастацтва Согда сведчаць шматлікія адкрыцці савецкіх археолагаў на яго тэрыторыі ([[Афрасіяб, гарадзішча|Афрасіяб]], [[Пенджыкент]], Варахша, Калаі-Муг і інш.). Мастацтва старажытнага Согда мала вывучана; некаторае ўяўленне пра архітэктуру даюць сырцовыя пабудовы і фартыфікацыйныя збудаванні гарадзішча Афрасіяба (2-я палова I тыс. да н.э. — першыя стагоддзі н.э.), Кызыл-Кыра і Талі-Барзу (абодва — першыя стагоддзі н.э.). Выяўленчае мастацтва найбольш яскрава прадстаўлена дробнай тэракотавай пластыкай (III—I стст. да н.э.). Асобныя тэракоты сведчаць пра пранікненне эліністычных мастацкіх прынцыпаў; іншыя паказваюць фарміраванне лакальнага тыпу, які адрозніваецца дакладнай перадачай этнічных рыс, абагульненасцю і ператызмам вобразаў. == Геаграфія == Согд падзяляўся на некалькі ўладанняў. У пісьмовых крыніцах згадваюцца ў Самаркандскім Согдзе, акрамя Самарканда, Кабудан, Ішціхан і Маймург, у даліне [[Кашкадар’я|Кашкадар’і]] — Кэш і Нахшеб. Усе гэтыя ўладанні ў нейкай меры залежалі ад Самаркандскага Согда. У Бухарскім Согдзе акрамя самой [[Бухара|Бухары]] адзначаюцца яшчэ [[Пайкенд]], Вардана. == Гл. таксама == * [[Сагдыйцы]] * [[Сагдыйская мова]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/II/3_sogd_dok_Mug/text.htm|title=Три согдийских документа с горы Муг // Проблемы востоковедения, № 1. 1959|publisher=[[Усходняя літаратура, сайт|Восточная литература]]|accessdate=13 февраля 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140816180155/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/II/3_sogd_dok_Mug/text.htm|archivedate=16 жніўня 2014|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/II/3_sogd_pism_Mug/text.htm|title=Три письма с горы Муг // Проблемы востоковедения, № 6. 1960|publisher=[[Усходняя літаратура, сайт|Восточная литература]]|accessdate=13 февраля 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AEbnd8c?url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/II/3_sogd_pism_Mug/text.htm|archivedate=23 жніўня 2011|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/II/Interp_Sogd_Mug/frametext.htm|title=О интерпретации некоторых документов с горы Муг и местной топонимике // Вестник МГУ. Серия VIII. История. № 3, 1992|publisher=[[Усходняя літаратура, сайт|Восточная литература]]|accessdate=13 февраля 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AEcK2Jg?url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/II/Interp_Sogd_Mug/frametext.htm|archivedate=23 жніўня 2011|url-status=live}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сагдыяна]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Таджыкістана]] fd5448ywxvcxrtmsw4tszx3svordu9g 0 214370 5175610 5171537 2026-08-05T03:49:10Z 5175610 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Дзяржава | Родны склон = Беларусі | Назва гімна = Мы, беларусы | Аўдыё = My Belarusy vocal.ogg | Дата1 = [[X стагоддзе]] | Дата2 = [[XII стагоддзе]] | Дата3 = [[1236]] | Дата4 = [[1569]] | Дата5 = [[9 сакавіка]] [[1918]] | Дата6 = [[25 сакавіка]] [[1918]] | Дата7 = [[1 студзеня]] [[1919]] | Дата8 = [[27 лютага]] [[1919]] | Дата9 = [[31 ліпеня]] [[1920]] | Дата10 = [[27 ліпеня]] [[1990]] | Форма кіравання = [[змяшаная рэспубліка]] (дэ-юрэ); [[суперпрэзідэнцкая рэспубліка]] (дэ-факта) | lat_dir = N | lat_deg = 53 | lat_min = 31 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 28 | lon_min = 46 | lon_sec = 0 | Дата11 = [[25 жніўня]] [[1991]] | Дата12 = [[19 верасня]] [[1991]] | sovereignty_type = [[Гісторыя Беларусі|Фарміраванне]] | Этап1 = [[Полацкае княства]] [[Тураўскае княства]] | Этап2 = [[Смаленскае княства]] [[Гарадзенскае княства]] | Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] | Этап4 = [[Рэч Паспалітая]] | Этап5 = [[Беларуская Народная Рэспубліка]] | Этап6 = [[Трэцяя Устаўная грамата|Абвяшчэнне незалежнасці БНР]] | Этап7 = [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] | Этап8 = [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ССР ЛітБел]] | Этап9 = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] | Этап10 = [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыя аб суверэнітэце]] | Этап11 = '''Незалежнасць'''{{efn|[[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб суверэнітэце Беларусі]] нададзеная сіла канстытуцыйнага закону}} (ад [[СССР]]) <br/> | Этап12 = '''Рэспубліка Беларусь'''{{efn|[[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўны Савет]] прыняў закон аб перайменаванні Беларускай ССР (БССР) у Рэспубліку Беларусь (закон №1085-XII)}} | Найбуйнейшыя гарады = [[Мінск]], [[Гомель]], [[Магілёў]], [[Віцебск]], [[Гродна]], [[Брэст]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт]]<br/><br/> * [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністр]] * Старшыня [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|ПП НС]] * Старшыня [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|СР НС]] | Кіраўнікі = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]]<br/>(аспрэчваецца з 23.9.2020) * [[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] * [[Ігар Пятровіч Сергеенка|Ігар Сергеенка]] * [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]] | Месца па плошчы = 84 | Плошча = 207 600 | Працэнт вады = 2,22 % | Этнахронім = [[беларусы]] | Месца па насельніцтву = 97 | Насельніцтва = {{падзенне}} 9 109 280 | Год ацэнкі = 2025 | Насельніцтва па перапісу = {{падзенне}} 9 413 446<ref>{{cite web|url= https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220.pdf|title= Первые итоги переписи населения Республики Беларусь 2019 года|publisher= Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|access-date= 2020-02-23|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20200220125144/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220.pdf|archive-date= 20 лютага 2020|url-status= dead}}</ref> | Год перапісу = 2019 | Шчыльнасць насельніцтва = 43,3<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_and_dependencies_by_population_density Шчыльнасць насельніцтва па краінах]</ref> | Месца па шчыльнасці = 174 | ВУП (ППЗ) = 221,186 млрд | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2023 | Месца па ВУП (ППЗ) = 73 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 24 016 | ВУП (намінал) = 68,86 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2023 | Месца па ВУП (намінал) = 74 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 7477 | Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 82 | ІРЧП = {{рост}}0,801 | Год разліку ІРЧП = 2024 | Месца па ІРЧП = 69 | Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Белару́сь''' ({{Audio|Be-Belarus.oga|вымаўленне}}; поўная назва {{Audio|Be-Рэспубліка Беларусь.oga|'''Рэспу́бліка Белару́сь'''}}) — [[дзяржава]] ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], на захадзе [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]]. Тэрыторыя краіны — 207,6 тыс. км² (84-я ў свеце). Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2025 года — 9 109 тыс. чалавек. Працягласць з поўначы на поўдзень 560 км, з захаду на ўсход — 650 км. Дзяржаўныя мовы — [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]. У краіне 6 [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], складзеныя са 118 раёнаў; 113 гарадоў, 109 пасёлкаў гарадскога тыпу, 24 583 сельскія населеныя пункты ([[вёска|вёскі]], [[аграгарадок|аграгарадкі]], [[пасёлак|пасёлкі]], [[хутар]]ы). Сталіца Рэспублікі Беларусь і найбуйнейшы горад краіны — [[Мінск]], які мае асаблівы статус горада рэспубліканскага падпарадкавання. [[Унітарная дзяржава]], [[парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]] (але з моцным уплывам [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнцкай улады]] ва ўсіх сферах дзяржаўнай палітыкі і законатворчасці). Пасаду прэзідэнта [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|20 ліпеня 1994 года]] заняў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]], які афіцыйна перамагаў на выбарах [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|2001]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|2006]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|2015]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|2020]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)|2025]] гадоў. Неадназначныя вынікі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]] выклікалі самыя [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя акцыі пратэсту]] за ўсю гісторыю незалежнай Беларусі. Нягледзячы на гэта, 23 верасня 2020 года Аляксандр Лукашэнка на таемнай [[Інаўгурацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|інаўгурацыі]] зноў абвешчаны прэзідэнтам. Аляксандр Лукашэнка захаваў фактычную ўладу, але легітымнасць яго ўрада прызнаецца толькі некалькімі дзяржавамі ў свеце. Самую моцную падтрымку [[рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] аказала [[Расія|Расійская Федэрацыя]]<ref>{{Cite web|last=Shotter|first=James|date=2020-12-02|title=Violent crackdown fails to silence Belarus protesters|url=https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|url-access=subscription|archive-url=https://archive.today/20201202084559/https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|archive-date=2 снежня 2020|quote=But backing from Russian counterpart Vladimir Putin at the peak of the protests helped Mr Lukashenko cling on and, after a brief lull, the security forces have embarked on an aggressive campaign to intimidate his opponents.|access-date=2020-12-05|publisher=[[Financial Times]]|language=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Марчук|first=Виктор|date=2020-12-11|title=Белорусы не хотят рушить «берлинскую» стену|journal=[[Брестская газета]]|language=ru|issue=50 (939)|pages=17|quote=Очередное подтверждение их схожести мир получил после того, как Путин поздравил Лукашенко с «победой» и взялся помогать ему бороться с протестами и поддержал финансово.}}</ref>. На паўночным захадзе Беларусь мяжуе з [[Літва|Літвой]], на захадзе з [[Польшча]]й, на поўначы з [[Латвія]]й, на ўсходзе з [[Расія]]й, на поўдні з [[Украіна]]й. Агульная даўжыня меж — 2969 км. Грашовая адзінка — [[беларускі рубель]]. 25 сакавіка 1918 года абвешчана незалежная [[Беларуская Народная Рэспубліка]]. 1 студзеня 1919 года была створана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі]], скасаваная 27 лютага 1919 года. Паўторна абвешчаная 31 ліпеня 1920 года незалежная [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (БССР)]] была адной з 4 савецкіх рэспублік, якая падпісала 30 снежня 1922 года Дагавор аб утварэнні [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Незалежнасць БССР абвешчана 25 жніўня 1991 года, з 19 верасня 1991 года краіна завецца Рэспублікай Беларусь, у гэты час зацверджаны дзяржаўныя герб «[[Пагоня]]» і [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-былы сцяг]] ([[Рэферэндум у Беларусі (1995)|у 1995 годзе зменены на цяперашнія]]), а таксама новая [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыя]] і грамадзянскі пашпарт. Потым, 8 снежня 1991 года з Расіяй і Украінай падпісаны [[Белавежскія пагадненні|пагадненні пра стварэнне]] [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Саюза незалежных дзяржаў]]. Беларусь — член-заснавальнік [[ААН]] (як БССР), член [[СНД]], [[АДКБ]], [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай Дзяржавы]] і [[ЕАЭС]]. == Назва == {{main|Белая Русь}} Назва ''Белая Русь'' зрэдку ўжывалася датычна невялікай часткі беларускіх зямель — Полаччыны — у канцы XVI ст. З 1620-х гадоў такое імя замацавалася за ўсходнімі землямі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — падзвінскімі і падняпроўскімі паветамі. На думку некаторых даследчыкаў, такім чынам праяўлялася адмежаванне ''Белай Русі'', са здаўна [[хрысціянства|хрысціянскім]] насельніцтвам, ад [[Чорная Русь|Чорнай Русі]], дзе значная частка насельніцтва хрысціянізавана пазней<ref>Аб паходжанні назваў Белая і Чорная Русь, Язэп Юхо, 1956</ref>. У XVII ст. для жыхароў Белай Русі сталі ўжываць імя ''[[беларусы]]'' (гл. таксама [[беларусцы]]), хаця адначасова ўжывалі і іншыя [[палітонім]]ы і [[этнонім]]ы, напрыклад, [[літвіны]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]. Таксама ёсць тэорыі, што назва паходзіць ад белага традыцыйнага адзення славянскага насельніцтва тых земляў, а таксама, што землі [[Русь|Русі]], не захопленыя падчас [[Мангола-татарскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]], называлі пазней ''белымі'' ў адрозненне ад зямель захопленых<ref name="Zaprudnik 1993 2">{{Harvnb|Zaprudnik|1993|p=2}}</ref>. У XIX ст., калі беларускія землі ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з пашырэннем рускамоўнай сістэмы адукацыі стаў пераважаць этнонім [[беларусы]]. З 1890-х гадоў назва ''Беларусь'' стала агульнапрынятай для [[этнічная тэрыторыя беларусаў|ўсёй тэрыторыі беларускага этнасу]]. У 1918 годзе абвешчана [[Беларуская Народная Рэспубліка]], у 1919 годзе створана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] (з 1922 — [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]), у 1991 годзе — Рэспубліка Беларусь. [[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)]] дае напісанне як ''Respublika Bielaruś''. Афіцыйная назва на рускай (другой дзяржаўнай) мове — ''Республика Беларусь''. === Праблема наймення на іншых мовах === З паяўленнем на картах свету незалежнай Беларусі паўстала праблема аб яе назве на замежных мовах. 19 верасня 1991 года Вярхоўным Саветам БССР быў прыняты закон на рускай мове, у якім адназначна акрэслівалася ''надалей называць дзяржаву «Рэспубліка Беларусь», а ў скарочаных і састаўных назвах — «Беларусь»''. Гэты ж закон прадпісваў транслітараваць гэтыя назвы на іншыя мовы ў адпаведнасці з беларускім гучаннем<ref>http://pravo.kulichki.com/zak2007/bz62/dcm62155.htm</ref>. [[Канстытуцыя Беларусі]], якая мае афіцыйны тэкст і на рускай мове, не дае іншых назваў апроч ''Беларусь''. Аднак працяглы час, пакуль Беларусь была ў складзе [[Расійская імперыя|Расіі]] і [[СССР]], за беларускімі тэрыторыямі замацавалася рускамоўная назва ''[[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове|Белоруссия]]''. У міжнародную [[англійская мова|англійскую мову]] гэтае найменне калькавалі як ''Byelorussia''. На дадзены момант у Расійскай Федэрацыі пашыраная назва ''Белоруссия'', пры чым як і ў нефармальнай гутарцы паміж насельніцтвам, так і ў сродках масавай інфармацыі і нават на дзяржаўным узроўні<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/290266/ |title=Архіўная копія |access-date=29 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329205609/https://belaruspartisan.by/politic/290266/ |archive-date=29 сакавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. Назва артыкула пра дзяржаву ў [[Руская Вікіпедыя|рускім радзеле Вікіпедыі]] цягам болей 20 гадоў таксама была ''Белоруссия'', але трывалі [[Вікіпедыя:Вайна правак|войны правак]] па перайменаванні, таму артыкул быў абаронены ад яго, некалькі разоў перад супольнасцю Рускай Вікіпедыі ставілася пытанне пра перайменаванне артыкула ў ''Беларусь'', але рашэнні прымалася на карысць ''Белоруссия'', пакуль, урэшце, 21 студзеня 2025 года не было прынята рашэнне пра перайменеванне ў ''Беларусь''. Некаторыя мовы даюць назву Беларусі як літаральны пераклад словазлучэння ''Белая Русь'', пры чым у многіх выпадках слова ''Русь'' перакладаюць як ''Расія''. Напрыклад, у [[фінская мова|фінскай мове]] Беларусь называецца Valko-Venäjä (Valkoinen з фінскай мовы ''белы'', Venäjä — ''Расія''), такая самая сітуацыя ў многіх іншых [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх мовах]]: Valgevene ў [[эстонская мова|эстонскай]], Vaugedvenäma ў [[вепская мова|вепскай]] і іншых. Падобная структура наймення і ў некаторых [[германскія мовы|германскіх мовах]], напрыклад, Weißrussland у [[нямецкая мова|нямецкай]], Hvíta-Rússland у [[ісландская мова|ісландскай]]. [[Швецыя]] пачала называць краіну Belarus у 2019 годзе, [[Данія]] — у 2021 годзе. 29 мая 2022 года ўлады [[Нарвегія|Нарвегіі]] назву Hviterussland змянілі на Belarus<ref>[https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hviterussland-blir-til-belarus/id2916338/ regjeringen.no]</ref>. У Літве і Латвіі ў афіцыйных нормах назва даецца як Baltarusija і Baltkrievija адпаведна. Некаторыя мовы (напрыклад, [[іспанская мова|іспанская]] або [[партугальская мова|партугальская]]) працягваюць у афіцыйных назвах ужываць калькаванне рускага варыянта ''Белоруссия'' (''Bielorrusia'' ці ''Bielorrússia'' адпаведна)''. == Геаграфія == [[Файл:Brama smolenska.jpg|thumb|Рэкі Беларусі.]] {{main|Геаграфія Беларусі}} === Геаграфічнае становішча === [[Файл:Belarus satellite image MODIS Terra true color 2010-06-29.jpg|thumb|Касмічны здымак Беларусі, спадарожнік [[Тэра, спадарожнік|MODIS Terra]], 29 чэрвеня 2010 года.]] Беларусь мяжуе з [[Расія]]й на ўсходзе і на поўначы, [[Латвія]]й — на поўначы, [[Літва|Літвою]] — на паўночным захадзе, [[Польшча]]й — на захадзе, [[Беларуска-ўкраінская граніца|Украінай]] — на поўдні. Тэрыторыя галоўным чынам раўнінная з рэдкімі ўзвышшамі, якія размешчаны пераважна ў цэнтральнай частцы Беларусі і складаюць [[Беларуская града|Беларускую граду]]. Агульная працягласць дзяржаўнай мяжы — 2969 км. Плошча — 207 600 кв. км. Найбольшая яе працягласць з захаду на ўсход — 650 км, з поўначы на поўдзень — 560 км. У Еўропе Беларусь паводле плошчы тэрыторыі нязначна саступае [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Румынія|Румыніі]], у больш за 2,2 разы перавышае плошчы [[Партугалія|Партугаліі]] і [[Венгрыя|Венгрыі]] і прыблізна ў 5 разоў — [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Адлегласць ад Мінска да сталіц суседніх дзяржаў: [[Вільня|Вільні]] — 215 км, [[Рыга|Рыгі]] — 470 км, [[Варшава|Варшавы]] — 550 км, [[Кіеў|Кіева]] — 580 км, Масквы — 700 км. Паводле разлікаў 2008 года РУП «Белкосмааэрагеадэзія» цэнтр Еўропы знаходзіцца на 55º30´ пн.ш. і 28º48´ у.д. у горадзе Полацку. Паводле разлікаў спецыялістаў аб’яднання «Белгеадэзія», выкананых у 1996 годзе, [[геаграфічны цэнтр Беларусі]] размешчаны за 70 км на паўднёвы ўсход ад [[Мінск]]а, каля вёскі [[Антанова (Навасёлкаўскі сельсавет)|Антонава]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]]. Беларусь — буйнейшая па тэрыторыі еўрапейская дзяржава (з цалкам размешчаных у Еўропе) [[дзяржавы, якія не маюць выхаду да мора|без выхаду да мора]]{{efn|Па насельніцтве, з краін без выхаду да мора, Беларусь (менш за 9,5 млн жыхароў) перасягаюць [[Чэхія]] (больш за 10 млн), Венгрыя (больш за 10 млн) і [[Сербія]] (9,9 млн).}}{{efn|[[Казахстан]] таксама не мае выхаду да мора ([[Каспійскае мора]], якое абмывае [[Заходні Казахстан]], толькі ўнутрымацерыковае [[возера]]), еўрапейская частка Казахстана (пры правядзенні [[Мяжа Еўропа-Азія|межы Еўропа-Азія]] па [[Мугаджары|Мугаджарам]] і рацэ [[Эмба|Эмбе]]) перасягае па плошчы Беларусь.}}. === Рэльеф === {{main|Рэльеф Беларусі}} [[Файл:Belarus-Vitsebsk Province-Field.jpg|thumb|center|700px|Раўнінны краявід, Віцебская вобласць.]] [[Файл:Ваўкавыск. Шведская гара (01).jpg|thumb|[[Шведская гара]] на паўднёва-ўсходняй ускраіне сучаснага [[Ваўкавыск]]а, на якой у X—XIII стагоддзях існавала ўмацаванае паселішча.]] Беларусь знаходзіцца на [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніне]]. Найбольш прыпаднятая цэнтральная частка краіны — Беларуская града. Тут размешчана [[Мінскае ўзвышша]], на якім знаходзіцца найвышэйшы пункт Беларусі — [[гара Дзяржынская]] (345 м); вышыню больш за 300 м маюць яшчэ шэраг пунктаў — горы [[Лысая (гара, Мінскі раён)|Лысая]], [[Маяк (гара, Валожынскі раён)|Маяк]] і інш. Трохі саступаюць Мінскаму ўзвышшу па абсалютных вышынях [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскае]] ([[Замкавая гара (Пуцэвічы)|г. Замкавая]] — 323 м), [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскае]], [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскае]] ўзвышшы. Найбуйнейшыя нізіны на тэрыторыі Беларусі: [[Палеская нізіна|Палеская]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманская]], [[Полацкая нізіна|Полацкая]], [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейская]]. Самы нізкі пункт — узровень вады [[Нёман]]а на мяжы з Літвой, да 80 м над узроўнем мора. в Асаблівасці рэльефу Беларусі цесна звязаныя з геалагічнай будовай тэрыторыі. Да прыпаднятых участкаў крышталічнага падмурка прымеркаваныя ўзвышшы. Тэрыторыі з глыбокім заляганнем крышталічнага падмурка звычайна занятыя нізінамі. Вырашальным жа фактарам фарміравання рэльефу Беларусі сталі [[ледавік]]і. На працягу апошніх 500—600 тыс. гадоў тэрыторыя Беларусі выпрабавала не менш 5 злядненняў. === Геалогія і глебы === {{main|Геалогія Беларусі}} {{main|Глебы Беларусі}} У геалагічным сэнсе Беларусь размешчана на захадзе [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай платформы]]. Старажытны крышталічны падмурак складзены з [[магматычныя пароды|магматычных]] і [[метамарфічныя пароды|метамарфічных]] парод, залягае на глыбіні да 5-6 км ([[Прыпяцкі прагін]]), каля в. [[Глушкавічы]] [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] выходзіць на паверхню. [[Платформавы чахол]] складзены пераважна з [[асадкавыя горныя пароды|асадкавых горных парод]], укрывае практычна ўсю тэрыторыю Беларусі. Асаблівасці геалагічнага мінулага Беларусі, яе рэльефу, клімату, расліннасці абумовілі складаную будову глебавага покрыва тэрыторыі. Асноўныя глебаўтваральныя пароды тыповыя для зоны ледавіковай акумуляцыі: азёрна-ледавіковыя, марэнныя, водна-ледавіковыя адклады, алювіяльныя наносы, торф. Сярод глебаўтваральных працэсаў пераважаюць дзярновы (пад лугавой травяністай расліннасцю), падзолісты (пад лясной расліннасцю), балотны (у паніжаных месцах, дзе назапашваецца вільгаць) і іх спалучэнні. З улікам ступені праяўлення асноўнага глебаўтваральнага працэсу вылучаны тыпы глебаў Беларусі: [[дзярнова-падзолістыя глебы]], [[дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы]], [[тарфяна-балотныя глебы]], [[поймавыя глебы]], [[дзярнова-карбанатныя глебы]], [[дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя глебы]]. Паводле механічнага складу адрозніваюць гліністыя, сугліністыя, супясчаныя, пясчаныя і тарфяныя глебы. === Карысныя выкапні === {{main|Карысныя выкапні Беларусі}} На Беларусі выяўлена і разведана больш за 5 тыс. радовішчаў і пакладаў карысных выкапняў. Сярод іх: [[нафта]] і [[прыродны газ|спадарожны газ]], [[каменная соль|каменная]] і [[калійныя солі]], [[буры вугаль]], [[гаручыя сланцы]], [[даламіт]]ы, [[торф]], [[мергель|мергелі]], [[сапрапелі]], [[гліна|гліны]], будаўнічыя [[пясок|пяскі]], пясчана-[[жвір]]овы матэрыял, будаўнічы і абліцовачны камень, [[жалезныя руды]] і інш. === Клімат === {{main|Клімат Беларусі}} Клімат Беларусі [[умераны клімат|ўмераны]], пераходны ад [[Марскі клімат|марскога]] да [[кантынентальны клімат|кантынентальнага]]. Асаблівасці клімату Беларусі тлумачацца яе размяшчэннем ва ўмераных шыротах, параўнальнай блізкасцю да [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], адсутнасцю прыродных бар’ераў на шляху паветраных мас: марскіх — з захаду і кантынентальных — з усходу і паўднёвага ўсходу. Самы цёплы месяц года [[ліпень]], самы халодны, найчасцей, [[студзень]]. Так, у Мінску сярэдняя тэмпература студзеня складае −6,9 ºС, а ў ліпені яна дасягае 17,8 ºС. Сярэдняя тэмпература змяняецца ў залежнасці ад рэгіёнаў Беларусі. У ліпені сярэдняя тэмпература складае ад 17&nbsp;°C на поўначы да 18,5&nbsp;°C на поўдні. Сярэдняя тэмпература ў студзені вагаецца ад −4,5&nbsp;°C на паўднёвым захадзе да −8&nbsp;°C на паўночным усходзе. У зімовы перыяд нярэдкія [[адліга|адлігі]]. На тэрыторыі Беларусі ў сярэднім за год выпадае 600—700 мм ападкаў. 70 % ападкаў у выглядзе дажджу выпадае ў красавіку-кастрычніку. Колькасць снежных дзён у Беларусі ад 75 на паўднёвым захадзе да 125 на паўночным усходзе. Максімальная вышыня снежнага покрыва адпаведна ад 15 да 30 см. На Беларусі пераважаюць заходнія вятры. З захаду на ўсход павялічваецца кантынентальнасць клімату. === Гідраграфія === {{main|Рэкі і каналы Беларусі|Азёры Беларусі}} [[Файл:Ikaźń - 3.jpg|thumb|[[Возера Іказнь]], [[Абстэрнаўская група азёр|Абстэрнаўскія азёры]].]][[Файл:Strusta - 1.jpg|thumb|left|Возера [[Струста (возера)|Струста]], з групы[[Браслаўская група азёр|Браслаўскіх азёр]].]] У літаратуры Беларусь часта апісваюць як «сінявокую», «край блакітных азёр». Агулам у Беларусі каля 20 800 рэк і каля 10 800 азёр. Найбуйнейшыя рэкі — [[Дняпро]], [[Заходняя Дзвіна]], Нёман, [[Прыпяць]]. Як раз па Беларусі праходзіць водападзел паміж двума схіламі — чарнаморскім і балтыйскім. Рэкі першага нясуць воды ў Чорнае мора, воды другога — у Балтыйскае. Гэты водападзел знаходзіцца прыкладна на паўночна-заходнім [[Палессе|Палессі]], ён праходзіць па [[Капыльская града|Капыльскай градзе]], па [[Мінскае ўзвышша|Мінскім]] і [[Аршанскае ўзвышша|Аршанскім узвышшы]]. Такім чынам, Беларусь сілкуе абодва моры на 60 кубічных кіламетраў вады ў год. Найболей багаты на азёры рэгіён — [[Віцебская вобласць]], дзе іх каля 2500. У [[Браслаўскі раён|Браслаўскім]] і [[Ушацкі раён|Ушацкім]] раёнах азёры займаюць каля 10 % тэрыторыі. Большасць азёр утварылася пасля сканчэння [[Ледніковы перыяд|ледавіковай эпохі]]. [[Ледавік]] рухаўся, ўтвараў катлаваны. А потым, адступаючы, пакідаў «лінзы» лёду ў марэнных складках. Апошнія раставалі і ператвараліся ў азёры. Некаторыя палярныя расліны на берагах азёр, а таксама рыбы [[сялява]] і [[сняток]] — рэлікты, не характэрныя дзеля беларускай прыроды, але занесеныя сюды ў ледавіковую эпоху. Найглыбейшыя азёры — [[Гінькава]], [[Трошча (возера)|Трошча]], [[Саро]], [[Вечалле]], [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]], [[Крывое (возера)|Крывое]], [[Круглік]] (іх глыбіня — 30-50 метраў). Самае глыбокае возера — [[Доўгае (возера, Глыбоцкі раён)|Доўгае]] (53,7 м, у 4 разы глыбейшае за [[Азоўскае мора]]). Найвялікшыя азёры — [[Асвейскае]], [[Чырвонае (возера)|Чырвонае]], [[Лукомскае]], [[Нешчарда (возера)|Нешчарда]], [[Выганаўскае возера|Ваганаўскае]], [[Свір (возера)|Свір]] і, найперш, возера [[Нарач (возера)|Нарач]] (каля 80 кв. км)<ref>[http://karotkizmest.by/беларуская-літаратура/янка-сіпакоў/зялёны-лісток-на-планеце-зямля/наша-вада.html Наша вада]</ref>. Колькасць [[Балота|балот]] значна зменшылася ў ХХ стагоддзі ў выніку [[Меліярацыя|меліярацыі]] (штучнага іх асушэння чалавекам). У 1958 годзе яны займалі каля 21 % тэрыторыі краіны (каля 4,5 млн га), у 1979 годзе — ужо каля 12,4 % (усяго ў краіне тады налічвалася 7006 балот). Звесткі з «[[Нацыянальны атлас Беларусі|Нацыянальнага атласа Беларусі]]» (2002) супярэчаць адна адной: на першай карце гаворыцца, што балоты займаюць усяго 4,6 % тэрыторыі, на другой — 11,4 %. Меліярацыя беларускіх балот істотна пагоршыла клімат, негатыўна паўплывала на чысціню рэк і паветры — прычым не толькі ў Беларусі, але і ў [[Еўропа|Еўропе]]. 1 га балота забірае з атмасферы столькі ж [[Вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]], колькі 10 га лесу ці лугу. Акрамя таго, частай з’явай зрабіліся пажары на асушаных [[тарфянік]]ах. Сёння ідуць дыскусіі аб аднаўленні беларускіх балот. <gallery mode="packed"> Файл:Narač - 4.jpg|Возера [[Нарач (возера)|Нарач]]. Файл:Aśviejskaje - 3.jpg|[[Асвейскае возера]]. Файл:Strusta - Majak - Brasłauski rajon - 6.jpg|[[Струста (возера)|Возера Струста]]. Файл:Miastra - 1.jpg|Возера [[Мястра]]. Файл:Возера Глубелька.jpg|Возера Глубелька, [[Блакітныя азёры]]. Файл:Balduk Lake 1.JPG|Возера [[Балдук]]. Файл:Lukoml power station 20090919 03.jpg|[[Лукомскае]] возера. </gallery> === Флора і фаўна === {{main|Флора Беларусі|Фаўна Беларусі}} [[Файл:Фото путешествия по Беларуси 723.jpg|210px|thumb|злева|Мяшаны лес.]] [[Лес|Лясы]] займаюць 36 % тэрыторыі краіны. У Беларусі 28 відаў дзікарослых дрэў. Найбольш важныя лесаўтваральныя пароды: [[хвоя звычайная|хвоя]], [[елка еўрапейская|елка]], [[дуб звычайны|дуб]], [[ясень]], [[ліпа]], [[клён]], [[граб]], бярозы [[бяроза павіслая|павіслая (бародаўчатая)]] і [[бяроза пушыстая|пушыстая]], [[асіна]], вольхі [[вольха чорная|чорная]] і [[вольха шэрая|шэрая]]. Шмат дрэў інтрадукаваных: [[лістоўніца|лістоўніцы]] сібірская і еўрапейская, хвоі Банкса, Мурэя, веймутава, дуб паўночны, [[таполя|таполі]] пірамідальная, лаўралістая, бальзамічная і інш. [[Файл:Белый аист Гродно.JPG|thumb|[[Белы бусел]] — птушка-сімвал Беларусі.]] Прыроднае расліннае покрыва Беларусі займае прыблізна 70 % тэрыторыі. Колькасць відаў раслін дасягае 12 000. Больш за 200 відаў раслін ахоўваецца дзяржавай. Жывёльны свет Беларусі налічвае 457 відаў пазваночных (у тым ліку [[Спіс млекакормячых Беларусі|73 віды млекакормячых]], [[Спіс птушак Беларусі|290 відаў птушак]], прыблізна [[Спіс рыб Беларусі|60 відаў рыб]]) і больш за 20 тыс. беспазваночных жывёл. Важнае гаспадарчае значэнне маюць прамыслова-паляўнічыя віды жывёл — [[лісіца]], [[куніца]], [[заяц]], [[выдра]], [[тхор]], [[гарнастай]], а таксама [[лось]] і [[дзік]]. 17 відаў сысуноў, 72 віды птушак, 4 віды земнаводных, 10 відаў рыб, 72 віды насякомых уключаны ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|чырвоную кнігу Беларусі]]. Для іх аховы ў месцах рассялення створаны запаведнікі, нацыянальныя паркі і [[Спіс заказнікаў Беларусі|заказнікі]]. <gallery mode="packed"> Файл:Zubr BPN 02.jpg|Самка [[Зубр еўрапейскі|зубра]] і зубраня. Файл:Orchis ustulata 01 Saarland.jpg|[[Ятрышнік]] абпалены. Файл:Koniklec otevřený (Pulsatilla patens).JPG|[[Сон-трава]]. Файл:Abies alba Schleus Berg b Suhl ThW Th Dreger.jpg|[[Піхта белая]]. Файл:Balota - Biarezinski zapavednik.jpg|[[Балота]], [[Бярэзінскі запаведнік]]. Файл:Betula-nana-autumn.JPG|Балотная [[карлікавая бяроза]], [[Заказнік Ельня]]. Файл:Fox in Berezinsky Biosphere Reserve.jpg|[[Ліса]], [[Бярэзінскі запаведнік]]. </gallery> === Ахоўныя тэрыторыі === {{main|Спіс нацыянальных паркаў Беларусі}} У Беларусі створаны 2 запаведнікі і 4 нацыянальныя паркі. Ахоўныя прыродныя тэрыторыі: * [[Бярэзінскі біясферны запаведнік]], * [[Нацыянальны парк Белавежская пушча]], * [[Нацыянальны парк Браслаўскія азёры]], * [[Нарачанскі нацыянальны парк]], * [[Прыпяцкі нацыянальны парк]], * [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]. На тэрыторыі Беларусі створаны таксама шэраг заказнікаў. === Экалогія === Беларусь мацней за іншыя краіны пацярпела ад [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Кірунак ветру ў першыя дні і тыдні пасля аварыі абумовіў тое, што з усяго аб’ёму [[Цэзій-137|цэзію-137]], які выпаў на Еўрапейскім кантыненце, каля 70 % прыпала на тэрыторыю Беларусі<ref>[http://chernobil.info/?p=1758 Дакументы ЧАЭС: Забруджванне тэрыторыі Беларусі — ЧАЭС Зона адчужэння] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130827131101/http://chernobil.info/?p=1758 |date=27 жніўня 2013 }}</ref>. Улічваючы цяжар і маштабнасць паражэння краіны ў выніку аварыі, у ліпені 1991 года тэрыторыя Беларусі была абвешчана зонай экалагічнага бедства. У зоне радыяцыйнага забруджвання па стане на пачатак 2015 года знаходзілася {{nobr|2383}} населеных пункта, 72 з якіх не мела пастаяннага насельніцтва. Агульная колькасць сталага насельніцтва ў гэтых населеных пунктах складала {{nobr|1142,6}} тыс. чал.<ref>Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь: Колькасць населеных пунктаў ў зонах радыяцыйнага забруджвання http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/osnovnye-pokazateli-za-period-s-__-po-____gody_3/chislo-naselennyh-punktov-raspolozhennyh-v-zonah-radioaktivnogo-zagryazneniya-i-chislennost-prozhivayuschego-v-nih-naseleniya-po-respublike-belarus/{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Беларусі|Спіс кіраўнікоў Беларусі}} === Да з’яўлення чалавека === Паколькі кантыненты няспынна рухаюцца, тэрыторыя сучаснай Беларусі ў мінулым была часткай розных мацерыкоў і знаходзілася ў розных кропках планеты. У прыватнасці, каля 450 млн гадоў назад ([[ардовікскі перыяд]]) тэрыторыя цяперашняй Беларусі была часткай мацерыка [[Балтыка, мацярык|Балтыка]], які ляжаў у [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]], недалёка ад [[экватар]]а. Характэрнай [[Фаўна Беларусі|фаўнай]] былі [[трылабіты]] і дагістарычныя малюскі ([[Антацэрас|артацэрасы]], [[эндацэрас]]ы і інш). У [[Мезазойская эра|Мезазойскую эру]] (251—65 млн гадоў назад) тэрыторыю Беларусі перыядычна пакрываў акіян. Такім чынам, умоў дзеля існавання тут дыназаўраў хутчэй за ўсё не было, але знойдзены рэшткі дагістарычных малюскаў ([[бакуліт]]ы, [[белемніт]]ы, [[наўтылусы]]), марскіх ракавінак і [[Марскія вожыкі|марскіх вожыкаў]], дагістарычных акіянскіх рыб, у тым ліку акул. Тады ў Беларусі панаваў цёплы [[субтрапічны клімат]]. У апошні мільён гадоў Беларусь перыядычна пакрывалі [[Ледавіковы перыяд|ледавікі]]. У гэты перыяд тут жыў лясны слон ([[палеаксадон]]), бізон прыскус, мамант, шарсцісты насарог, гіена, пячорны леў і іншыя. === Старажытная гісторыя === {{main|Старажытная гісторыя Беларусі}} [[Файл:KundaCultureTools.jpg|200px|thumb|left|Прылады [[Кундская культура|кундскай культуры]].]] Засяленне тэрыторыі сучаснай Беларусі пачалося каля 100—35 тыс. гадоў назад. Магчыма, першымі, хто спрабаваў засвоіць рэгіён, былі [[Неандэрталец|неандэртальцы]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html?page=2 А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Спробы засялення краю неандэртальскім чалавекам.]</ref>, але слядоў іх пражывання ў Беларусі пакуль не знойдзена. Самыя старажытныя знаходкі адносяцца ўжо да людзей сучаснага тыпу — [[Краманьёнец|краманьёнцаў]]. Людзі знікалі і зноў з’яўляліся перыядычна, па меры таго як [[ледавік]] пакрываў тэрыторыю Беларусі і зноў адступаў. Каля 18 тысяч гадоў назад ледавік дасягнуў тых месцаў, дзе сёння знаходзяцца [[Гродна]], [[Вілейка]] і [[Орша]]. У паўднёвай Беларусі тады склаліся прырода і клімат, уласцівыя для [[Тундра|тундры]]. Сярод фаўны былі [[маманты]]<ref>[http://galinaartemenko.livejournal.com/698139.html І ў Менску былі маманты]</ref>, [[Шарсцісты насарог|шарсцістыя насарогі]], [[Паўночны алень|паўночныя алені]], [[лемінгі]], [[Курапатка белая|белыя курапаткі]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі]</ref> і інш. Шматлікія [[валун]]ы, якія сёння пакрываюць тэрыторыю Беларусі, былі шмат тысячагоддзяў назад прынесены сюды ледавікамі. [[Беларускае Паазер’е|Мноства азёр]] на поўначы Беларусі таксама ўтвораны колішнімі ледавікамі. З канца бронзавага веку большасць тэрыторыі сучаснай Беларусі была заселена [[Балты|балтамі]]. У канцы IX — пачатку X стагоддзя пачалося засяленне на гэту тэрыторыю [[Славяне|славян]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Balts-and-Slavs-in-the-VI-VIII-cc.html Г. Штыхаў. Балты і славяне ў VI—VIII стст.]</ref>. === Полацкае і Тураўскае княствы === {{main|Полацкае княства|Тураўскае княства}} [[Файл:Usiasłaŭ Połacki (Čaradziej). Усяслаў Полацкі (Чарадзей).jpg|150px|left|thumb|[[Усяслаў Брачыславіч|Усяслаў Чарадзей]], пры якім [[Полацкае княства]] дасягнула найвялікшага росквіту і атрымала выхад да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]].]] [[Файл:Stamp Hleb of Minsk.jpg|250px|thumb|Пячатка з выявай [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]]. Сын Усяслава Чарадзея, ён атрымаў ад бацькі [[Менскае княства]]. Праводзіў актыўную знешнюю палітыку, як у суседніх беларускіх княствах, так і ў [[балты|балцкіх]] землях.]] Лічыцца, што першай дзяржавай на тэрыторыі сучаснай Беларусі была [[Полацкае княства|Полацкая зямля]]. Горад [[Полацк]] упершыню згадваецца ў «[[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]]» пад 862 год. Першым гістарычны вядомым князем Полацка з’яўляецца [[Рагвалод]] (згадваецца пад 980 год)<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/The-principality-of-Polotsk-in-IX-XI-centuries.html?page=2 М. Клімаў. Полацкае княства ў IX—XI стст.]</ref>. Да 1001 года кіраваў яго ўнук Ізяслаў, вядомы як «князь-кніжнік». Ад яго імя паходзіць назва горада [[Заслаўе]]. Найбольшага росквіту і магутнасці Полацкае княства дасягнула пры валадаранні князёў [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава]] (1003—1044) і [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Чарадзея]] (1044—1101). Ад імя першага з іх меркавана паходзіць назва горада [[Браслаў]], другі распачаў будаўніцтва [[Сафійскі сабор (Полацк)|полацкага Сафійскага сабора]]. Але пасля ў дзяржаве, як і ва ўсіх усходнеславянскіх княствах, пачаўся перыяд [[Феадальная раздробленасць|феадальнай раздробленасці]]. Правінцыі ўзмацніліся і набылі ўласных князёў, уплыў Полацка аслабеў. Князі пастаянна змагаюцца за ўладу, што зніжае іх уплыў на насельніцтва. Узмацняецца роля [[веча]] — народных сходаў, на якіх вырашалася большасць грамадскіх і палітычных спраў. Веча абірае і выганяе саміх князёў. Так былі выгнаныя полацкі князь [[Святаполк Мсціславіч|Святаполк]] (1130-я гады), [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалод Барысавіч]] (1151 год) і [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава]] (1158 год)<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Political-history-of-Polotsk.html?page=4 Г. Штыхаў, В. Ляўко. Палітычная гісторыя Полацкай зямлі]</ref>. У 1184 годзе ў Балтыцы з’яўляюцца першыя [[Германія|нямецкія]] [[Місіянерства|місіянеры]]. Абат [[Мейнард]], які дзейнічаў пры падтрымцы [[Папа рымскі|Папы рымскага]], дабіўся ад полацкіх князёў права прапаведаваць каталіцтва сярод балцкіх плямён [[Лівы|ліваў]]. Гэта стала пачаткам нямецкай каланізацыі рёгіёна і прывяло да 200-гадовай барацьбы беларускіх княстваў з [[Тэўтонскі ордэн|ордэнамі]] рыцараў-[[Крыжакі|крыжакоў]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html Г. Штыхаў. Дзяржаўны лад у землях-княствах]</ref>. У X—XIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі часткова ці практычна цалкам таксама знаходзіліся [[Тураўскае княства|Тураўскае]], [[Смаленскае княства|Смаленскае]], [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] княствы. Горад [[Тураў]] упершыню згадваецца пад 980 годам у сувязі з кіраваннем нейкага князя [[Тур (князь)|Тура]], ад імені якога быццам бы і пайшла назва горада. Аднак лічыцца, што князь Тур — асоба легендарная. У далейшым Тураўскае княства, у адрозненне ад Полацкага, не мела ўласнай княжацкай дынастыі; [[Кіеўская Русь|кіеўскія]] князі пастаянна прызначалі на тураўскі «стол» кагосьці са сваіх сыноў. Толькі ў 1157 годзе князь [[Юрый Яраславіч (князь тураўскі)|Юрый Яраславіч]] дамогся незалежнасці Турава і аднавіў тут мясцовую дынастыю<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html?page=2 Г. Штыхаў. Дзяржаўны лад у землях-княствах]</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === {{main|Вялікае Княства Літоўскае}} [[Файл:Skaryna 1517.jpg|170px|left|thumb|[[Францыск Скарына]] (1490—1551), асветнік, грамадскі дзеяч, першы ва Ўсходняй Еўропе друкар кніг.]] [[Файл:Kanstantyn Astroski. Канстантын Астроскі (XVIII).jpg|220px|thumb|[[Канстанцін Астрожскі]] (1460—1530), военачальнік, пераможца ў болей чым у 60-ці бітвах.]] Наступнай буйной дзяржавай на беларускай зямлі было [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] (ВКЛ). У час стварэння і пачатковага развіцця гэтай дзяржавы найбуйнейшым і асноўным яе цэнтрам быў [[Навагрудак|Новагародак]]. Акрамя сучасных зямель Беларусі, у склад гэтай дзяржавы ўваходзілі таксама землі сучаснай [[Літоўская Рэспубліка|Літвы]], паўночная частка сучаснай [[Украіна|Украіны]] і частка сучаснай [[Расія|Расіі]]. Культура Вялікага Княства Літоўскага была пераважна беларускай, ролю дзяржаўнай пісьмовай мовы выконвала [[старабеларуская мова|старабеларуская]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/Belarusian-lands-in-the-Grand-Duchy-of-Lithuania.html Беларускія землі ў складзе Вялікага Княства Літоўскага]</ref>. Найвялікшага росквіту Вялікае Княства Літоўскае дасягнула пры князю [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўце Вялікім]], стаўшы дзяржавай, якая мела тэрыторыі ад Балтыйскага да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. У XVI стагоддзі пачаўся культурны росквіт дзяржавы: у гэты перыяд дзейнічаюць [[Мікола Гусоўскі]], [[Францыск Скарына]], пачынае фарміравацца ўнікальны [[беларускі іканапіс]], які спалучаў еўрапейскія і праваслаўныя мастацкія традыцыі. Але развіццю краіны істотна замінаюць няспынныя набегі [[Крымскае ханства|крымскіх татар]]. У канцы XV стагоддзя слуцкая княгіня [[Анастасія Слуцкая|Анастасія Алелькавіч]] бярэ на сябе ваеннае і палітычнае кіраванне горадам і знішчае некалькі атрадаў крымскіх татар. <gallery mode="packed"> Файл:Vitaŭt. Вітаўт (1836).jpg|Вялікі князь [[Вітаўт]] (1350-1430 гг). Файл:Юрый Сямёнавіч Слуцкі.jpg|[[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрый Алелькавіч]], слуцкі князь, сын Анастасіі Слуцкай. Файл:Klecak. Клецак (1578).jpg|[[Клецкая бітва]], 1506 год, перамога над татарамі. </gallery> === Рэч Паспалітая === {{main|Рэч Паспалітая}} [[Файл:Leo Sapega(1557-1663).jpg|190px|left|thumb|[[Леў Сапега]], дзяржаўны дзеяч і мецэнат.]] [[Файл:Sofja Radzivił (Alelkavič). Соф’я Радзівіл (Алелькавіч).jpg|150px|thumb|[[Соф'я Слуцкая|Соф’я Слуцкая]] (1585—1612), з роду слуцкіх князёў — [[Алелькавічы|Алелькавічаў]]. Мецэнатка, фінансавала будаўніцтва шпіталёў для бедных і праваслаўных храмаў.]] Вялікае Княства Літоўскае знаходзілася ў [[Крэўская унія|дынастычнай уніі]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскім каралеўствам]] з 1385, а ў 1569 годзе вымушана аб’ядналася з Польскім каралеўствам у канфедэратыўную дзяржаву [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/polish-lithuanian-commonwealth/Union-of-Lublin.html Люблінская унія 1569 г.]</ref>. Польшча настойвала пры гэтым на няроўных умовах (паглынанне Вялікага Княства Літоўскага, перайменаванне яго ў Новую Польшчу) і нават ужывала вайсковую сілу. Эліце ВКЛ атрымалася адстаяць адносную незалежнасць краіны, але княства ўсё ж вымушана было аддаць Польшчы ўкраінскія землі. Аднак [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага 1588 года]] фактычна дэнансаваў [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]. ВКЛ захавала ўласную грашовую адзінку, судовую сістэму, войска. Статут ВКЛ, стаўшы адной з першых еўрапейскіх канстытуцый, рэгуляваў грамадскае жыццё на Беларусі да 30-х гадоў XIX стагоддзя. Аднак у другой палове XVII стагоддзя пачалося аслабленне Рэчы Паспалітай — у першую чаргу за кошт узмацнення [[Магнат|магнацкага]] саслоўя і запрыгоньвання сялян. Гэта прывяло да аслаблення вярхоўнай улады, войн паміж шляхецкімі сем’ямі (якія фарміравалі ўласнае войска) і сялянскіх паўстанняў, адно з якіх перарасло ў [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну паміж Рэччу Паспалітай і Расіяй]] (1654—1667). Пазней гэты перыяд атрымаў назву «крывавы патоп». Крызіс Рэчы Паспалітай выклікаў спробу Януша Радзівіла разарваць саюз з Польшчай і заключыць [[Кейданская унія 1655|унію]] Вялікага Княства Літоўскага са [[Швецыя]]й. Але нечаканая смерць Януша Радзівіла (як меркавалася, у выніку атруты) не дала ажыццявіць амбіцыйны праект утварэння саюзнай шведскай-беларускай дзяржавы. Працяг шляхецкіх міжусобіц прывёў да ўмяшальніцтва Швецыі ва ўнутраныя справы краіны ў час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]]. У 18-м стагоддзі Рэч Паспалітая была ўжо слабай краінай, з войскам усяго ў 24 тысячы чалавек (толькі 6 тысяч з іх прыходзілася на Вялікае Княства Літоўскае). У той час род [[Радзівілы|Радзівілаў]] меў да 10 тысяч салдат. Дадаткова дзяржаўную сістэму аслабляла права [[liberum veto]], паводле якога нават адзін дэпутат з некалькіх соцен, які б прагаласаваў «супраць», мог сарваць прыняцце закона. У выніку [[Прусія|прускія]], [[Расійская імперыя|расійскія]] і [[Аўстрыя|аўстрыйскія]] палітыкі падкупалі пэўных дэпутатаў, зрываючы прыняцце пастаноў. Захаванне прыгоннага права ўсё болей павялічвала адсталасць краіны ад Заходняй Еўропы. Ужо англійскі эканаміст Адам Сміт у XVIII стагоддзі піша аб Рэчы Паспалітай як аб адсталай краіне, дзе амаль адсутнічае прамысловая вытворчасць. Адначасова ўзмацнялася дыскрымінацыя беларускай культуры і праваслаўнай рэлігіі. Старабеларуская мова была забаронена ў дзяржаўным справаводстве ў 1696 годзе. Усе дакументы перакладаліся на польскую мову. Пад польскім жа ўплывам ішло далейшае запрыгоньванне сялян і пашырэнне правоў шляхты. Апошнюю спробу выратаваць Вялікае Княства Літоўскае (ды адпаведна Рэч Паспалітую) шляхам рэформ зрабіў кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], але супраціўленне часткі шляхты і раптоўнае ўмяшальніцтва Прусіі, Расіі і Аўстрыі прывяло да [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] і знікнення краіны. Цікава адзначыць, што назва «Белая Русь» у значэнні «Маскоўская дзяржава» сустракаецца на некаторых еўрапейскіх картах увесь час існавання Рэчы Паспалітай, нават у пачатку XVIII стагоддзя, але прыкладна з 1720-х ужо амаль не адносіцца да Масковіі<ref>''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; ''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»… С. 154, 191.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Ruscelli Rossia Bianca Moscovia.png|«Белая Русь» ''(Rossia Bianca)'' паміж [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадам]] і [[горад Халмагоры|Халмагорамі]] на карце Джыралама Рушэлі ([[Венецыя]]), 1561 File:Polish plan of Moscow 1610.PNG|Чарцёж [[Масква|Масквы]] (т.зв. «Сігізмундаў чарцёж»), які зроблены палякамі ў 1610 годзе і мае тытул «Масква сталіца ўсёй Белай Русіі» ''(Moscovia urbs metropolis tutius Russiæ Albæ)''. План горада павёрнуты на 90 градусаў: поўнач — справа, зверху — захад File:Estats du Grandduc de Moscovie ou de l-Empereur de la Russie Blanche - by Hendrik de Leth - 1749 AD.jpg|Карта «Вялікае Княства Маскоўскае ці Царства Белай Русі паводле апошніх паведамленняў» ''(Estats du Grandduc de Moscovie ou de l’Empereur de la Russie Blanche suivant les derniers relations)'', каля 1749 г. Картограф Гендрык дэ Лет (Нідэрланды) </gallery> === У складзе Расійскай імперыі === {{main|Беларусь у складзе Расійскай імперыі}} [[Файл:Обухович Ольгерд.jpg|110px|left|thumb|[[Альгерд Абуховіч]] (1840—1898), паэт і перакладчык.]] [[Файл:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|150px|thumb|[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] (1808—1884), беларускі паэт, драматург, акцёр.]] [[Файл:Emilia Plater 2.PNG|100px|left|thumb|[[Эмілія Плятэр]], кіраўніца атрада паўстанцаў у 1830—1831 гг.]] У [[1772]], [[1793]], [[1795]] гадах адбыліся тры [[падзелы Рэчы Паспалітай]], у выніку якіх беларускія землі адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У яе складзе яны знаходзіліся да 1917 года. У гарадах было скасавана [[Магдэбургскае права]], якое некалі давала ім магчымасць самім абіраць сабе кіраўніцтва. Захоўвалася [[прыгоннае права]], якое з кожным дзесяцігоддзем павялічвала эканамічную і тэхналагічную адсталасць Беларусі ад развітых краін. [[Вайна 1812 года]] прынесла Беларусі вялікія страты мірнага насельніцтва. Адначасова сярод інтэлігенцыі ўзнікае цікавасць да беларускай культуры, [[Беларускі фальклор|фальклору]]. [[Ян Чачот]] даследуе арфаграфію [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і першым уздымае пытанне аб стварэнні «крывіцкага правапісу». Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] царскія ўлады забаранілі [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкую царкву]] і перавялі насельніцтва Беларусі ў [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўе]]. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] быў узмоцнены ціск на грамадскія арганізацыі і інтэлігенцыю, але даны шэраг эканамічных саступак сялянам. [[Рэформы Аляксандра II|Рэформы 1860—1870-х гадоў]] (у прыватнасці, [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|адмена прыгоннага права]]) паспрыялі эканамічнаму развіццю рэгіёна, але [[Першая сусветная вайна]] прынесла вялікія страты мірнага насельніцтва і прамысловасці і паспрыяла ўзмацненню рэвалюцыйнага руху. Апошнюю спробу прадухіліць рэвалюцыю шляхам рэформ [[Сталыпінская аграрная рэформа|зрабіў Пётр Сталыпін]] у 1906 годзе. У той жа час у Беларусі расце цікавасць да роднай гісторыі, фальклору, незалежнасці. У 1906 годзе ўзнікае газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». Да беларускай тэматыкі звяртаюцца многія маладыя паэты і публіцысты ([[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч]], [[Янка Лучына]], [[Карусь Каганец]] і інш). === Беларуская Народная Рэспубліка === {{main|Беларуская Народная Рэспубліка}} [[Файл:Jazep Liosik.png|100px|thumb|[[Язэп Лёсік]], кіраўнік [[БНР]] у 1918—1919 гг.]] 25 сакавіка 1918 года абвешчана незалежная [[Беларуская Народная Рэспубліка]] (БНР). Старшынямі БНР пачаргова былі [[Іван Мікітавіч Серада|Янка Серада]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]], [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятро Крачэўскі]]. Планаваліся ўмераныя рэформы: перадача сялянам зямлі для арганізацыі дробных працоўных гаспадарак, адсутнасць нацыяналізацыі прамысловасці і г. д. У 1919 годзе пад ціскам бальшавікоў і з-за ўнутраных супярэчнасцей рэспубліка спыніла сваё існаванне, а [[Рада БНР]] эмігравала. === Заходняя Беларусь === {{main|Заходняя Беларусь}} Заходняя Беларусь — назва часткі земляў, якія да 1917 года ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у 1918—1920 гадах неаднаразова мянялі прыналежнасць і адыйшлі да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавору]] пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ({{таксама}}: [[лінія Керзана]]). Назва дадзеная паводле этнічнага складу насельніцтва, у якім пераважалі [[беларусы]]; у такім выглядзе назва існуе ў савецкай, расійскай, украінскай і беларускай культурах. У польскай традыцыі пераважна вядома як Усходнія землі ці ўскраіны («[[крэсы ўсходнія]]»), прапануюцца і іншыя азначэнні. У 1930-х гадах насельніцтва складала каля 4 млн чал. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] землі [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўвайшлі ў склад БССР]] — тэрыторыя Заходняй Беларусі прыблізна адпавядае сучасным [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]], частцы [[Мінская вобласць|Мінскай]] і заходняй палове [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] абласцей Рэспублікі Беларусь. Частка [[Віленскі край|Віленскага краю]] ўключна з [[Вільня]]й была перададзена [[Літва|Літве]], пасля 1944 года [[Усходняя Беласточчына]] адыйшла да Польшчы ({{Таксама}} [[Беластоцкая вобласць]]). === Савецкая Беларусь === {{main|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Заходняя Беларусь|Рэпрэсіі ў БССР|Нямецкая акупацыя Беларусі, 1941—1944}} [[Файл:1998. Stamp of Belarus 0259.jpg|180px|left|thumb|[[Пётр Міронавіч Машэраў]] (1918—1980), старшыня ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] (фактычна кіраўнік [[БССР|савецкай Беларусі]]) у 1965—1980. Паштоўка 1998 года.]] У 1919 года 1 студзеня было абвешчана ўтварэнне [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь]]. 31 ліпеня 1920 другі раз было абвешчана ўтварэнне Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь. Пасля кароткачасовага існавання буфернай дзяржавы [[ЛітБел]], ужо [[БССР]] у 1922 годзе як адна з краін-заснавальніц увайшла ў склад [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР)]]. 17 верасня 1939 года да БССР была далучана [[Заходняя Беларусь]], якая павялічала памер Рэспублікі амаль у два разы. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941—1944 гадах Беларусь была акупавана [[Нацызм|нацысцкаю]] [[Германія]]й. Пасля вызвалення ад нацысцкай акупацыі частка Заходняй Беларусі (больш за 30 тыс. км²) была рашэннем [[І. Сталін]]а перададзена Польшчы. У 1945 годзе Беларусь стала адной з краін-заснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]]. Рашэнні па ўсіх пытаннях беларуская дэлегацыя ўзгадняла з усесаюзнымі прадстаўнікамі. У 1986 годзе на мяжы БССР і [[УССР]] адбылася [[Чарнобыльская катастрофа]], у выніку якой адбылося радыяцыйнае забруджанне значнай часткі тэрыторыі Беларусі. <gallery mode="packed"> Файл:Wassil Talasch cropped.jpg|[[Дзед Талаш]], герой партызанскага руху. Файл:Канстанцін Заслонаў дае заданне.jpg|[[Канстанцін Заслонаў]], адзін з камандзіраў партызанскага руху. Файл:1967 CPA 3487.jpg|”[[Бацька Мінай]]”, удзельнік партызанскай барацьбы ў Віцебскай вобласці. Файл:Br.Tarashkevich.jpg|[[Браніслаў Тарашкевіч]], беларускі грамадскі дзеяч і мовазнаўца. </gallery> === Рэспубліка Беларусь === {{main|Гісторыя суверэннай Беларусі}} 27 ліпеня 1990 года была прынята [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]], якой 25 жніўня 1991 года быў нададзены статус канстытуцыйнага закона. 25 жніўня 1991 года таксама была прынята пастанова «Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці Беларусі» у якой абвяшчалася палітычная і эканамічная незалежнасць краіны. У [[1991]] СССР спыніў існаванне, БССР была абвешчана Рэспублікай Беларусь. У 1994 годзе прынятая [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]], адбыліся першыя прэзідэнцкія выбары. 13 красавіка 1995 года Вярхоўны Савет XII-га склікання зацвердзіў правядзенне рэферэндуму і прызначыў яго на 14 мая 1995 года. У той жа час ідэя рэферэндуму выклікала непаразуменне з боку часткі грамадства і некаторых грамадскіх і палітычных арганізацый, часткі дэпутатаў Вярхоўнага Савета. 6 мая 1995 года [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] выступіла са зваротам да насельніцтва, падкрэсліваючы, што пытанне аб мове не можа выносіцца на рэферэндум<ref>Народная газета. — 1995. — № . — 6 мая. —С.</ref>. 14 мая 1995 года адбыўся рэспубліканскі рэферэндум. Удзел у галасаванні прынялі 64,8 % выбаршчыкаў. Па ўсіх пытаннях Прэзідэнт атрымаў большасць галасоў. Адначасова з рэферэндумам праходзілі выбары ў Вярхоўны Савет XIII-га склікання. Аднак у выніку нізкай яўкі выбаршчыкаў за два туры было абрана толькі 119 дэпутатаў, у той час як для правамоцнага складу новага Вярхоўнага Савета патрабавалася не менш 174 дэпутатаў (што складала 2/3 ад поўнага складу ў 260 чалавек). Такім чынам, атрымалася, што новы склад парламента не быў абраны. Склалася палітычная сітуацыя, якая паралізавала дзейнасць заканадаўчай улады. Пытанне было вырашана восенню 1995 года пасля таго, як каля 100 дэпутатаў Вярхоўнага Савета XII-га склікання сабраліся на вераснёўскую сесію, паколькі згодна з артыкулам 91 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994 года паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета захоўваліся да адкрыцця першай сесіі Вярхоўнага Савета новага склікання. 11 кастрычніка Канстытуцыйны Суд пацвердзіў паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета XII-склікання. 29 снежня 1995 года А. Лукашэнка выдаў распараджэнне № 259 «Аб выкананні нормаў і ўказаў прэзідэнта», згодна з якім «у мэтах забеспячэння палітычнай і эканамічнай стабільнасці чыноўнікі Савета Міністраў і іншых дзяржаўных устаноў да ўнясення змен у адпаведныя заканадаўчыя акты павінны забяспечваць безумоўнае выкананне нормаў і ўказаў прэзідэнта»<ref>Найноўшая гісторыя беларускага парламентарызму / В. Сіліцкі, П. Натчык, А. Зелімханаў [і інш.]. — Мн.: Аналітычны гурток, 2005. — С. 71.</ref>. 10 студзеня 1996 года Прэзідэнт накіраваў у Вярхоўны Савет праект закону «Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Канстытуцыю»<ref>Игнатищев, Р. Учись видеть ложь. — Мн. — Могилев, 1997. — С. 41.</ref> Аднак жаданне Прэзідэнта змяніць Асноўны Закон не знайшло падтрымкі ў парламенце і праект быў адхілены. 8 жніўня А. Лукашэнка накіраваў у Вярхоўны Савет ініцыятыву аб правядзенні другога Усенароднага рэферэндуму. 4 лістапада 1996 года Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь, усе рашэнні якога паводле закону з’яўляюцца абавязковымі і перагляду не падлягаюць, прыняў рашэнне аб неадпаведнасці артыкулу 78 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, у якім засведчана, што парадак правядзення рэспубліканскіх рэферэндумаў вызначаецца законам. На той момант у краіне законам не прадугледжваўся парадак змянення і дапаўнення Канстытуцыі праз рэферэндум. Такім правам быў надзелены выключна Вярхоўны Савет. Пасля гэтага вярхоўны Савет прыняў чарговую пастанову аб вынясенні на абавязковы рэферэндум толькі двух пытанняў — аб пераносе Дня Незалежнасці і аб выбарах кіраўнікоў мясцовых адміністрацый. Нягледзячы на рашэнне Канстытуцыйнага Суда, А. Лукашэнка ў парушэнне Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь і Закона «Аб народным галасаванні (рэферэндуме) у Рэспубліцы Беларусь» выдаў 5 лістапада 1996 года Указ № 455, у якім сам вызначыў парадак уступлення ў сілу рашэнняў рэспубліканскіх рэферэндумаў аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі, а 7 лістапада быў выдадзены Указ № 459 «Аб забеспячэнні канстытуцыйнага права грамадзян на ўдзел у рэферэндуме», згодна з якім характар рэферэндуму вызначаўся як абавязковы, а яго рашэнні канчатковымі. 11 лістапада 1996 года старшыня ЦВК [[В. Ганчар]] заявіў, што камісія не будзе выконваць прэзідэнцкі ўказ ад 7 лістапада і праводзіць рэферэндум па пытаннях, якія датычыліся новых рэдакцый канстытуцыйных праектаў. У 1994 годзе Прэзідэнтам быў абраны Аляксандр Лукашэнка. Ён утрымаў за сабой уладу і пасля выбараў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|2001]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|2006]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010,]] [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|2015]] гадоў, і пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|падзей 2020 года]]. == Сімволіка == {{main|Сцяг Беларусі|Герб Беларусі|Гімн Беларусі}} [[Файл:Coat_of_arms_of_Belarus_(2020).svg|thumb|left|150px|[[Герб Беларусі]], зацверджаны ў 1995 годзе (са зменамі, зацверджанымі ў 2020 годзе).]] У 1991 годзе былі прыняты дзяржаўныя сцяг ([[бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы]]) і герб («[[Пагоня]]»), але ў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|1995 годзе былі зменены]] на цяперашнія [[чырвона-зялёны сцяг]] і герб, асновай якому паслужыў герб БССР. Першыя згадкі пра герб тыпу «Пагоні» фіксуюцца пад XIII стагоддзе. Ён фігуруе як герб княжацкіх сямей, гарадоў, самога Вялікага Княства Літоўскага. Фарміраванне герба звязана з агульнахрысціянскай геральдычнай традыцыяй, па-першае, маляваць манарха конным вершнікам (што паказвала яго як абаронцу), а другое, вобразамі хрысціянскіх святых, у прыватнасці [[Георгій Перамаганосец|святога Георгія]]. У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкі перыяд]] Беларусі быў прысвоены сацыялістычны герб, які сімвалізаваў інтэрнацыяналізм і вяршэнства сялян і пралетарыяту. Музыка гімна Беларусі напісана [[Несцер Фёдаравіч Сакалоўскі|Н. Сакалоўскім]] для гімна Беларускай ССР 1955 года. Тэкст гэтага гімна, напісаны [[Міхась Клімковіч|М. Клімковічам]], перапрацаваны ў 2002 годзе [[Уладзімір Іванавіч Карызна|У. Карызнам]]. <gallery mode="packed"> Файл:Pahonia. Пагоня (1575).jpg|[[Пагоня|Герб «Пагоня»]], (гербоўнік 1575 года). Файл:Pahonia. Пагоня (1600).jpg|[[Пагоня|Герб «Пагоня»]], каля 1600 года. </gallery> <!--=== Дзяржаўны сцяг === {{main|Сцяг Беларусі}} === Дзяржаўны герб === {{main|Герб Беларусі}} === Дзяржаўны гімн === {{main|Гімн Беларусі}}--> == Дзяржаўны лад == {{main|Дзяржаўны лад Беларусі}} Рэспубліка Беларусь — [[унітарная дзяржава]], форма кіравання — [[прэзідэнцкая рэспубліка]]. [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] дэлегаваны заканадаўчыя паўнамоцтвы на выданне дэкрэтаў і ўказаў, якія маюць сілу закону. Прэзідэнт абіраецца непасрэдна грамадзянамі на 5-гадовы тэрмін. [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]] была прынята 15 сакавіка 1994 года на 13-й сесіі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] Рэспублікі Беларусь XII-га склікання. Набыла сілу 30 красавіка 1994 года з моманту яе апублікавання. 24 лістапада 1996 года Канстытуцыя была абноўлена і дапоўнена паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэферэндуму]]. Значная частка змен — пераразмеркаванне паўнамоцтваў на карысць выканаўчай улады і прэзідэнта, у прыватнасці. Сучасная рэдакцыя Канстытуцыі Рэспубліка Беларусь складаецца з прэамбулы, 9 раздзелаў, у якіх 8 глаў і 146 артыкулаў. 17 кастрычніка 2004 года на [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|рэферэндуме]] з Канстытуцыі было выключана палажэнне, якое абмяжоўвае права адной асобы абірацца прэзідэнтам больш за два тэрміны запар. Найвышэйшай заканадаўчай установай Беларусі ёсць [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які складаецца з [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]]. У Палаце прадстаўнікоў 110 [[дэпутат]]аў. Дэпутаты абіраюцца па [[Мажарытарная выбарчая сістэма|мажарытарнай сістэме]] прамым усеагульным галасаваннем. Савет Рэспублікі абіраецца мясцовымі Саветамі — ад кожнай вобласці і горада Мінска абіраюцца па 8 членаў Савета Рэспублікі. 8 членаў Савета прызначаюцца прэзідэнтам — усяго 64 чалавека. Тэрмін паўнамоцтваў Нацыянальнага сходу — 5 гады. Судовая ўлада ажыццяўляецца [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным Судом]], Вышэйшым Гаспадарчым Судом і [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйным судом]]. == Палітычныя партыі == {{main|Палітычныя партыі Беларусі}} На 2009 год у Беларусі афіцыйна зарэгістравана 15 палітычных партый<ref>{{ref-ru}} [http://minjust.by/ru/site_menu/about/struktura/obschestv/registr/politpart Сведения о политических партиях, зарегистрированных в Республике Беларусь // Министерство юстиции Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120120231757/http://minjust.by/ru/site_menu/about/struktura/obschestv/registr/politpart |date=20 студзеня 2012 }}</ref>, з іх у [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаце Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] IV склікання прадстаўленыя дзве: [[Камуністычная партыя Беларусі]] і [[Беларуская аграрная партыя]]. == Міжнароднае становішча і знешняя палітыка == {{main|Знешняя палітыка Беларусі}} [[Файл:Embassy of Belarus in Kyiv.jpeg|thumb|left|200px|Будынак пасольства Рэспублікі Беларусь у Кіеве.]] Дзяржава з’яўляецца членам-заснавальнікам [[ААН]], [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]], [[АДКБ]], [[Еўразійскі эканамічны саюз|Еўразійскага эканамічнага саюза]], [[Саюзная дзяржава Расіі і Беларусі|Саюзнай дзяржавы]], а таксама членам іншых міжнародных аб’яднанняў. На 2013 год Беларусь падтрымлівае дыпламатычныя адносіны са 173 дзяржавамі, у 51 з якіх адкрыта 48 пасольстваў, 2 пасольства/пастаянных прадстаўніцтвы пры міжнародных арганізацыях, 2 пастаянных прадстаўніцтвы пры міжнародных арганізацыях, 9 генеральных консульстваў і 1 консульства. За мяжой функцыянуе таксама 13 аддзяленняў пасольстваў Рэспублікі Беларусь.  Замежныя дзяржавы прадстаўлены ў Беларусі 43 пасольствамі, 3 аддзяленнямі пасольстваў, 1 гандлёвым, 28 консульскімі ўстановамі (уключаючы ганаровых консулаў); міжнародныя арганізацыі — 17 прадстаўніцтвамі. Па сумяшчальніцтву ў Беларусі акрэдытавана 85 замежных дыппрадстаўніцтваў. {{таксама}} [[Візавыя патрабаванні для грамадзян Беларусі]], [[Спіс дыпламатычных місій Беларусі]], [[Пашпарт грамадзяніна Беларусі]] == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Беларусі}} Рэспубліка Беларусь — унітарная рэспубліка, найбуйнейшая адміністрацыйная адзінка — вобласць. Рэспубліка Беларусь падзяляецца на 6 абласцей, вобласці падзяляюцца на раёны і гарады абласнога падпарадкавання. Агульны лік раёнаў ва ўсіх абласцях складае 118, а гарадоў абласнога падпарадкавання — 12. Горад [[Мінск]] з’яўляецца самастойнай адміністрацыйнай адзінкай, якая не ўваходзіць ні ў адну вобласць. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" width="100%" |+ !Вобласць||<small>Паштовы<br />індэкс</small>||class="unsortable"|<small>Дата<br />заснавання</small>||<small>Плошча<br />км²<br />(на 1.01.2012<!--<ref name="кадастр 2012"/>-->)</small>||<small>Насельніцтва<br />(на 1.01.2019<ref>[https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220-1.pdf Первые итоги переписи населения Республики Беларусь 2019 года] {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201021185940/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220-1.pdf |date=21 кастрычніка 2020 }}</ref>)</small>||<small>Адміністрацыйны цэнтр</small>||class="unsortable"|<small>Сцяг</small>||class="unsortable"|<small>Карта</small> |- | [[Брэсцкая вобласць]] | align=center | 224000 | <span style="display:none">18900703</span>[[4 снежня]] [[1939]] | align=right | <span style="display:none">0</span>32 786,44 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 379 456 | [[Брэст]] | [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|border|45px]] |rowspan="6" |<imagemap> Image:Subdivisions_of_Belarus.png|center|Адміністрацыйны падзел Рэспублікі Беларусь <br />(пры націску на намаляваную вобласць ажыццяўляецца пераход на адпаведны артыкул) poly 87 73 67 40 84 39 99 52 129 52 130 80 110 89 110 125 84 126 70 113 70 85 63 68 73 52 86 73 87 83 93 86 101 84 104 80 104 73 102 69 95 68 90 70 [[Мінская вобласць]] poly 7 157 8 137 0 130 11 119 15 114 28 114 31 108 40 108 40 112 50 105 54 94 67 96 68 113 82 122 90 135 89 156 53 144 23 146 [[Брэсцкая вобласць]] poly 90 157 91 136 86 131 90 124 110 126 136 109 137 96 163 97 170 105 180 136 164 140 157 165 [[Гомельская вобласць]] poly 15 114 11 74 36 72 50 63 64 39 75 51 67 66 70 95 55 93 44 111 33 107 28 114 [[Гродзенская вобласць]] poly 110 120 110 90 130 82 130 63 164 56 196 90 188 103 168 102 141 97 135 109 [[Магілёўская вобласць]] poly 67 37 73 15 102 0 149 11 158 21 163 54 130 63 130 52 101 52 [[Віцебская вобласць]] circle 97 79 10 [[Мінск]] desc none </imagemap> |- | [[Віцебская вобласць]] | align=center | 210000 | <span style="display:none">18461228</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>40 050,32 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 164 554 | [[Віцебск]] | [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|border|45px]] |- | [[Гомельская вобласць]] | align=center | 246000 | <span style="display:none">18191214</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>40 369,51 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 405 873 | [[Гомель]] | [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|border|45px]] |- | [[Гродзенская вобласць]] | align=center | 230000 | <span style="display:none">19590103</span>[[20 верасня]] [[1944]] | align=right | <span style="display:none">00 </span>25 126,98 | align=right | <span style="display:none">00 </span>1 036 529 | [[Гродна]] | [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|border|45px]] |- | [[Мінская вобласць]] | align=center | 220000 | <span style="display:none">18360615</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>39 894,75 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 432 480 | [[Мінск]] | [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|border|45px]] |- | [[Магілёўская вобласць]] | align=center | 212000 | <span style="display:none">19120214</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>29 068,63 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 049 326 | [[Магілёў]] | [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|border|45px]] |} У шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання і ў горадзе Мінску маецца падзел на гарадскія раёны. == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Беларусі}} === Дэмаграфічныя звесткі === [[Файл:Belarus population.svg|thumb|250px|Колькасць насельніцтва Беларусі ў 1960—2015 гг.]] Паводле «Дакладу аб развіцці чалавека» Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, па [[Індэкс развіцця чалавечага патэнцыялу|індэксе развіцця чалавечага патэнцыялу]] (ІРЧП) краіна знаходзіцца на [[Спіс краін паводле ІРЧП|65-ым месцы]] (2011 год)<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2011/11/09/ic_articles_116_175767/ Индекс человеческого развития Беларуси — не было бы ниже] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125070529/http://www.naviny.by/rubrics/society/2011/11/09/ic_articles_116_175767/ |date=25 студзеня 2012 }}</ref>. На снежань 2010 года па індэксе развіцця з улікам гендарнага фактару рэспубліка займае 52-е месца сярод 182 краін свету і першае месца ў СНД<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Belarus-zanimaet-pervoe-mesto-v-SNG-po-indeksu-razvitija-s-uchetom-gendernogo-faktora_i_533850.html Беларусь занимает первое место в СНГ по индексу развития с учетом гендерного фактора]</ref>. Самая вялікая этнічная група Беларусі (2009) — [[беларусы]] (83,73 %). Асноўныя этнічныя меншасці: [[рускія]] — 8,26 %, [[палякі]] — 3,1 %, [[украінцы]] — 1,67 %, [[яўрэі]] — 0,14 %, іншыя, а так сама людзі, што не пазначылі нацыянальнасць — 3,1 %<ref>{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/|title=Перепись населения 2009. Национальный состав Республики Беларусь. Том 3|publisher=Белстат|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129100521/http://belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/ |archivedate=29 лістапада 2014 }}</ref>. З 1993 года насельніцтва Беларусі ўстойліва скарачаецца. У 2003 годзе ў Беларусі жыло {{nobr|9898,6}} тыс. чалавек. У выніку перавышэння смяротнасці над нараджальнасцю насельніцтва краіны ў наступныя гады паменшылася. У Беларусі ў 2006 годзе нарадзіліся 96,4 тыс. дзяцей (на 5,9 тыс. больш у параўнанні з 2005 годам), памерлі 138,4 тыс. чалавек (на 3,5 тыс. чалавек менш, чым у 2005). Пры гэтым прыкметна зменшылася смяротнасць дзяцей ва ўзросце да 1 года — гэты паказчык знізіўся з 7,1 выпадкаў на 1000 народжаных за 2005 год да 6,2 выпадкаў на 1000 народжаных за 2006 год. За першы квартал 2007 года ў параўнанні з адпаведным перыядам 2006-га колькасць памерлых у краіне знізілася на 4,9 %. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center>'''10 буйнейшых гарадоў Беларусі''',<br />тыс. чал., 01.01.2017.[https://www.belta.by/society/view/chislennost-naselenija-v-15-gorodah-belarusi-prevyshaet-100-tys-256446-2017/]</center> ---- {| cellpadding=2 style="background:transparent;" |- | [[Мінск]] | align="right" | 1975 |- | [[Гомель]] | align="right" | 535 |- | [[Магілёў]] | align="right" | 380 |- | [[Віцебск]] | align="right" | 370 |- | [[Гродна]] | align="right" | 369 |- | [[Брэст]] | align="right" | 344 |- | [[Бабруйск]] | align="right" | 218 |- | [[Баранавічы]] | align="right" | 179 |- | [[Барысаў]] | align="right" | 143 |- | [[Пінск]] | align="right" | 138 |} </div> У 2007 годзе нараджальнасць склала (у разліку на тыс. жыхароў) 10,7, а смяротнасць — 13,7. Найбольшае значэнне натуральнага змяншэння насельніцтва адзначана ў Віцебскай вобласці, а ў сталіцы Беларусі каэфіцыент нараджальнасці быў прыкладна роўны каэфіцыенту смяротнасці. У 2008 нараджальнасць (у разліку на тыс. жыхароў) — 11,1, смяротнасць — 13,9, натуральнае змяншэнне насельніцтва — 2,8<ref>belstat.gov.by</ref>. Колькасць насельніцтва краіны складала (на 1 студзеня): * 2007 — {{nobr|9579,5}} тыс. чал. (за 2006 год зменшылася на 51 тыс. чалавек)<ref name="belstat1">{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/g/chislennost-naseleniya-po-oblastyam-i-g-minsku/|publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|title=Афіцыйная статыстыка па колькасці насельніцтва па абласцях і г. Мінску|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902005802/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/g/chislennost-naseleniya-po-oblastyam-i-g-minsku/ |archivedate=2 верасня 2017 }}</ref> * 2008 — {{nobr|9542,4}} тыс. чал. (за 2007 год зменшылася на 37,1 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2009 — {{nobr|9513,6}} тыс. чал. (за 2008 год зменшылася на 28,8 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2010 — {{nobr|9500}} тыс. чал. (за 2009 год зменшылася на 13,6 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2011 — {{nobr|9481,2}} тыс. чал. (за 2010 год зменшылася на 18,8 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2012 — {{nobr|9465,2}} тыс. чал. (за 2011 год зменшылася на 16 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2013 — {{nobr|9463,8}} тыс. чал. (за 2012 год зменшылася на 1,4 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2014 — {{nobr|9468,2}} тыс. чал. (за 2013 год павялічылася на 4,4 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2015 — {{nobr|9480,9}} тыс. чал. (за 2014 год павялічылася на 12,7 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2016 — {{nobr|9498,4}} тыс. чал. (за 2015 год павялічылася на 17,5 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2017 — {{nobr|9504,7}} тыс. чал. (за 2016 год павялічылася на 6,3 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2018 — {{nobr|9491,8}} тыс. чал. (за 2017 год зменшылася на 12,9 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2019 — {{nobr|9429,2}} тыс. чал. (за 2018 год зменшылася на 62,6 тыс. чалавек)<ref>{{Cite web |publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|title=Колькасць насельніцтва па абласцях і Мінску |url=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl.xlsx |access-date=29 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621225331/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl.xlsx |archive-date=21 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. * 2020 — {{nobr|9410,2}} тыс. чал. (за 2019 год зменшылася на 19 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by">{{Cite web |title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь |url=http://www.belstat.gov.by/by/ |access-date=6 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325210911/http://www.belstat.gov.by/by/ |archive-date=25 сакавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. * 2021 — {{nobr|9349,6}} тыс. чал. (за 2020 год зменшылася на 60,6 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by"/>. * 2022 — {{nobr|9255,5}} тыс. чал. (за 2021 год зменшылася на 94,1 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by"/>. Колькасць насельніцтва ў 14 гарадах Беларусі перасягае 100 тыс. чалавек. У Мінску на 1 снежня 2009 года налічваліся 1 млн 856,4 тыс. жыхароў. На другім месцы — Гомель (484,5 тыс.), на трэцім — Магілёў (370,6 тыс.). Далей ідуць іншыя абласныя цэнтры: Віцебск (346,2 тыс.), Гродна (325,8 тыс.) і Брэст (314,8 тыс.). У [[Бабруйск]]у на 1 студзеня гэтага года пражывалі 218,4 тыс. чалавек, [[Баранавічы|Баранавічах]] — 168,3 тыс., [[Барысаў|Барысаве]] — 149,8 тыс., [[Пінск]]у — 130,4 тыс., [[Орша|Оршы]] — 122,6 тыс., [[Мазыр]]ы — 111,9 тыс., [[Салігорск]]у — 101,1 тыс., [[Наваполацк]]у — 100,6 тыс. чалавек<ref>{{Cite web |title=Колькасць насельніцтва ў 14 гарадах Беларусі перасягае 100 тыс. чалавек |publisher=[[Звязда]] |date=15 мая 2008 |url=http://zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=12118&idate=2008-05-15 |access-date=19 мая 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727052421/http://zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=12118&idate=2008-05-15 |archive-date=27 ліпеня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Шчыльнасць насельніцтва ў сярэднім па краіне складае 45,2 чал./км² (даныя на 1 красавіка 2020 г. з улікам вынікаў перапісу насельніцтва 2019 г.). === Рэлігія === [[Файл:Полацак, Спаса-Еўфрасіньнеўскі манастыр.jpg|злева|thumb|220x220px|[[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] у Полацку.]] {{main|Рэлігія ў Беларусі}} Паводле ацэнак, 60-70 % жыхароў Беларусі лічаць сябе [[Праваслаўе|праваслаўнымі]], 15-20 % — [[Рымска-Каталіцкая Царква|рыма-каталікамі]], 5-10 % — [[Пратэстанцтва|пратэстантамі]], [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|грэка-каталікамі (уніятамі)]]. Пашыраны [[атэізм]]. {{main|Канфесіянальная гісторыя Беларусі}} [[Файл:Shklovsky idol.jpg|thumb|130px|[[Шклоўскі ідал]], каменная фігура невядомага [[Язычніцтва|язычніцкага]] бога, зроблена прыкладна ў 10-13 стагоддзях.]] [[Файл:Eŭfrasińnia Połackaja. Эўфрасіньня Полацкая (1859).jpg|злева|thumb|180px|[[Еўфрасіння Полацкая]], манахіня і асветніца, прылічана праваслаўнай царквой да ліку святых.]] [[Файл:Mikołaj Radziwiłł Czarny.JPG|thumb|160px|[[Мікалай Радзівіл Чорны]], з імем якога звязаны распаўсюд [[Пратэстанцтва|пратэстанцкай веры]] ў Беларусі.]] У старажытнасці насельніцтва Беларусі было [[Язычніцтва|язычніцкім]]. Археолагі знайшлі ў гарадзішчах [[Мілаградская культура|Мілаградскай культуры]] каля 100 фігурак жывёл, у тым ліку фігуркі каня, сабакі, каровы. На гарадзішчы Падгор’е знойдзена фігурка бабра. На старажытным могільніку ў Лоеўскім раёне ([[Зарубінецкая культура]]) былі знойдзены рытуальныя пахаванні [[Сабака свойскі|сабакі]], [[казулі]], [[Карова|каровы]]. Гэта сведчыць ад распаўсюдзе першабытных верванняў аб тым, быццам багі і духі маюць жывёльнае аблічча. У [[Сярэдневякоўе|Сярэднявякоўі]] сфарміраваўся культ багоў у чалавечым абліччы. Іх ушаноўвалі ў капішчах. У летапісах і фальклоры знойдзены сляды культу такіх багоў, як [[Ярыла]], [[Вялес]], [[Мокаш]], [[Пярун]] і інш. Язычніцкія рытуалы захаваліся ў беларускай культуры і па сёння, у выглядзе народных свят ([[Купалле]], [[Каляды]], [[Русалле]], [[Дзяды]], [[Грамніцы]], [[Саракі]], [[Юр’еў дзень (вясенні)|Юр’е]], [[Дажынкі]]) і абрадаў ([[Пахаванне стралы]], [[Гуканне вясны]], [[Пахаванне Дзеда]], [[Ваджэнне Куста]]). У Х—ХІ стагоддзях на Беларусі пашыраецца хрысціянства. Адным з першых хрысціцеляў быў ісландскі вандроўнік [[Торвальд Кодрансан]]. Па Беларусі распаўсюджваецца [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўе]]. Пазней у заходнія рэгіёны з [[Польшча|Польшчы]] прыходзіць [[каталіцтва]]. У 16 стагоддзі распачынаецца [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыя]]: многія адукаваныя людзі прымаюць [[Пратэстанцтва|пратэстантызм]], перакладаюць [[Біблія|Біблію]] на старабеларускую мову (дагэтуль яна была толькі на стараславянскай мове, якую разумелі толькі вузкія колы людзей). У 1596 годзе падпісана [[Берасцейская унія]], узнікае [[Уніяцтва|ўніяцкая царква]]. Дыяспары беларускіх татар і яўрэяў будуюць тут мячэці і сінагогі. Пад канец XVIII стагоддзя 70 % насельніцтва належала да [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|ўніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы]], 15 % былі каталікамі [[Рымскі абрад|рымскага абраду]], 7 % — [[Іўдаізм|іўдзеямі]] і толькі 6 % — [[Праваслаўе|праваслаўнымі]]. Аднак [[Полацкі царкоўны сабор|у 1839 годзе ўніяцкая царква была скасавана і далучана]] да Грэка-Рускай Праваслаўнай Царквы, праз што ў праваслаўе перайшло больш за 1,6 млн чалавек. У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі час]] пачынаецца жорстая барацьба з рэлігіяй: улада забараняе людзям спраўляць абрады, разбурае цэрквы, прымусова і агрэсіўна насаджвае [[Атэізм у Беларусі|атэізм]]. Знішчаюцца не толькі хрысціянскія святыні, але спальваюцца свяшчэнныя дрэвы, затоптваюцца сакральныя крыніцы, разбіваюцца валуны, культ якіх захаваўся яшчэ з язычніцкіх часоў. У канцы 1980-х гадоў дзяржава адмаўляецца ад пераследу рэлігіі. Пачынаюць аднаўляцца цэрквы, расце колькасць вернікаў. У 2000-х гадах у Беларусі, як і ва ўсім свеце, пашыраецца цікавасць да старажытных, дахрысціянскіх вераванняў. Узнікае [[неапаганства]], яго прыхільнікі займаюцца рэканструкцыяй язычніцкіх абрадаў, святаў, светапогляду. <gallery mode="packed"> Файл:Гродно Костел Фарный 01.jpg|Каталіцкі [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя]]. Файл:Wolpa Synagogue Poland 1920.jpg|[[Воўпаўская сінагога]], 1920 г., спалена нацыстамі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]). Файл:Navahrudak Mosque.JPG|[[Навагрудская мячэць]], пабудавана [[Беларускія татары|беларускімі татарамі]] ў 1855 годзе. </gallery> === Мовы === {{main|Мовы Беларусі|Беларуская мова}} {{seealso|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Кітаб.jpg|thumb|right|200px|[[Кітабы|Кітаб]] (літаратурны помнік [[беларускія татары|беларускіх татар]]), напісаны [[беларускі лацінскі алфавіт|арабскімі літарамі]] на [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]], 18 стагоддзе).]] [[Файл:Materiały bibliograficzne z zakresu literatury białoruskiej.jpg|thumb|right|200px|[[Ян Баршчэўскі]], выданне на [[Беларуская лацінка|беларускай лацінцы]].]] {|class="table" style="text-align:center" |- | width="47%"|[[Файл:BelarusNativeLanguages2009.PNG|thumb|270px|Родная мова насельніцтва ў раёнах і<br>гарсаветах Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| | width="47%"|[[Файл:BelarusHomeLanguages2009.PNG|thumb|270px|Мова зносін насельніцтва ў раёнах і<br>гарсаветах Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| |} {|class="table" style="text-align:center" |- | width="47%"|[[Файл:BelarusianAsNativeLnaguage2009rural.PNG|thumb|270px|Беларуская мова як родная ў сельскай мясцовасці раёнаў і гарсаветаў Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| | width="47%"|[[Файл:BelarusianAsNativeLnaguage2009urban.PNG|thumb|270px|Беларуская мова як родная ў гарадской мясцовасці раёнаў і гарсаветаў Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| |} [[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах, гарадах і гарсаветах Беларусі паводле перапісаў 2009 і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў.]] [[Файл:ЗСО-Білоруською-2010—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў у класах з беларускай мовай навучання ў дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі паміж 2010/11 і 2025/26 навучальнымі гадамі.]] Паводле артыкула 17 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь дзяржаўныя мовы Беларусі — [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]<ref>{{cite web|url=http://etalonline.by/?type=text&regnum=v19402875#load_text_none_1_|title=Канстытуцыя РБ. Артыкул 17|lang=ru|access-date=2015-01-13|archive-date=3 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203204434/http://etalonline.by/?type=text&regnum=V19402875#load_text_none_1_|url-status=dead}}</ref>. Беларуская мова была адзінай дзяржаўнай мовай Рэспублікі Беларусь з 1991 (т. б. пасля атрымання незалежнасці) да 1995 года. Для рускай быў вызначаны статус «мовы міжнародных зносін». Пасля прыходу да ўлады [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] з яго прапановы быў праведзены [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндум]], па выніках якога прынялі іншую дзяржаўную сімволіку і рускую мову як другую дзяржаўную. Легітымнасць рэферэндуму некаторымі грамадзянамі і беларускімі палітычнымі партыямі аспрэчваецца<ref name="svab1995">https://www.svaboda.org/a/24100070.html</ref>. Афіцыйна, рэферэндум абвясціў поўную роўнасць беларускай і рускай моў на дзяржаўным узроўні. Але наданне рускай мове такога статусу прывяло да моцнага скарачэння ўжывання беларускай мовы і ў паўсядзённым жыцці, і ў афіцыйных дакументах. Абедзве дзяржаўныя мовы вывучаюць дзеці ў школах як абавязковыя прадметы. Тым часам незалежныя выданні адзначаюць штогадовае памяншэнне колькасці дзяцей, якія вучацца ў школах па беларускамоўных праграмах<ref>https://nashaniva.by/?c=ar&i=191559</ref>. Афіцыйныя асобы (у тым ліку і Лукашэнка) выступаюць амаль выключна па-руску. Паводле перапісу насельніцтва 2009 года, большая колькасць (53 %) насельніцтва пазначылі [[родная мова|роднай мовай]] беларускую, пры гэтым толькі 23 % заявілі, што карыстаюцца ёй у паўсядзённым жыцці (у параўнанні з 1999 годам, дзе беларускую як родную пазначылі 73 %). Заняпад беларускай мовы і дамінаванне рускай у краіне ёсць наступствамі працяглай палітыкі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі Беларусі]] і дыскрымінацыі беларускамоўнага насельніцтва, якая праводзілася ў часы Расійскай імперыі<ref>Швед В. [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm Эвалюцыя расійскай урадавай палітыкі адносна земляў Беларусі (1772—1863 г.)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020160251/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm |date=2015-10-20 }} // Гістарычны Альманах. Том 7, 2002</ref><ref>Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі. — Мінск,1940. — Т. 2. — 938 с.</ref><ref>''[[Миллер, Алексей Ильич|Миллер А. И.]]'' Планы властей по усилению русского ассимиляторского потенциала в Западном крае // [http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm «Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIX века)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100214003533/http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm|date=14 лютага 2010}}. СПб: Алетейя, 2000.</ref>, Савецкага Саюза<ref>Русіфікацыя // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.6. Кн.1. — Мн., 2001. С. 136</ref><ref>Jacob Ornstein. Soviet Language Policy: Theory and Practice//The Slavic and East European Journal. — Vol. 3. — No. 1 (Spring 1959). — P. 13.</ref><ref>Мікуліч Т. М. Мова і этнічная самасвядомасць. Мн., 1996. С. 96</ref> і пасля абвяшчэння незалежнасці Беларусі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|url=https://globalbar.se/2023/10/research-belarusian-speaking-citizens-face-discrimination/ |title=Research: Belarusian-speaking citizens face discrimination |date=21 кастрычніка 2023 |lang=en}}</ref><ref>''[https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ Vadzim Smok] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201101094557/https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ |date=1 лістапада 2020 }}''. [https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf Belarusian Identity: the Impact of Lukashenka’s Rule] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418120332/https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf |date=18 красавіка 2021 }} // ''Analytical Paper.'' Ostrogorski Centre, BelarusDigest, 9 December 2013</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/issledovanie-tolko-15-belorusov-citaut-knigi-na-rodnom-azyke/a-67766731 |title=Только 15 % белорусов читают книги на родном языке |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=21 снежня 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |title=Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. |access-date=5 чэрвеня 2024 |archive-date=24 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924220713/http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |url-status=dead }}</ref>. У 2018/19 навучальным годзе ў Беларусі вучыліся па-беларуску толькі 9,7 % вучняў першых класаў<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=235098 Цвёрдая русіфікацыя. Доля беларускамоўных першакласнікаў упершыню склала менш за 10 %] // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», 7 жніўня 2019</ref>. Папулярызацыяй беларускай мовы да 2020 года займаліся такія грамадскія арганізацыі, як [[Мова нанова]], [[Кінаконг]], [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]], [[Арт Сядзіба]] і іншыя. Афіцыйна выкарыстоўваецца беларускі кірылічны правапіс, рэгламентаваны [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|правіламі]]. У [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] абласцях, дзе жыве шмат [[Палякі|палякаў]], распаўсюджана [[Польская мова ў Беларусі|польская мова]]. У [[Гродна|Гродне]] і [[Ваўкавыск]]у ёсць польскамоўныя школы. У [[Рымдзюны|Рымдзюнах]] таксама была школа з навучаннем на [[літоўская мова|літоўскай мове]]<ref>https://by.mfa.lt/by/by/news/rjymdzyunskaaa-saarednaaaa-schkola-adznachjyla-20-gadobjy-yuvlej {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190212234110/https://by.mfa.lt/by/by/news/rjymdzyunskaaa-saarednaaaa-schkola-adznachjyla-20-gadobjy-yuvlej |date=12 лютага 2019 }}</ref>, у 2022 годзе яна закрыта ўладамі Беларусі<ref>https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=36002&p_k=1&p_t=282373</ref>. Паводле даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у 2024/25 навучальным годзе з 1 080 159 вучняў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі Беларусі 88 885 або 8,23 % навучаліся на беларускай мове (у [[Мінская вобласць #Моўны склад|Мінскай вобласці]] — 16,17 %, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] — 13,11 %, у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] — 8,63 %, у [[Гомельская вобласць #Моўны склад|Гомельскай]] — 7,17 %, у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] — 6,60 %, у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] — 4,67 %, у горадзе [[Мінск]] — 1,91 %), тады як на рускай — 991 274 або 91,77 % вучняў (у горадзе Мінск — 98,09 %, у Віцебскай вобласці — 95,33 %, у Магілёўскай — 93,40 %, Гомельскай — 92,83 %, у Гродзенскай — 91,37 %, у Брэсцкай — 86,89 %, у Мінскай — 83,83 %)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33413316.html|title=Усяго 8 адсоткаў. За 10 гадоў школьнікаў, якія вучацца па-беларуску, паменела на траціну|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2025-05-14|lang=be-tarask}}</ref><ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 Численность учащихся в дневных учреждениях общего среднего образования по языку обучения по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250926200219/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 |date=26 верасня 2025 }} — [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Беларусі}} [[Файл:Image-Belarusion GDP grow (1995-~2008).png|thumb|300px|Тэмп роста ВУП з 1995 па 2007 і ацэнка на 2008 (у працэнтах).]] Эканоміка Беларусі — сацыяльна-рыначная. Аднак, на думку некаторых навукоўцаў, гаспадарка Беларусі з’яўляецца [[планавая эканоміка|планавай]]<ref>[[Міхаіл Марыніч]]. [http://www.zbsb.org/n2/1443_11.shtml Трансфармацыйныя задачы Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090113212923/http://www.zbsb.org/n2/1443_11.shtml |date=13 студзеня 2009 }}// [[Згуртаванне беларусаў свету "Бацькаўшчына"]]. [[10 чэрвеня]] [[2007]]</ref>, або [[камандная эканоміка|адміністрацыйна-каманднай]]<ref>Ігар Шчучэнка. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=31320 Выйсце з крызісу — далейшае рэфармаванне ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825212252/http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=31320 |date=25 жніўня 2011 }}// [[Звязда]]. [[21 сакавіка]] [[2009]]</ref>. Тэмпы павелічэння ВУП у 2005 годзе склалі 9,2 %, [[інфляцыя]] — 8 %. У першым паўгоддзі 2006 тэмпы павелічэння ВУП склалі 10,1 %, прамысловай вытворчасці — 12,6 %. Аб’ём ВУП у 2008 годзе павялічыўся ў параўнанні з 2007 на 10 %. Удзельная вага ў ВУП дабаўленай вартасці прамысловасці склала 28,1 %, сельскай гаспадаркі — 8,4 %, будаўніцтва — 9,4 %, транспарту і сувязі — 8 %, гандлю і грамадскага харчавання — 10,6 %.<ref>https://web.archive.org/web/20090129085428/http://belstat.gov.by/homep/ru/news/news87.php</ref> У сакавіку 2011 года ў Беларусі пачаўся [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|валютна-фінансавы крызіс]]. У выніку крызісу дэвальвацыя [[Беларускі рубель|беларускага рубля]] ў адносінах да долара з пачатку года склала 189 %<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2011/10/20/ic_media_infografic_114_4103/ Беларускі рубель — сусветны лідар па дэвальвацыях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130218095010/http://naviny.by/rubrics/finance/2011/10/20/ic_media_infografic_114_4103/ |date=18 лютага 2013 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (20 кастрычніка 2011)</ref>, інфляцыя за студзень—кастрычнік дасягнула 88,7 % (у тым ліку кошты на харчовыя тавары выраслі на 103,6 %)<ref>[https://web.archive.org/web/20120408220824/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/prices_october_11.php Пра змену коштаў у кастрычніку 2011 г.] Прэс-рэліз Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь (9 лістапада 2011)</ref>, заработная плата зменшылася з $ 527 да $ 220—260<ref>[http://naviny.by/rubrics/economic/2011/09/19/ic_articles_113_175159/ Бядней за беларусаў у СНД толькі таджыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121118054014/http://naviny.by/rubrics/economic/2011/09/19/ic_articles_113_175159/ |date=18 лістапада 2012 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (19 верасня 2011)</ref><ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=62144 Сярэдні заробак у верасні дасягнуў 2,26 мільёна рублёў], ''[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]''</ref>. === Грашовая сістэма === {{main|Беларускі рубель}} Белару́скі рубе́ль (код ISO — BYN, да 2016 года — BYR, да 2000 года — BYB) — афіцыйная валюта Рэспублікі Беларусь. Скарачаецца як Br. 1 беларускі рубель дзеліцца на 100 капеек. У хаджэнні банкноты наміналам 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 рублёў і манеты 1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек, 1, 2 рублі. === Банкаўская сістэма === {{main|Банкаўская сістэма Беларусі}} Банкаўская сістэма Рэспублікі Беларусь як незалежнай дзяржавы пачала складвацца ў 1991 годзе. Складаецца яна з двух узроўняў: [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Беларусі]] і камерцыйных банкаў. === Сельская гаспадарка === {{main|Сельская гаспадарка Беларусі}} Адной з прыярытэтных галін эканомікі з’яўляецца сельская гаспадарка. У Беларусі вырошчваюцца збожжавыя (ячмень, жыта, авёс, пшаніца, трыцікале, кукуруза), кармавыя культуры, цукровыя буракі, лён, рапс, [[бульба]]. Жывёлагадоўля мае малочна-мясны кірунак. Беларусь з’яўляецца буйным экспарцёрам малочнай прадукцыі на сусветны рынак: пры вытворчасці 1 % агульнасусветнага вырабу малака на Беларусь у агульным аб’ёме сусветных паставак маслу прыходзіцца 11 %, сыру — 5,7 % (2009). === Прамысловая вытворчасць === {{main|Прамысловасць Беларусі}} [[Файл:BelAZ haul truck.jpg|thumb|Вялікагрузны самазвал [[БелАЗ]].]] Асноўныя галіны прамысловасці Беларусі — машынабудаванне, металаапрацоўка, хімічная і нафтахімічная. Таксама развіты электраэнергетыка, лёгкая, харчовая, лясная і дрэваапрацоўчая прамысловасць. Беларуская прамысловасць з’яўляецца экспартна-арыентаванай. Асноўныя экспартныя пазіцыі — нафтапрадукты ([[ААТ Нафтан|Нафтан]], [[Мазырскае НПА]]), грузавыя аўтамабілі і аўтобусы ([[МАЗ]], [[БелАЗ]]), трактары ([[МТЗ]]), тэлевізары ([[Гарызонт]], [[Віцязь (прадпрыемства)|Віцязь]]), халадзільнікі ([[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]), хімічныя валокны і ніці ([[Палімір]]), калійныя ўгнаенні ([[Беларуськалій]]), прадукцыя тэкстыльнай і лёгкай прамысловасці. Краіна мае прадпрыемствы па вытворчасці [[Лекавыя прэпараты|лекавых прэпаратаў]] і медыцынскай тэхніцы. === IT-тэхналогіі === {{актуальнасць|2020 год}} [[Файл:Rakuten Viber logo 2020.svg|thumb|злева|200px|Лагатып кампаніі [[Viber]].]] [[Файл:Effective Programming for America logo.svg|thumb|160px|Лагатып кампаніі [[EPAM Systems]].]] У Беларусі дынамічна развіваецца [[Інфармацыйныя тэхналогіі|IT]]-сектар. Шэраг IT-кампаній з сусветным імем былі заснаваныя беларускімі бізнэсоўцамі. Фірму ''[[EPAM Systems]]'' заснавалі беларусы [[Аркадзь Добкін]] і Леанід Лознер, сёння яна з’яўляецца рэзідэнтам [[Беларускі парк высокіх тэхналогій|Парка высокіх тэхналогій]]. Адзін са стваральнікаў праграмы ''[[Viber]]'' — беларус{{крыніца?}} {{нп5|Ігар Магазіннік||en|Igor Magazinnik}}. Цэнтры распрацоўкі праграмы месцяцца ў [[Ізраіль|Ізраілі]] і Беларусі ([[Брэст]], [[Мінск]]). [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы|Віктар Кіслы]], заснавальнік і лідар кампаніі [[Wargaming.net]], стаў першым афіцыйным мільярдэрам Беларусі. Сёння адзін з офісаў фірмы знаходзіцца ў Мінску. === Энергетыка === {{main|Энергетыка Беларусі}} Беларусь не валодае значнымі ўласнымі [[паліўна-энергетычныя рэсурсы|паліўна-энергетычнымі рэсурсамі]] (ПЭР). За кошт уласных ПЭР пакрываецца толькі 15 % патрэб краіны (2007), астатнія 85 % імпартуюцца — у асноўным з [[Расія|Расіі]]. Асноўная частка электраэнергіі выпрацоўваецца на ЦЭС. Да 2020 года плануецца будаўніцтва гідраэлектрастанцый магутнасцю каля 200 МВт. Таксама да 2020 года прадугледжана стварэнне да 300 МВт магутнасцяў на ветраэнергаўстаноўках з выпрацоўкай да 500 млн кВт*г<ref>Стратегии развития… 2011—2015 годы.</ref>. Будуецца [[Беларуская АЭС]]. === Міжнародны гандаль === Асноўнымі знешнегандлёвымі партнёрамі Беларусі з’яўляюцца Расія і [[Еўрапейскі саюз|ЕС]]. Па выніках 2006 у краіны ЕС было экспартавана 45,5 % прадукцыі, у Расію — 43,6 %. Акрамя Расіі экспарт у вялікіх аб’ёмах адбываўся ў [[Нідэрланды]] — 17,7 %, [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] — 7,5 %, [[Украіна|Украіну]] — 6,3 %, [[Польшча|Польшчу]] — 5,2 %, [[Германія|Германію]] — 3,8 %. Большая частка імпарту (58,6 %) ажыццяўлялася з Расіі; іншыя важнейшыя партнёры: Германія — 7,5 %, Украіна — 6,3 %, Польшча — 3,4 %, [[Кітай]] — 2,5 %. У імпарце пераважалі: паліва і мінеральная сыравіна (33,4 %), машыны і абсталяванне (16,1 %), металы і вырабы з іх (11,7 %). Увогуле, тавараабарот (каля $ 50 млрд) адбываўся больш як са 140 краінамі. Аб’ём імпарту (каля $ 29 млрд) быў большы за аб’ём экспарту (каля $ 22 млрд). Асноўнымі гандлёвымі партнёрамі краіны ў I паўгоддзі 2012 г. з’яўляліся: Расія — 46,3 % ад усяго аб’ёму знешнегандлёвага абароту, Нідэрланды — 11,6 %, Украіна — 7,5 %, [[Латвія]] — 5,4 %, Германія — 4,1 %, Кітай — 2,5 %, Польшча — 2,3 %, [[Літва]] і [[Італія]] — па 1,7 %, [[Бразілія]] — 1,2 %. У імпарце пераважалі нафта і нафтапрадукты, прыродны газ, таксама імпартаваліся чорныя металы і вырабы з іх, легкавыя аўтамабілі, рухавікі ўнутранага згарання і інш. Аснову экспарту склалі нафтапрадукты і калійныя ўгнаенні, таксама экспартаваліся малочныя прадукты, грузавыя аўтамабілі, трактары і інш.<ref>{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/foreign_trade.php |title=Архіўная копія |access-date=30 лістапада 2012 |archive-date=10 снежня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121210183155/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/foreign_trade.php |url-status=dead }}</ref>. === Турызм === {{main|Турызм у Беларусі}} [[Файл:Mir castle in spring.JPG|thumb|300px|[[Мірскі замак]], адзін з найболей папулярных турыстычных аб’ектаў Беларусі. Пабудаваны ў каля 1506—1510 гг.]] [[Файл:Мірскі замак. Спадчына вякоў 49.jpg|злева|thumb|200px|Рыцарскі фестываль «Спадчына вякоў» у [[Мірскі замак|Мірскім замку]].]] На тэрыторыі Беларусі, з яе старажытнай і багатай гісторыяй ды самабытнай культурай, размешчана значная колькасць гістарычных гарадоў: [[Навагрудак]] — першая сталіца [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Полацк]] — сталіца [[Полацкае княства|Полацкага княства]], [[Тураў]] і [[Гродна]] — цэнтры славянскіх княстваў IX—XII стагоддзяў, [[Мсціслаў]] — цэнтр буйнога [[Мсціслаўскае ваяводства|ваяводства]] ХVІ стагоддзя. У шматлікіх гарадах захаваліся старадаўнія храмы і манастыры, палацы і [[Замкі Беларусі|замкі]], [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|каштоўныя гістарычныя і культурныя помнікі]]<ref name="Эканоміка"/>. Рынак турызму з’яўляецца дынамічнай галіной беларускай эканомікі. Сярэднегадавы абарот рынку турпаслуг на працягу апошніх трох гадоў<!--2012-2014??--> перавышае $ 20 млн і павялічваецца штогод на 8 %. Прыбытковасць арганізацыі [[турбізнес]]у, паводле афіцыйных даных, складае ў залежнасці ад стану кан’юнктуры рынку 10—20 % гадавых. Расходы на арганізацыю турызму складаюць звыш $ 18 млн. Гадавая выручка на аднаго занятага ў сферы турызму складае $ 6—8 тыс. У сферы турызму занята больш за 3,6 тыс. чалавек. У Беларусі каля 500 фірмаў маюць права займацца турысцкай дзейнасцю. 86 % з іх знаходзяцца ў прыватнай уласнасці<ref name="Эканоміка"/>. Больш 250 [[гасцініца|гасцініц]] адначасова могуць прыняць 30 тыс. прыезджых. У распараджэнні турыстаў 14 турысцкіх гасцініц (больш за 6,5 тыс. месцаў), 9 [[турбаза|турбаз]] і [[кемпінг]]аў (4,3 тыс. месцаў)<ref name="Эканоміка"/>. У Беларусі з мэтай рацыянальнага выкарыстання сферай турызму нацыянальнай культурнай спадчыны і найбольш каштоўных прыродных комплексаў распрацавана Дзяржаўная інвестыцыйная праграма адраджэння гісторыка-культурнай і прыроднай спадчыны рэспублікі «[[Залатое кольца Беларусі]]», праектам якой прадугледжваецца стварэнне шматкропкавай спецыяльнай эканамічнай зоны турыстычна-рэкрэацыйнага тыпу<ref name="Эканоміка"/>. У Беларусі шырокую вядомасць набыў [[паляўнічы турызм|паляўнічы]] і [[рыбалоўны турызм]]. На тэрыторыі паляўнічагаспадарак маецца магчымасць арганізацыі камерцыйных паляўнічых тураў з гарантыяй на разнастайныя віды [[дзічына|дзічыны]]<ref name="Эканоміка"/>. === Транспарт === 28 ліпеня 1939 года Вярхоўны Савет БССР прыняў закон «Аб арганізацыі Народнага камісарыята аўтамабільнага транспарту БССР». Менавіта з гэтага моманту пачалося станаўленне аўтатранспарту агульнага карыстання рэспублікі, афармленне яго ў самастойную галіну. На Беларусі найбольшае значэнне мае чыгуначны, аўтамабільны, трубаправодны транспарт. Працягласць чыгуначных шляхоў — 5512 км, у т. л. электрыфікаваных — 897 км. [[Аўтамабільная дарога|Аўтамабільных дарог]] — 86,6 тыс. км, у т. л. з цвёрдым пакрыццём — 74,3 тыс. км. Агульная працягласць [[нафтаправод]]аў — 2984 км, нафтапрадуктаправодаў — 1107 км, [[газаправод]]аў — 7421 км<ref name="Эканоміка">[http://www.belta.by/ru/articles/all_belarus/Ekonomika_i_271.html Эканоміка] // Дасье [[БЕЛТА]]</ref>. === Водны транспарт === У сістэме воднага транспарту працуюць 10 рачных партоў (Бабруйск, Брэст, Гомель, Мікашэвічы, Магілёў, Мазыр, Пінск, Рэчыца, Віцебск, Гродна), 4 прадпрыемствы водных шляхоў (Гомель, Пінск, Мазыр, Бабруйск), якія абслугоўваюць водныя шляхі на рэках Дняпро, Бярэзіна, Сож, Прыпяць, Заходняя Дзвіна, Нёман, Мухавец і Днепра-Бугскім канале. Будаўніцтва і рамонт суднаў ажыццяўляюцца на Пінскім суднабудаўніча-суднарамонтным заводзе. === Паветраны транспарт === Паветраны транспарт Рэспублікі Беларусь уяўляе сабой комплекс прадпрыемстваў, арганізацый, якія ажыццяўляюць перавозку пасажыраў і грузаў па паветры як у рэспубліцы, такі за яе межамі. Усе яны з’яўляюцца дзяржаўнымі ўстановамі і арганізацыйна ўваходзяць у [[Дэпартамент па авіяцыі Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]]. У яго склад уваходзяць прадпрыемствы і арганізацыі: Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Нацыянальная авіякампанія „[[Белавія]]“»; Адкрытае акцыянернае таварыства «Авіякампанія [[ТрансАвіяЭкспарт]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Авіякампанія Гродна]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Нацыянальны аэрапорт Мінск]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства па аэранавігацыйнае абслугоўванні паветранага руху «[[Белаэранавігацыя]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Мінскі авіярамонтны завод»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Інфармацыйна-вылічальны цэнтр авіяцыі»; [[Мінскі дзяржаўны вышэйшы авіяцыйны каледж]]. === Сувязь і камунікацыі === У краіне налічваецца 4,4 млн (2014) карыстальнікаў стацыянарных тэлефонных апаратаў, 11,1 млн (на пачатак 2014 года) мабільнай сувязі. Колькасць абанентаў сеткі Інтэрнэт у Беларусі на пачатак 2014 года склала 9,4 млн<ref name="Эканоміка"/>. {{у планах}} {{таксама}} * [[Інтэрнэт у Беларусі]], * [[Байнэт]], * [[.by]], * [[Белпошта]]. === Рэйтынг самых паспяховых і ўплывовых бізнесменаў Беларусі === * [http://ej.by/rating/business2011/ Топ-2011 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161113181017/http://ej.by/rating/business2011/ |date=13 лістапада 2016 }}, * [http://www.ej.by/rating/business2013/ Топ-2013 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161202094421/http://ej.by/rating/business2013/ |date=2 снежня 2016 }}, * [http://ej.by/rating/business2016/ Топ-2016 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170330042858/https://ej.by/rating/business2016/ |date=30 сакавіка 2017 }}, * [https://ej.by/rating/business2017// Топ-2017 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170624185224/https://ej.by/rating/business2017/ |date=24 чэрвеня 2017 }}. == Культура і грамадства == [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|170px|thumb|[[Беларускі арнамент]], якім аздаблялі адзенне ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]].]] [[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum 3.jpg|злева|170px|thumb|[[Слуцкі пояс]], адзін з сімвалаў беларускай культуры, побач з [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|ІІІ Статутам ВКЛ]].]] Беларуская культура налічвае тысячы гадоў гісторыі. Яна пачалася з першабытнага мастацтва (фігуркі коней, кароў, сабак, птушак), трансфармавалася ў мастацтва Сярэднявечча з яго [[Беларускі іканапіс|іканапісам]] і каменнымі храмамі. У 14-17 стагоддзях тут будуюцца [[Замкі Беларусі|замкі]], а зліццё еўрапейскіх, праваслаўных і старажытных народных стыляў стварае ўнікальныя, непаўторныя архітэктурныя, музычныя, літаратурныя творы. Але ў XIX—XX стагоддзях многія замкі і сядзібы прыйшлі ў заняпад, а народная культура стала забывацца: у вёсках болей не святкавалі [[Купалле]], [[Каляды]], [[Сёмуха|Зялёныя святкі]], [[Пахаванне стралы]], [[Дзяды]], паступова разбураліся старыя вясковыя хаты і цэрквы, гінуў самабытны стыль народнай архітэктуры. У заняпадзе апынулася і [[беларуская мова]]. Але ў наш час расце цікавасць да старой беларускай культуры, да [[Вышыванка|вышыванак]], да замкаў, да народных святаў. Набіраюць папулярнасць мерапрыемствы, арыентаваныя на адраджэнне беларускай культуры. === Літаратура === {{main|Беларуская літаратура}} [[Файл:Yanka Kupala.jpg|170px|thumb|[[Янка Купала]], адзін з найболей уплывовых паэтаў Беларусі.]] [[Файл:Swetlana Alexijewitsch 2013 cropped.jpg|170px|left|thumb|[[Святлана Алексіевіч]], беларуская пісьменніца, лаўрэят [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015).]] Літаратура стагоддзямі адыгрывала важную ролю ў культуры Беларусі. Трагічная гісторыя краіны паўплывала на тое, што тэма вайны доўгі час была вядучай у беларускай літаратуры. Сярод найбольш вядомых пісьменнікаў і паэтаў Беларусі — [[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]], [[Андрэй Рымша]] (XVI стагоддзе); [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Лаўрэнцій Зізаній]], [[Сімяон Полацкі]] (XVII); [[Альгерд Абуховіч]], [[Ядвігін Ш.]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцынкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Адам Гурыновіч]], [[Янка Лучына]] (XIX); [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч]], [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]], [[Змітрок Бядуля]], [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]], [[Кузьма Чорны]], [[Янка Маўр]], [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]], [[Іван Паўлавіч Мележ|Іван Мележ]], [[Пімен Панчанка]], [[Іван Пятровіч Шамякін|Іван Шамякін]], [[Зоська Верас]], [[Васіль Быкаў]], [[Кандрат Крапіва]], [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэй Макаёнак]], [[Янка Брыль]], [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|Вольга Іпатава]], [[Генрых Вацлававіч Далідовіч|Генрых Далідовіч]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]], [[Васіль Вітка]], [[Міхась Мамонька]], [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Анатоль Ільіч Вярцінскі|Анатоль Вярцінскі]], [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]], [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзь Бураўкін]], [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Ніл Гілевіч]], [[Анатоль Сыс]] (XX—XXI). Адсутнасць распрацаванай беларускай граматыкі ў ХІХ стагоддзі і рэпрэсаваны статус беларускай мовы прыводзіў да таго, што многія пісьменнікі і паэты, што жылі ў Беларусі ці мелі беларускае паходжанне, пісалі па-польску ([[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], [[Эма Дмахоўская]] і інш). Сайт «Дзедзіч» склаў рэйтынг найболей уплывовых беларускіх празаічных твораў паводле праведзенай галасаванкі<ref>{{Cite web |url=https://dzedzich.org/2012/04/09/galasuem-za-top-100-belaruskaj-prozy/ |title=Галасуем за ТОП-100 беларускай прозы |access-date=26 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219025143/http://dzedzich.org/2012/04/09/galasuem-za-top-100-belaruskaj-prozy/ |archive-date=19 снежня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Першае месца (543 галасы) атрымаў раман «[[Каласы пад сярпом тваім]]» Уладзіміра Караткевіча, другое — яго ж «[[Дзікае паляванне караля Стаха (аповесць)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» (481 голас), далей — «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» Івана Мележа, «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» Янкі Купалы, «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|Шляхціч Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]» Яна Баршчэўскага, «[[Чорны замак Альшанскі|Чорны Замак Альшанскі]]» Уладзіміра Караткевіча, «[[На ростанях]]» Якуба Коласа, «[[Знак бяды]]» Васіля Быкава, «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]» Уладзіміра Караткевіча, «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» В. Дуніна-Марцінкевіча; 11-е, 12-е і 13-е месцы займаюць аповесці Васіля Быкава «[[Альпійская балада]]», «[[Жураўліны крык]]» і «[[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў]]», 14-е — «[[Сэрца на далоні]]» Івана Шамякіна, 15-е — зноў за Уладзімірам Караткевічам з яго творам «[[Ладдзя роспачы]]», на 16-м — «[[Палескія рабінзоны (аповесць)|Палесскія рабінзоны]]» Янкі Маўра, на 17-м — «[[Паўлінка]]» Янкі Купалы, на 18-м — «[[Доўгая дарога дадому]]» Васіля Быкава, на 19-м — «[[Зямля пад белымі крыламі]]» Уладзіміра Караткевіча, на 20-м — «[[Аблава, аповесць|Аблава]]» Васіля Быкава, на 21-м — «[[Хто смяецца апошнім (п’еса)|Хто смяецца апошнім]]» Кандрата Крапівы, на 22-м — «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» Янкі Купалы. Святлана Алексіевіч займае ў рэйтынгу 23-е месца з кнігаю «[[У вайны не жаночае аблічча]]», на 24-м «[[Таямніцы полацкай гісторыі]]» Уладзіміра Арлова, «[[Споведзь (Ларыса Геніюш)|Споведзь]]» Ларысы Геніюш на 30-м месцы, зборнік апавяданняў «[[Міларусь]]» рок-спевака Лявона Вольскага — на 50-м і г. д. <gallery mode="packed"> Файл:Francishak Bahushevich - bf 1890 AD sepia.jpg|[[Францішак Багушэвіч]] (1860—1900). Файл:Pashkevich.jpg|[[Алаіза Пашкевіч]] (1876—1916). Файл:Maxim Bogdanovich by Valentin Volkov 1927.JPG|[[Максім Багдановіч]] (1891—1917). Файл:Я. Кругер. Партрэт Я. Коласа.jpg|[[Якуб Колас]] (1882—1956). Файл:Genijusz gimnazistka.jpg|[[Ларыса Геніюш]] (1910—1983). Файл:Stamps of Belarus 2014 Arkadź Kuliašoǔ.jpg|[[Аркадзь Куляшоў]] (1914—1978). Файл:Ivan Melezh 2021 stamp of Belarus.jpg|[[Іван Паўлавіч Мележ|Іван Мележ]] (1921—1976). Файл:Karatkievich student.jpg|[[Уладзімір Караткевіч]] (1930—1984). Файл:1996. Stamp of Belarus 0126.jpg|[[Кандрат Крапіва]] (1896—1991). Файл:Яўгенія Янішчыц1.jpg|[[Яўгенія Янішчыц]] (1948—1988). Файл:Zos'ka Veras.jpg|[[Зоська Верас]] (1892—1991). Файл:Jaŭhien Skurko (Maksim Tank). Яўген Скурко (Максім Танк) (1930-35).jpg|[[Максім Танк]] (1912—1995) Файл:Vasil Bykov.jpg|[[Васіль Быкаў]] (1924—2003) Файл:Ryhor Baradulin.jpg|[[Рыгор Барадулін]] (1935—2014) Файл:Nil Hilevich.jpg|[[Ніл Гілевіч]] (1931—2016) </gallery> ==== Сучасная беларуская літаратура ==== Сярод сучасных літаратараў найбольш адметнымі і ўплывовымі лічацца пісьменнікі — [[Святлана Алексіевіч]] (лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі]]), [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Альгерд Бахарэвіч]], [[Адам Глобус]], [[Віктар Марціновіч]], [[Людміла Рублеўская]] і інш.<ref>{{cite web |url= https://news.tut.by/culture/480491.html|title= 10 самых успешных писателей современной Беларуси |date=2016-01-14 | publisher=[[TUT.BY]] |access-date=2020-01-24|lang=be |archive-url=https://web.archive.org/web/20190625092018/https://news.tut.by/culture/480491.html |archive-date= 2010-06-25}}</ref>. Сярод паэтаў: [[Эдуард Акулін]], [[Валерыя Кустава]], [[Уладзімір Някляеў]], [[Таццяна Сівец]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], [[Віктар Шніп]] і інш.. Сярод аўтараў, якія працуюць на глебе [[Беларуская дзіцячая літаратура|дзіцячай літаратуры]] вылучаюцца: [[Алесь Бадак]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]], [[Вольга Гапеева]], [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерый Гапееў]], [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]], [[Алена Масла]], [[Серж Мінскевіч]], [[Аксана Спрынчан]] і інш.. <gallery mode="packed"> Файл:PrezentacijaNiakliajew.jpg|[[Уладзімір Някляеў]] (паэт, пісьменнік, нар. у 1946). Файл:Alhierd Bacharevič.jpg|[[Альгерд Бахарэвіч]] (пісьменнік, нар. у 1975). Файл:Adam Globus.jpg|[[Адам Глобус]] (пісьменнік, нар. у 1958). Файл:Viktor Martinowitsch 2015 in Zürich..jpg|[[Віктар Марціновіч]] (пісьменнік, нар. у 1977). Файл:RublevskajaLudmila.jpg|[[Людміла Рублеўская]] (паэт, пісьменніца нар. у 1965). Файл:Sprynczan Aksana&book.jpg|[[Аксана Спрынчан]] (паэт, пісьменніца нар. у 1973). </gallery> === Выяўленчае мастацтва === {{main|Выяўленчае мастацтва Беларусі}} [[Файл:Маці Боская Адзігітрыя Неўвядальны цвет.jpg|150px|left |thumb|[[Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет (Басценавічы)|Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет]]. Узор [[Іканапіс Беларусі|беларускага іканапісу]] XVII стагоддзя]] [[Файл:Тарасевіч Пакланенне вешчуноў.jpg|200px|thumb|«Пакланенне вешчуноў», 1670-я гады, гравюра [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандра Тарасевіча]]]] У XVI стагоддзі ў Беларусі фарміруецца ўнікальная школа іканапісу, якая спалучала ў сабе праваслаўную і еўрапейскую манеру жывапісу. У XV—XVII стагоддзях фарміруецца жанр сармацкага партрэта. Сярод мастакоў пазнейшых стагоддзяў вылучаюцца [[Аляксандр Тарасевіч]] (XVII стагоддзе), [[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Н. Ю. Сілівановіч]], [[Напалеон Орда]], [[Сяргей Заранка]], [[Гелена Скірмунт]] (XIX), [[Марк Шагал]], [[Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля|В. К. Бялыніцкі-Біруля]], [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]], [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіл Савіцкі]], [[Мікалай Міхайлавіч Селяшчук|Мікалай Селяшчук]] (XX). Сярод мастакоў-сучаснікаў — [[Валерый Пятровіч Славук|Валерый Славук]], [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Павел Татарнікаў]], [[Мікола Купава]], [[Раіса Паўлаўна Сіплевіч|Раіса Сіплевіч]], [[Май Вольфавіч Данцыг|Май Данцыг]], [[Адам Глобус]], [[Зоя Луцэвіч]], [[Анатоль Кузняцоў]], [[Зоя Васільеўна Літвінава|Зоя Літвінава]], [[Сяргей Кірушчанка]], [[Віталь Герасімаў]], [[Андрэй Асташоў]], [[Сяргей Аганаў]], [[Уладзімір Вішнеўскі]], [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Рыгор Сямёнавіч Сітніца|Рыгор Сітніца]], [[Леанід Хобатаў]] і іншыя<ref>{{Cite web |url=http://www.movananova.by/zaniatki/cikavinki-suchasnyya-belaruskiya-mastaki.html |title=Сучасныя беларускія мастакі |access-date=4 мая 2017 |archive-date=2 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502055610/http://www.movananova.by/zaniatki/cikavinki-suchasnyya-belaruskiya-mastaki.html |url-status=dead }}</ref>. Самыя цікавыя творы беларускага жывапісу і скульптуры розных эпох можна ўбачыць у мастацкіх музеях краіны. Буйнейшы збор твораў мастацтва мае [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]. Ён актыўна прапагандуе нацыянальнае мастацтва. Тут пастаянна праходзяць выстаўкі твораў беларускіх мастакоў. У Мінску працуе таксама [[Галерэя Ў|галерэя сучаснага мастацтва «Ў»]]. Цікавыя калекцыі твораў беларускага мастацтва ў Віцебскім абласным мастацкім музеі, Магілёўскім абласным мастацкім музеі, Полацкай мастацкай галерэі. У многіх раённых цэнтрах Беларусі ёсць мастацкія галерэі, дзе можна ўбачыць работы мясцовых мастакоў. <gallery mode="packed"> Файл:Jerzy Radziwiłł Herkules.PNG|[[Партрэт Юрыя Радзівіла]], каля 1600. Файл:Gryzelda Sapieha (Vadynskaja). Грызэльда Сапега (Вадынская).jpg|[[Партрэт Грызельды Сапегі]], каля 1630. Файл:Портрет жены (Пелагея Силиванович).jpg|[[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Нікадзім Сілівановіч]] (1834—1919), «Партрэт жонкі». Файл:Khrutsky-self.JPG|[[Іван Хруцкі]], Аўтапартрэт, 1884. Файл:Ruszczyc Old apple trees.jpg|[[Фердынанд Рушчыц]], «Старыя яблыні», 1903. Файл:Yury Pen - Portrait of Marc Chagall.jpg|[[Іегуда Пэн|І. М. Пэн]], «Партрэт Марка Шагала», 1915. Файл:Жуковский. Угловая гостиная. 1916.jpg|[[Станіслаў Юльянавіч Жукоўскі|Станіслаў Жукоўскі]], «Вуглавая зала», 1916. Файл:Міхаіл Станюта. Партрэт мастака М. Філіповіча. 1925.jpg|[[Міхаіл Станюта]], «Партрэт [[Міхаіл Філіповіч|М. Філіповіча]]», 1925. Файл:Выступленне стаханаўкі.JPG|[[Людміла Зданоўская]], «Выступ стаханаўкі», 1940. Файл:М. Савицкий. Партизанская мадонна. 1978.jpg|[[Міхаіл Савіцкі]], «Партызанская Мадонна». Файл:Piotr Sharipa 1982 A bright day.jpg|[[Пётр Шапыра]], «Светлы дзень», 1982. Файл:Belarusian painter Georgy Poplavsky 12.03.2014.JPG|[[Георгій Паплаўскі]] ў сваёй майстэрні, 2014. Файл:Aniempadystau Michal 2012.jpg|[[Міхаіл Уладзіміравіч Анемпадыстаў|Міхал Анемпадыстаў]] (1964—2018), фатограф і мастак. </gallery> === Архітэктура === {{main|Архітэктура Беларусі}} [[Файл:Murovanka Church 1.jpg|злева|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Мураванкаўская царква-крэпасць]], 16 стагоддзе, узор праваслаўнай [[Готыка|готыкі]]]] [[Файл:Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|міні|170px|[[Полацкі Сафійскі сабор]], інтэр’ер]] Архітэктура Беларусі надзвычай разнастайная — найперш з-за таго, што перыядычна мяняўся геапалітычны стан краіны. У краіне можна знайсці ўзоры аўтэнтычнай вясковай архітэктура, будынкі [[Раманскі стыль|раманскага стылю]] і [[готыка|готыкі]], [[барока]] і [[класіцызм]]у, [[мадэрн]]у і [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]<ref name="Архитектура">[http://www.belarus.by/ru/about-belarus/architecture Архитектура Беларуси BELARUS.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120615133314/http://www.belarus.by/ru/about-belarus/architecture |date=15 чэрвеня 2012 }}</ref>. У [[Жалезны век на Беларусі|жалезным веку]] плямёны, што насялялі тэрыторыю Беларусі, будавалі [[Гарадзішча|гарадзішчы]] (абнесеныя земляным валам і частаколам), а пазней — селішчы. Пасля прыняцця хрысціянства пачынаецца [[Візантыя|візантыйскі]] культурны ўплыў, узнікаюць каменныя цэрквы ([[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]], [[Барысаглебская царква (Гродна)|Каложская царква]]). У XIV стагоддзі, каля ўзмацняецца пагроза з боку [[Крыжакі|крыжакоў]] і [[Мангола-татарскае нашэсце|татар]], пачынаецца будаўніцтва [[Замкі Беларусі|замкаў]] ([[Лідскі замак]], [[Стары замак (Гродна)|Гродзенскі замак]], [[Крэўскі замак]], [[Аршанскі замак]]). Актыўныя сувязі з іншымі краінамі дазваляюць беларускім землям быць у трэндзе гісторыі: у XVI стагоддзі сюды трапляе [[Готыка|гатычны]] стыль, узнікаюць цэрквы-крэпасці ([[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)|Сынкавіцкая царква]], [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Мураванкаўская]], [[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Заслаўская]]), у другой палове XVI стагоддзя — стыль [[барока]]<ref>[http://jivebelarus.net/culture/culture-belarus-at-17-18-century.html А. Каханоўскі. Культура Беларусі ўсярэдзіне XVII—XVIII ст.]</ref> ([[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Езуіцкі касцёл у Нясвіжы]], [[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Мікалаеўская царква ў Магілёве]] — выбітны помнік праваслаўнага барока). У XVIII—XIX стагоддзях пачынаецца маштабнае будаўніцтва [[палац]]аў ([[Ружанскі палац]], [[Палац Бутрымовічаў (Пінск)|палац Бутрымовічаў]], [[Палацава-паркавы комплекс Агінскіх (Залессе)|Палац Агінскіх]], [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|палац Тышкевічаў у Валожыне]], [[палац Румянцавых — Паскевічаў]], [[Палац Храптовічаў (Гродна)|палац Храптовічаў]], [[Косаўскі палац]], [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палац Горватаў]] і інш). <gallery mode="packed"> Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|[[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]] ў XI стагоддзі, макет. Файл:Belarus Lida Castle IMG 1570 2175.jpg|[[Лідскі замак]], пабудаваны ў 1330-я гады. Файл:Замак-палац у Нясьвіжы знутры.jpg|Унутраны двор [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|замка Радзівілаў]], [[Нясвіж]], будаваўся на мяжы XVI—XVII стагоддзяў. Файл:Budslaŭ, church.jpg| [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл у Будславе]], пабудаваны ў 1767—1783. Файл:Navahradak - Vieža Ščytoŭka.jpg|[[Навагрудскі замак]], будаваўся ў XIV—XVI стагоддзях. Руіны вежы Шчытоўкі. Файл:Нясвіж Касцёл Божага Цела.JPG|[[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёл Божага Цела]], [[Нясвіж]]. Файл:Альтанка-маяк (Нароўля).jpg|Альтанка-маяк ля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палаца Горватаў]], [[Нароўля]]. Файл:Synkavichy StMichaelChurch.jpg|[[Царква Святога Міхаіла (Сынкавічы)|Царква Святога Міхаіла]], [[Сынкавічы]]. Файл:Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьцiцеля, в. Камаі, foto 2 by futureal.jpg|[[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Камаі)|Камайскі касцёл]], узведзены ў 1606. Файл:Zaslauje Kalvinski zbor 009.jpg|[[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Спаса-Праабражэнская царква]], [[Заслаўе]]. Файл:Belarus-Kreva Castle-Wall.jpg|[[Крэўскі замак]], руіны. </gallery> === Музыка === {{main|Музыка Беларусі}} [[Файл:Lira Kolesna.jpg|220px|left|thumb|[[Колавая ліра]] на паштоўцы 2011 года]] Старадаўняе музычнае мастацтва Беларусі прадстаўлена народнымі песнямі (веснавымі, юраўскімі, купальскімі, жніўнымі, каляднымі)<ref>[http://melody.su/catalog/folklore/817/ Анталогія беларускай народнай песні, гуказапісы спеваў]</ref>. Сярод традыцыйных народных інструментаў былі [[дуда]], [[цымбалы]], [[Сурма (хімічны элемент)|сурма]], [[колавая ліра]], [[жалейка]], [[дудка язычковая]], [[свісцёлка]] і інш<ref>[http://palac.org/category/belorusskij-muzykalnyj-instrument Беларускія Музычныя Iнструменты]</ref>. Выбітныя кампазітары ХІХ—ХХ стагоддзяў — [[Міхал Клеафас Агінскі]], [[Мікалай Мікалаевіч Чуркін|Мікалай Чуркін]], [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўген Цікоцкі]], [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|Анатоль Багатыроў]], [[Марк Рыгоравіч Фрадкін|Марк Фрадкін]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзімір Алоўнікаў]], [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]], [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрый Семяняка]], [[Сяргей Альбертавіч Картэс|Сяргей Картэс]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігар Лучанок]], [[Эдуард Сямёнавіч Ханок|Эдуард Ханок]], [[Васіль Пятровіч Раінчык|Васіль Раінчык]]. Кампазітар [[Мікола Равенскі]] стварыў музыку на вершы [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]] «Пагоня», «Слуцкія ткачыхі», на царкоўны гімн «[[Магутны Божа]]», а таксама на творы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Канстанцыя Буйло|Канстанцыі Буйло]], [[Цішка Гартны|Цішкі Гартнага]]. У ХХ стагоддзі на замежны імідж Беларусі значна паўплывала творчасць ВІА «[[Песняры]]» на чале з [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзімірам Мулявіным]]. У 1980-х адраджэннем народнай песні займалася аб’яднанні «[[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня]]» (ліквідавана ў 1984 пасля канфлікту з уладай). [[Файл:Antoni_Abramowicz,_Антоні_Абрамовіч,_Антон_Іванавіч_Абрамовіч_(1848).jpg|170px|left|thumb|[[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антоні Абрамовіч]], кампазітар, аўтар музыкі для паэмы «Беларускае вяселле», п’ес «Беларускія мелодыі», «Зачараваная дуда» і інш.]] [[Файл:Igor Luchenok.jpg|160px|thumb|[[Ігар Лучанок]] (нар. у 1938), кампазітар, аўтар музыкі дзеля песень «Мой родны кут», «Дарагія мае землякі», «Жураўлі на Палессе ляцяць».]] [[Файл:Vladimir Muliavin 2009 Belarusian stamp.jpg|220px|left|thumb|[[Уладзімір Мулявін]], лідар ВІА «[[Песняры]]».]] [[Файл:Łarysa Aleksandroŭskaja. Ларыса Александроўская (1937).jpg|140px|thumb|[[Ларыса Пампееўна Александроўская|Ларыса Александроўская]] (1904—1980), спявачка, тэатральны рэжысёр, першая выканаўца оперы «Кастусь Каліноўскі» [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукас|Д. Лукаса]].]] Гісторыя беларускага року пачалася ў пачатку 1980-х, у перыяд савецкана застою. Адным з першых гуртоў была «[[Мроя]]», якую ў 1981 заснавалі [[Лявон Вольскі]] і [[Уладзімір Давыдоўскі]]. У 1994 на яго падмурку вырас гурт [[NRM]]. У канцы 1980-х узнік гурт [[ULIS]], які выдаў у той час 3 першыя альбомы — «Чужаніца», «Краіна доўгай белай хмары» і «Танцы на даху», пад уплывам творчасці лідараў брытанскай рок-класікі — ''[[Pink Floyd]]'' і ''[[Led Zeppelin]]''<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=143982 Беларускі рок, які мы страцілі. Топ-10 гуртоў]</ref>. У сярэдзіне 1990-х музычны стыль гурта наблізіўся да [[гранж]], а ў 2000-х — да цяжкага металу. У 1985 [[Вітаўт Мартыненка]] і [[Анатоль Мяльгуй]] заснавалі першы ў Беларусі рок-клуб «[[Няміга, рок-клуб|Няміга]]». У 1987 у Полацку ўзнік легендарны рок-гурт «[[Мясцовы час (гурт)|Мясцовы час]]». У 1991 атрымаў прыз «Лепшы рок-гурт» на фестывалі «[[Басовішча]]», а яго альбом «Наша ўскраіна» некаторыя крытыкі лічаць адным з найлепшых у гісторыі беларускай рок-музыкі<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/myastsovy-chas-nyazgaslaya-legenda-bel/ |title=«Мясцовы час» — нязгаслая легенда беларускай рок-музыкі |access-date=15 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028054051/http://www.racyja.com/kultura/myastsovy-chas-nyazgaslaya-legenda-bel/ |archive-date=28 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Сярод першых беларускіх панк-рок-гуртоў быў «''[[The Post]]''», які ўзнік у Гродна ў першай палове 1990-х і граў пад уплывам творчасці легенды брытанскага панк-року — гурта «''[[Sex Pistols]]''». Сярод вядомых сёння [[Беларускі рок|беларускіх рок-гуртоў]]: «[[J:морс]]», «[[NRM]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]», «[[Brutto (гурт)|Brutto]]», «[[Стары Ольса]]», «[[Vuraj]]», «[[Разбітае сэрца пацана]]», «[[Amaroka]]», «[[НебаCry]]», «[[IQ48]]», «[[Shuma]]», «[[Akute]]», «[[Irdorath]]», «[[Naka]]», «[[Neuro Dubel]]», «[[Тутэйшая шляхта]]», «[[Крама (гурт)|Крама]]», «[[Рэха, гурт|Рэха]]» «[[Псалмяры]]», «[[PunKrot]]», «[[Мерада]]», «[[Мутнаевока]]», «[[FolCore]]», «[[Znich]]», «[[Палац (гурт)|Палац]]», «[[Скрыпы]]», «[[Дай дарогу]]», «[[LAUDANS]]», [[Testamentum Terrae]], «[[Адарвірог]]», «[[Бусламі на поўдзень]]», «[[Vodar]]», «[[Кашлаты Вох]]» і іншыя. Вядомыя рок-музыкі — [[Таццяна Беланогая]], [[Зміцер Вайцюшкевіч]], [[Uzari]], [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|А. Мельнікаў]], [[Паліна Рэспубліка]], [[Андрусь Такінданг]]. [[Лявон Вольскі]] — адзін з лідараў беларускай музыкі, заснавальнік «Мроі», «[[NRM]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбулі]]», а таксама лідар «ананімнага» падпольнага гурта «[[Zet]]», удзельнікі якога хаваюць свае імёны і твары. Музыкі і спевакі эстраднага жанру — [[Аляксандр Саладуха]], [[Аляксандр Ціхановіч]]. З выканаўцаў [[рэп]]а вядомыя [[Vinsent]] і [[Вожык, рэпер|Вожык]]. Этна-гурты, якія рэканструююць і выконваюць народныя песні — [[Грамніцы, гурт|Грамніцы]], [[Ягорава гара]], [[Радзімічы, гурт|Радзімічы]], [[Дзянніца]], [[Гарадніца]], [[Медуніца, гурт|Медуніца]] і іншыя. У шэрагу выбітных беларускіх песень: народныя «[[Купалінка (песня)|Купалінка]]» і «[[Рэчанька (песня)|Рэчанька]]», народная «[[Касіў Ясь канюшыну]]» у выкананні ВІА «[[Песняры]]», рок-песні «[[Менск і Мінск]]», «[[Тры чарапахі (песня)|Тры чарапахі]]» і «[[Маё пакаленне]]» (гурт «[[NRM]]» на чале з [[Лявон Вольскі|Лявонам Вольскім]]), «[[Грай (песня)|Грай]]» і «[[Цмок ды арол]]» (гурт «''[[Brutto]]''»), «Матуля» (Зміцер Вайцюшкевіч, на словы паэта Генадзя Бураўкіна). [[Сяргей Будкін]] канстатуе, што беларусы сёння вельмі дрэнна ведаюць сваіх айчынных музыкаў і спевакоў, асабліва старэйшае пакаленне, а статус беларускамоўных выканаўцаў — маргінальны. Многія выканаўцы, якія былі калісьці гонарам айчыннай эстрады і рок-андрэграўнда, сёння літаральна забытыя, у Інтэрнэце аб іх няма згадак, адсутнічаюць нават фота і запісы песняў, — [[Тамара Рыгораўна Раеўская|Тамара Раеўская]], [[Віктар Лук’янавіч Вуячыч|В. Вуячыч]], [[Ісідар Міхайлавіч Балоцін|І. Балоцін]], [[Мікалай Дзмітрыевіч Ворвулеў|М. Ворвулеў]], [[Святлана Кульпа]], [[Нэлі Дзянісава]], [[Вольга Аліпава]], [[Алена Саўленайтэ]]… {{Цытата|Творы, што пяяліся ў 30—80-ых гадах XX стагодзьдзя, ў Беларусі ня тое, што не перавыдаваліся ў нашым стагодзьдзі. Яны збольшага наогул не выдавалася! Прагучалі на радыё — і ўсё. Няма складанак найлепшых песень нашых геніяльных сьпявачак [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Л. Александроўскай]] і [[Тамара Мікалаеўна Ніжнікава|Т. Ніжнікавай]], няма CD-анталёгіі беларускай эстраднай песьні. Што там казаць, народны артыст Сяргей Картэс ня мае дыску, на якім былі б сабраныя яго абраныя творы і дагэтуль нявыдадзены музычны збор твораў «[[Песняры|Песьняроў]]». Ляжаць у архівах (добра, калі яшчэ ляжаць) сотні каштоўных запісаў джазавых, рокавых, блюзавых, арт-рокавых гуртоў, фантастычныя на тыя часы музычныя экспэрымэнты тых жа «Песьняроў» і «[[Сузор’е (гурт)|Сузор’я]]». Належным чынам не асэнсаваная роля «[[Мроя (гурт)|Мроі]]», «[[Бонда (гурт)|Бонды]]», «[[ULIS]]», якія запачаткавалі беларускі незалежны рок...<ref>{{Cite web |url=http://tuzinfm.by/article/1906/my-nia-znajem-svajoj-muzyki.html |title=СЯРГЕЙ БУДКІН. МЫ НЯ ЗНАЕМ СВАЁЙ МУЗЫКІ |access-date=21 снежня 2017 |archive-date=14 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214051735/http://tuzinfm.by/article/1906/my-nia-znajem-svajoj-muzyki.html |url-status=dead }}</ref>.}} <gallery mode="packed"> Файл:Lavon Volski Basowiszcza 2014.jpg|[[Лявон Вольскі]]. Файл:Akute.jpg|Гурт [[Akute]]. Файл:Basowiszcza-2007-Krambambula.JPG|Гурт [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]. Файл:Brutto in Baranavichy.jpg|Гурт [[Brutto (гурт)|Brutto]], у [[Баранавічы|Баранавічах]], 2017. Файл:Stary Olsa, Lviv 2008.JPG|Гурт [[Стары Ольса]]. Файл:Zmicer 23.09.2010.jpg|[[Зміцер Вайцюшкевіч]]. Файл:Solidarni z Białorusią 2011 Warszawa 57.JPG|Гурт [[Крама (гурт)|Крама]]. Файл:Taćciana Biełanohaja - 1.jpg|[[Таццяна Беланогая]]. Файл:Troica - Basovišča-2008.jpg|Гурт [[Троіца (гурт)|Троіца]], фестываль [[Басовішча]]. Файл:U-5qKEYusEc.jpg|Вячка Красулін, гурт [[Кашлаты Вох]]. Файл:Eurovision Song Contest 2017, Semi Final 2 Rehearsals. Photo 252.jpg|[[NAVI]]. Файл:Litvintroll on stage.jpg|Гурт [[Litvintroll]]. Файл:Irdorath3.jpg|Гурт [[Irdorath]]. Файл:Basowiszcza-2007-NeuroDubel.jpg|Гурт [[Neuro Dubel]]. </gallery> Сучаснае музычнае мастацтва Беларусі імкнецца захаваць нацыянальныя традыцыі, адначасова развіваючы папулярныя ў свеце стылі і напрамкі. Творы беларускіх кампазітараў, сусветнай класічнай і эстраднай музыкі гучаць у выкананні як прафесійных, так і самадзейных музыкантаў. У Беларусі штогод праходзяць фестывалі, якія прадстаўляюць розныя напрамкі і жанры музычнага мастацтва: * «Беларуская музычная восень», * «Мінская вясна», * «[[Залаты шлягер]]», * «Музы Нясвіжа». === Тэатр === [[Файл:Batleika.JPG|thumb|140px|[[Батлейка]], беларускі народны лялечны тэатр.]] [[Файл:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|злева|250px|thumb|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]].]] [[Файл:Francišak Alachnovič.jpg|злева|150px|thumb|[[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944), якога звалі «бацька навейшай беларускай драматургіі».]] [[Файл:Alaksandar Ždanovič.jpg|220px|thumb|[[Аляксандр Ждановіч]], акцёр тэатра і кіно, вядоўца «[[Калыханка (тэлеперадача)|Калыханкі]]» пад псеўданімам «Маляваныч».]] ;Вытокі ў фальклоры [[Народны тэатр, Беларусь|Народны тэатр]] пачаў фарміравацца яшчэ ў старажытнасці, з першабытных паляўнічых ці земляробчых абрадавых гульняў, [[Язычніцтва|язычніцкіх]] рытуалаў. Нават сёння ў многіх народных дзіцячых і моладзевых гульнях («Кавалі», «[[Жаніцьба Цярэшкі]]», «Яшчар», «Лось», «Вецер», «Злыдні», «Чорт», «Гусі і воўк», «Старыца»), а таксама ў калядных абрадах ёсць элементы тэатральнага дзеяння. З цягам часу яны страцілі сакральна-[[Магія|магічнае]] значэнне і набылі функцыю забавы<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/narodny_tehatr/0-2888 |title=М. А. Каладзінскі. НАРОДНЫ ТЭАТР |access-date=8 мая 2017 |archive-date=12 чэрвеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170612004703/http://www.gants-region.info/index/narodny_tehatr/0-2888 |url-status=dead }}</ref>. ;Магнацкія тэатры У XVI стагоддзі пачала развівацца [[батлейка]] — народны лялечны тэатр, у якіх ставіліся п’есы пераважна рэлігійнага зместу. У XX стагоддзі яна надоўга была забыта, але сёння цікавасць да яе адраджаецца. У дваранскім саслоўі з 18 стагоддзя развіваліся [[Магнацкі тэатр|магнацкія тэатры]] — пераважна пад уплывам еўрапейскай драмы. У 1746 годзе быў заснаваны [[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]], яго стваральніца — княгіня [[Францішка Уршуля Радзівіл|Ф. Радзівіл]]. Ёй самой належаў шэраг п’ес, у тым ліку на антычныя тэмы. Пазней узнікаюць новыя магнацкія тэатры — слуцкі, слонімскі, гродзенскі, ружанскі дзярэчынскі і інш<ref>[http://studopedia.info/5-11773.html Магнацкія культурныя цэнтры]</ref>. Многія п’есы, якія ў іх ставіліся, звярталіся да ідэй [[Асветніцтва на Беларусі|асветніцтва]], [[гуманізм]]у, выводзілі на сцэну персанажаў з простанароддзя. Менавіта яны садзейнічалі маральнай адукацыі дваранства, прыносілі перадавыя ідэі свабоды і роўнасці ўсіх людзей. Адным з такіх твораў была опера «[[Агатка, або прыезд пана]]» (пастаўлена ў [[Нясвіж]]ы, 1784 год), [[лібрэта]] якой напісал [[Мацей Радзівіл]]. Ён жа напісаў лібрэта і музыку дзеля оперы «[[Войт альбанскага сялення]]», дзе асуджаў жорсткае абыходжанне з сялянамі. ;Беларускі тэатр у XX стагоддзі Выбітныя драматургі XX стагоддзя — [[Янка Купала]], [[Францішак Аляхновіч]], [[Зміцер Жылуновіч]], [[Наталля Арсеннева]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]], [[Алесь Гарун]], [[Кандрат Крапіва]], [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэй Макаёнак]], [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]] і іншыя. ;Беларускі тэатр сёння Сучасныя драматургі — [[Аляксей Ануфрыевіч Дудараў|Аляксей Дудараў]], [[Таццяна Мікалаеўна Сівец|Таццяна Сівец]], [[Павел Пражко|Павал Пражко]], [[Вераніка Аляксандраўна Буслаева|Вераніка Буслаева]], [[Мікалай Віктаравіч Рудкоўскі|Мікалай Рудкоўскі]], [[Павал Расолька]], [[Канстанцін Сцешык]], [[Дзмітры Багаслаўскі]], [[Мікіта Валадзько]], [[Мікалай Халезін]]<ref>[http://ygallery.by/events/0005747/data/tpl-events_print/ Публічная дыскусія «Беларуская новая пьеса: без беларускай мовы ці беларуская?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170419211440/http://ygallery.by/events/0005747/data/tpl-events_print |date=19 красавіка 2017 }}</ref> і інш. Адной з праблем развіцця айчыннай драматургіі называюць тое, што п’есы беларускіх драматургаў дасюль часцей ставяць за мяжой, чым на радзіме<ref>[https://euroradio.fm/belaruskiya-dramaturgi-pa-raneyshamu-lepsh-stavyacca-za-myazhoy-chym-na-radzime Беларускія драматургі па-ранейшаму лепш ставяцца за мяжой, чым на радзіме]</ref>. Так п’есы маладога драматурга [[Павел Пражко|Паўла Пражко]] перакладаюцца на [[Англійская мова|англійскую]] і [[Французская мова|французскую мову]]. Сучасныя акторы беларускага тэатру — [[Ганна Сяргееўна Хітрык|Г. Хітрык]], [[Сяргей Рудзеня]], [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|А. Ждановіч]] і іншыя. Цяпер у краіне працуе 28 дзяржаўных тэатраў, вялікая колькасць самадзейных народных калектываў. [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]] — найстарэйшы беларускі тэатр. Дзейнічае [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]], яго пастаноўкі мелі поспех як у айчыннага, так і ў замежнага гледача. «[[Беларускі паэтычны тэатр аднаго акцёра «Зніч»|Зніч]]» — адзіны ў Беларусі тэатр, дзе ставяцца [[Монаспектакль|спектаклі аднаго акцёра]] (монаспектаклі ідуць на [[Беларуская мова|беларускай мове]]). Працуе таксама падпольны [[Свабодны тэатр]]. У Беларусі праходзяць маштабныя тэатральныя фестывалі, сярод якіх «Панарама» ў Мінску, «Белая вежа» ў Брэсце. <gallery mode="packed"> Файл:Alaksiej Dudaraŭ.JPG|[[Аляксей Дудараў]], аўтар п’есы «[[Князь Вітаўт, п’еса|Князь Вітаўт]]». Файл:Ганна Хітрык.jpg|[[Ганна Хітрык]], актрыса, спявачка. Файл:Несвижский театр Радзивиллов.Декорации к спектаклям.JPG|[[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]]. Файл:Maciej Radzivił. Мацей Радзівіл (1788).jpg|[[Мацей Радзівіл]], драматург. </gallery> === Кінематограф === {{main|Кінематограф Беларусі}} [[Файл:Kureichik.jpg|170px|thumb|[[Андрэй Курэйчык]], сучасны беларускі рэжысёр.]] [[Файл:Прыгоды Несцеркі.jpg|злева|240px|thumb|Кадр з беларускага мультфільма [[Прыгоды Несцеркі]] (2013) на паштоўцы.]] Мастацтва кіно ў Беларусі развіваецца з 30-х гадоў XX стагоддзя. У 1924 створана Беларускае дзяржаўнае ўпраўленне па справах кінематаграфіі і фатаграфіі — Белдзяржкіно. У 1928 у Ленінградзе адкрылася кінастудыя «Савецкая Беларусь», якая выпускала мастацкія, хранікальныя і навукова-папулярныя фільмы. У 1939-м студыя пераехала ў Мінск, а з 1946-га носіць назву «[[Беларусьфільм]]». Першы беларускі мастацкі фільм «Лясная быль» ў 1926 стварыў рэжысёр [[Ю. Тарыч]]. Падчас Вялікай Айчыннай вайны беларускія дакументалісты аднымі з першых здымалі рэпартажы з фронту. Тэма трагедыі народа стала адной з галоўных у пасляваеннай творчасці рэжысёраў Беларусі. Асаблівую нішу айчынныя кінематаграфісты занялі ў дзіцячым кіно. Сусветнае прызнанне заваявала беларускае дакументальнае кіно. Русіфікацыя грамадства перашкаджала стварэнню аўтаномнага культурнага асяроддзя, таму беларуская кінатворчасць часцей растваралася на фоне агульнай савецкай. «Беларусьфільм» ствараў кіно пераважна на рускай мове. Найболей вядомымі яго творамі сталі «Внимание! В городе волшебник!» (1963), «Приключения Буратино» (1975—1976), «Кортик» (1973), «Бронзовая птица» (1974), «Чёрный замок Ольшанский» (1983), «Не покидай» (1989) і іншыя. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х, у перыяд беларускага адраджэння, узнікла хваля беларускамоўных фільмаў: «[[Крыж на зямлі і поўня ў небе (фільм)|Крыж на зямлі і поўня ў небе]]» (1992), «[[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]» (1994) і іншыя. Развіваецца [[беларуская мультыплікацыя]]: штогод беларускія студыі выпушчаюць каля 10—12 [[Мультыплікацыя|мультфільмаў]], многія з іх выйшлі на [[Беларуская мова|беларускай мове]], прысвечаны беларускай культуры, [[Беларускі фальклор|фальклору]] («[[Якія сны сніць мядзведзь]]», «[[Выцінанка-выразанка]]», «[[Піліпка (мультфільм)|Піліпка]]», «[[Беларускія прымаўкі]]», «[[Будзьма беларусамі (мультфільм)|Будзьма беларусамі]]» і інш). У 2000-х, калі здымачная тэхніка зрабілася яболей моцнай і таннай, пачаў развівацца незалежны кінематограф. Але дэфіцыт творчай свабоды, празмерная забюракратызаванасць дзяржаўных структур, іх адарванасць ад сучаснага гледача і сусветных трэндаў, а таксама адсутнасць дзяржаўных праграм, скіраваных на развіццё культуры, — усё гэта прыводзіць да таго, што беларускі кінематограф застаецца вельмі малавядомым (у т. л. і ў Беларусі) і нізкабюджэтным<ref>[https://euroradio.fm/praces-nezalezhnaga-kino-payshou-i-dzyarzhavu-turbue-yago-nepadkantrolnasc «Працэс незалежнага кіно пайшоў, і дзяржаву турбуе яго непадкантрольнасць»]</ref>. У той жа час існуюць незалежныя кінастудыі. Найбольш паспяховай сярод іх можна назваць «Без буслоў Артс», фільмы каторай часта становяцца паспяховымі і прыбытковымі, і адзначаны прэміямі. Напрыклад, трагікамедыя «[[ГараШ]]» стала самым прыбытковым беларускім фільмам у нацыянальным кінапракаце і адначасова лідарам пракату сярод беларускіх карцін<ref>{{cite web| author =[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.]]| date =17 студзеня 2018| url =https://novychas.by/kultura/bez-buslou-adsvjatkavali-svoj-perszy-jubilej | title = «Без буслоў» адсвяткавалі свой першы юбілей|publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| access-date = 2020-01-16}}</ref>. Сярод рэжысёраў сучаснасці — [[Андрэй Анатолевіч Кудзіненка|Андрэй Кудзіненка]], [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]], [[Алена Турава]], [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі|Юрый Хашчавацкі]] і рэжысёры мультыплікацыі [[Міхаіл Браніслававіч Тумеля|Міхаіл Тумеля]] і [[Ігар Дзмітрыевіч Волчак|Ігар Волчак]]. === Філасофія === Развіццё беларускай філасофіі пачынаецца з асветнікаў 16-18 стагоддзяў, сярод якіх былі [[Ілья Капіевіч]], [[Сімяон Полацкі]], [[Казімір Лышчынскі]], [[Казімір Семяновіч]], [[Якуб з Калінаўкі]] і іншыя. <gallery mode="packed"> Файл:Elia Kopievich.jpg|[[Ілля Капіевіч]] (1651—1714). Файл:Simeon of Polotsk.jpg|[[Сімяон Полацкі]] (1629—1680). Файл:Kazimierz Łyszczyński.jpg|[[Казімір Лышчынскі]] (1634—1689). Файл:Kazimier Siemianovič. Казімер Семяновіч.jpg|[[Казімір Семяновіч]] (1600—1651). </gallery> Сярод філосафаў сучаснасці — [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|У. Абушэнка]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|У. Мацкевіч]], [[Яўген Міхайлавіч Бабосаў|Я. Бабосаў]], [[Валянцін Васільевіч Акудовіч|В. Акудовіч]], [[Юлія Шчытцова]], [[Павел Бакоўскі]], [[Андрэй Іванавіч Екадумаў|А. Екадумаў]] (працы «Мёртвыя сярод жывых», «Пад апекай сярэдняга брата») і іншыя. [[Вольга Давыдзік]] адзначае, што «шмат якія даследчыкі лічаць айчынную філасофію досыць анклаўнай і местачковай, бо яна не мае сталых выхадаў на міжнародны ўзровень і займаецца састарэлымі праблемамі»<ref>[http://n-europe.eu/article/2010/06/16/belaruskiya_filosafy_u_poshukakh_prastory Беларускія філосафы ў пошуках прасторы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170926122419/http://n-europe.eu/article/2010/06/16/belaruskiya_filosafy_u_poshukakh_prastory |date=26 верасня 2017 }}</ref>. === Музеі === [[Файл:Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь.jpg|thumb|[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], [[Мінск]]]] {{main|Спіс музеяў Беларусі}} {{у планах}} === Бібліятэкі === Бібліятэчная сістэма краіны ўключае каля 10 тыс. публічных і спецыяльных бібліятэк, сукупнага аб’ёму фонду — каля 250 млн асобнікаў. Згодна даным Нацыянальнага статыстычнага камітэта, на пачатак 2015 года ў Беларусі дзейнічалі 3,1 тыс. публічных бібліятэк, агульны фонд якіх налічвае 62,5 млн кніг, часопісаў, рукапісаў і іншых крыніц інфармацыі. Нароўні з кніжнымі выданнямі ў бібліятэках даступныя электронныя каталогі, калекцыі электронных публікацый і іншыя інфармацыйныя крыніцы ў электронным выглядзе. У 2014 годзе колькасць электронных дакументаў, якія ўваходзяць у склад бібліятэчнага фонду, склала 110 тыс. асобнікаў. На пачатак 2015 года больш за 60 % публічных бібліятэк мелі доступ у Інтэрнэт<ref>{{артыкул|загаловак=Все идём в библиотеку |спасылка=http://www.aif.by/questions/item/41027-v-biblioteky.html |выданне=Аргументы и факты в Белоруссии |тып= газета|месца=Мн. |год=20 кастрычнніка 2015 |нумар= 43|старонкі= 15 |выпуск= 407|archive-url=http://www.peeep.us/4eb30f71 |archive-date=31 мая 2016}}</ref>. Самы вялікі збор друкаваных выданняў у краіне мае [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] ў Мінску, за ёй захоўваецца права атрымання абавязковага экзэмпляра. Тут сабраны самы вялікі за межамі Расіі збор кніг на [[Руская мова|рускай мове]]. У 2006 годзе адкрыты новы будынак Нацыянальнай бібліятэкі, які мае ўнікальнае архітэктурнае рашэнне ў форме брыльянта. === СМІ === {{main|СМІ Беларусі}} {{у планах}} === Навука === {{main|Навука ў Беларусі}} [[Файл:Jakub Jodko Narkiewicz 1892.png|left|160px|thumb|[[Якуб Наркевіч-Ёдка]] (1848—1905), беларускі фізік, біёлаг і медык.]] [[Файл:Jazep Drazdovic 1928.jpg|140px|thumb|[[Язэп Драздовіч]] (1888—1954), этнограф, скульптар, археолаг і мастак. З-за сваёй рознабаковасці вядомы пад мянушкай «беларускі да Вінчы».]] Вышэйшая дзяржаўная навуковая арганізацыя Рэспублікі Беларусь — [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] (НАН Беларусі). ;Матэматыка Сярод вядомых беларускіх матэматыкаў — [[Васіль Ермакоў]], [[Іван Пташыцкі]]. ;Гістарычная навука [[Файл:Usiewaład Ihnatouski.jpg|left|120px|thumb|[[Усевалад Ігнатоўскі]] (1881—1931), беларускі гісторык, аўтар кнігі «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі».]] Выбітныя беларускія гісторыкі — [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У. Ігнатоўскі]], [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|П. Жуковіч]], [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|А. Краўцэвіч]], [[Святлана Яўгенаўна Куль-Сяльверстава|С. Куль-Сяльверстава]], [[Юрый Туронак]] і іншыя. ;Эканамічная навука Сярод вядомых беларускіх эканамістаў: [[Вадзім Іосуб]], [[Зміцер Крук]], [[Яраслаў Часлававіч Раманчук|Я. Раманчук]], [[Кірыл Валянцінавіч Руды|К. Руды]], [[Леанід Фёдаравіч Заіка|Л. Заіка]], [[Сяргей Вячаслававіч Чалы|С. Чалы]], [[Елена Несцяронак]], [[Наталля Рабава]], [[Валерый Карбалевіч|В. Карбалевіч]], [[Галіна Арцёмаўна Яшава|Г. Яшава]] і іншыя. ;Этнаграфія Беларускія этнографы, якія даследвалі народную культуры, [[Беларуская міфалогія|беларускую міфалогію]] і [[Беларускі фальклор|фальклор]], — [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Багдановіч]] (бацька паэта [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]]), [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. Сержпутоўскі]], [[Ян Баршчэўскі]], [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|К. Тышкевіч]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Карскі]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя), [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Я. Драздовіч]], [[Эдвард Міхайлавіч Зайкоўскі|Э. Зайкоўскі]], [[Андрэй Прохараў]], [[Таццяна Валодзіна]], [[Уладзімір Васілевіч]], [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. Пазняк]], [[У. Лобач]] (ХХ стагоддзе), [[Людміла Дучыц]], [[Ірына Клімковіч]], [[Максім Знак]], [[Сяргей Санько]], [[Галіна Нячаева]], [[Іван Іванавіч Крук|Іван Крук]], [[Зміцер Скварчэўскі]] (цяперашні час) і іншыя. Народнае мастацтва можна пабачыць сёння ў такіх музеях, як [[Музей беларускага народнага мастацтва]] ([[Раўбічы]]), [[Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый]] ([[Гомель]], [[Ветка]]) і іншыя. ;Астраномія У Беларусі няма прафесійных [[Астранамічная абсерваторыя|астранамічных абсерваторый]], таму адзіныя абсерваторыі, якія публікуюцца ў навуковых выданнях з’яўляюцца [[Аматарская астраномія|аматарскімі]]. Дзве абсерваторыі зарэгістраваны ў [[Цэнтр малых планет|Цэнтры малых планет]]. Гэта абсерваторыі: «[[Абсерваторыя Taurus-1|Taurus-1]]» і [[Віцебская аматарская астранамічная абсерваторыя]]. Абедзве знаходзяцца ў Віцебскай вобласці. ;Касманаўтыка [[Файл:Барыс Кіт 105.jpg|150px|thumb|[[Барыс Кіт]], матыматык, педагог, канструктар ракетнай тэхнікі.]] [[Файл:Уладзімір Кавалёнак.jpg|left|200px|thumb|[[Уладзімір Кавалёнак]], беларускі касманаўт.]] Нацыянальная праграма даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах на 2008—2012 гады зацверджана пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14.10.2008 № 1517<ref>[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?start=1&RN=C20801517 Аб Нацыянальнай праграме даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах на 2008—2012 гады]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Апроч касмічнага агенцтва, працы па стварэнні якога ўжо пачаліся ў Беларусі<ref>[http://tvroscosmos.ru/frm/zhurnal/2011/1211_1.php У космас — разам.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120105103555/http://tvroscosmos.ru/frm/zhurnal/2011/1211_1.php|date=5 студзеня 2012}} Інтэрв’ю акадэміка Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі С. У. Абламейка часопісу [[Расійскі космас]]</ref>, плануецца стварэнне ўласнага цэнтра кіравання палётамі (будзе адкрыты ў будынку [[Аб'яднаны інстытут праблем інфарматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Аб’яднанага інстытута праблем інфарматыкі]] ў Мінску). У яго будзе паступаць інфармацыя з камандна-вымяральнага пункта (плануецца ў [[Лагойскі раён|Лагойскам раёне]])<ref>[http://borisov-e.info/ru/news/borisov-news/2009/09/22/33490/v_sosednem_s_borisovskim_raione_postroat_komandno_izmeritel_nii_punkt У суседнім з Барысаўскім раёне пабудуюць Камандна-вымяральны пункт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100723174532/http://borisov-e.info/ru/news/borisov-news/2009/09/22/33490/v_sosednem_s_borisovskim_raione_postroat_komandno_izmeritel_nii_punkt |date=23 ліпеня 2010 }}</ref>. * [[БелКА]] — першы спадарожнік незалежнай Беларусі. {{нарыхтоўка раздзела}} === Спорт === [[Файл:Vitaly Gurkov 3.jpg|140пкс|thumb|[[Віталь Гуркоў]], 12-разовы чэмпіён свету па [[муай-тай]] і вакаліст гурту [[Brutto (гурт)|BRUTTO]].]] {{main|Спорт у Беларусі}} У краіне функцыянуюць больш як 26 тыс. аб’ектаў фізкультурна-спартыўнага прызначэння. У Беларусі займаюцца многімі відамі спорту. Найбольш папулярныя: [[лёгкая атлетыка]], [[футбол]], гімнастыка, лыжны спорт, хакей, тэніс, фехтаванне, барацьба, валейбол, гандбол, плаванне, шахматы і шашкі. Рэспубліканскі цэнтр aлімпійскай падрыхтоўкі па зімовых відах спорту «Раўбічы» вядомы ў свеце як цэнтр для [[біятлон]]а. У Беларусі шмат навучальных цэнтраў для падрыхтоўкі прафесійных спартсменаў, у тым ліку: [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры]], вучылішчы алімпійскага рэзерву, спецыялізаваныя школы алімпійскага рэзерву, дзіцяча-юнацкія спартыўныя школы. Дзейнічаюць 3 буйныя цэнтры алімпійскай падрыхтоўкі: у Стайках, Раўбічах і Ратамцы<ref>http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180228044935/http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport |date=28 лютага 2018 }}</ref>. === Нацыянальныя святы === Каляндар святочных і памятных дзён, якія з’яўляюцца нерабочымі ў Беларусі: * [[1 студзеня|1 і 2 студзеня]] — [[Новы год]], * [[7 студзеня]] — Нараджэнне Хрыстова (праваслаўнае), * [[8 сакавіка]] — Дзень жанчын, * 9-ы дзень пасля праваслаўнага Вялікадня — [[Радаўніца]], * [[1 мая]] — Свята працы, * [[9 мая]] — [[Дзень Перамогі]], * [[3 ліпеня]] — Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь, * [[7 лістапада]] — Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі, * [[25 снежня]] — Нараджэнне Хрыстова (каталіцкае). === Народныя святы === [[Файл:1921. На Купалле.jpg|190px|thumb|Свята [[Купалле]] на карціне [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|Міхаіла Філіповіча]], 1921 год.]] Акрамя афіцыйных дзяржаўных святаў існуе і шэраг народных, якія паходзяць са старажытных часоў і маюць пераважна язычніцкія карані. Сістэма народных святаў прымеркавана да гадавога земляробчага і сонечнага цыклаў. * 7 студзеня — [[Каляды]]. Суправаджалася песнямі і пляскамі калядоўшчыкаў, якія апраналіся ў касцюмы жывёл і фантастычных персанажаў. * 15 лютага — [[Грамніцы]]. Дзень, калі зіма, паводле народных павер’яў, упершыню сустракаецца з вясною. Назва свята ўзыходзіцу да [[Пярун]]а, бога грому і навальніцы. * сакавік — [[Гуканне вясны]]. Свята суправаджалася «веснавымі» песнямі і карагодамі. * 24 сакавіка — [[Камаедзіца]]. Лічылася, што на другі дзень пасля Камаедзіцы мядзведзі прачынаюцца пасля зімовай спячкі. * 6 мая — [[Юр’я]]. Палявыя росы ў гэтае свята лічыліся свяшчэннымі і лекавымі. Юр’еўская абраднасць узыходзіць да культу старажытнага бога [[Ярыла|Ярылы]]. * красавік — май — [[Пахаванне стралы]]. Суправаджалася ўрачыстым шэсцем і «стрэльнымі» песнямі. Свята ўзыходзіць, як мяркуецца, да культу язычніцкага бога Пяруна і [[Маці-Зямля (беларуская міфалогія)|Маці-Зямлі]]. * май-чэрвень — [[Зялёныя святкі]]. У гэтая свята адну дзяўчыну апраналі з кветкі і лісце, быццам [[Русалка|Русалку]], і вялі на чале працэсіі праз усю вёску. * ноч на 7 ліпеня — [[Купалле]]. Суправаджалася карагодамі, паленнем вогнішча, купальскімі карнаваламі. Адно з галоўных народных святаў у Беларусі. * пачатак лістапада — восеньскія [[Дзяды]]. Лічылася, што ў гэты дзень душы памерлых продкаў наведваюць свет жывых, і трэба адпаведным чынам сустрэць і пачаставаць іх<ref>[http://jivebelarus.net/our-heritage/belarusian-holiday-and-ceremony.html Святы і абрады беларусаў]</ref>. Таксама можна згадаць святы [[Багач]], [[Бабы]], [[Дажынкі]] і іншыя. Сёння народныя святы яшчэ адзначаюцца ў некаторых вёсках, а таксама ў калектывах моладзі ([[Студэнцкае этнаграфічнае таварыства]] і інш), якія цікавяцца адраджэннем нацыянальных традыцый. === Кухня === [[Файл:1103-s.jpg|thumb|left|[[Калдуны]] на беларускай паштоўцы.]] [[Файл:Belorussian national potato meal "draniki" and a cup of drink..JPG|thumb|[[Дранікі]], адна з найболей вядомых страў беларускай кухні.]] {{main|Беларуская кухня}} У мінулым народная кухня складалася пераважна з вегетарыянскіх страў: [[жытні хлеб]], [[аладкі]] (якія пяклі з кіслага цеста), [[праснак]]і, [[вугры]] (якія на [[Тураўскі раён|Тураўшчыне]] пяклі ў гарачым попеле), супы [[Крупнік, суп|крупнік]] і [[жур]], а таксама стравы з жыта, [[Грэчка|грэчкі]], [[Авёс пасяўны|аўса]], [[Фасоля|фасолі]], [[Гародніна|гародніны]], [[Малако|малака]]. Мяса елі пераважна ў багатых сем’ях. На сялянскіх сталах яго часцей замянялі [[грыбы]], якія ў даўніну не марынавалі, а сушылі. Грыбныя стравы наогул вылучаліся багаццем рэцэптаў і займалі вялікае месца ў беларускай кухні. Таксама шмат страў гатавалася з [[Бацвінне|бацвіння]], за што [[палякі]] доўгі час называлі беларусаў «бацвіннікамі» (самі яны грэбавалі бацвіннем, а ў Беларусі яго елі і сяляне, і шляхта)<ref>[https://www.svaboda.org/a/28223041.html «Мірныя бульбашы з малой краіны» — 5 непраўдзівых стэрэатыпаў пра Беларусь]</ref>. Аднак у хуткім часе і [[палякі]] перанялі ў беларусаў традыцыю есці бацвінне<ref>[https://people.onliner.by/2017/07/15/ezha-2 «Никакой крамбамбули наши предки не употребляли, это миф из 2000-х»]</ref>. [[Калдуны]] распаўсюдзіліся з XVI стагоддзя, дзякуючы дыяспары [[Беларускія татары|беларускіх татар]]. Як і многія іншыя стравы, гатаваліся яны ў гліняных гаршках. [[Бульба]] з’явілася толькі ў XVIII стагоддзі (практычна выціснуўшы з народнай кухні [[Рэпа|рэпу]]), і стравы, з якімі сёння асацыіруецца беларуская кухня ([[Бабка (страва)|бабка]], [[дранікі]]) — сфарміраваліся даволі позна. [[Верашчака]] ўпершыню згадваецца з сярэдзіны XVIII стагоддзя. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] было вельмі пашырана [[бортніцтва]] (здабыча [[мёд]]у дзікіх пчол), з мёду гатаваліся напоі і салодкія стравы. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да літоўскай. На працягу XIII—XIX стагоддзяў на яе фарміраванне (асабліва ў прывілеяваных класаў) аказвалі значны ўплыў польская і нямецкая кухні, а таксама кухні нацыянальных меншасцей — яўрэйская і [[Кухня беларуска-літоўскіх татараў|татарская]], у меншай ступені французская, італьянская, венгерская і англійская. З XIX стагоддзя найбольшы ўплыў аказвае руская кухня. Сярод народных страў таксама вылучаюцца [[клёцкі]], [[сальцісон]], [[квашаніна]], [[бліны]], [[мачанка]], [[Каўбаса|каўбасы]], [[аладкі з макам]] і іншыя. === Беларускае народнае адзенне === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Kalinkovichskiy stroy Stamp 2011.jpg|170px|thumb|left|Сяляне ў [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкіх строях]] на паштоўцы.]] [[Файл:Belorussian girl from Vialava near Volozhyn - foto by Benedykt Tyszkiewicz - 1898 AD.jpg|200px|thumb|Дзяўчына з-пад [[Валожын]]а на фотаздымку [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыкта Тышкевіча]], 1898.]] Беларускі народны касцюм вельмі адрозніваўся па рэгіёнах і ўключаў мноства мясцовых строяў: [[Ляхавіцкі строй|ляхавіцкі]], [[Дамачаўскі строй|дамачоўскі]], [[Мотальскі строй|мотальскі]], [[Маларыцкі строй|маларыцкі]], [[Ваўкавыскі строй|ваўкавыскі]], [[Вілейскі строй|вілейскі]], [[Турава-мазырскі строй|турава-мазырскі]], [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкі]], [[Клецкі строй|клецкі]], [[Слуцкі строй|слуцкі]], [[Брагінскі строй|брагінскі]] і іншыя<ref>[http://jivebelarus.net/our-heritage/Byelorussian-national-dress.html?page=3 М. Раманюк. Беларускае народнае адзенне]</ref>. Сярод найболей старажытных — [[неглюбскі строй]], які захаваў шмат агульных рысаў з вопраткай [[Радзімічы|радзімічаў]], што спрадвеку насялялі ўзбярэжжа ракі [[Сож]]. Загадкавыя народныя арнаменты ўпрыгожвалі не толькі вопратку, але і абрусы, ручнікі, посцілкі. Многія іх сімвалы маюць вельмі старажытную гісторыю, і іх аналагі сустракаліся яшчэ на роспісах першабытнай керамікі. == Сацыяльная сфера == === Адукацыя === {{main|Адукацыя ў Беларусі}} У сістэму адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь уваходзяць: * Дашкольная адукацыя, * Агульная сярэдняя адукацыя, * Установы прафесійна-тэхнічнай адукацыі, * Сярэдняя спецыяльная адукацыя, * Вышэйшая адукацыя, * Дадатковая адукацыя дзяцей і моладзі. === Ахова здароўя === {{у планах}} === Злачыннасць === У 2010 годзе ў Беларусі было зарэгістравана 140 920 [[злачынства]]ў<ref name=prest.12 />. Самы высокі ўзровень [[злачыннасць|злачыннасці]] сярод рэгіёнаў Беларусі назіраецца ў Мінску (193,5 злачынства ў пераліку на 10 000 чалавек, уключаючы 25 % цяжкіх і 20 % асабліва цяжкіх злачынстваў ад агульнай іх колькасці ў Беларусі<ref name=prest.3>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/175052.html|title=Лукашэнка незадаволены мінскімі ўладамі|date=2010-06-29|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826023515/http://news.tut.by/society/175052.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, 2/3 [[крадзеж|крадзяжоў]] мабільных тэлефонаў<ref name=prest.2>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/223781.html|title=Крадзяжы складаюць у Мінску каля 70% злачынстваў|date=2011-04-18|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826030547/http://news.tut.by/society/223781.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, 55 % сукупнай сумы [[хабар]]аў<ref name=prest.3 />), на другім месцы — Мінская вобласць (153,7)<ref name=prest.3 /><ref name=prest.10>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/212780.html|title=Узровень злачыннасці ў Мінскай вобласці — адзін з самых высокіх у краіне|date=2011-01-25|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826025235/http://news.tut.by/society/212780.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Самым крымінагенным горадам па каэфіцыенце злачыннасці з’яўляецца [[Бабруйск]], лідарам па ліку [[забойства]]ў «на душу насельніцтва» — [[Ліда]]<ref name=prest.11>{{cite news|url=http://www.interfax.by/news/belarus/46593|title=Генпракуратура аналізуе стан са злачыннасцю ў Беларусі па каэфіцыенце злачыннасці|date=2008-10-02|publisher=interfax.by|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826130140/http://www.interfax.by/news/belarus/46593|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Па даных Ген[[Пракуратура|пракуратуры]] і [[МУС Беларусі|МУС]], узровень злачыннасці ў краіне змяншаецца<ref name=prest.12>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/01/26/ic_news_124_360133/ У Беларусі скарачаецца колькасць злачынстваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124181234/http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/01/26/ic_news_124_360133/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (26.01.2011)</ref><ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2007/06/25/ic_news_124_272865/ У Беларусі стабілізавалася крымінагеннае становішча, лічыць генпракурор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124183139/http://naviny.by/rubrics/disaster/2007/06/25/ic_news_124_272865/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (25.06.2007)</ref>. Пры гэтым вырасла колькасць злачынстваў, якія здзяйсняюцца замежнікамі<ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/02/03/ic_news_124_360725/ Замежнікі сталі здзяйсняць у Беларусі больш злачынстваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124184830/http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/02/03/ic_news_124_360725/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (03.02.2011)</ref> і раней асуджанымі<ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/07/30/ic_news_124_349660/ МУС Беларусі турбуе рост рэцыдыўнай злачыннасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124181356/http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/07/30/ic_news_124_349660/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (30.07.2010)</ref> (47,2 %<ref name=prest.10 />). Сярэдні ўзровень [[Раскрывальнасць|раскрывальнасці]] злачынстваў — 40,1 %<ref name=prest.2 />, у тым ліку кватэрных крадзяжоў — 13 %<ref name=prest.1>{{cite news|url=http://www.interfax.by/article/36323|title=Я з ЖЭСа. Дазволіце вас абкрасці!|date=2009-01-20|publisher=interfax.by|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316014450/http://www.interfax.by/article/36323|archive-date=16 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>, забойстваў — 92 % (даныя па Мінску)<ref name=prest.4>[http://www.pravo.by/showtext.asp?1139568277743 Рэйтынг усіх службаў і падраздзяленняў ГУУС Мінгарвыканкама вырас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110723185810/http://www.pravo.by/showtext.asp?1139568277743 |date=23 ліпеня 2011 }}, ''Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь'' (10.02.2006).</ref>. == Узброеныя сілы == === Армія === {{main|Узброеныя сілы Беларусі}} Узброеныя сілы складаюцца з 2 [[від УС|відаў]]: сухапутных войскаў і ваенна-паветраных сіл і войскаў супрацьпаветранай абароны. Вярхоўнае камандаванне ажыццяўляе Прэзідэнт<!-- дакладнае месца ў структуры кіравання Міністра абароны і генштаба-->. Выдаткі на абарону складаюць 420,5 млн долараў ЗША (2006) — 1,4 % [[ВНП]] (ацэнка 2005)<ref>Паводле звестак у CIA Factbook 2007.</ref>. === Міліцыя === {{main|Міліцыя Беларусі}} {{у планах}} === Спецслужбы === [[Файл:Batiment du KBG a Minsk.jpg|thumb|Будынак Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь у Мінску.]] Галоўнай спецслужбай у рэспубліцы з’яўляецца [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]. Яго асноўныя задачы апісваюцца ў Законе Рэспублікі Беларусь «Аб органах дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь» № 390-З ад 10 ліпеня 2012 года<ref name="Абкамітэце">{{cite web|url=http://www.kgb.by/by/osnovnye-zadachi-by|title=Аб КДБ РБ|publisher=Сайт КДБ РБ|access-date=2015-01-22|lang=be}}</ref>. Акрамя КДБ у Беларусі існуюць: * [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за дзяржаўную бяспеку), * [[Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за ахову дзяржаўнай інфармацыі і сакрэтаў)<ref name="Абцэнтры">{{cite web|url=http://oac.gov.by/info/history.html|title=Гісторыя Аператыўна-аналітычнага цэнтра РБ|publisher=Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821073151/http://oac.gov.by/info/history.html|archive-date=21 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>, * [[Служба бяспекі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за ахову бяспекі Прэзідэнта і іншых службовых асоб РБ), * [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь]]<ref name="Абтаможне">{{cite web|url=http://www.gtk.gov.by/ru|title=Таможня|publisher=Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322041744/http://www.gtk.gov.by/ru/|archive-date=22 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>, * [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнага кантролю]]<ref>http://www.kgk.gov.by/ru/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150325060428/http://www.kgk.gov.by/ru/ |date=25 сакавіка 2015 }}</ref>, * [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь]]<ref>http://gpk.gov.by/</ref><ref name="agentura.ru">{{cite web|url=http://www.agentura.ru/dossier/belarus/|title=agentura.ru|publisher=agentura.ru|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613153709/http://www.agentura.ru/dossier/belarus/|archive-date=13 чэрвеня 2010|url-status=dead}}</ref>. {{Абнавіць}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-2}} * ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * {{Cite book|last=Zaprudnik|first=Jan|title=Belarus: At a Crossroads in History|url=https://archive.org/details/belarusatcrossro00zapr|publisher=Westview Press|year=1993|isbn=0-8133-1794-0}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://www.belarus.by/by/ Belarus.by — Афіцыйны сайт Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100825171151/http://www.belarus.by/by/ |date=25 жніўня 2010 }}{{ref-be}}{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://www.government.by/by/main.html Сайт урада Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090706172307/http://www.government.by/by/main.html |date=6 ліпеня 2009 }}{{ref-be}}{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://radzima.org/ Radzima.org — Збор архітэктурных помнікаў, гісторыя Беларусі] * [http://globustut.by/ «Глобус Беларуси»]{{ref-ru}} * [http://geraldika.by/ Гербы и флаги Беларуси]{{ref-ru}} * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/features-of-the-stone-age-in-belarus.html Асаблівасці каменнага веку на Беларусі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/the-average-stone-age.html У. Ксяндзоў. Сярэдні каменны век (мезаліт). Засяленне краю плямёнамі паляўнічых, рыбакоў і збіральнікаў] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/tribes-in-the-territory-of-belarus-in-the-new-stone-age.html А. Калечыц, М. Чарняўскі. Плямёны на тэрыторыі Беларусі ў новым каменным веку (неаліце)] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/household-activities.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў, М. Чарняўскі. Гаспадарчыя заняткі ў каменным веку] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/spiritual-culture-of-the-stone-age.html Э. Зайкоўскі. Духоўная культура ў каменным веку] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/features-of-the-bronze-age-in-belarus.html Асаблівасці бронзавага веку на Беларусі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/forming-communities-of-the-early-period-of-the-bronze-age.html Фарміраванне супольнасцей ранняга перыяду бронзавага веку] * [http://www.mycicerone.ru/wiki/Фотографии_Белоруссии Фотографии Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200205034614/http://www.mycicerone.ru/wiki/%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=5 лютага 2020 }}{{ref-ru}} * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/The-role-of-the-Belarusian-lands-in-building-GDL.html Роля беларускіх зямель ва ўтварэнні і ўмацаванні ВКЛ] * [http://jivebelarus.net/our-heritage/history-of-belarusian-embroidery.html В. Фадзеева. З гісторыі развіцця беларускай народнай вышыўкі] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Краіны Еўропы}} {{Славянскія краіны}} {{СНД}} {{АДКБ}} {{Усходняе партнёрства}} [[Катэгорыя:Беларусь| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] 4b5n93gwt5dfjboa7effm4kvcbcec9w 0 215052 5175806 4621573 2026-08-05T11:10:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175806 wikitext text/x-wiki [[Файл:Red Giant Earth.jpg|right|thumb|250px|Чырвоны гігант (Сонца) і планета Зямля]] '''Будучыня Зямлі''' будзе вызначацца шэрагам фактараў: павелічэннем свяцільнасці Сонца, стратай цеплавой энергіі ядра Зямлі, абурэннямі з боку іншых цел Сонечнай сістэмы, [[тэктоніка пліт|тэктонікай пліт]] і [[Біяхімія|біяхіміі]] на паверхні. Паводле тэорыі Міланковіча, планета будзе па-ранейшаму падвяргацца цыклам абляднення з прычыны змены [[эксцэнтрысітэт]]у арбіты Зямлі, нахілу восі кручэння і прэцэсіі восі. У выніку суперкантынентальнага цыклу тэктоніка пліт, верагодна, прывядзе да ўтварэння суперкантынента праз 250—350 млн гадоў, а на працягу наступных 1,5-4,5 мільярдаў гадоў нахіл восі Зямлі можа пачаць адчуваць хаатычныя змены з адхіленнем аж да 90 °. Праз 1-3 мільярды гадоў бесперапыннае павелічэнне сонечнага выпраменьвання, выкліканае назапашваннем гелію ў ядры Сонца, прывядзе да знікнення акіянаў і спынення дрэйфу кантынентаў. Праз 4 мільярды гадоў павелічэнне тэмпературы ля паверхні Зямлі стане прычынай імклівага парніковага эфекту. Да таго часу, большасць, калі не ўсё, жыццё на паверхні Зямлі вымрэ{{sfn|Ward|Brownlee|2003|p=142}}{{sfn|Fishbaugh|Des_Marais|Korablev|Raulin|2007|p=114}}. Найбольш верагодным далейшым лёсам планеты з’яўляецца паглынанне яе Сонцам прыблізна праз 7,5 мільярдаў гадоў, пасля таго як яно стане чырвоным гігантам і пашырыцца да скрыжавання з арбітай Зямлі. == Гл. таксама == * [[Глабальная катастрофа]] * [[Чырвоны гігант]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{ref-ru}} Диксон Д., Адамс Дж. Дикий мир будущего / Пер. с англ. М., 2003. * {{ref-ru}} Еськов К. Ю. История Земли и жизни на ней. М., 2000. * {{ref-ru}} Заварзин Г. А. Бактерии и состав атмосферы. М., 1984. * {{ref-ru}} Заварзин Г. А. Становление биосферы // Вестник РАН. 2001. Том 71. * {{ref-ru}} Камшилов М. М. Эволюция биосферы. М., 1974. * {{ref-ru}} Пономаренко А. Г. Основные события в эволюции биосферы / Проблемы доантропогенной эволюции биосферы. М., 1993. * {{citation | last1=Fishbaugh | first1=Kathryn E. | first2=David J. | last2=Des Marais | first3=Oleg | last3=Korablev | first4=François | last4=Raulin | first5=Phillipe | last5=Lognonné | title=Geology and habitability of terrestrial planets | volume=24 | series=Space Sciences Series of Issi | publisher=Springer | year=2007 | isbn=0-387-74287-5 }} * {{citation | last1=Ward | first1=Peter Douglas | last2=Brownlee | first2=Donald | title=The life and death of planet Earth: how the new science of astrobiology charts the ultimate fate of our world | year=2003 | publisher=Macmillan | isbn=0-8050-7512-7 }} == Спасылкі == * [http://space.vn.ua/news/news-010.html Клімат Венери — майбутнє Землі]. * [http://www.utro.ua/ua/zhizn/budushchee_zemli_opredeleno_my_vse_utonem_ili_sgorim__4a07d8f80228e Майбутнє Землі визначене: ми всі потонемо…чи згоримо?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160422092647/http://www.utro.ua/ua/zhizn/budushchee_zemli_opredeleno_my_vse_utonem_ili_sgorim__4a07d8f80228e |date=22 красавіка 2016 }} {{Зямля}} [[Катэгорыя:Зямля]] jks46df9jc7gtq2cjdf3nuewwhd7moq 0 218835 5175579 4363924 2026-08-04T22:38:13Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5175579 wikitext text/x-wiki '''Дуда''' — шматзначны тэрмін. == Музычныя інструменты == * [[Дуда]] — традыцыйны архаічны духавы музычны інструмент; * [[Беларуская дуда|Дуда]] — традыцыйны беларускі музычны інструмент; == Тапонімы == * [[Дуда (Астравецкі раён)|Дуда]] — вёска ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. == Прозвішча == * [[Анджэй Дуда]] (нар. 1972) — польскі палітык, прэзідэнт Польшчы з 2015 па 2025 год. * [[Іван Уладзіміравіч Дуда]] (нар. 1936) — беларускі вучоны ў галіне акушэрства і гінекалогіі * [[Павел Мікалаевіч Дуда|Павел Дуда]] (нар. 1996) — беларускі гандбаліст * [[Тамара Анатолеўна Дуда|Тамара Дуда]] (нар. 1976) — украінская пісьменніца {{Неадназначнасць}} 6mf8ldqkmsmjmgdcncz0z01xj910ge6 0 219294 5175518 4446318 2026-08-04T17:09:26Z Amherst99 6180 /* */ 5175518 wikitext text/x-wiki [[Выява:Hortus Deliciarum, Der Schoß Abrahams.JPG|thumb|''Улонне Аўраама'' — сярэдневяковая ілюстрацыя з [[Hortus deliciarum]] [[Геррада Ландсбергская|Геррады Ландсбергскай]] (12 стагоддзе)]] '''Патрыярх''' ({{lang-he|אבות}} Авот або Aбот, арамейскі: אבא Аба) — паводле [[Біблія|Бібліі]] назва родапачынальнікаў яўрэйскага народа, у вузкім сэнсе [[Аўраам]], [[Ісаак]] і [[Якаў (патрыярх)|Якаў]], якога таксама звалі [[Ізраіль]]. Гэтыя тры фігуры называюцца патрыярхамі [[іўдаізм]]у, а перыяд, калі яны жылі, вядомы як [[патрыярхальны час]]. Яны адыгралі важную ролю ў Пісанні ў час і пасля іх жыццяў. Яны выкарыстоўваюцца ў якасці важнага прыкладу выяўлення [[Бог]]а ў Адкрыцці і працягваюць іграць важную ролю ў [[аўраамічныя рэлігіі|аўраамічных рэлігіях]]. Больш шырокі тэрмін '''патрыярх''' выкарыстоўваецца да дваццаці Продкаў паміж [[Адам]]ам і Аўраамам. Першыя дзесяць з іх — дапатопныя патрыярхі, таму што яны жылі яшчэ да [[Патоп, Біблія|Патопу]]. Іўдаізм і [[іслам]] лічаць, што патрыярхі і іх асноўныя жонкі — [[Сара]] (жонка Аўраама), [[Рэвека]] (жонка Ісаака) і [[Лія]] (адна з жонак Якава) — (вядомыя як Матрыярхі), пахаваныя ў [[Махпэла|Махпэле]] ў [[Хеўрон]]е, святым месцы яўрэяў, мусульман і хрысціян. Толькі [[Рахіль]], любімая жонка Якава, як лічыцца, пахавана асобна ў магіле Рахілі, недалёка ад [[Віфлеем]]а, дзе яна памерла ў час родаў. У больш шырокім сэнсе, тэрмін можа таксама адносіцца да любой з галоўных фігур [[Кніга Быццё|Кнігі Быцця]], у тым ліку ад Адама да Вялікага Патопу і роду [[Ной|Ноя]] пасля засялення зямлі пасля Патопу. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лікі святасці}} [[Катэгорыя:Прабацькі| ]] [[Катэгорыя:Іўдаістычная міфалогія]] bq98qlw98jju1ocs1mldsni9i4ertsn 0 221791 5175476 4938972 2026-08-04T14:36:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175476 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бай}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Бай | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = князь | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = [[Белаполь]] | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = [[Баевічы]] | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | вядомы як = міфічны першачалавек, родапачынальнік плямёнаў продкаў беларусаў | дзейнасць = | рэлігія = | Commons = | Rodovid = }} {{Крывічы}} '''Бай''' або '''Бой''', '''Буй''' — легендарны [[князь]] у беларускай міфалогіі, родапачынальнік тых плямёнаў, з якіх утварыліся сучасныя [[беларусы]]. == Легенда == Міф пра продкаў беларусаў запісаны ў XIX — пачатку XX стагоддзя ў некалькіх варыянтах, першапродкам у ім названы князь Бой (Бай, Буй) — бацька [[Белаполь|Белаполя]], родапачынальнік 160 беларускіх родаў. Першы запіс міфа змешчаны ў кнізе [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]] «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|Шляхціч Завальня]]» (1845)<ref>''Barszczewski J.'' Szlachcic Zawalnia czyli Białoruś w fantastycznych opowiadaniach. T. II. — Petersburg, 1845. — Str. 6-7</ref>. Таксама ёсць звесткі, што міф мог быць вядомы яшчэ ў 1820-я гады [[Максіміліян Маркс|Максіміліяну Марксу]] ў Віцебску ад нейкага расказчыка Філіпа Смуры<ref>''Федосова Т. Ф.'' Воспоминания Максимилиана Маркса «Записки старика».// Исследования по истории польского общественного движения XIX в. — начала XX в. — М., 1971 — С. 148—154.</ref>. Князя ў варыянце Маркса звалі ''Бай'', што болей адпавядае фанетыцы беларускай мовы. Іншы варыянт апублікаваны [[Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў|Міхаілам Дзмітрыевым]] у Гродна ў 1868<ref>Памятная книжка Гродненской губернии на 1869 г. — Гродно, 1868. — С. 89</ref> і 1869<ref>''Дмитриев М. А.'' Собрание песен, сказок, обрядов и обычаев крестьян Северо-Западного края. — Вильно, 1869. — С. 219—220</ref> гадах. Варыянт Дзмітрыева ў асноўным падобны запісу Баршчэўскага, але мае шэраг адрозненняў, напрыклад, імя князя даецца ў формах ''Бай'' і ''Буй''. Таксама, магчыма, Бой (Бай) ёсць у {{Нп5|Дакучная казка|дакучнай казцы|ru|Докучная сказка}}, запісанай у Ваўкавыскім павеце, апублікаванай [[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Міхалам Федароўскім]] у 1897 годзе<ref>''Federowski M.'' Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. I. — Krakow, 1897 — Str. 106.</ref>. Паводле міфа, князь Бой жыў доўгі век, меў вялікую сям’ю, сем жонак — дачку княжацкага дружынніка Вольгу, княжну Рагнеду з Полацка, княжну Красулю са Смаленска, княжну Оду з Кіева, служанку Красулі — Доню, сясцёр-княжон Альду і Лілю з Літвы. Пакінуў шматлікіх нашчадкаў, з іх найбольш вядомы сын Белаполь. З князем Боем звязвалі Стаўроўскія (Стаўрускія, Старарускія) Дзяды — адзін з пяці каляндарных абрадаў заклікання продкаў (дзядоў). У князя Боя (Бая) было два любімыя сабакі — Стаўры і Гаўры, найлепшыя яго памочнікі ў паляванні, яны маглі адолець мядзведзя і не раз ратавалі гаспадара. Калі сабакі памерлі, князь Бой загадаў пахаваць іх людскім абрадам і прызначыў абрад штогадовага памінання, які захаваўся і па яго смерці. Паводле Баршчэўскага, міф звязаны з [[Краснаполле (Расонскі раён)|Краснаполлем]] (цяпер [[Расонскі раён]]). Паводле Дзмітрыева, асноўны цэнтр бытавання міфа — Дрыса (цяпер [[Верхнядзвінск]]), дзе два гарадскія канцы называліся ''Стаўры'' і ''Гаўры''. Бай з’явіўся на Зямлі, калі свет толькі зачынаўся. Спачатку не было нічога, толькі адна вада, пасярод якой стаяў валун. Аднойчы [[Пярун]] пачаў кідаць маланкі ў гэты камень і выбіў тры яскаркі: белую, жоўтую і чырвоную. Як упалі яны ў ваду, усё ў свеце скаламуцілася. А як зноў пасвятлела, то аказалася, што вада ад зямлі адасобілася. На зямлі ўзніклі жывёлы і людзі. Адным з першых быў Бай, які стаў князем, меў шмат жонак і дзяцей. Перад смерцю Бай раздаў сынам спадчыну, а аднаму — [[Белаполь|Белаполю]] — аддаў двух сабак, якіх звалі Стаўры і Гаўры, і загад: колькі зямлі яны за дзень прабягуць, столькі дастанецца Белаполю. Сын злавіў дзвюх птушак — адну з паўднёвага мора, а другую з заходняга — і выпусціў, а сабакі пабеглі за імі. Па слядах гэтых сабак пацяклі дзве буйнейшыя беларускія ракі — [[Дзвіна]] і [[Дняпро]]. Паводле іншага падання, Бай — князь у [[Краснаполле|Краснаполлі]] каля [[Дрысы]]. Разам са сваімі сабакамі ён паляваў па мясцовых «густых лясах». З некалькімі жонкамі Бай меў сыноў — продкаў асобных беларускіх родаў. Старэйшы з іх — Бойка (Белаполь, у адрозненне ад пазнейшага тэксту, не згадваецца)<ref>Романов Е. Р. Белорусский сборник. Витбеск, 1891. Вып. 4. Текст № 33.</ref>. Бай устанавіў пакланенне ім нароўні з «найважнейшымі асобамі», а пасля смерці вызначыў дні іх памінання («[[Дзяды]]»)<ref>Легенды і паданні. Тэкст № 294.</ref> сэнс гэтага старажытнага свята памінання памерлых, на думку Мілера, дазваляе бачыць у Баі бажаство замагільнага свету ў суправаджэнні дэманічных сабак (падобна [[Індуізм|індыйскаму]] [[Яма (індуізм)|Яме]]), а паходжанне імя «Бай» [[Балты|балцкім]], як і імёнаў сабак<ref>Миллер В. Ф. По поводу одного литовского предания// Древности. Труды Московского археологического общества. 1880. Т. 8.</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://litmir.club/br/?b=249820&p=43|title="Славянская Европа V–VIII веков" - Алексеев Сергей Викторович - Страница 43 - ЛитМир Club|website=Литмир - электронная библиотека|access-date=2025-01-02}}</ref>. == Інтэрпрэтацыі == Гісторык {{Iw|Сяргей Віктаравіч Аляксееў|Сяргей Аляксееў|ru|Алексеев, Сергей Викторович (историк)}} супастаўляе беларускі міф пра князя Бая і міфічнага рутэнскага конунга [[Бой (конунг)|Боя]] з "Дзеяў данаў" [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]]. На думку даследчыка, крыніцай звестак пра конунга Боя для Саксона Граматыка мог быць аповед пра Бая ад кагосьці са служэбнікаў менскай князёўны [[Сафія Валадараўна|Сафіі Валадараўны]], дацкай каралевы з 1157 года.<ref name=":0" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_mifalohija_Encyklapiedycny_slounik.html# Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік] / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл. * [https://kamunikat.org/legendy-i-padanni Легенды і паданні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240908073643/https://kamunikat.org/legendy-i-padanni |date=8 верасня 2024 }} / [Склад. М. Я. Грынблат i А. I. Гурскі; Рэд. тома А. С. Фядосік]. — Мн.: Навука i тэхніка, 1983. — 544 с. (АН БССР. ІМЭФ. БНТ). [[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]] bjllr0qc4lxbz3lifad7zgnpsrax6yt 0 224818 5175681 4686347 2026-08-05T07:44:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175681 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Бокас-дэль-Тора}} {{Група астравоў |Назва = Бокас-дэль-Тора |Нацыянальная назва = es/Bocas del Toro |Карта = Bocas del Toro Archipelago map.png |Подпіс карты = |Пазіцыйная карта = Панама |Архіпелаг = |Акваторыя = Карыбскае мора |lat_dir = N|lat_deg = 9|lat_min = 20|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 82|lon_min = 15|lon_sec = |CoordScale = |Колькасць астравоў = 10 |Найбуйнейшы востраў = востраў Калон |Агульная плошча = 250 |Найвышэйшы пункт = 3 |Краіна = Панама |Насельніцтва = 13000 |Год перапісу = 2012 |Выява = Bocas2.jpg |Подпіс выявы = Выгляд з паветра |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бокас-дэль-Тора''' ({{lang-es|Bocas del Toro}}) — [[архіпелаг]] на паўночным захадзе [[Панама|Панамы]]. Плошча — каля 250 км². Насельніцтва — 13 000 чал. (2012 г.) На [[востраў Калон|востраве Калон]] знаходзіцца адміністрацыйны цэнтр панамскай [[Бокас-дэль-Тора (правінцыя)|правінцыі Бокас-дэль-Тора]] — [[Бокас-дэль-Тора (горад)|горад Бокас-дэль-Тора]]. == Геаграфія == Архіпелаг Бокас-дэль-Тора знаходзіцца на паўднёва-заходняй ускраіне [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]]. Складаецца з 10 буйных [[востраў|астравоў]] і мноства невялікіх астраўкоў і [[мель|водмеляў]]. Найбуйнейшы [[востраў Калон]] займае плошчу 61 км². Астравы ўзніклі ў [[неагенавы перыяд]] у выніку моцных [[тэктоніка пліт|тэктанічных]] зрухаў і па свайму паходжанню блізкія да суседняга [[кантынент]]альнага ўзбярэжжа. Некаторы час архіпелаг ўяўляў сабою плыткаводдзе, на якім збіраліся [[рака|рачныя]] наносы, [[глей]], марскія [[Арганічныя рэчывы|арганічныя]] асадкі. У апошні [[Ледніковы перыяд|ледавіковы перыяд]] ён быў часткай кантынентальнай [[суша|сушы]], аддаленай ад мора, але з таяннем [[ледавік]]оў і павышэннем ўзроўню [[акіян]]а сфарміраваўся як група нізкіх астравоў (да 3 м). Астравы складзены пераважна такімі пародамі, як [[гліна]], [[пясок]], глей, пад якімі ляжыць старажытны [[лава вулканічная|лававы]] фундамент. [[Клімат]] трапічны пасатны. Улетку магчыма ўзнікненне [[ураган|ўраганаў]]. == Гісторыя == Архіпелаг Бокас-дэль-Тора быў адкрыты [[6 кастрычніка]] [[1502]] г. [[Хрыстафор Калумб|Х. Калумбам]]. У [[17 стагоддзе|XVII]] - [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. часцяком наведваўся [[пірацтва|піратамі]], двойчы няўдала каланізаваўся выхадцамі з [[Францыя|Францыі]] і [[Шатландыя|Шатландыі]]. У першай палове [[19 стагоддзе|XIX]] ст. каланізаваны плантатарамі з [[Ямайка|Ямайкі]], [[ЗША]] і [[Калумбія|Калумбіі]], якія перасяляліся на архіпелаг разам з [[рабства|рабамі]], каб пазбегнуць падаткаў на радзіме. У [[1850]] г. рабства было адменена. Большая частка сучаснага насельніцтва Бокас-дэль-Тора — нашчадкі [[негры|неграў]]-рабоў і пасяленцаў. З канца XIX ст. на астравах імкліва развівалася вытворчасць [[бананы|бананаў]]. З [[1903]] г. архіпелаг у складзе [[Панама|Панамы]]. == Спасылкі == * [http://caribjsci.org/dec05%20Special%20issue/41_374-391.pdf An Introduction to the Geology of the Bocas del Toro Archipelago, Panama] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304191404/http://caribjsci.org/dec05%20Special%20issue/41_374-391.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://www.bocasdeltoro.com Bocas Del Toro - Panama] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150308034126/http://www.bocasdeltoro.com/ |date=8 сакавіка 2015 }} * [http://bocasdeltoro.travel Bocas del Toro - Welcome to the Official Website] * [http://www.bocas.com/bocas-ecology.htm BOCAS DEL TORO: ECOLOGY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150412023350/http://www.bocas.com/bocas-ecology.htm |date=12 красавіка 2015 }} * [http://itec-edu.org/bocas-del-toro-biological-station/ Bocas del Toro Biological Station] [[Катэгорыя:Астравы Панамы|Бокас-дэль-Тора]] [[Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора|Бокас-дэль-Тора]] [[Катэгорыя:Архіпелагі паводле алфавіта|Бокас-дэль-Тора]] jftv7916w1v28v80kmdls3enil4bh3k 1 225179 5175809 2816042 2026-08-05T11:10:42Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Зялёнае]] у [[Размовы:Зялёнае (прыпыначны пункт)]] 2816042 wikitext text/x-wiki Як правільней і дакладней "Платформа Зялёнае" ці "Станцыя Зялёнае"? --[[Удзельнік:Дзяніс Тутэйшы|Дзяніс Тутэйшы]] ([[Размовы з удзельнікам:Дзяніс Тутэйшы|размовы]]) 15:26, 13 сакавіка 2015 (MSK) : Гэта не станцыя. Платформа — агульная назва месцаў прыпынку цягнікоў (але ўжываецца рэдка). У Беларускай чыгунцы асноўнымі тыпамі платформ з'яўляюцца '''станцыя''' і '''прыпыначны пункт'''. Зялёнае з'яўляецца менавіта апошнім, таму дакладней пісаць "Прыпыначны пункт Зялёнае". Аднак, трэба вызначыць адзіны фармат, бо зараз кожны піша як хоча (у двукоссях ці без, са словамі "Станцыя", іншымі або увогуле без іх). Таксама вызначыць, ці атаясамліваць, напрыклад, Мінскі чыгуначны вакзал (будынак) і станцыю Мінск-Пасажырскі; як падпісваць калі атаясамліваць (бо зараз маем [[Мінскі чыгуначны вакзал]] і [[Станцыя «Маладзечна»]]).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:13, 13 сакавіка 2015 (MSK) :: Вось [http://www.skarnik.by/tsbm/61598 тут] для слова "платформа" ёсць значэнне "невялікая чыгуначная станцыя". Таму пакуль перанясу пад назву "платформа Зялёнае". Але гэта сапраўды пытанне, якое патрабуе ўніфікацыі. Вынесу на форум, далучайцеся. --[[Удзельнік:Дзяніс Тутэйшы|Дзяніс Тутэйшы]] ([[Размовы з удзельнікам:Дзяніс Тутэйшы|размовы]]) 20:55, 18 сакавіка 2015 (MSK) 0he6esropv41xyrf5u8yhsuasyaloqj 0 226368 5175583 5147736 2026-08-04T22:57:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175583 wikitext text/x-wiki '''Белару́скае фэ́нтэзі''' — [[Мастацкая літаратура|мастацкія]] творы, напісаныя [[Беларусь|беларускімі]] аўтарамі ў жанры [[фэнтэзі]]. Фэнтэзі як асобны жанр пачаў фарміравацца на мяжы XIX—XX ст. У аснове жанру закладзены [[Казка|казачныя]] і [[Міфалогія|міфалагічныя]] матывы. Сярод асноўных герояў звычайна людзі з чароўнымі здольнасцямі (чараўнікі, [[друіды]], празорцы і г. д.) ці з чароўнымі прадметамі ([[рыцары]] з зачараванай зброяй), міфічныя стварэнні, нярэдка запазычаныя з сярэднявечных бестыярыюмаў ([[цмок]]і, аднарогі, пярэваратні). У беларускай літаратуры элементы фэнтэзі можна знайсці нашмат раней, да з’яўлення жанру. Асабліва ярка гэта адлюстравана ў творы [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]] «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]» (1844—1846). Найбольшае развіццё ў беларускай літаратуры жанр атрымаў у XXI стагоддзі. == XIX стагоддзе. Заснавальнікі жанру ў беларускай літаратуры == Фэнтэзійныя элементы прысутнічалі ў беларускай культуры яшчэ з даўніх часоў, бо жанр цесна звязаны і з фальклорам, і з міфалогіяй. Элементы містыцызму і вобразы міфалагічных істот выкарыстоўваў у сваёй творчасці яшчэ [[Адам Міцкевіч]]. Падчас працы над сваімі баладамі ў 1819-21 гадах Міцкевіч звяртаўся да багаццяў беларускага фальклору<ref name="Lojka">{{кніга |аўтар =[[Алег Антонавіч Лойка|Лойка, А.А.]] |частка =Адам Міцкевіч і беларускі фальклор |загаловак =Адам Міцкевіч і Беларусь |спасылка =http://belkabinet.ucoz.ru/_ld/0/75____.pdf |адказны =Уклад. В. Грышкевіч, навук. рэд. [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|А. Мальдзіс]], Т. Нягодзіш |месца =Мн. |выдавецтва =ННАЦ імя Ф.Скарыны |год =1997 |старонкі =109–111 |старонак =320 |isbn =985-6419-06-9 |тыраж =1000 }}</ref>. Так, да вобразу Свіцязянак (насельніцы возера [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]], белатварыя дзяўчыны з даўгімі распушчанымі валасамі, у якіх ператварыліся жанчыны горада Свіцязь, затопленага багамі па іх просьбе вадой, каб пазбегнуць зганьбавання варожым рускім войскам) і легенд, звязаных з імі, паэт звяртаўся ў сваіх баладах «Свіцязь» (1820), «Свіцязянка» (1821), «Рыбка» (1822)<ref name="Lojka"/>. [[Файл:Shljahtich Zavalnja.png|thumb|right|220px|Вокладка «Шляхціц Завальня» выдання 1884 года]] Але ж найбольш ярка беларуская міфалогія адлюстравана ў творы [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]] «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]» (1844—1846), дзе аўтар нас пераносіць у фантастычную, выдуманую Беларусь, у якой чытач спаткаецца з пярэваратнямі і ваўкалакамі, з волатамі і цмокамі, пачварамі, чараўнікамі і чарнакніжнікамі. Яго персанажы прыйшлі ў твор з нацыянальнай міфалогіі, шчодра населенай русалкамі, вадзянікамі, лесунамі, ваўкалакамі, але некаторых персанажаў Баршчэўскі прыдумаў сам — Сына Буры, Белую Сароку, Плачку. Менавіта Ян Баршчэўскі лічыцца заснавальнікам жанру фэнтэзі ў беларускай літаратуры. Ён, як сапраўдны пісьменнік-фантаст, глядзеў наперад, у будучыню, і як бы прадбачыў з’яўленне прозы жахаў, фэнтэзі, навуковай фантастыкі<ref>{{кніга |аўтар =Баршчэўскі Л.П., Васючэнка П.В., [[Міхась Тычына|Тычына М.А.]] |частка =Ян Баршчэўскі |загаловак =Словы ў часе. Літаратура ад рамантызму да сімвалізму і нашаніўскага адраджэння |спасылка =http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/slovy_u_casie.pdf |месца =Санкт-Пецярбург |год =2014 |старонкі =52 |старонак =374 |archive-date =4 сакавіка 2016 |archive-url =https://web.archive.org/web/20160304220915/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/slovy_u_casie.pdf }}</ref>. Па міфалагічнай аснове твораў Баршчэўскага яго творчасць варта аднесці да такога субжанру, як славянскае фэнтэзі, у аснове якога ляжыць спалучэнне славянскага фальклору (паданняў, былінаў, міфаў) і стандартных фэнтэзійных канонаў. На прэзентацыі сваёй фэнтэзійнай аповесці на пытанне пра традыцыі беларускай фантастыкі беларускі паэт і філолаг [[Серж Мінскевіч]] сказаў: «''Мы самыя першыя напісалі фэнтэзі, калі яшчэ і не прыдумалі гэтаму жанру назву. Яшчэ не было Толкіна, а ў нас ужо быў Ян Баршчэўскі…''»<ref>{{cite web| author =Карацупа, В.| url =http://archivsf.narod.ru/1969/sierz_minskievic/index.htm | title =Мінскевіч Серж |publisher =Архив фантастики| access-date = 10 сакавіка 2015 | lang = ru }}</ref>. У 1852 годзе з-пад пяра беларускага паэта і фалькларыста [[Аляксандр Феліксавіч Рыпінскі|Аляксандра Рыпінскага]] выйшла рамантычная балада «Нячысцік». Пры яе напісанні паэт разумеў, што ў нацыянальнай баладзе не можа быць перайманняў, якія належаць да традыцый жанру ў іншых народаў, як не павінна яна несці і прыкметы чужога фальклору. У гэтым ён цалкам згодны са сваімі папярэднікамі, у першую чаргу — з Янам Баршчэўскім, які лічыў недазваляльным запазычванне мастацкіх формаў, якія выкарыстоўвалі пісьменнікі Англіі, Германіі ці Францыі. Нават падзагаловак да паэмы быў «балада белару­ская», чым аўтар адзначаў не толькі фальклорную аснову сваёй балады, але і своеасаблівасць твора, яго сугучча з традыцыямі беларускай паэзіі сярэдзіны XIX стагоддзя. У прадмове да «Нячысціка» Аляксандр Рыпінскі напісаў, што ў выніку апрацоўкі народнай песні ў яго атрымалася доўгая гісторыя і ён, «''дабавіўшы да яе тое-сёе дзіўнае і пякельнае, зрабіў з гэтага сялянскую баладу''»<ref>{{артыкул|аўтар= [[Іван Фёдаравіч Штэйнер|Штэйнер І. Ф.]]|загаловак= Балада «Нячысцік» Аляксанлра Рыпінскага |выданне=[[Роднае слова (1988)|Роднае слова]] |тып=часопіс |месца= Мн.|выдавецтва=[[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Мінадукацыі Беларусі]] |год=2011 |выпуск= 286|нумар=10 |старонкі=3—5}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="200px" caption="Літаратары XIX стагоддзя"> Выява:Wańkowicz Adam Mickiewicz.jpg|[[Адам Міцкевіч]]. [[Міцкевіч на скале Аю-Даг|Партрэт]] аўтарства [[Валянцін Ваньковіч|Валенція Ваньковіча]], 1828 год. Выява:Jan Barščeŭski. Ян Баршчэўскі (R. Žukoŭski, 1826).jpg|[[Ян Баршчэўскі]]. К. Жукоўскі, XIX ст. Выява:Al rypinski portrait.jpg|[[Аляксандр Феліксавіч Рыпінскі|Аляксандр Рыпінскі]]. 1853 год. </gallery> == XX стагоддзе == Выкарыстанне шматлікіх міфалагічных персанажаў прысутнічае ў [[Наша ніва (1906)|нашаніўскай]] паэзіі [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. Некаторыя даследчыкі (напрыклад, кандыдат філалагічных навук Г. М. Мятліцкая) нават ужываюць такі тэрмін, як купалаўскі міфалагізм. Пэўны час міфалагічная вобразнасць у творчасці паэта была ледзьве не дамінантнай<ref>''Мятліцкая, Г. М.'' [http://www.bsu.by/Cache/pdf/213273.pdf Сімвалічная функцыя міфалагічных персанажаў у паэзіі Янкі Купалы] / Г. М. Мятліцкая // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Сер.4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. — 2005. — № 3. — С. 13-18.</ref>. «Цемнатворцы» ды такія міфічныя і паганскія істоты, як ведзьмы, ваўкалакі, чэрці, вадзянікі, русалкі ды іншыя, пануюць у яго вершах «Ў вечным боры…» (1912), «Русалка» (1912), «Хохлік» (1911), «Дзе ні вылеці з няволі…» (1906), «Забытая карчма» (1907), «Люлі, люлі, мужычок!» (1905—1907), «Ноч за ночкай» (1909), паэме «[[Сон на кургане]]» (1910). Чаго толькі варты ўрывак з яго верша «Забытая карчма»: «''Жэняць ведзьму з ваўкалакам, сватае шынкар, попам — рабін, ведзьма — дзякам, а чорт — гаспадар. Так гуляюць, покуль недзе ня кігне пятух… Гіне ўсё, і па бяседзе пуста, сумна ўкруг''». [[Файл:Lastouski Vaclau.Labirynty.djvu|thumb|right|150px|«Лабірынты» Вацлава Ластоўскага. Выданне 1944 г., Берлін]] Дапаўняе нацыянальную ўтопію [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскі]], які ў 1923 годзе выдаў споўненую загадкамі аповесць «Лабірынты», якой напэўна і на сёння няма жанравых аналагаў ні ў [[Беларуская літаратура|беларускай]], ні ў сусветнай літаратурах<ref>{{кніга|аўтар =Васючэнка, П.В. |частка =Першаадкрывальнік з роду Ластаў. Мастацкія адкрыцці Вацлава Ластоўскага |загаловак =Ад тэксту да хранатопа : артыкулы, эсэ, пятрогліфы|адказны =Пад рэд. [[Міхась Тычына|М. Тычыны]] |месца =Мн. |выдавецтва =Галіяфы |год =2009 |старонкі =54 |старонак =200 |isbn =978-985-6906-13-1 |тыраж =300 }}</ref>. Жанр твора займае пагранічнае становішча паміж утопіяй і навуковай фантастыкай, у ім назіраецца паяднанне гістарычнага і фантастычнага. У творы мы бачым перапляценне некалькіх свядомых аўтарскіх містыфікацый, галоўная з якіх звязана з існаваннем [[Полацк]]ага лабірынта. І як у [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]] існаваў міф пра Лабірынт на [[Востраў Крыт|Крыце]] і пра [[Мінатаўр]]а, які паслужыў тэмай для шэрагу літаратурных твораў, так і Полацкі лабірынт у трактоўцы Ластоўскага стаў для яго адным з цэнтральных артэфактаў, на якім грунтавалася яго крэўская{{удакладніць|крыўская?}} тэорыя<ref>{{кніга|аўтар =Васючэнка, П.В. |частка =Першаадкрывальнік з роду Ластаў. Мастацкія адкрыцці Вацлава Ластоўскага |загаловак =Ад тэксту да хранатопа : артыкулы, эсэ, пятрогліфы|адказны =Пад рэд. М. Тычыны |месца =Мн. |выдавецтва =Галіяфы |год =2009 |старонкі =56 |старонак =200 |isbn =978-985-6906-13-1 |тыраж =300 }}</ref>. У беларускай драматургіі фэнтэзійныя элементы прысутнічаюць у шэрагу п’ес [[Еўсцігней Афінагенавіч Міровіч|Еўсцігнея Міровіча]]. Аднымі з найбольш значнымі ў яго творчасці сталі фальклорна-гістарычныя п’есы: «[[Машэка (п’еса)|Машэка]]» (1922), «[[Каваль-ваявода]]» (1924)<ref>{{кніга|аўтар = Березкин Г. С.|частка = Лакшин — Мураново. Мирович, Евстигней Афиногенович |загаловак =Краткая литературная энциклопедия |спасылка =http://az.lib.ru/m/mirowich_e_a/text_1974_about.shtml |адказны = Гл. ред. А. А. Сурков |месца =М. |выдавецтва = Советская энциклопедия|год =1967 |том = 4|старонак =860}}</ref>. Яго «[[Машэка (п’еса)|Машэка]]» стала першай п’есай, пастаўленай на беларускай мове<ref>{{cite web| author =Декола Н.| date =6 жніўня 2003| url = http://www.sb.by/novosti/article/teletayp-82.html| title ="Белпочта" помнит о юбилеях|publisher =[[Советская Белоруссия]]| access-date = 5 лістапада 2015 }}</ref>. У кантэксце стварэння новых мастацкіх сусветаў праводзіць асацыяцыю [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] з [[Джон Рональд Руэл Толкін|Толкінам]] даследчык [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]]. Паводле слоў Хадановіча, Беларусь Караткевіча — ідэальная краіна, населеная [[Шляхта|шляхетнымі]] [[рыцар]]амі, мужнымі патрыётамі і нацыянальна свядомымі [[Арыстакратыя|арыстакратамі]] з паэтычнымі здольнасцямі. І стваральнікам беларускага фэнтэзі Хадановіч лічыць менавіта Караткевіча<ref>{{артыкул |аўтар=[[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Хадановіч, А.В.]] |загаловак=Уладзімер Караткевіч і філязофскі камень |спасылка=http://pdf.kamunikat.org/9252-13.pdf |выданне=[[ARCHE Пачатак (1998)|ARCHE]] |тып=Часопіс |год=2006 |выпуск=41, 42 |нумар=1, 2 |старонкі=106 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150307201711/http://pdf.kamunikat.org/9252-13.pdf |archive-date=7 сакавіка 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150307201711/http://pdf.kamunikat.org/9252-13.pdf |archivedate=7 сакавіка 2015 }}</ref>. І насамрэч, для творчасці Караткевіча характэрны не толькі гістарызм, але і наданне гісторыі асобных міфалагічных рыс. Крытык [[Аляксей Міхайлавіч Ненадавец|Аляксей Ненадавец]] у артыкуле «Міфалогія ў творах Уладзіміра Караткевіча» заўважае «''што ў творах пісьменніка самі паняцці „чарадзейка“, „чараўнік“, „знахар“, „варажбіт“ амаль не адрозніваюцца па сэнсе, хаця тут былі, адпаведна свае тонкасці, выпрацаваныя шматвяковым практычным вопытам народа''»<ref>{{артыкул|аўтар= [[Аляксей Міхайлавіч Ненадавец|Ненадавец, А.М.]] |загаловак= Міфалогія ў творчасці Уладзіміра Караткевіча |выданне= [[Маладосць (1953)|Маладосць]] |тып=Часопіс |год=2005 |нумар= 11|старонкі= 136}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="200px" caption="Літаратары XX стагоддзя"> Выява:Kupala Janka.jpg|[[Янка Купала]] Выява:Вацлаў Ластоўскі1.jpg|[[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскі]] Выява:Karatkievich student.jpg|[[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]] </gallery> == XXI стагоддзе == На думку старшыні секцыі «Прыгоды і фантастыка» [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|СПБ]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Кулічэнка|Уладзіміра Кулічэнкі]], [[Беларуская фантастычная проза|беларускія фантасты]] больш паспяховыя ў жанры «фэнтэзі», чым у жанры «навуковай» фантастыкі, бо «фэнтэзі» і яго паджанры больш даступныя для ўспрымання сучаснага чытача, чым творы «навуковай» фантастыкі, і таму хутчэй знаходзяць водгук<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=6IA8jcI-GvU |title= «Ды@блог. Пра літаратуру». Госць – Уладзімір Кулічэнка. Навуковая фантастыка |date=11 снежня 2014 |publisher=[[Беларусь 3]] |access-date=10 сакавіка 2015 }}</ref>. На пачатку стагоддзя ярка ў гэтым жанры вылучылася [[Вольга Мікалаеўна Грамыка|Вольга Грамыка]] (выдаецца з 2003 года на рускай мове), чые кнігі, створаныя часам у жанры гумарыстычнага фэнтэзі, адрознівае іронія, месцамі пераходзячая ў сарказм. Галоўнымі героямі яе кніг з’яўляюцца персанажы, якія ў традыцыйным фэнтэзі адносяцца да адмоўных: ведзьмы, вампіры, пярэваратні, цмокі, тролі і іншыя<ref>{{cite web |url=http://fantlab.ru/autor192|title=Ольга Громыко |publisher=Лаборатория Фантастики |access-date=10 сакавіка 2015 |lang= ru }}</ref>. А фэнтэзійны свет, створаны пісьменніцай, дзесьці нагадвае беларускія землі. Так, назва яе выдуманай краіны Белорыя відавочна адпавядае Беларусі, назва сталіцы Белорыі Стармін сугучна Мінску, гораду Віцяга — Віцебску. Яшчэ па адной краіне прыдуманай дзяржавы, на гэты раз заснаванай на легендах і паданнях [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], мы можам павандраваць у рамане «Ганітва» пісьменніцы [[Ніка Ракіціна|Нікі Ракіцінай]] (сапраўднае імя — Людміла Багданава). Героі раману — сапраўдныя беларускія персанажы. І таксама пазнаецца тапаніміка беларускіх гарадоў. Прататыпам Омеля з’яўляецца [[Гомель]], родны горад пісьменніцы. Назвы ж вёсак і сяліб напроста пераносіліся з карты Беларусі на старонкі кнігі: Строчыцы, Макееўка, Наўліца. А самі падзеі разгортваюцца ў краіне, якая завецца Лейтавай — як гістарычная Літва, ВКЛ<ref>{{cite web |url= http://www.livelib.ru/author/308481/latest|title=Ника Ракитина — новые книги |publisher= LiveLib.ru |access-date=10 сакавіка 2015 |lang= ru }}</ref>. На кангрэсе «Еўракон-2008», заснаваным Еўрапейскім саюзам навуковай фантастыкі, эксперты прызналі беларуску Ніку Ракіціну лепшым маладым пісьменнікам-фантастам<ref>{{артыкул |аўтар=Гуляева, М. |загаловак=Я пишу неформат |спасылка=http://www.belgazeta.by/ru/2008_06_02/radosti_zhizni/16663/ |выданне=БелГазета |тып=Газета |месца=Мн. |год=2 ліпеня 2008 |выпуск=643 |нумар=22 |мова=ru |archive-date=27 верасня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927001757/http://www.belgazeta.by/ru/2008_06_02/radosti_zhizni/16663/ }}</ref>. На беларускіх землях разгортваюцца прыгоды ў цыкле казак [[Пятро Васючэнка|Пятра Васючэнкі]] «Прыгоды паноў Кубліцкага ды Заблоцкага» («Прыгоды паноў Кубліцкага і Заблоцкага» (1997) і «Жылі-былі паны Кубліцкі ды Заблоцкі» (2003)). Твор, часам і абсурдны, і камічны, і філасафічны, дазваляе нам з боку зірнуць на нелагічнасць чалавечых празмерных жаданняў. І ўсё гэта падаецца з народным гумарам. Гэта добра бачна, напрыклад, ва ўрыўку, дзе паны даюць парады Куры-Шчабятуры наконт таго, якое яна павінна прынесці кураня («[Заблоцкі:] ''Каб сала на тым кураняці было з далонь таўшчынёю…'' [Кубліцкі:] ''Дый ростам каб яно было з ладнага парсюка…'' [Заблоцкі:] ''Не з парсюка, а з быка, каб было велічынёю! Во!''»). Але замест жаданага паны атрымліваюць яйка памерам з бочку, з якога вылупляеццая Страшыдла, што патрабуе есці. У 2003 г. за кнігу «Жылі-былі паны Кубліцкі ды Заблоцкі» Пятро Васючэнка ганараваны прэміяй «[[Гліняны Вялес]]» (за лепшую мастацкую беларускамоўную кнігу года)<ref>{{cite web |url=https://nashaniva.com/98133 |title= «Вялес» — Васючэнку |date=5 сакавіка 2004 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |access-date=10 сакавіка 2015 }}</ref>. А ў 2013 годзе аўтар звярнуўся і да міфалогіі старажытнай Грэцыі, распавёўшы ва ўласцівай яму манеры, займальна і з гумарам, пра подзвігі вядомага асілка Геракла («Дванаццаць подзвігаў Геракла»)<ref>{{артыкул|аўтар= [[Людміла Рублеўская|Рублевская, Л.И.]] |загаловак= Кисть и меч |спасылка= http://www.sb.by/literatura/article/kist-i-mech.html |мова= ru |выданне= [[Советская Белоруссия]] |тып= Газета|год= 9 студзеня 2014 |нумар= 4 (24387)}}</ref>. [[Файл:ZvalevskiAutograf.jpg|thumb|right|200px|Андрэй Жвалеўскі падчас раздачы аўтографаў]] З 2002 года з-пад пяра суаўтараў Андрэя Жвалеўскага і Ігара Мыцько выходзіць цыкл фэнтэзійных раманаў-пародый (на рускай мове) на вядомую ва ўсім свеце серыю гісторый пра [[Гары Потэр]]а — «Поры Гатэр» («Поры Гатэр і Каменны Філосаф»; «Асабістая справа Мергіоны ці чатыры Чортавы тузіны»; «Дзевяць подзвігаў Сэна Аеслі»). Пародыя пабудавана на «перагортванні» сюжэту: амаль кожная рэч, апісаная ў арыгінале, вывернута навыварат. Поры Гатэр тут звычайны хлопчык, які з’явіўся ў вядзьмарскай сям’і, але, да засмучэння сваіх бацькоў, зусім не валодае магічнымі здольнасцямі<ref>{{cite web |url= http://fantlab.ru/work21773|title=Порри Гаттер |publisher= Лаборатория Фантастики|access-date=10 сакавіка 2015 |lang= ru }}</ref>. На пачатку пародыі падабенства з арыгіналам праглядаецца досыць выразна, нават вытрымліваецца адпаведнасць сюжэтных ліній. Але ўжо прыкладна пасля чвэрці кнігі сюжэт пачынае заўважна адхіляцца ад арыгінала. Вельмі плённа творыць для дзяцей у навукова-фэнтэзійным жанры [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]]. Напэўна, асабліва вылучаецца яе трылогія для дзяцей сярэдняга школьнага ўзросту «З казак старога астранаўта» (2005). Тут і касмічныя прыгоды, і авантурны сюжэт, рэальны свет існуе недзе побач з выдуманым. Кніга адметна тым, што аўтар надае свайму фантастычнаму твору нацыянальны каларыт. Напрыклад, касмадром у творы знаходзіцца пад Раўбічамі, а экіпаж астранаўтаў сумуе не па планеце Зямля, а па беларускай прыродзе<ref>{{cite web| author =[[Аксана Пятроўна Бязлепкіна|Бязлепкіна, А.П.]]| date =1 лютага 2012| url =http://www.veselka.by/?p=2957| title =Раіса Баравікова. “Казкі астранаўта: касмічныя падарожжы беларусаў”| publisher =[[Вясёлка (1957)|Вясёлка]]| access-date =10 сакавіка 2015| archive-date =25 верасня 2016| archive-url =https://web.archive.org/web/20160925021425/http://www.veselka.by/?p=2957| url-status =dead}}</ref>. [[Файл:RublevskajaAvantury.jpg|thumb|left|180px|Людміла Рублеўская з трылогіяй «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]]»]] Умоўна да жанру фэнтэзі можна аднесці «аповесць-міф» [[Людміла Рублеўская|Людмілы Рублеўскай]] «Дзеці гамункулуса» (2000), у аснову якой пакладзена легенда пра чарнакніжніка пана Твардоўскага, стваральніка штучнага чалавека — гамункулуса. У той жа час для творчасці Рублеўскай больш характэрны зварот да міфалагічнай спадчыны, як, напрыклад, у яе кнізе «Старасвецкія міфы горада Б.», у якой прыгожыя гісторыі старажытнарымскіх і грэчаскіх міфаў нібы пераносяцца і накладаюцца на рэаліі жыхароў звычайнага беларускага мястэчка XIX стагоддзя<ref>{{cite web| url =http://www.livelib.ru/book/1000650844 | title = Жених панны Дануси |publisher = LiveLib.ru | access-date = 10 сакавіка 2015 | lang = ru }}</ref>. І ў пэўнай ступені ў аўтара атрымалася стварыць свет гістарычнага беларускага фэнтэзі ў цыкле гісторый пра [[Авантуры Пранціша Вырвіча|Пранціша Вырвіча]]. Нават мова твора месцамі вытрымана на старажытны, напышліва барочны манер. Вельмі гэта адчуваецца ў першай частцы («Авантуры Пранціша Вырвіча, шкаляра і шпега», 2012), насычанай гістарычнымі показкамі. Напрыклад, гісторыя, да якой нельга адносіцца без гумару, — гісторыя пра спатканне Караля Радзівіла Пане Каханку з русалкай, дзе «вынікам шлюбу былі селядцы». На працягу прыгод Вырвіча згадваецца і сусветнае дрэва [[Ігдрасіль]], і лабірынты з Мінатаўрам, і вынаходніцтвы Леанарда да Вінчы<ref>{{cite web| author =[[Ганна Валер’еўна Янкута|Янкута, Г.В.]]| date =21 лютага 2013| url =http://budzma.org/news/hanna-yankuta-yak-napisac-historyyu.html | title =Як напісаць гісторыю |publisher =[[Будзьма беларусамі!|Budzma.org]] | access-date = 10 сакавіка 2015 }}</ref>. Свет прыгод чакае і ў цыкле фэнтэзійна-прыгодніцкіх рыцарскіх раманаў «Кароль і Суддзя» Інны Сударавай (на рускай мове), які распачынае раман «Суддзя каралеўскага дома» (2006): героі змагаюцца з ляснымі разбойнікамі, і іх чакаюць сутычкі і інтрыгі, здрада сяброў і каханне прыгожых дам, бітвы і слава<ref>{{cite web| url =http://fantlab.ru/work116929 | title = Судья королевского дома |publisher =Лаборатория Фантастики| access-date = 10 сакавіка 2015 | lang = ru }}</ref>. Блізкі да эпічнага фэнтэзі цыкл раманаў Наталлі Новаш «Здабыццё мінулага» (на рускай мове, 2009), у якім пасля сутыкнення велізарнай каметы з Зямлёй адкрываюцца «дзверы» паміж светам людзей і светам эльфаў<ref>{{cite web| url =http://www.livelib.ru/book/1000748132 | title =Обретение прошлого |publisher = LiveLib.ru | access-date = 10 сакавіка 2015 | lang = ru }}</ref>. У свет магіі, эльфаў, пярэваратняў, людаедаў, вампіраў, ваяроў і драконаў пераносіць чытача і Святлана Уласевіч, таксама аўтар цэлага цыклу раманаў, але ўжо пра драконаў — «Сагі аб Драконах» (на рускай мове), які распачынае раман «Паўтара метра непаразуменняў, ці Не будзіце спячага Дракона!» (2009)<ref>{{cite web| url =http://fantlab.ru/work180438| title = Полтора метра недоразумений, или Не будите спящего Дракона! |publisher =Лаборатория Фантастики| access-date = 10 сакавіка 2015 | lang = ru }}</ref>. Яшчэ адна кніга, героямі якой з’яўляюцца драконы, — раман Эльвіры Вашкевіч «Дарога да Срэбных Вадаспадаў» (на рускай мове, 2014), у якім з далёкай планеты, дзе жывуць драконы, на нашу Зямлю накіроўваецца пасланец у пошуках патэнцыйнага кантакцёра з магічнымі здольнасцямі<ref>{{артыкул |аўтар=Малай, Г. |загаловак=Фэнтэзі: ёсць кантакт! |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/27-2014.indd_.pdf |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=Газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|СПБ]], [[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=11 ліпеня 2014 |выпуск=4776 |нумар=27 |старонкі=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150309083912/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/27-2014.indd_.pdf |archive-date=9 сакавіка 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150309083912/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/27-2014.indd_.pdf |archivedate=9 сакавіка 2015 }}</ref>. Чароўны свет міфалагічных істот сустракае нас і ў рамане-фэнтэзі Генадзя Аўласенкі «Палонныя чорнага лесу» (на рускай мове, 2011). У пужалым{{слова?}} і таямнічым Чорным лесе жыве мноства самых разнастайных пачвар, а непраходныя Паўночныя скалы засяляюць [[гном]]ы. І паміж лесам і гарамі, на шырокай даліне жывуць варагуючыя паміж сабою чалавечыя плямёны<ref>{{cite web| url =http://fantlab.ru/work341459| title = Пленники чёрного леса|publisher =Лаборатория Фантастики| access-date = 10 сакавіка 2015 | lang = ru }}</ref>. У 2014 годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» выйшаў зборнік яго містычна-фантастычных апавяданняў «Ключ, які нічога не адмыкае»<ref>{{cite web | url =http://mastlit.by/be/catalog.php?search_author=&search_isbn=&search_title=&start=40 | title =Генадзь Аўласенка. Ключ, які нічога не адмыкае | work =Нашы кнігі | publisher =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] | access-date =22 сакавіка 2015 |archiveurl=https://archive.today/20150325061705/http://mastlit.by/be/catalog.php?search_author=&search_isbn=&search_title=&start=40|archivedate=25 сакавіка 2015}}</ref>. Кніга [[Серж Мінскевіч|Сержа Мінскевіча]] «Усмешка жалобнай каралевы, альбо Таямніца магнітнага замка» (2013) заснавана ўжо на беларускай міфалогіі. У вобразе героя гэтай казкі, мастака-вандроўніка Дроздзіча, які ходзіць у ботах з чырвонага саф’яну, з чароўным парасонам-кіёчкам і малюе не ўсмешкі, а «усмуткі», забіраючы сум людзей, лёгка пазнаецца легендарны беларускі мастак [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]]. Галоўныя героі аповесці — Алеола, «будучая яснапанна», і Арцін, будучы віцязь са Светлаазёрной краіны. Іх бацькоў разам з усімі жыхарамі мястэчка выкрала «Жалобная Каралева Паляндра», і дзеці адпраўляюцца перамагаць злую чараўніцу<ref>{{артыкул|аўтар= Рублевская, Л.И. |загаловак= Сказки запределья |спасылка= http://www.sb.by/literatura/article/skazki-zapredelya.html |мова= ru |выданне= Советская Белоруссия |тып= Газета|год= 14 ліпеня 2014 |нумар= 108 (24245)}}</ref>. У жанры прыгодніцкага фэнтэзі кніга [[Аляксей Георгіевіч Шэін|Аляксея Шэіна]] «[[Сем камянёў]]» (2015). Хлопчык Ясь, галоўны герой, трапляе ў чароўную краіну Эферыю, дзе становіцца ўдзельнікам барацьбы за свабоду. Галоўнаму герою трэба разгадаць загадку крышталяў, каб выратаваць жыццё сваёй сяброўкі і вызваліць чароўную краіну ад прыгнёту злога самазванца<ref>{{cite web | author =Шэін А. | url =http://shein.by/ | title =Сем камянёў | access-date =14 красавіка 2015 | archive-date =14 верасня 2017 | archive-url =https://web.archive.org/web/20170914155440/http://shein.by/ | url-status =dead }}</ref>. Кніга пра веру, свабоду і каханне, за якія часам трэба змагацца з мячом у руках<ref>{{cite web| author =Дорская А.| date =13 сакавіка 2015| url =http://lit-bel.org/by/news/5788.html| title =Стваральнік курсаў «Моваведа» Аляксей Шэін напісаў фэнтэзі для падлеткаў| publisher =[[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]]| access-date =22 сакавіка 2015| archive-url =https://web.archive.org/web/20180304020659/http://lit-bel.org/by/news/5788.html| archive-date =4 сакавіка 2018| url-status =dead}}</ref>. Кніга была адзначана Еўрапейскім таварыствам навуковай фантастыкі за лепшы літаратурны дэбют<ref>{{cite web| date =21 чэрвеня 2017| url = https://novychas.online/kultura/aljaksej-szein-atrymau-miznarodnuju-premiju-za-kni | title =Аляксей Шэін атрымаў міжнародную прэмію за кнігу фэнтэзі |publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| access-date =22 студзеня 2018}}</ref>. У 2017 годзе на [[Нацыянальная літаратурная прэмія (Беларусь)|Нацыянальную літаратурную прэмію]] ў галіне дзіцячай літаратуры былі намінаваны адразу два фэнтэзійныя творы — фэнтэзі [[Кацярына Станіславаўна Хадасевіч-Лісавая|Кацярыны Хадасевіч-Лісавой]] «Канікулы з прыгодамі, альбо Зваротны візіт Зорнічка да хлопчыка Стасіка» і фэнтэзійныя гісторыі Анатоля Караленкі «Дзецям пра нафту»<ref>{{артыкул |аўтар=[[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Гапееў В.]] |загаловак=А дзяўчынка малявала караблік... |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20171206/1512589155-kazki-ci-realnasc-pra-shto-hochuc-pachytac-u-knigah-nashy-dzeci |выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газ. |месца=Мн. |выдавецтва=[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|СПБ]]», [[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=1 снежня 2017 |выпуск=4951 |нумар=48 |старонкі=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200906211427/http://zviazda.by/be/news/20171206/1512589155-kazki-ci-realnasc-pra-shto-hochuc-pachytac-u-knigah-nashy-dzeci |archive-date=6 верасня 2020 }}</ref>. У тым жа годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» выйшаў зборнік казак «[[Нявеста для Базыля]]», у складзе якога было надрукавана некалькі фэнтэзійных апавяданняў: стылізаванае пад фальклор прыгодніцкае фэнтэзі «[[Жаўнер і вужалка]]» [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алега Грушэцкага]], чараўнічае фэнтэзі «Чорная закавыка» [[Серж Мінскевіч|Сержа Мінскевіча]] і фэнтэзійная гісторыя «Нявеста для Базыля» Галіны Пшонік<ref>{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/lyusterka-dlya-pesni.html |title=Люстэрка для песнi |author=[[Людміла Рублеўская|Рублеўская Л.]] |date=22 снежня 2017 |publisher=[[Советская Белоруссия]] |access-date=23 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200912204826/https://www.sb.by/articles/lyusterka-dlya-pesni.html |archive-date=12 верасня 2020 }}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.]] |загаловак=Казачная нявеста запрашае ў чароўны свет |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20180112/1515745764-kazachnaya-nyavesta-zaprashae-u-charouny-svet |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=2018 |выпуск=4956 |нумар=1 |старонкі=7 |ref=Грушэцкі |archive-url=https://web.archive.org/web/20180206103557/http://zviazda.by/be/news/20180112/1515745764-kazachnaya-nyavesta-zaprashae-u-charouny-svet |archive-date=6 лютага 2018 }}</ref>. [[Файл:KnightJankaGrushecki.jpg|thumb|right|200px|Алег Грушэцкі з трылогіяй «[[Рыцар Янка і каралеўна Мілана]]»]] У 2020 годзе выйшла кніга Святланы Аўдзейчык «Кніга Здольных. Спадкаемцы Сакрума 1.» — першая частка трылогіі пра Спадкаемцаў Сакрума, якая выйшла ў паўфінал міжнароднага конкурсу «Новая дзіцячая кніга — 5» у намінацыі «Фэнтэзі. Фантастыка. Прыгоды»<ref>{{cite web| date =2019-12-06| url = https://novychas.online/kultura/kniha-zdolnyh-pra-padletkau-i-dlja-padletkau| title = «Кніга здольных» — пра падлеткаў і для падлеткаў|publisher =Новы Час| access-date = 2021-05-31}}</ref>. У 2022 выйшла другая частка «Кніга здольных 2. Нашчадкі агрыяў». Знакавым для беларускамоўнага фэнтэзі стаў 2021 год. На падставе беларускага фальклору выйшла першая кніга трылогіі [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алега Грушэцкага]] «[[Рыцар Янка і каралеўна Мілана]]. Таямнічае каралеўства», героі якой — міфічныя персанажы беларускіх паданняў, а падзеі разгортваюцца ў свеце, падобным на беларускае Сярэднявечча. Галоўным героям, юным брату і сястры, належыць выратаваць каралеўства ад чарадзея, які падступствам захапіў трон<ref>{{cite web|url= https://novychas.online/kultura/vyjszla-novaja-kniha-aleha-hruszeuskaha-heta-fent|title= Выйшла новая кніга Алега Грушэцкага. Гэта фэнтэзі на аснове беларускага фальклору|date= 2021-05-04|publisher= [[Новы Час (газета)|Новы Час]]|access-date= 2021-05-31|archive-url= https://web.archive.org/web/20210531175459/https://novychas.by/kultura/vyjszla-novaja-kniha-aleha-hruszeuskaha-heta-fent|archive-date= 31 мая 2021}}</ref>. Кніга ўнікальная тым, што яе можна назваць сапраўдным беларускім фэнтэзі<ref>{{cite web|url= https://www.racyja.com/kultura/rytsar-yanka-i-karaleuna-milana-tayamnich/|title= „Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Таямнічае каралеўства”|date= 2021-06-08|publisher= [[Беларускае Радыё Рацыя]]|access-date= 2021-06-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20210608130541/https://www.racyja.com/kultura/rytsar-yanka-i-karaleuna-milana-tayamnich/|archive-date= 8 чэрвеня 2021}}</ref>. А тое, што яна была напісаная яшчэ ў 2012 годзе<ref name="YouTube">{{YouTube|-rPMWCcCljs|«Сямейная праграма» з Алегам Грушэцкім|start=3m19s}}. «Сямейная праграма» // [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|1 Нацыянальны канал Белрадыё]], 15 мая 2021</ref><ref>{{cite web|url= https://ok.ru/registr/topic/7202115931593|title= Алег Грушэцкі - урывак з рамана «Рыцар Янка і прынцэса Мілана. Таямніче каралеўства»|date= 2012-12-01|publisher= Кніжнае выдавецтва «Рэгістр»|access-date= 2022-07-26|archive-url= https://web.archive.org/web/20220714184645/https://ok.ru/registr/topic/7202115931593|archive-date= 14 ліпеня 2022}}</ref>, фактычна робіць раман яшчэ і першым сучасным беларускамоўным сапраўдным фэнтэзі. У маі 2021 года ў Нацыянальнай акадэміі навук прайшоў II Міжнародны форум даследчыкаў беларускай казкі, да якога было падрыхтавана адразу некалькі дакладаў, прысвечаных фэнтэзі ў беларуская літаратуры, сярод якіх, напрыклад, даклад [[Таццяна Пятроўна Барысюк|Таццяны Барысюк]] «Ідэйна-вобразныя пошукі ў кнізе казак Алега Грушэцкага „Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Таямнічае каралеўства“». Таксама быў праведзены круглы стол (мадэратарам якога стаў [[Серж Мінскевіч]]), на якім, сярод іншых, была асобна разгледжана тэма «Казка і фэнтэзі»<ref>{{кніга |загаловак =II Міжнародны форум даследчыкаў беларускай казкі |спасылка =http://livingheritage.by/resource/kanferentsyi/2021_Forum_kazki_Pragrama.pdf |месца =Мн. |выдавецтва =[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН РБ]][[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|ЦДБКМЛ]] |год =2021 |старонкі =15, 17 |старонак =20 |archive-date =11 лютага 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20220211101608/http://livingheritage.by/resource/kanferentsyi/2021_Forum_kazki_Pragrama.pdf }}</ref>. У гэтым жа годзе з’явіўся і твор [[Альгерд Бахарэвіч|Альгерда Бахарэвіча]] «Тэатр шчаслівых дзяцей», які сам аўтар ахарактарызаваў як «беларускае фэнтэзі з элементамі палітычнага трылеру»<ref>{{cite web |url=https://novychas.online/kultura/kniha-teatr-szczaslivyh-dzjacej-baharevicza-vyda |title= Кніга «Тэатр шчаслівых дзяцей» Бахарэвіча выдадзена ў адным экзэмпляры і выстаўлена на аўкцыён |date= 2021-09-21| publisher= Новы Час|access-date=2023-04-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211110143633/https://novychas.online/kultura/kniha-teatr-szczaslivyh-dzjacej-baharevicza-vyda|archive-date= 2021-11-10}}</ref>. Юныя героі нечакана апынуліся ў таямнічым краі, не маючы ні тэлефона, ні зброі, і вымушаны знайсці зніклых сяброў і выбрацца з пасткі. Твор выйшаў у электронным фармаце, а ў друкаваным варыянце кніга была выдадзена толькі ў адным экзэмпляры і выстаўлена на аўкцыён. У 2023 годзе кніга была агучана і з’явілася на платформе «[[Кніжны воз]]»<ref>{{cite web |url=https://budzma.me/news/knigu-algerda-bakharevicha.html |title=Кнігу Альгерда Бахарэвіча «Тэатр шчаслівых дзяцей» можна паслухаць у аўдыяфармаце |date=2023-03-29 | publisher= [[Будзьма беларусамі!]]|access-date=2023-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329141220/https://budzma.me/news/knigu-algerda-bakharevicha.html|archive-date= 2023-03-29}}</ref>. У 2022 годзе выйшаў працяг папулярнага<ref>{{cite web|url= https://novychas.online/kultura/karaleustvu-patrebny-heroi-vyjszau-z-druku-pracja|title= Каралеўству патрэбны героі. Выйшаў з друку працяг дзіцячага беларускага фэнтэзі пра рыцара Янка і каралеўну Мілану|date= 2022-06-24|publisher= Новы Час|access-date= 2022-06-26|archive-url= https://web.archive.org/web/20220626161651/https://novychas.online/kultura/karaleustvu-patrebny-heroi-vyjszau-z-druku-pracja|archive-date= 26 чэрвеня 2022}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Героі беларускага фэнтазі вяртаюцца |спасылка=https://www.nslowa.by/2022/07/20/geroi-belaruskaga-fentazi-vyartayutstsa/ |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |тып=газета |месца=Ліда. |выдавецтва=[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]] |год= 13 ліпеня 2022|нумар=28 |старонкі=11—12}}</ref> прыгодніцкага фэнтэзі Алега Грушэцкага — «Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Каралеўству патрэбны героі», у якім юныя героі перад ад’ездам дадому вырашаюць яшчэ раз наведаць таямнічае каралеўства Сварга, але даведваюцца, што яго захапіў яшчэ больш магутны вядзьмак, якім рухае толькі помста, і яны зноў уступаюць у барацьбу за вызваленне каралеўства, у яшчэ больш цяжкіх умовах<ref>{{cite web|url= https://budzma.org/news/pratsyag-dzitsyachaga-fentezi.html|title= Каралеўству патрэбны героі. Выйшаў з друку працяг дзіцячага беларускага фэнтэзі пра рыцара Янка і каралеўну Мілану|date= 2022-06-24|publisher= [[Будзьма беларусамі!|Budzma.org]]|access-date= 2022-06-26|archive-url= https://web.archive.org/web/20220626160341/https://budzma.org/news/pratsyag-dzitsyachaga-fentezi.html|archive-date= 26 чэрвеня 2022}}</ref>. Таксама ў 2022 годзе выйшла і другая частка запланаванай трылогіі Святланы Аўдзейчык «Кніга здольных 2. Нашчадкі агрыяў»<ref>{{cite web| date =2022| url =https://tn.by/product/kniha-zdolnych-2/| title =Кніга здольных 2. Нашчадкі агрыяў| publisher =НВК “Тэхналогія”| access-date =2022-06-26| archiveurl =https://web.archive.org/web/20220522144153/https://tn.by/product/kniha-zdolnych-2/| archivedate =22 мая 2022| url-status =dead}}</ref>. У выдавецтве «Чатыры чвэрці» у серыі «Фантастыка і фэнтэзі» выйшла кніга [[Маргарыта Юр’еўна Латышкевіч|Маргарыты Латышкевіч]] «Вершнікі на дарозе» (2022), якую склалі аповесці «Першая песня», «Над Вугерай — дождж», «Вараціш-гара», «Вершнікі на дарозе». У 2023 годзе выйшла фэнтэзі [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерыя Гапеева]] «[[Вольнеры]]. Прадвесце». Дзея рамана адбываецца ў Мінску і вакол яго, а створана фэнтэзі на аснове беларускай міфалогіі. «Вольнеры» задуманы Валерам Гапеевым як цэлая серыя кніг. Па словах самога аўтара, гэта «самае беларускае з нешматлікіх беларускіх фэнтэзі: і ў чалавечым свеце, і ў іншасвеце дзейнічаюць тутэйшыя стварэнні, багі і духі»<ref>{{cite web|url= https://kniger.by/shop/%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/|title= Вольнеры. Прадвесце|date= 2023|publisher= kniger.by|access-date= 2023-05-16|archive-date= 16 мая 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20230516140823/https://kniger.by/shop/%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/|url-status= dead}}</ref>. У тым жа выдавецтве выйшла і фэнтэзі [[Алесь Кудрыцкі|Алеся Кудрыцкага]] «Казік з Каменнай Горкі і Вядзьмак Схаванага Горада»<ref>{{cite web |url=https://budzma.me/news/kazik-z-kamennay-gorki.html |title= «Казік з Каменнай Горкі і Вядзьмак Схаванага Горада». Выдавецтва «Янушкевіч» анансавала выхад фэнтазі Алеся Кудрыцкага |date= 2023-03-15 | publisher=Будзьма Беларусамі! |access-date=2023-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315122607/https://budzma.me/news/kazik-z-kamennay-gorki.html |archive-date= 2023-03-15}}</ref>. Таксама была выдадзена трэцяя, заключная частка прыгодніцка-фэнтэзійнай трылогіі Алега Грушэцкага «Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Агонь і лёд». На гэты раз падзеі ў кнізе адбываюцца падчас [[Каляды|Каляд]] і зімовых вакацый. Магутная вядзьмарка Маразанна прагне захапіць і замарозіць каралеўства сяброў юных герояў, і каб ёй даць рады, Янку і Мілане належыць адгадаць шмат загадак, адшукаць таемны пакой і магічны кій, выявіць незвычайную кемлівасць і аб’яднаць тры каралеўствы. А яшчэ яны ўпершыню выправяцца ў палёт на [[Цмок (беларуская міфалогія)|Цмоку]], каб знайсці высока ў гарах загадкавы народ — таямнічыя вілы, [[Фея|феі]], якія здольныя бачыць мінулае і прадказваць будучыню. У барацьбе юнакам дапамагаюць браты-волаты [[Вярнігара]] і [[Вярнідуб]], бабралакі, мядзведзялакі і ўсе, хто мае адважнае сэрца і прагне жыць свабодным<ref>{{артыкул|загаловак=Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Агонь і лёд |спасылка=https://www.nslowa.by/2023/09/19/rytsar-yanka-i-karaleuna-milana-agon-i-lyod/ |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |тып=газ. |месца= Ліда|год=20 верасня 2023 |выпуск=90 |нумар=38 |старонкі= 3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920170812/https://www.nslowa.by/2023/09/19/rytsar-yanka-i-karaleuna-milana-agon-i-lyod/|archive-date= 20 жніўня 2023}}</ref>. У гэтым жа годзе ў выдавецтве «Мастацкая літаратура» выйшла фантастычная аповесць [[Марыя Шабанец|Марыі Шабанец]] «Пасланцы Цмока». У канцы 2023 года ў расійскім выдавецтве «Веча» пабачыў свет раман беларускага аўтара Іллі Бутава «І няма дарог у горад ценю»<ref>{{Кніга|спасылка=https://fantlab.ru/edition405562|загаловак=Илья Бутов «И нет дорог в город тени»}}</ref>. Раман апісвае выдуманы свет, які раздзіраюць унутраныя і знешнія супярэчнасці. У Валадара гэтай краіны ёсць толькі тры дні, адзінаццаць радкоў галоўнай аўры і сем крокаў да Партала, каб захаваць раўнавагу і прадухіліць катастрофу, якая насоўваецца. «І няма дарог у горад ценю» — твор-прыквел аповесці «Цемраборац», якая выйшла ў мінскім выдавецтве «Рэгістр» у 2015 годзе і лягла ў аснову беларускай настольнай гульні «[[Цемраборцы (настольная гульня)|Цемраборцы]]». У пачатку 2026 года ў цыкле выйшаў другі раман – «Кволы крумкач, а нораў хвацкі»<ref>{{Cite web|url=https://veche.ru/books/show/12173/?ysclid=mm99v2x76x152608494|title=Книга Хил ворон, а норов лих, Бутов И, Издательство "Вече"|website=veche.ru|access-date=2026-03-02}}</ref>. Былому вандроўнаму манаху наканавана стаць новым Валадаром, сутыкнуцца з сапраўдным вываратам аўрычных навук і каварнымі беспрынцыповымі ворагамі. Ілюстрацыі для першай і другой кнігі намалявала Ганна Пекіна. Усяго ж у рамках цыкла «Цяжар Валадара» ў 2024—2026 гадах выдавецтва запланавала 4 кнігі, аб’яднаныя агульным сюжэтам і героямі<ref>{{Cite web|url=https://veche.ru/news/show/948/|title=Издательство "Вече"|website=veche.ru|access-date=2023-12-18}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.]], [[Анастасія Ігараўна Грышчук|Грышчук Н.]] |загаловак=Фантазёры з краіны азёраў |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/29-2015.pdf |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|СПБ]], [[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=24 ліпеня 2015 |выпуск=4829 |нумар=29 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150726082808/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/29-2015.pdf |archive-date=26 ліпеня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150726082808/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/29-2015.pdf |archivedate=26 ліпеня 2015 }} * {{артыкул |аўтар=Грушэцкі А. |загаловак=Беларусы — першапраходцы ў фэнтэзі |спасылка=http://www.lim.by/limbyfiles/mal8_2015.pdf |выданне=[[Маладосць (1953)|Маладосць]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=2015 |выпуск=741 |нумар=8 |старонкі=125—127 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151102180524/http://www.lim.by/limbyfiles/mal8_2015.pdf |archive-date=2 лістапада 2015 }} {{Фэнтэзі}} {{Беларуская літаратура}} {{Добры артыкул|Літаратура|Беларусь}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Літаратура фэнтэзі|*]] [[Катэгорыя:Беларуская літаратура]] tru5va7byr4t9aphh8dx05fhxriqp66 0 230314 5175565 5048993 2026-08-04T20:12:59Z DenisBorum 139498 /* Баявы склад */ абнаўленне звестак 5175565 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва = Ваенна-паветранныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны Рэспублікі Беларусь |выява = [[Выява:Эмблема Воздушных сил Республики Беларусь.png|130px]] |подпіс = Эмблема ВПС і СПА Рэспублікі Беларусь |гады = з [[1 чэрвеня]] [[1992]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |падначаленне = [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] |у складзе = |тып = [[Узброеныя сілы]] |роля = |памер = 11 300 <small>(2023—2024 гг.<ref>{{Артыкул|спасылка= https://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.php?country_id=belarus |загаловак=2024 Belarus Military Strength}}</ref><ref>The Military Balance 2023, p.175</ref>)</small> |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушкі = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = [[Французска-івуарскі канфлікт]], [[Канфлікт у Ківу]] |знакі_адрозненні = |цяперашні_камандзір = [[Ігар Уладзіміравіч Голуб|Ігар Голуб]]<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 31 жніўня 2017| url = http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31700315&p1=1| загаловак = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 315 «Аб І. У. Голубе»| выдавецтва = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь}}</ref> |вядомыя_камандзіры = }} [[Выява:Military airbases in Belarus (be).png|thumb|right|300px|Авіябазы на карце Беларусі]] '''Вае́нна-паве́траныя сі́лы і во́йскі су́працьпаветранай абаро́ны Рэспу́блікі Белару́сь''' — адзін з відаў [[Узброеныя сілы Беларусі|Узброеных сіл]] Рэспублікі Беларусь. == Задачы == Ваенна-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны як від Узброеных Сіл прызначаны для абароны цэнтраў, раёнаў, аб’ектаў, груповак войск ад удараў праціўніка з паветра, а таксама для паражэння аб’ектаў, ваенна-эканамічнага патэнцыялу і войск праціўніка, агнявой падтрымкі і забеспячэння баявых дзеянняў Сухапутных войск. == Структура == [[Файл:Парад_в_Минске_2019_13.jpg|міні|Колеры [[Сцяг Беларусі|Сцяга Беларусі]] ствараюцца пры палёце самалётаў ВПС падчас параду ў гонар 75-ага юбілею [[Аперацыя «Баграціён»|Вызвалення Беларусі]].|alt=]] ВПС і войскі СПА Рэспублікі Беларусь маюць у сваім складзе наступныя роды войскаў: * [[Ваенна-паветраныя сілы|ВПС]], * [[Супрацьпаветраная абарона|супраць-паветраныя войскі]], * {{нп3|радыётэхнічныя войскі||ru|Радиотехнические войска}}, * спецыяльныя войскі і службы. == Гісторыя == Сваю гісторыю войскі супрацьпаветранай абароны Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь пачынаюць з 1941 года, калі ў [[Самара|Куйбышаве]] была сфарміравана {{нп3|5-я дывізія СПА||ru|5-я дивизия ПВО}} на базе часцей {{нп3|Маскоўскі карпусны раён СПА|Маскоўскага корпуса СПА|ru|Московский корпусной район ПВО}}. 5 мая 1942 года на базе {{нп3|ВПС Заходняга фронта|ВПС Заходняга фронта|ru|ВВС Западного фронта}} была сфармавана [[1-я паветраная армія (СССР)|1-я паветраная армія]]. 10 студзеня 1949 года ўпраўленне [[1-я паветраная армія (СССР)|1-й ПА]] на падставе дырэктывы [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|ГШ УС СССР]] № ОРГ 120026 перайменавана ва ўпраўленне [[1-я паветраная армія (СССР)|26-й ПА]]<ref name="СОВ">Справочник офицера Военно-воздушных сил и войск противовоздушной обороны / под ред. Азаренка И.П.(отв. ред.) и др. – Минск: командование ВВС и войск ПВО, 2009.</ref>. Пасля некалькіх рэарганізацый 30 чэрвеня 1960 года, згодна з Дырэктывай Галоўнакамандуючага войскамі СПА СССР ад 24 сакавіка 1960 года была створана {{нп3|2-я асобная армія СПА||ru|2-я отдельная армия ПВО}}, у склад якой увайшлі [[27-ы корпус СПА|27-ы Рыжскі]] і {{нп3|11-ы корпус СПА|11-ы Баранавіцкі|ru|11-й корпус ПВО}} карпусы СПА. Асабоваму складу адным з першых была даверана навейшая зброя: [[ЗРК]] [[С-300]] і [[С-200]], самалёты [[Су-15]] і [[МіГ-25 П]]. Дырэктывай ГШ УС СССР 1980 года № 314/1/00170 упраўленне [[1-я паветраная армія (СССР)|26-й ПА]] перафарміравана ва ўпраўленне ВПС Беларускай ваеннай акругі. З 1 мая 1988 года прыказам Міністра абароны СССР 1988 года № 0018 упраўленне ВПС БВА перафарміравана ва ўпраўленне 26-й ПА<ref name="СОВ"/>. Вясной 1992 года былі створаны ўласныя Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь пасля распаду [[СССР]]. 15 чэрвеня 1992 года прыказам Міністра абароны Рэспублікі Беларусь № 05 на базе ўпраўлення [[1-я паветраная армія (СССР)|26-й Паветранай арміі ВПС СССР]] было сфармавана камандаванне ВПС Рэспублікі Беларусь. 1 жніўня 1992 на аснове ўпраўлення СПА Беларускай ваеннай акругі і 2-й асобнай арміі СПА было сфармавана камандаванне Войск СПА Рэспублікі Беларусь<ref name="СОВ"/>. У 2000 Войскі СПА Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь былі ўзнагароджаны Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь. 8 лістапада 2001 года Указам Прэзідэнта Рэспублікі № 639<ref name="СОВ"/> зацверджана рашэнне аб’яднаць ВПС і войск СПА Беларусі ў адзін від узброеных сіл<ref>[http://www.mod.mil.by/ru/forces/vvspvo/history/ История ВВС и войск ПВО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150912235710/http://www.mod.mil.by/ru/forces/vvspvo/history/ |date=12 верасня 2015 }}</ref>. 4 і 10 сакавіка 2005 3 лётчыкі ВПС Рэспублікі Беларусь усталявалі на 2 [[МіГ-29]]БМ 15 сусветных авіяцыйных рэкордаў па часе набору вышыні 3000, 6000, 9000 і 12 000 м без нагрузкі і з нагрузкай у 1000 і 2000 кг, а таксама па дасягненні хуткасці палёту па замкнёным маршруце працягласцю 100, 500 і 1000 км без нагрузкі<ref>[http://airwar.ru/enc/fighter/mig29bm.html МиГ-29БМ]</ref>. == Баявы склад == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;" |Абазначэнне [[:ru:Формирование|фарміравання]] або часці ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;" |Узбраенне ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;" |Месца дыслакацыі |- ! colspan="3" |Камандванне |- |[[Файл:Нарукавный_знак_командования_Военно-воздушных_сил_и_войск_ПВО.png|60x60пкс]] Камандванне Ваенна-паветраных сіл і войскаў СПА | |[[Мінск]] |- | colspan="3" | '''Часці ВПС''' |- |[[Файл:61_Baza_VPS.jpg|40px]] [[61-я знішчальная авіябаза]] |[[МіГ-29]], [[Су-30|Су-30СМ]] |[[Баранавічы]] |- |[[Файл:50_Baza_VVS_i_PVO_RB.jpg|61x61пкс]] [[50-я змешаная авіябаза|50-я змяшаная авіябаза]] |[[Іл-76|Іл-76МД]], [[Ан-26]], [[Мі-8]], [[Мі-24]] |[[Мачулішчы]] |- |[[Файл:116_SAB.jpg|69x69пкс]] [[116-я штурмавая авіяцыйная база]] |[[Су-25|СУ-25]], [[L-39]], [[Як-130]] |[[Ліда]] |- | colspan="3" | '''Часці СПА''' |- |[[Файл:15_Brigade.jpg|68x68пкс]] [[15-я зенітна-ракетная брыгада]] |[[С-300|С-300ПС]] |[[Фаніпаль]] |- |[[Файл:120_ZR_Br.jpg|68x68пкс]] [[120-я зенітна-ракетная брыгада]] |[[Бук (ЗРК)|ЗРК «Бук»]] |[[Баранавічы]] |- |[[Файл:1rgt.png|49x49пкс]] [[1-ы зенітна-ракетны полк]] |[[С-300|С-300ПС]] |[[Гродна]] |- |[[Файл:115rgt.jpg|48x48пкс]] [[115-ы зенітна-ракетны полк]] |[[С-300|С-300ПС]] |[[Брэст]] |- |[[Файл:377rgt.jpg|42x42пкс]] [[377-ы гвардзейскі зенітна-ракетны полк]] |[[С-300|С-300ПС]] |[[Полацк]] |- |[[Файл:740rgt.jpg|50x50пкс]] [[740-я зенітная ракетная брыгада|740-ы зенітна-ракетны полк]] |Аса-АКМ |[[Барысаў]] |- |[[Файл:1146rgt.jpg|52x52пкс]] [[1146-ы гвардзейскі зенітна-ракетны полк]] |Тор-М2Э |[[Варняны]] (<small>[[Астравецкі раён]])</small> |- | colspan="3" |'''Базы беспілотных авіяцыйных комплексаў''' |- |[[Файл:927cppbak.jpg|40x40px]] [[927-ы цэнтр падрыхтоўкі і ўжывання беспілотных авіяцыйных комплексаў|927-ы цэнтр падрыхтоўкі і ўжывання БАК]] | |[[Бяроза (горад)|Бяроза]] |- | colspan="3" | '''Радыётэхнічныя войскі, войскі сувязі і РЭБ''' |- |[[Файл:8_RTech_Brigada.jpg|73x73пкс]] [[8-я радыётэхнічная брыгада]] | |[[Баранавічы]] |- |[[Файл:49RT_polk.jpg|73x73пкс]] [[49-я радыётэхнічная брыгада]] | |[[Мачулішчы]] |- |[[Файл:56_polk.jpg|73x73пкс]] [[56-ы асобны полк сувязі]] | |[[Мінск]] |- |[[Файл:16rg.jpg|50x50пкс]] [[16‑ы асобны полк радыёэлектроннай барацьбы]] | |[[Бяроза (горад)|Бяроза]] |- | colspan="3" | '''Іншыя фарміраванні''' |- |[[Файл:483bat.jpg|53x53пкс]] [[483-і батальён аховы і абслугоўвання камандвання ВПС і СПА]] | |[[Мінск]] |- |[[Файл:276ops.jpg|48x48пкс]] [[276‑ы асобны батальён аховы і абслугоўвання аэрадрому]] | |[[Баравуха]] |- |[[Файл:83_polk.jpg|69x69пкс]] [[83-і асобны інжынерна-аэрадромны полк]] | |[[Бабруйск]] |- |[[Файл:223 logo.png|51x51пкс]] [[223-і цэнтр авіяцыйнай медыцыны]] | |[[Мачулішчы]] |- |[[Файл:570c.jpg|50x50пкс]] [[570‑ы цэнтр арганізацыі паветранага руху]] | |[[Нацыянальны аэрапорт Мінск|аэрапорт Мінск]] |- |[[Файл:174pol.jpg|50x50пкс]] [[174‑ы навучальны палігон]] | |[[Даманава (Івацэвіцкі раён)|Даманава]] (<small>[[Івацэвіцкі раён]]</small>) |- |[[Файл:210p.jpg|48x48пкс]] [[210-ы авіяцыйны палігон]] | |[[Ружаны]] |- |[[Файл:3666s.jpg|40x40пкс]] [[3666‑ы авіяцыйна-тэхнічны склад]] | |[[Слуцк]] |- |[[Файл:2631abrb.jpg|43x43пкс]] [[2631-я авіяцыйная база ракетнага ўзбраення і баепрыпасаў]] | |[[Гарадок]] |} == Узбраенне ВПС і СПА == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:100%" |- ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;" |Тып ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;" |Выява ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;" |Вытворца ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;" |Колькасць ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;" |Заўвагі |- ! colspan="6" style="align: center; background: lavender;" |Самалёты |- ! colspan="6" style="align: center; background: lavender;" |Баявыя самалёты |- |[[МіГ-29|МіГ-29 БМ]] [[МіГ-29|МіГ-29 УБ]] |[[Файл:Belarus_Air_Force_MiG-29_Pichugin-1.jpg|alt=|224x224пкс]] |{{BLR}}/{{USSR}} | 18<ref name="The Military Balance" /> 6<ref name="The Military Balance">[The Military Balance 2022]</ref> |Лёгкі франтавы знішчальнік беларускай мадыфікацыі, пакаленне 4+. МіГ-29БМ атрымалі магчымасць дазапраўкі ў паветры, прымянення ракет «паветра-паветра» Р-27ЭР/ЭТ, РВВ-АЕ, ракет «паветра-зямля» Х-29Т/ТД/Л і Х-25МЛ, супрацькарабельных ракет Х-31А/П, кіраваных авіяцыйных бомбаў КАБ-500Кр/Л з лазерным навядзеннем. |- |[[Су-30|Су-30СМ]] |[[Файл:SU-30sm.jpg|220x220пкс]] |{{RUS}} |4(+4)<ref name="The Military Balance" /> |Двухмясцовы шматмэтавы знішчальнік заваявання панавання ў паветры пакалення 4+. На ўзбраенні 4 машыны, яшчэ 4 плануецца паставіць да канца 2022 года. |- |[[Су-25|Су-25К]] [[Су-25|Су-25УБК]] |[[Файл:Belarus Air Force Sukhoi Su-25 Pichugin-1.jpg|frameless|220x220пкс]] |{{USSR}} | 22<ref name="The Military Balance" /> |Штурмавік падтрымкі наземных войскаў. Склад авіяцыйнага ўзбраення: авіяцыйныя бомбы, некіраваныя ракеты С-5/С-8, кіраваныя авіяцыйныя ракеты класа «паветра-зямля» Х-29Т/ТД/Л і Х-25МЛ і «паветра-паветра» Р-27ЭР/ЭТ, РВВ-АЕ, убудаваную гарматную ўстаноўку ГШ-30-2, 4 падвесныя гарматныя кантэйнеры калібра 23 мм, аўтаматы пастаноўкі пасіўных перашкод АСО-2В. Яшчэ каля 20 адзінак знаходзяцца ў рэзерве. На чэрвень 2022 года ёсць паведамленні, што ўсе адзінкі з рэзерву могуць быць перададзены РФ для ўзмацнення групоўкі войскаў РФ на ўсходзе Украіны. |- ! colspan="6" style="align: center; background: lavender;" | Транспартныя самалёты |- |[[Іл-76|Іл-76МД]] |[[Файл:Radom Air Show 2009 - Il-76 of Belarus.jpg|цэнтр|frameless]] |{{USSR}} |2(+9)<ref name="The Military Balance" /> |2 у войсках, астатнія 9 цывільныя, даступныя для ваенных задач пры патрэбе |- |[[Ан-26]] |[[Файл:An26bel.jpg|220x220пкс]] |{{USSR}} |4<ref name="The Military Balance" /> |Транспартны самалёт |- |Ту-134А |[[File:Tupolev Tu-134AK, Russia - Air Force AN1472223.jpg|220x220пкс]] |{{USSR}} |1<ref>[https://www.tvr.by/news/obshchestvo/v_preddverii_dnya_voenno_vozdushnykh_sil_v_machulishchakh_proshli_torzhestvennye_meropriyatiya/ Напярэдадні Дня Ваенна-паветраных сіл у Мачулішчах прайшлі ўрачыстыя мерапрыемствы.]</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zmaps.ru/infantmilitario/stalo-izvestno-chto-vks/|title=Стало известно, что ВКС...|website=zmaps.ru|access-date=2023-08-19|archive-date=19 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230819111516/https://zmaps.ru/infantmilitario/stalo-izvestno-chto-vks/|url-status=dead}}</ref> |Пасажырскі самалёт |- ! colspan="6" style="align: center; background: lavender;" |Навучальныя самалёты |- |[[Як-130]] |[[Файл:Учебный самолет на аэродроме училища.png|220x220пкс]] |{{RUS}} |[https://www.flightglobal.com/reports/world-air-forces-2020/135665.article <s>12</s>] 11<ref name="The Military Balance" /> |Навучальна-баявы самалёт, можа ўжывацца як лёгкі штурмавіка. Узбраенне Як-130: ракеты класа «паветра-паветра» Р-73, высокадакладныя карэктаваныя авіяцыйныя бомбы KAБ-500Кр з тэлевізійнай сістэмай навядзення; авіяцыйныя бомбы калібра 50, 100, 250, 500 кг; кантэйнеры з некіраванымі авіяцыйнымі ракетамі С-8 і падвесны кантэйнер з гарматай ГШ-23Л. |- |[[L-39]] |[[Файл:L39 !!!!!!!! (N139L) (15200280611).jpg|220x220пкс]] |{{Сцяг|Чэхія}} [[Чэхаславацкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЧССР]] |10 |Ужываецца ў якасці навучальнага, а таксама для паказальных выступаў пілатажнай групы «Белая Русь». |- ! colspan="6" style="align: center; background: lavender;" |Верталёты |- ! colspan="6" style="align: center; background: lavender;" |Ударныя верталёты |- |[[Мі-24|Мі-24В/П]] |[[Файл:24vp.jpg|200x200пкс]] |{{USSR}} |12<ref name="The Military Balance" /> |На ўзбраенні 50 ЗАБ пэўная колькасць у мадыфікацыях «В» і «П». |- |Мі-35М |[[Файл:Streitkräfte-Serbiens MI-35.jpg|frameless]] |{{RUS}} |8<ref>[https://www.mil.by/ru/news/162320/ Встречайте – Ми-35М на белорусской земле!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241127233745/https://www.mil.by/ru/news/162320/ |date=27 лістапада 2024 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[https://www.mil.by/ru/news/171303/ В Вооруженные Силы прибыла очередная партия вертолетов Ми-35М] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240407155616/https://www.mil.by/ru/news/171303/ |date=7 красавіка 2024 }}{{ref-ru}}</ref> | |- ! colspan="6" style="align: center; background: lavender;" |Транспартныя верталёты |- |[[Мі-26]] |[[Файл:26mi.jpg|220x220пкс]] |{{USSR}} |6<ref name="The Military Balance" /> |Ужываюцца МНС Рэспублікі Беларусь, могуць выконваць вайсковыя задачы |- |[[Мі-8]] [[Мі-8|Мі-8 МТВ-5]] | [[Файл:Mi81.jpg|220x220пкс]] [[Файл:Mtv51.jpg|220x220пкс]] |{{USSR}} {{RUS}} |8<ref name="The Military Balance" /> 12<ref name="The Military Balance" /> |8 адзінак транспартных Мі-8. 12 адзінак Мі-8 МТВ-5 набыты ў РФ у межах праграмы па ўзбраенні на 2016-2020-я годы. Ужываюцца для дастаўкі дэсанту і яго падтрымкі. Нясуць блокі некіраваных ракет 80 мм, кулямёт 12,7 мм. |- ! colspan="6" style="align: center; background: lavender;" |Разведвальныя верталёты |- ! colspan="6" style="align: center; background: lavender;" |СПА |- | [[С-400]] |[[File:Alabino21042017-53.jpg|200px]] |{{RUS}} | невядома |[https://www.interfax.ru/world/841829] |- | [[С-300|С-300ПС]] [[С-300|С-300В]] |[[Файл:S-300, Kyiv 2018, 14.jpg|220x220пкс]] |{{USSR}} |16 дывізіёнаў |Асноўны элемент супраць-паветранай абароны Рэспублікі Беларусь |- |[[Бук (ЗРК)|ЗРК «Бук»]] |[[Файл:Buk-M2-MAKS-2007.jpg|220x220пкс]] |{{USSR}} |4 дывізіёна |На ўзбраенні 120-ай зрб. |- |[[Аса (ЗРК)|ЗРК «Аса»]] |[[Файл:TankBiathlon14final-79.jpg|220x220пкс]] |{{USSR}} |6 дывізіёнаў |На ўзбраенні 147 і 740 зрп. |- |[[Тор (зенітны ракетны комплекс)|ЗРК "Тор-М2Э"]] |[[Файл:Torm2ew.jpg|219x219пкс]] |{{RUS}} |36 <ref name="The Military Balance" /> |На ўзбраенні 1146-га гв.зрп (ахова [[Беларуская АЭС|БелАЭС]]). |} '''<big>Перспектыўная тэхніка</big>''' {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="4" |СПА |- !Назва !Выява !Вытворца !Заўвагі |- |9А33-Б «Аса» |[[Файл:Milex 2019 exposition (Minsk, Belarus) — Выставка Milex 2019 (Минск, Беларусь) - 00007.jpg|alt=|frameless]] |{{BLR}} |Беларуская мадыфікацыя комплекса 9А33 Аса з новым радыё-электронным абсталяваннем, шассі [[МАЗ-6317]]. Здольны збіваць безпілотнікі. |- |Бук-МБ3К |[[Файл:Buk SAM launcher (Belarusian upgrade) - 3.jpg|frameless]] |{{BLR}} | |- |ЗРК Трыа |[[Файл:TrioBelarusSAM.jpg|alt=|frameless]] |{{BLR}} |Комплекс складаецца з 4 машын: КШМ, мадэрнізаваная Страла-10 з ракетамі Р-60БМ, мадыфікаваная ЗСУ-23-4 Шылка з новым комплексам оптыка-электроннага абсталявання і робата Берсерк з пушкай ГШГ-7,62. |} == Катастрофы == Агулам за час існавання беларускія ВПС страцілі ў катастрофах 12 лётчыкаў, 8 самалётаў і 2 верталёты: * '''23 мая 1996''' года падчас трэніровачнага палёту разбіўся знішчальнік Су-27. Пілот [[Уладзімір Мікалаевіч Карват|Уладзімір Карват]] — загінуў. Лётчыку пасмяротна нададзена званне Герой Беларусі за тое, што адвёў машыну ад населенага пункта; * '''19 мая 1997''' года падчас трэніровачнага палёту разбіўся знішчальнік-бамбардзіроўшчык Су-17. Лётчык-выпрабавальнік [[Сяргей Паграбан]] загінуў; * '''30 жніўня 2009''' года падчас выступу на авіяцыйным шоў у польскім горадзе [[Радам]] разбіўся Су-27УБМ. Загінулі намеснік камандуючага Заходнім аператыўна-тактычным камандаваннем ВПС і войскаў СПА палкоўнік Аляксандр Марфіцкі і намеснік камандзіра 61-й знішчальнай авіябазы палкоўнік Аляксандр Жураўлевіч; * '''21 красавіка 2010''' года падчас трэніровачнага палёту ў раёне [[Ружаны|Ружан]] ([[Пружанскі раён]]) сутыкнуліся ў паветры два знішчальнікі МіГ-29. Пілот аднаго з самалётаў здолеў катапультавацца. Другі знішчальнік здолеў прызямліцца на аэрадроме; * '''23 верасня 2010''' года ў [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] падчас выканання пілатажу павышанай складанасці на малых вышынях пацярпеў катастрофу МіГ-29. Загінулі падпалкоўнік Сяргей Каваленка і маёр Аляксандр Жыгайла; * '''29 лістапада 2011''' года на аэрадроме «Пружаны» пры выканання трэніровачнага палёту пацярпеў катастрофу Мі-24. Ахвярамі катастрофы сталі тры члены экіпажа: маёр Алег Кахно, капітан Дзяніс Глушчанка, капітан Валерый Бабко; * '''12 чэрвеня 2012''' года на палігоне «Нёман» пад [[Ліда]]й разбіўся Су-25. Загінуў пілот — падпалкоўнік Мікалай Грыднеў; * '''30 верасня 2014''' года ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] ўпаў штурмавік Су-25. Лётчык выжыў; * '''11 лістапада 2014''' года ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] ўпаў МіГ-29 61-й знішчальнай авіябазы. Лётчык катапультаваўся і выжыў. Прычына — пажар, выкліканы кароткім замыканнем з-за парушэння цэласнасці ізаляцыі ад трэння жгута і трубаправода; * '''25 красавіка 2016''' года падчас планавай пасадкі на пляцоўку прызямлення па-за аэрадромам за 6 км ад [[Мазыр]]а здарылася аварыя верталёта Мі-24П 50-й змяшанай авіяцыйнай базы ВПС і войскаў СПА. Экіпаж верталёта выжыў; * '''27 студзеня 2017''' года ў [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] ў раёне Рутшуру збіты (паводле іншых звестак, аварыя здарылася па тэхнічных прычынах) два верталёты Мі-24, на адным з якіх былі трое беларускіх ваенных спецыялістаў, якія займаліся падрыхтоўкай лётчыкаў і тэхнікаў кангалезскіх ваенна-паветраных сіл. Усе беларусы выжылі, але былі шпіталізаваны ў медустанову горада Гома. * '''23 лютага 2017''' года пры выкананні планавых палётаў на аэрадроме «Бабруйскі» падчас разгону МіГ-29 здарылася ўзгаранне рухавіка. Лётчык катапультаваўся і выжыў. * '''19 мая 2021''' года пад Баранавічамі пры выкананні вучэбна-трэніровачнага палёту пацярпеў крушэнне ваенны самалёт Лідскай штурмавой авіябазы Як-130. Абодва лётчыкі загінулі<ref>[https://www.mil.by/ru/news/113281/ Паведамленне прэс-службы Міністэрства абароны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211124135649/https://www.mil.by/ru/news/113281/ |date=24 лістапада 2021 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Республика Беларусь : энциклопедия. Т. 1. — Мн., 2005. — С. 407—409 == Спасылкі == * [http://www.mil.by/by/forces/vvspvo/appointment/ Сайт Міністэрства абароны Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170903025308/http://www.mil.by/by/forces/vvspvo/appointment/ |date=3 верасня 2017 }} {{Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларусі]] [[Катэгорыя:ВПС і войскі СПА Беларусі| ]] jmo67hxh12isd5bptxgbaqzwra8q426 0 230805 5175627 5030724 2026-08-05T06:37:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175627 wikitext text/x-wiki {{літаратурны твор}} '''Берлінскі слоўнік егіпецкай мовы''' ({{lang-de|Wörterbuch der ägyptischen Sprache}}) — фундаментальны слоўнік [[егіпецкая мова|егіпецкай мовы]], створаны ў першай палове [[XX]] стагоддзя пры падтрымцы некалькіх германскіх акадэмій [[Адольф Эрман|А. Эрманам]] і [[Герман Грапаў|Г. Грапавым]] пры ўдзеле егіптолагаў розных краін. Слоўнік ахоплівае ўвесь лексічны матэрыял вядомых у той час іерагліфічных і іератычных тэкстаў. Іератычныя напісанні даваліся ў іерагліфічнай транскрыпцыі. == Складанне == Праца над слоўнікам пачалася ў [[1897]]. Асновай для стварэння слоўніка паслужыў створаны раней Тэзаўрус лацінскай мовы ([[Thesaurus Linguae Latinae]]). Тэкст разбіваўся на ўрыўкі каля 30 слоў. Адзін урывак пісалі на картку. Кожную картку перапісвалі ад рукі каля 40 разоў, г. зн. па адной на кожнае слова ўрыўка і дзесяць на запас. На кожнай з 30 картак адпаведнае слова падкрэслівалі чырвоным і яго ж пісалі ў верхнім правым вугле. У выніку кожнае слова тэксту атрымлівала сваю картку з урыўкам. Карткі складвалі ў алфавітным парадку ў скрыню. Гэты метад дазваляў цалкам ахапіць увесь лексічны матэрыял кожнага тэксту, а таксама паказаць ужыванне кожнага слова ў дадзеным кантэксце. За першыя 9 гадоў збору матэрыялу колькасць картак і скрынь стала такой вялікай, што для працы над слоўнікам прыйшлося выдзяліць тры вялікія пакоі на верхнім паверсе новага Берлінскага музея. У зборы матэрыялу для слоўніка ўдзельнічалі 27 навукоўцаў з розных краін. У прыватнасці, [[Джэймс Генры Брэстэд|Дж. Брэстэд]] распісваў надпісы з галоўных еўрапейскіх музеяў, [[Алан Хендэрсан Гардынер|А. Гардынер]] — папірусы з [[Лейдэн]]а і [[Турын]]а, [[Курт Зэтэ|К. Зэтэ]] займаўся Тэкстамі Пірамід, [[Герман Юнкер|Г. Юнкер]] — надпісамі з храмаў грэка-рымскага перыяду. Усяго за час стварэння слоўніка было напісана каля 1,5 мільёна картак. == Выданні == Поўнае выданне слоўніка выйшла ў 5 тамах у [[Лейпцыг]]у ў [[1926]]—[[1931]], у 1935—1953 выйшла 5 тамоў спасылак (''Belegstellen''), а ў 1950 — нямецка-егіпецкі паказальнік слоў (''Deutsch-ägyptisches Wörterverzeichnis''). У [[1955]] і ў [[1971]] гадах у [[Берлін]]е выходзілі рэпрынтныя выданні слоўніка. У [[2005]] на базе Берлінскага слоўніка быў створаны электронны Тэзаўрус егіпецкай мовы (''Thesaurus Linguae Aegyptiae'', ''TLA''), які ўвесь час папаўняецца новым матэрыялам. У яго склад у аблічбаваным выглядзе ўключана таксама ўся картатэка. == Літаратура пра слоўнік == * Grapow H. Wie ein Wörterhuch entsteht // Wissenschaftliche Annalen zur Verbreitung neuer Forschungsergebnisse. 1. Jahrgang, Heft 1. Berlin, April 1952. S. 28-34, * Grapow H. Das Wörterbuch der ägyptischen Sprache. Zur Geschichte eines großen wissenschaftlichen Unternehmens der Akademie. Berlin, 1953. * Gardiner A. H. Ancient Egyptian Onomastica. Vol. I. Oxford, 1947. P. ix-xxi.* * Wolfgang Kosack. ''Wörterbuch der ägyptischen Sprache.'' Herausgegeben von Adolf Erman und Hermann Grapow. Erweitert, korrigiert und ergänzt von Wolfgang Kosack. 5 Bände, 5644 Seiten. Christoph Brunner, Nunningen 2018, ISBN 978-3-906206-40-0. == Спасылкі == * [http://www.egyptology.ru/lang.htm#Woerterbuch Берлінскі слоўнік егіпецкай мовы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120603004958/http://www.egyptology.ru/lang.htm#Woerterbuch |date=3 чэрвеня 2012 }} * [https://aaew.bbaw.de/tla Тэзаўрус егіпецкай мовы] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Егіпталогія]] [[Катэгорыя:Культура Старажытнага Егіпта]] [[Катэгорыя:Слоўнікі]] [[Катэгорыя:Егіпецкае пісьмо]] s3dmukd0nrww7vpup2ndbmn5vg9kmff 0 231344 5175599 5172002 2026-08-05T01:13:30Z 5175599 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь |скарачэнне = СК РБ |краіна = Беларусь |тэкст_поля_краіна = |эмблема = |подпіс эмблемы = |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = Следчы камітэт.jpg |шырыня выявы = 300px |подпіс выявы = Цэнтральны апарат Следчага камітэта |дата стварэння = [[12 верасня]] [[2011]] |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] |штаб-кватэра = 220034, [[Мінск]], [[вуліца Фрунзэ (Мінск)|вул. Фрунзэ]], д.&nbsp;19 |lat_dir = |lon_dir = |region_code = BY |супрацоўнікаў = |бюджэт = |імя главы1 = [[Канстанцін Фёдаравіч Бычак]] |пасада главы1 = Старшыня |імя главы2 = [[Алег Станіслававіч Шандаровіч]], [[Сяргей Якаўлевіч Аземша]], [[Анатоль Іванавіч Васільеў]] |пасада главы2 = Намеснік старшыні |дакумент1 = |сайт = http://sk.gov.by/by |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Сле́дчы камітэ́т Рэспу́блікі Белару́сь''' (''Следчы камітэт'') — адзіная і цэнтралізаваная сістэма дзяржаўных праваахоўных органаў, якія з’яўляюцца органамі папярэдняга следства і ажыццяўляюць паўнамоцтвы ў сферы вядзення дасудовага крымінальнага працэсу. Следчы камітэт з’яўляецца ваенізіраванай арганізацыяй, мае афіцыйныя геральдычныя сімвалы. Следчы камітэт падпарадкоўваецца [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]]. == Гісторыя == [[File:1147 (Dzień supracoŭnika orhanaŭ papiaredniaha śledstva).jpg|thumb|left|Паштовая марка Рэспублікі Беларусь, прысвечаная Следчаму камітэту.]] Папярэдняе расследаванне ў Рэспубліцы Беларусь ажыццяўлялася следчымі пракуратуры, органаў унутраных спраў, дзяржаўнай бяспекі і фінансавых расследаванняў. Усе яны ўваходзілі ў структуру адпаведных ведамстваў. Рашэнне аб стварэнні Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь было прынята 2 жніўня 2011 года на праведзенай пад кіраўніцтвам Кіраўніка дзяржавы нарадзе па пытанні ўдасканалення сістэмы органаў папярэдняга расследавання. 12 верасня 2011 года Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Р. Лукашэнка]] падпісаў Указ № 409 «Аб утварэнні Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь». Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 21 чэрвеня 2016 года № 229 устаноўлена прафесійнае свята «Дзень супрацоўніка органаў папярэдняга расследавання», якое адзначаецца штогод 12 верасня. == Структура == Сістэму Следчага камітэта складаюць: * Цэнтральны апарат Следчага камітэта: ** Аддзел інфармацыі і сувязі з грамадскасцю цэнтральнага апарата Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь; ** Упраўленне кадраў і ідэалагічнай працы цэнтральнага апарата Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь; ** Аддзел па працы са зваротамі грамадзян цэнтральнага апарата Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь * Упраўленні Следчага камітэта па абласцях і горадзе Мінску; * Раённыя (міжраённыя), гарадскія, раённыя ў гарадах аддзелы Следчага камітэта. == Задачы == * Усебаковае, поўнае, аб’ектыўнае і аператыўнае расследаванне злачынстваў у адпаведнасці з паслядоўнасцю, устаноўленай крымінальна-працэсуальным заканадаўствам; * Абарона правоў і законных інтарэсаў грамадзян, арганізацый, абарона дзяржаўных і грамадскіх інтарэсаў, захаванне законнасці пры праверцы заяў і паведамленняў аб злачынствах, распачынанні крымінальных спраў, ажыццяўленні папярэдняга следства; * Удасканаленне следчай працы, укараненне ў практыку дасягненняў навукі і тэхнікі, карыснага вопыту, прагрэсіўных формаў і метадаў арганізацыі папярэдняга следства; * Выяўленне парушэнняў закона, прычын і ўмоў, якія садзейнічалі здзяйсненню злачынстваў, прыняцце захадаў па іх ліквідацыі; * Удзел у межах сваёй кампетэнцыі ў рэалізацыі дзяржаўнай крымінальнай палітыкі, распрацоўка прапаноў па ўдасканаленні прававога рэгулявання ў сферы праваахоўнай дзейнасці; * Ажыццяўленне ў межах сваёй кампетэнцыі міжнароднага супрацоўніцтва ў сферы вядзення дасудовага крымінальнага працэсу. == Паўнамоцтвы == Цэнтральны апарат Следчага камітэта ў адпаведнасці з ускладзенымі на яго задачамі<ref>[http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=P31100518 Указ Президента Республики Беларусь от 10 ноября 2011 г. № 518 «Вопросы Следственного комитета Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170629112323/http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=P31100518 |date=29 чэрвеня 2017 }}</ref>: * арганізуе і ажыццяўляе праверку заяў і паведамленняў аб злачынствах, усталёўвае парадак іх прыёму, рэгістрацыі і разгляду ў Следчым камітэце; * ажыццяўляе папярэдняе следства па крымінальных справах; * устанаўлівае сумесна з Міністэрствам унутраных спраў Рэспублікі Беларусь і Міністэрствам аховы здароўя Рэспублікі Беларусь парадак разгляду інфармацыі, заяў (паведамленняў) аб смерці (гібелі) грамадзян, выезду на месцы здарэнняў па ўказаных фактах і напрамку трупаў на даследаванне; * забяспечвае кіраўніцтва падначаленымі органамі папярэдняга следства, ажыццяўляе кантроль за іх дзейнасцю; * вызначае парадак ажыццяўлення працэсуальнага кантролю ў Следчым камітэце; * ажыццяўляе мерапрыемствы па падтрыманню на належным узроўні якасці папярэдняга следства, арганізуе кантроль за іх рэалізацыяй, вызначае крытэрыі ацэнкі эфектыўнасці следчай працы. Пры гэтым паказчыкі, звязаныя са станам і дынамікай злачыннасці, для ацэнкі эфектыўнасці следчай працы не прымяняюцца; * вызначае асноўныя напрамкі ўдасканалення следчай працы, прымае меры па іх рэалізацыі, укараненню ў практыку дасягненняў навукі і тэхнікі, станоўчага вопыту, прагрэсіўных форм і метадаў арганізацыі папярэдняга следства; * удзельнічае ў межах сваёй кампетэнцыі ў рэалізацыі дзяржаўнай крымінальнай палітыкі, дзяржаўных праграм у сферы забеспячэння нацыянальнай бяспекі; * выкарыстоўвае на бязвыплатнай аснове з выкананнем патрабаванняў заканадаўства аб забеспячэнні абароны інфармацыі інфармацыйныя сістэмы, базы і банкі даных, у тым ліку іншых дзяржаўных органаў і іншых арганізацый; * набывае, мае і выкарыстоўвае ў адпаведнасці з заканадаўствам зброю, боепрыпасы да яе, спецыяльныя сродкі, транспартныя сродкі, у тым ліку аператыўнага прызначэння, сродкі сувязі, арганізацыйную тэхніку, сродкі і сістэмы аховы, будынкі, збудаванні і іншую маёмасць, а таксама рэалізуе ў адпаведнасці з заканадаўствам права на валоданне, карыстанне і распараджэнне маёмасцю, што знаходзіцца ва ўласнасці Рэспублікі Беларусь і замацаваных на праве аператыўнага кіравання за Следчым камітэтам; * арганізуе і праводзіць мерапрыемствы па забеспячэнню ў Следчым камітэце ўласнай бяспекі і абароны дзяржаўных сакрэтаў; * ажыццяўляе ўлік і захоўванне крымінальных спраў, матэрыялаў праверак па заявах і паведамленнях аб злачынствах, іншых матэрыялаў, якія адносяцца да дзейнасці Следчага камітэта, ўсталёўвае парадак іх уліку і захоўвання; * прымае меры па забеспячэнню прававой і сацыяльнай абароны супрацоўнікаў Следчага камітэта, грамадзян Рэспублікі Беларусь, звольненых са службы ў Следчым камітэце ў запас (адстаўку), членаў іх сем’яў, грамадзянскага персаналу Следчага камітэта, а таксама членаў сем’яў загінуўшых (памерлых) супрацоўнікаў Следчага камітэта; * арганізуе і праводзіць ідэалагічную працу, ажыццяўляе мерапрыемствы па ўмацаванні выканальніцкай, службовай і працоўнай дысцыпліны ў Следчым камітэце; * разглядае ў адпаведнасці з заканадаўствам звароты грамадзян, у тым ліку індывідуальных прадпрымальнікаў, і юрыдычных асоб, арганізуе асабісты прыём грамадзян, у тым ліку індывідуальных прадпрымальнікаў, і прадстаўнікоў юрыдычных асоб; * удзельнічае ў забеспячэнні выканання грамадзянамі Рэспублікі Беларусь воінскага абавязку; * арганізуе і праводзіць семінары, нарады, вучэбныя зборы, конкурсы, навукова-практычныя канферэнцыі, у тым ліку міжнародныя, стварае рабочыя групы, камісіі, саветы, уключаючы міжведамасныя; * ажыццяўляе міжнароднае супрацоўніцтва, удзельнічае ў заключэнні міжнародных дагавораў Рэспублікі Беларусь, у тым ліку міжведамаснага характару; * прымае (узгадняе) ў межах сваёй кампетэнцыі нарматыўныя прававыя акты і робіць іншыя юрыдычна значныя дзеянні ад імя Следчага камітэта, ажыццяўляе кантроль за выкананнем прынятых нарматыўных прававых актаў Следчага камітэта; * распрацоўвае прапановы па ўдасканаленні заканадаўства, удзельнічае ў падрыхтоўцы праектаў заканадаўчых і іншых нарматыўных прававых актаў, распрацоўцы дзяржаўных праграм у сферы забеспячэння нацыянальнай бяспекі; * ажыццяўляе цэнтралізаванае інфармацыйна-аналітычнае забеспячэнне Следчага камітэта; * стварае інфармацыйныя сістэмы, базы, банкі даных і забяспечвае іх эксплуатацыю; * устанаўлівае адзіны парадак фарміравання і прадстаўлення формаў ведамаснай справаздачнасці аб следчай працы, працэсуальным кантролю, разглядзе заяў і паведамленняў аб злачынствах, разглядзе зваротаў грамадзян, у тым ліку індывідуальных прадпрымальнікаў, і юрыдычных асоб, фінансавай і кадравай дзейнасці, матэрыяльна-тэхнічным забеспячэнні Следчага камітэта; * ажыццяўляе мерапрыемствы па арганізацыі мабілізацыйнай работы ў Следчым камітэце; * усталёўвае парадак накіравання ў службовыя камандзіроўкі супрацоўнікаў і грамадзянскага персаналу Следчага камітэта ў межах Рэспублікі Беларусь; * арганізуе матэрыяльнае, пенсійнае, сацыяльнае і іншае забеспячэнне, медыцынскае абслугоўванне, санаторна-курортнае лячэнне і аздараўленне супрацоўнікаў Следчага камітэта, грамадзян Рэспублікі Беларусь, звольненых са службы ў Следчым камітэце ў запас (адстаўку), членаў іх сем’яў, грамадзянскага персаналу Следчага камітэта, а таксама членаў сем’яў загінуўшых (памерлых) супрацоўнікаў Следчага камітэта; * сцвярджае нарматывы эксплуатацыі і парадку спісання матэрыяльных каштоўнасцяў у Следчым камітэце; * арганізуе работу па рэалізацыі дзяржаўнай кадравай палітыкі ў Следчым камітэце, у якую ўваходзяць арганізацыю падбору, расстаноўкі, падрыхтоўкі, перападрыхтоўкі, павышэння кваліфікацыі і атэстацыі супрацоўнікаў, грамадзянскага персаналу Следчага камітэта, фарміраванне рэзерву кіруючых кадраў; * распрацоўвае парадак матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння Следчага камітэта, нормы забеспячэння Следчага камітэта ўзбраеннем і спецыяльнымі сродкамі, нормы забеспячэння супрацоўнікаў Следчага камітэта прадметамі формы адзення, знакамі адрознення па спецыяльных званняў і іншай рэчавай маёмасцю; * устанаўлівае парадак вядзення справаводства ў Следчым камітэце; * ажыццяўляе ў межах сваёй кампетэнцыі працу з маёмасцю, выключанай, арыштаванай або накіраванай у даход дзяржавы; * ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы, прадугледжаныя заканадаўчымі актамі. == Навукова-практычны часопіс «Папярэдняе расследаванне» == {{main|Папярэдняе расследаванне (часопіс)}} У 2017 годзе Следчым камітэтам заснаваны навукова-практычны часопіс «Папярэдняе расследаванне». Выходзіць 1 раз у паўгоддзе. У часопісе публікуюцца навуковыя артыкулы, якія датычаць праблем праваахоўнай дзейнасці і супрацьдзеяння злачыннасці. Працоўныя мовы часопіса: беларуская, руская, англійская. Аўтарамі часопіса сталі даследчыкі з Арменіі, Беларусі, Расіі і Украіны.<ref>{{Cite web |title=Официальный сайт научно-практического журнала «Предварительное расследование» |url=http://pr.gov.by/ |accessdate=12 сакавіка 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190419232516/http://pr.gov.by/ |archivedate=19 красавіка 2019 |url-status=dead }}</ref> == Санкцыі ЕС, ЗША, іншых краін == 9 жніўня 2021 года Следчы камітэт быў унесены ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] як урадавая арганізацыя, якая стала на чале [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|паслявыбарчых]] рэпрэсій і што працягнула адкрываць і расследаваць палітычна матываваныя крымінальныя справы супраць праваабарончых арганізацый, а таксама супраць беларускага журналіста-дысідэнта [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]] і [[Соф’я Андрэеўна Сапега|Соф’і Сапегі]]<ref name=":0">{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archivedate=2021-08-09|accessdate=2021-08-10|work=|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref><ref name="расширили">{{Cite web|date=2021-08-09|title=США расширили санкции в отношении официального Минска. Полный список|url=https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809213314/https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|archivedate=2021-08-09|accessdate=2021-08-10|publisher=[[ZERKALO.IO]]|language=ru}}</ref>. Таксама ў санкцыйны спіс ЗША былі ўнесены<ref name=":0" /> старшыня камітэта [[Дзмітрый Юр’евіч Гара|Дзмітрый Гара]] (дагэтуль ужо ўнесены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза|чорны спіс]] [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]<ref>{{Cite web|last=Шейко|first=Юрий|date=2021-06-21|title=ЕС опубликовал список новых санкций против Минска|url=https://www.dw.com/ru/es-opublikoval-spisok-novyh-sankcij-protiv-minska/a-57983878|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808082247/https://www.dw.com/ru/es-opublikoval-spisok-novyh-sankcij-protiv-minska/a-57983878|archive-date=2021-08-08|access-date=2021-08-12|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=ru}}</ref> і санкцыйны спіс [[Швейцарыя|Швейцарыі]]<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archivedate=2021-07-07|accessdate=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>), разам з намеснікамі [[Алег Станіслававіч Шандаровіч|Алегам Шандаровічам]], [[Сяргей Якаўлевіч Аземша|Сяргеем Аземшам]] (у канцы 2020 года патрапілі пад санкцыі [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://naviny.online/new/20201106/1604675539-evrosoyuz-vvel-sankcii-protiv-lukashenko-i-ryada-belorusskih-chinovnikov|title=Евросоюз ввел санкции против Лукашенко и ряда белорусских чиновников|work=[[naviny.by]]|date=2020-11-06|access-date=2021-09-09|accessdate=20 верасня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210407154706/https://naviny.online/new/20201106/1604675539-evrosoyuz-vvel-sankcii-protiv-lukashenko-i-ryada-belorusskih-chinovnikov|archivedate=7 красавіка 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621|title=Consolidated text: Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|publisher=[[EUR-Lex]]}}</ref>, [[Канада|Канады]]<ref>{{cite web|title=Belarus sanctions|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2020/11/belarus-sanctions.html|work=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|date=2020-11-06|accessdate=2021-09-08|language=en}}</ref>, [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{cite web|title=Consolidated List of Financial Sanctions Targets in the UK|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1010452/Belarus.pdf|publisher=[[Урад Вялікабрытаніі]]|accessdate=2021-09-08|lang=en}}</ref>, [[Швейцарыя|Швейцарыі]]<ref>[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]</ref>) і [[Анатоль Іванавіч Васільеў|Анатолем Васільевым]]. Акрамя таго, ў канцы 2020 года пад санкцыі ЕС, Канады, Вялікабрытаніі, Швейцарыі патрапілі тагачасны старшыня СК [[Іван Данілавіч Наскевіч|Іван Наскевіч]], былы намеснік старшыні [[Аляксей Аляксандравіч Волкаў|Аляксей Волкаў]] і тагачасны намеснік старшыні [[Андрэй Фёдаравіч Смаль|Андрэй Смаль]]. == Старшыні == * [[Дзмітрый Юр’евіч Гара]] (з 11 сакавіка 2021)<ref>{{Cite web |url=https://blr.belta.by/president/view/gara-naznachany-starshynej-sledchaga-kamiteta-belarusi-97666-2021/ |title=Архіўная копія |access-date=11 сакавіка 2021 |archive-date=19 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210919100949/https://blr.belta.by/president/view/gara-naznachany-starshynej-sledchaga-kamiteta-belarusi-97666-2021/ |url-status=dead }}</ref>. * [[Канстанцін Фёдаравіч Бычак]] (з 25 снежня 2025)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32500451 Указ Президента Республики Беларусь от 23 декабря 2025 года № 451 «О К. Ф. Бычеке»]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://sk.gov.by/by Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150406014217/http://sk.gov.by/by/ |date=6 красавіка 2015 }} * [http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H11200403&p1=1 Закон Рэспублікі Беларусь ад 13 ліпеня 2012 года «Аб Следчым камітэце Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924081146/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H11200403&p1=1 |date=24 верасня 2015 }}{{ref-ru}} {{Старшыні Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь}} {{Выканаўчая ўлада Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя камітэты Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] bvguty93qg88g9b752ziehqlykdsfbu 0 232548 5175463 4918143 2026-08-04T14:01:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5175463 wikitext text/x-wiki '''Пала́ц Радзіві́лаў на Пушка́рні''' ({{lang-lt|Radvilų rūmai Puškarnioje}}, {{lang-pl|Pałac Radziwiłłów na Puszkarni}}, таксама сустракаюцца назвы ''Янушаўскі'' або ''Багуславаўскі палац'')&nbsp;— страчаная магнацкая рэзідэнцыя XVII стагоддзя, якая размяшчалася ў [[Вільня|Вільні]] ў гістарычным прадмесці [[Пушкарня (Вільня)|Пушкарня]] на левым беразе ракі [[Вілія]] ([[Нярыс]]). Палацавы комплекс быў узведзены каля 1653 года ў стылі ранняга [[Барока ў Вялікім Княстве Літоўскім|барока]] па заказе віленскага ваяводы і вялікага гетмана літоўскага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]]. Аўтарам праекта, як мяркуецца, выступіў каралеўскі архітэктар [[Канстантэ Тэнкала]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—639}}. Пасля разбурэнняў у час [[Трынаццацігадовая вайна|Трынаццацігадовай вайны]] (1655—1661) палац быў адноўлены і значна мадэрнізаваны яго стрыечным братам, канюшым літоўскім [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]]{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147—148}}. Будынак вызначаўся нетыповай для тагачаснай архітэктуры [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] манументальнасцю, спалучаў жылыя і абарончыя функцыі (меў бастыёны), а таксама славіўся ўнікальным барочным садам з геральдычнымі кветнікамі, сажалкамі і лабірынтам{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. На працягу XVIII стагоддзя з-за шматлікіх маёмасных спрэчак паміж рознымі галінамі роду і адсутнасці належнага догляду палацавы комплекс прыйшоў у поўны заняпад. У 1828—1829 гадах руіны палацавай эканоміі былі канчаткова прададзеныя за 500 рублёў і разабраныя на будаўнічыя матэрыялы<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. У наш час рэшткі палаца, выяўленыя ў выніку археалагічных раскопак 2017—2022 гадоў каля сучаснай вуліцы [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|Жыгімонтаў]], унесены ў Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы як аб'ект нацыянальнага значэння{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—20}}. == Гісторыя == === Заснаванне === Тэрыторыя прадмесця Пушкарня набыла выключную значнасць для роду Радзівілаў (прадстаўнікоў біржанскай лініі) яшчэ з першай паловы XVI стагоддзя. Фарміраванне вялікага палацава-паркавага комплексу адбывалася шляхам паступовага выкупу суседніх участкаў і маёнткаў. Важным крокам стала набыццё ў 1623 годзе двара з барочным садам і лабірынтам, які раней належаў ваяводу полацкаму [[Януш Кішка|Янушу Кішку]]. Гэты маёнтак выкупіла Альжбета Соф’я з Гагенцолернаў, удава віленскага кашталяна [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януша Радзівіла]] і маці Багуслава Радзівіла<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Radziwiłłów, dz. X, nr 681, k. 1: Апісанне агарода ў Вільні, які купіла ад Януша Кішкі ўдава па Янушу Радзівілу, кашталяну віленскім, у 1623 годзе ({{lang-pl|Opis Ogrodu w Wilnie, który kupiła od Janusza Kiszki wdowa po Januszu Radziwille kasztel. Wil. w 1623}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147, 151}}. Да 1653 года на аб'яднаных землях каля Віленскай брамы ваявода віленскі Януш Радзівіл (стрыечны брат Багуслава) пабудаваў новы мураваны палац у стылі ранняга барока. У гонар завяршэння будаўніцтва і ўезду Януша Радзівіла ў сталіцу на пасаду ваяводы ў Гданьску быў нават выбіты адмысловы медаль працы Себасцьяна Дадлера, на якім была выяўлена новая віленская рэзідэнцыя<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 159.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147}}. === Росквіт і мадэрнізацыя === Перыяд першапачатковага бляску палаца быў вельмі кароткім. Падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай (1655—1661) і акупацыі Вільні будынак моцна пацярпеў, бо набліжаўся да лініі гарадской абароны. Пасля смерці Януша Радзівіла комплекс перайшоў ва ўласнасць Багуслава Радзівіла, які пачаў яго маштабную рэканструкцыю і мадэрнізацыю. Да палаца быў прыбудаваны мезанін, а ў садзе паміж сажалкамі ўзвялі павільён-лазню{{sfn|Czyż|2021|с=648}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. У адноўленай рэзідэнцыі размяшчалася велізарная мастацкая калекцыя Багуслава Радзівіла, якая налічвала 2602 карціны (сярод якіх было шэсць палотнаў аўтарства [[Лукас Кранах Старэйшы|Лукаса Кранаха Старэйшага]]), а таксама незлічоная колькасць гравюр і архітэктурных чарцяжоў. Перад наступам маскоўскіх войскаў у 1655 годзе калекцыя была эвакуіравана ў Каралявец, і толькі яе невялікая частка пазней вярнулася ў радзівілаўскія зборы ў Нясвіжы<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 155.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}. === Маёмасныя спрэчкі і заняпад === Пасля смерці Багуслава Радзівіла (1669) апошняй прадстаўніцай біржанска-дубінкаўскай галіны роду стала яго дачка [[Людвіка Караліна Радзівіл]]. Ранняя смерць бацькі і велізарная спадчына зрабілі яе ўладанні, у тым ліку і палац на Пушкарні, аб'ектам шматгадовых судовых спрэчак. У 1694 годзе прадстаўнік нясвіжскай галіны, віцэ-канцлер Караль Станіслаў Радзівіл, выкарыстаўшы сваё ўласнае войска, сілком захапіў рэзідэнцыю на беразе Віліі. Па яго загадзе гербы Людвікі Караліны былі сарваныя і замененыя на яго ўласныя, а жыхарам юрыдыкі было загадана падпарадкоўвацца новаму гаспадару<ref>Birutė Rūta Vitkauskienė. Fragmentas iš Vilniaus miesto istorijos: Radvilų rūmų užgrobimas. Atrasti Vilnių: skiriama Vladui Drėmai, Vilnius 2010, s. 123-125.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=150—151}}. Судовыя працэсы паміж рознымі галінамі Радзівілаў, а таксама з родам [[Сапегі|Сапегаў]], якія з'яўляліся апекунамі Людвікі Караліны паводле тастамента яе бацькі, цягнуліся каля сарака гадоў. Каля 1738 года палац перайшоў ва ўласнасць [[Геранім Фларыян Радзівіл|Гераніма Фларыяна Радзівіла]], а пасля яго смерці без нашчадкаў — да [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхала Казіміра Радзівіла Рыбанькі]] і яго ўнукаў. З-за пастаяннай змены ўладальнікаў і іх адсутнасці ў Вільні, палац паступова прыходзіў у заняпад. Апошнія гаспадары не мелі сродкаў на яго ўтрыманне, маёмасць абрастала даўгамі, а мясцовыя жыхары пачалі нелегальна разбіраць руіны і будаваць на тэрыторыі комплекса ўласныя дамы{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16—17}}. === Знішчэнне і далейшы лёс тэрыторыі === У пачатку XIX стагоддзя палац быў канчаткова знішчаны. У 1828—1829 гадах пракуратура Радзівілаўскай эканоміі прадала рэшткі муроў за 500 рублёў у якасці будаўнічага матэрыялу. Гэтую цэглу набыў Касабудзкі, які пабудаваў з яе свой дом на Вострабрамскай вуліцы (цяпер дом № 29 па вул. Aušros Vartų)<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. Паступова былая тэрыторыя палацавай юрыдыкі была ўцягнута ў новае гарадское планаванне. З 1834 года пачалося праектаванне сучаснай вуліцы Жыгімонтаў (набярэжнай Віліі). У канцы XIX стагоддзя на месцы радзівілаўскіх садоў і руін графы [[Тышкевічы]] пабудавалі некалькі ўласных рэзідэнцый, у адной з якіх пазней размясцілася Бібліятэка імя Урублеўскіх<ref>У 1884—1888 гадах пабудавана рэзідэнцыя Клемянціны Тышкевіч, дзе пазней была заснаваная адвакатам і грамадскім дзеячам Тадэвушам Урублеўскім Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх. Унесена ў рэгістр як аб'ект нацыянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 1). Палац Яна Юзафа Тышкевіча, які набыў маёмасць у 1891 годзе, з'яўляецца аб'ектам рэгіянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 3).</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. У савецкі час гістарычным падмуркам палаца была нанесена непапраўная шкода: прама праз цэнтр былых руін была пракладзена гарадская цеплатраса, у выніку чаго вялікая частка культурнага пласта і аўтэнтычных падлог XVII стагоддзя была знішчана{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=21}}. == Архітэктура == Палацавы комплекс вызначаўся складанай прасторавай кампазіцыяй і манументальнасцю. Яго будаўніцтва ў сярэдзіне XVII стагоддзя прыпісваецца выдатнаму італьянскаму архітэктару [[Канстантэ Тэнкала]]. Рэзідэнцыя складалася з некалькіх аб'ёмаў, у тым ліку з пяці трохпавярховых павільёнаў, злучаных паміж сабой двухпавярховымі крыламі. Гэта была адна з першых у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] рэалізацый цалкам адкрытай рэзідэнцыі. На ўсходнім фасадзе размяшчаліся адкрытыя аркадныя лоджыі, з якіх адкрываўся маляўнічы від на сады і раку [[Вілія|Вілію]]. Нягледзячы на відавочны палацавы характар, комплекс захоўваў і абарончыя рысы, бо ў яго структуру былі ўбудаваны бастыёны і вуглавыя вежы, якія пазней былі дадаткова пашыраны [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=18—19}}. Інтэр'еры палаца вызначаліся надзвычайнай раскошай. Падлогі на першым паверсе былі выкладзены з высакаякаснай буйнагабарытнай цэглы, пакладзенай складанымі геаметрычнымі ўзорамі. Скляпенні абапіраліся на іанічныя калоны, выкананыя з пясчаніку і багата аздобленыя разьбой. Памяшканні абаграваліся пышнымі печкамі, абліцаванымі кафляй з расліннымі і геаметрычнымі арнаментамі, маўрытанскімі матывамі, а таксама з ініцыяламі Януша Радзівіла і радзівілаўскімі арламі{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=20—21}}. == Садова-паркавы комплекс == Асаблівай славай карыстаўся садова-паркавы комплекс палаца, які ўвабраў у сябе традыцыі італьянскага і французскага паркавага мастацтва. Згодна з інвентаром 1667 года, складзеным ужо пры Багуславе Радзівіле, непасрэдна перад вокнамі галоўнага корпуса размяшчаўся ўнікальны геральдычны кветнік. Ён быў падзелены на чатыры жывапісныя квартэры, на якіх з дапамогай высаджанага гізопу былі сфарміраваны шляхецкія гербы. На першай квартэры знаходзіўся герб самога князя (радзівілаўскі Арол), на дpyгoй&nbsp;— [[Пагоня (герб)|Пагоня]], на трэцяй&nbsp;— Грыф, а на чацвёртай&nbsp;— так званая «шпалерная штука», пад якой, як мяркуюць даследчыкі, хаваўся герб маці Багуслава, прынцэсы Ангальт-Бернбург-Цэрбсцкай<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Radziwiłłów, dz. XVIII, nr 275, k. 117-118: Агарод у Палацы Князя Яго Міласці пры Браме Віленскай ({{lang-pl|Ogród w Pałacu Xcia Je[g]o Mci przy Bramie Wileńskiej}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=148—149}}. Далей за кветнікамі размяшчаліся тры ўзаемазвязаныя сажалкі. Паміж імі знаходзіліся спецыяльны павільён-лазня і складаны садовы лабірынт. У садзе вырошчваліся фруктовыя дрэвы і экзатычныя расліны, многія з якіх засталіся яшчэ ад старога саду [[Кішкі|Кішкаў]]. Такі размах садова-паркавага мастацтва ставіў віленскую рэзідэнцыю Радзівілаў у адзін шэраг з найлепшымі еўрапейскімі ўзорамі таго часу{{sfn|Czyż|2021|с=648}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. == Археалагічныя даследаванні == Маштабныя археалагічныя даследаванні на месцы былой рэзідэнцыі (каля сучаснага будынка па вуліцы [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|Жыгімонтаў]], 3) пачаліся ў 2017 годзе пад кіраўніцтвам археолага Ігнаса Садаўскаса. Ужо ў 2018 годзе даследчыкі выявілі добра захаваныя рэшткі падлог першага паверха з буйнагабарытнай цэглы, а таксама базы і фрагменты іанічных калон з пясчаніку. У культурным пласце была сабрана вялікая колькасць абломкаў пячной кафлі, фрагментаў гліняных люлек і шклянога посуду. Сярод знаходак таксама прысутнічаюць мушкетныя кулі, што пацвярджае факт ваенных сутыкненняў на тэрыторыі палаца ў сярэдзіне XVII стагоддзя, і манеты часоў [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]], [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]], [[Ян II Казімір|Яна Казіміра]] і шведскага караля [[Густаў II Адольф|Густава II Адольфа]]. У 2019, 2021 і 2022 гадах падчас раскопак былі выяўлены манументальныя падмуркі так званага Крыжовага корпуса, а таксама рэшткі масіўнай аркаднай агароджы, якая аддзяляла парадны двор ад іншых частак рэзідэнцыі. Дзякуючы гэтым даследаванням удалося лакалізаваць дакладнае месцазнаходжанне розных карпусоў палаца. Усе выяўленыя рэшткі архітэктурных элементаў былі закансерваваны на месцы і ўнесены ў Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы як аб'ект нацыянальнага значэння{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—27}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Czyż A. S. |загаловак=Pałace Wilna XVII–XVIII wieku |месца=Warszawa |выдавецтва=POLONIKA |год=2021 |старонак=696 |ref=Czyż}} * {{артыкул |аўтар=Kalinauskaitė R. |загаловак=Iš žemės išnyranti istorija. Apie atradimus Radvilų rezidencijoje prie Neries pasakoja archeologas Ignas Sadauskas |выданне=Būdas |год=2023 |нумар=3 (210) |старонкі=12—28 |ref=Kalinauskaitė}} * {{артыкул |аўтар=Vitkauskienė B. R. |загаловак=Ogrody barokowe Kiszków i Radziwiłłów w Wilnie na Puszkarni |выданне=BAROK Historia-Literatura-Sztuka |год=2006 |нумар=XIII/1 (25) |старонкі=135—154 |ref=Vitkauskienė}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палацы Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XIX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] pwnz8arobh9r57o73s8ifi4od6trj1d 5175464 5175463 2026-08-04T14:07:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5175464 wikitext text/x-wiki '''Пала́ц Радзіві́лаў на Пушка́рні''' ({{lang-lt|Radvilų rūmai Puškarnioje}}, {{lang-pl|Pałac Radziwiłłów na Puszkarni}}, таксама сустракаюцца назвы ''Янушаўскі'' або ''Багуславаўскі палац'')&nbsp;— страчаная магнацкая рэзідэнцыя XVII стагоддзя, якая размяшчалася ў [[Вільня|Вільні]] ў гістарычным прадмесці [[Пушкарня (Вільня)|Пушкарня]] на левым беразе ракі [[Вілія]]. Палацавы комплекс быў узведзены каля 1653 года ў стылі ранняга [[Барока (архітэктура)|барока]] па заказе віленскага ваяводы і вялікага гетмана літоўскага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]]. Аўтарам праекта, як мяркуецца, выступіў каралеўскі архітэктар [[Канстантэ Тэнкала]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—639}}. Пасля разбурэнняў у час [[Трынаццацігадовая вайна (1655—1661)|Трынаццацігадовай вайны]] (1655—1661) палац быў адноўлены і значна мадэрнізаваны яго стрыечным братам, канюшым літоўскім [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]]{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147—148}}. Будынак вызначаўся нетыповай для тагачаснай архітэктуры [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] манументальнасцю, спалучаў жылыя і абарончыя функцыі (меў бастыёны), а таксама славіўся ўнікальным барочным садам з геральдычнымі кветнікамі, сажалкамі і лабірынтам{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. На працягу XVIII стагоддзя з-за шматлікіх маёмасных спрэчак паміж рознымі галінамі роду і адсутнасці належнага догляду палацавы комплекс прыйшоў у поўны заняпад. У 1828—1829 гадах руіны палацавай эканоміі былі канчаткова прададзеныя за 500 рублёў і разабраныя на будаўнічыя матэрыялы<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. У наш час рэшткі палаца, выяўленыя ў выніку археалагічных раскопак 2017—2022 гадоў каля сучаснай [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|вуліцы Жыгімонтаў]], унесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як аб'ект нацыянальнага значэння{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—20}}. == Гісторыя == === Заснаванне === Тэрыторыя прадмесця Пушкарня набыла выключную значнасць для [[Біржанская лінія Радзівілаў|роду Радзівілаў біржанскай лініі]] яшчэ з першай паловы XVI стагоддзя. Фарміраванне вялікага палацава-паркавага комплексу адбывалася шляхам паступовага выкупу суседніх участкаў і маёнткаў. Важным крокам стала набыццё ў 1623 годзе двара з барочным садам і лабірынтам, які раней належаў ваяводу полацкаму [[Януш Кішка|Янушу Кішку]]. Гэты маёнтак выкупіла Альжбета Соф’я з Гагенцолернаў, удава віленскага кашталяна [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януша Радзівіла]] і маці Багуслава Радзівіла<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Radziwiłłów, dz. X, nr 681, k. 1: Апісанне агарода ў Вільні, які купіла ад Януша Кішкі ўдава па Янушу Радзівілу, кашталяну віленскім, у 1623 годзе ({{lang-pl|Opis Ogrodu w Wilnie, który kupiła od Janusza Kiszki wdowa po Januszu Radziwille kasztel. Wil. w 1623}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147, 151}}. Да 1653 года на аб'яднаных землях каля Віленскай брамы ваявода віленскі [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]] (стрыечны брат Багуслава) пабудаваў новы мураваны палац у стылі ранняга барока. У гонар завяршэння будаўніцтва і ўезду Януша Радзівіла ў сталіцу на пасаду ваяводы ў [[Гданьск|Гданьску]] быў нават выбіты адмысловы медаль працы [[Себасцьян Дадлер|Себасцьяна Дадлера]], на якім была выяўлена новая віленская рэзідэнцыя<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 159.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147}}. === Росквіт і мадэрнізацыя === Перыяд першапачатковага бляску палаца быў вельмі кароткім. Падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны з Маскоўскай дзяржавай (1655—1661)]] і акупацыі Вільні будынак моцна пацярпеў, бо быў набліжаны да лініі гарадской абароны. Пасля смерці Януша Радзівіла комплекс перайшоў ва ўласнасць Багуслава Радзівіла, які пачаў яго маштабную рэканструкцыю і мадэрнізацыю. Да палаца быў прыбудаваны [[мезанін]], а ў садзе паміж сажалкамі ўзвялі павільён-лазню{{sfn|Czyż|2021|с=648}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. У адноўленай рэзідэнцыі размяшчалася велізарная мастацкая калекцыя Багуслава Радзівіла, якая налічвала 2602 карціны (сярод якіх было шэсць палотнаў аўтарства [[Лукас Кранах Старэйшы|Лукаса Кранаха Старэйшага]]), а таксама незлічоная колькасць гравюр і архітэктурных чарцяжоў. Перад наступам маскоўскіх войскаў у 1655 годзе калекцыя была эвакуіравана ў [[Каралявец]], і толькі яе невялікая частка пазней вярнулася ў [[Нясвіжскі палац|радзівілаўскія зборы ў Нясвіжы]]<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 155.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}. === Маёмасныя спрэчкі і заняпад === Пасля смерці Багуслава Радзівіла (1669) апошняй прадстаўніцай біржанска-дубінкаўскай галіны роду стала яго дачка [[Людвіка Караліна Радзівіл]]. Ранняя смерць бацькі і велізарная спадчына зрабілі яе ўладанні, у тым ліку і палац на Пушкарні, аб'ектам шматгадовых судовых спрэчак. У 1694 годзе прадстаўнік нясвіжскай галіны, віцэ-канцлер [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719)|Караль Станіслаў Радзівіл]], выкарыстаўшы сваё ўласнае войска, сілком захапіў рэзідэнцыю на беразе Віліі. Па яго загадзе гербы Людвікі Караліны былі сарваныя і замененыя на яго ўласныя, а жыхарам юрыдыкі было загадана падпарадкоўвацца новаму гаспадару<ref>Birutė Rūta Vitkauskienė. Fragmentas iš Vilniaus miesto istorijos: Radvilų rūmų užgrobimas. Atrasti Vilnių: skiriama Vladui Drėmai, Vilnius 2010, s. 123-125.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=150—151}}. Судовыя працэсы паміж рознымі галінамі Радзівілаў, а таксама з родам [[Сапегі|Сапегаў]], якія з'яўляліся апекунамі Людвікі Караліны паводле тастамента яе бацькі, цягнуліся каля сарака гадоў. Каля 1738 года палац перайшоў ва ўласнасць [[Геранім Фларыян Радзівіл|Гераніма Фларыяна Радзівіла]], а пасля яго смерці без нашчадкаў — да [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхала Казіміра Радзівіла Рыбанькі]] і яго ўнукаў. З-за пастаяннай змены ўладальнікаў і іх адсутнасці ў Вільні, палац паступова прыходзіў у заняпад. Апошнія гаспадары не мелі сродкаў на яго ўтрыманне, маёмасць абрастала даўгамі, а мясцовыя жыхары пачалі нелегальна разбіраць руіны і будаваць на тэрыторыі комплекса ўласныя дамы{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16—17}}. === Знішчэнне і далейшы лёс тэрыторыі === У пачатку XIX стагоддзя палац быў канчаткова знішчаны. У 1828—1829 гадах пракуратура Радзівілаўскай эканоміі прадала рэшткі муроў за 500 рублёў у якасці будаўнічага матэрыялу. Гэтую цэглу набыў Касабудскі, які пабудаваў з яе свой дом на [[Вастрабрамская вуліца|Вострабрамскай вуліцы]] (цяпер дом № 29 па вул. Aušros Vartų)<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. Паступова былая тэрыторыя палацавай юрыдыкі была ўцягнута ў новае гарадское планаванне. З 1834 года пачалося праектаванне сучаснай вуліцы Жыгімонтаў (набярэжнай Віліі). У канцы XIX стагоддзя на месцы радзівілаўскіх садоў і руін графы [[Тышкевічы]] пабудавалі некалькі ўласных рэзідэнцый, у [[Палац Тышкевічаў (Вільня, Пушкарня)|адной з якіх]] пазней размясцілася [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы|Бібліятэка імя Урублеўскіх]]<ref>У 1884—1888 гадах пабудавана рэзідэнцыя Клемянціны Тышкевіч, дзе пазней была заснаваная адвакатам і грамадскім дзеячам Тадэвушам Урублеўскім Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх. Унесена ў рэгістр як аб'ект нацыянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 1). Палац Яна Юзафа Тышкевіча, які набыў маёмасць у 1891 годзе, з'яўляецца аб'ектам рэгіянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 3).</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. У савецкі час гістарычным падмуркам палаца была нанесена непапраўная шкода: прама праз цэнтр былых руін была пракладзена гарадская цеплатраса, у выніку чаго вялікая частка культурнага пласта і аўтэнтычных падлог XVII стагоддзя была знішчана{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=21}}. == Архітэктура == Палацавы комплекс вызначаўся складанай прасторавай кампазіцыяй і манументальнасцю. Яго будаўніцтва ў сярэдзіне XVII стагоддзя прыпісваецца выдатнаму італьянскаму архітэктару [[Канстантэ Тэнкала]]. Рэзідэнцыя складалася з некалькіх аб'ёмаў, у тым ліку з пяці трохпавярховых павільёнаў, злучаных паміж сабой двухпавярховымі крыламі. Гэта была адна з першых у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] рэалізацый цалкам адкрытай рэзідэнцыі. На ўсходнім фасадзе размяшчаліся адкрытыя аркадныя лоджыі, з якіх адкрываўся маляўнічы від на сады і раку [[Вілія|Вілію]]. Нягледзячы на відавочны палацавы характар, комплекс захоўваў і абарончыя рысы, бо ў яго структуру былі ўбудаваны бастыёны і вуглавыя вежы, якія пазней былі дадаткова пашыраны [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=18—19}}. Інтэр'еры палаца вызначаліся надзвычайнай раскошай. Падлогі на першым паверсе былі выкладзены з высакаякаснай буйнагабарытнай цэглы, пакладзенай складанымі геаметрычнымі ўзорамі. Скляпенні абапіраліся на іанічныя калоны, выкананыя з [[Пясчанік|пясчаніку]] і багата аздобленыя разьбой. Памяшканні абаграваліся пышнымі печкамі, абліцаванымі кафляй з расліннымі і геаметрычнымі арнаментамі, маўрытанскімі матывамі, а таксама з ініцыяламі Януша Радзівіла і радзівілаўскімі арламі{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=20—21}}. == Садова-паркавы комплекс == Асаблівай славай карыстаўся садова-паркавы комплекс палаца, які ўвабраў у сябе традыцыі [[Італьянскі парк|італьянскага]] і [[Французскі парк|французскага]] паркавага мастацтва. Згодна з інвентаром 1667 года, складзеным ужо пры Багуславе Радзівіле, непасрэдна перад вокнамі галоўнага корпуса размяшчаўся ўнікальны геральдычны [[кветнік]]. Ён быў падзелены на чатыры жывапісныя квартэры, на якіх з дапамогай высаджанага гізопу былі сфарміраваны шляхецкія гербы. На першай квартэры знаходзіўся герб самога князя (радзівілаўскі Арол), на дpyгoй&nbsp;— [[Пагоня (герб)|Пагоня]], на трэцяй&nbsp;— Грыф, а на чацвёртай&nbsp;— так званая «шпалерная штука», пад якой, як мяркуюць даследчыкі, хаваўся герб маці Багуслава, прынцэсы Ангальт-Бернбург-Цэрбсцкай<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Radziwiłłów, dz. XVIII, nr 275, k. 117-118: Агарод у Палацы Князя Яго Міласці пры Браме Віленскай ({{lang-pl|Ogród w Pałacu Xcia Je[g]o Mci przy Bramie Wileńskiej}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=148—149}}. Далей за кветнікамі размяшчаліся тры ўзаемазвязаныя сажалкі. Паміж імі знаходзіліся спецыяльны павільён-лазня і складаны [[Зялёны лабірынт|садовы лабірынт]]. У садзе вырошчваліся фруктовыя дрэвы і экзатычныя расліны, многія з якіх засталіся яшчэ ад старога саду [[Кішкі|Кішкаў]]. Такі размах садова-паркавага мастацтва ставіў віленскую рэзідэнцыю Радзівілаў у адзін шэраг з найлепшымі еўрапейскімі ўзорамі таго часу{{sfn|Czyż|2021|с=648}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. == Археалагічныя даследаванні == Маштабныя археалагічныя даследаванні на месцы былой рэзідэнцыі (каля сучаснага будынка па вуліцы [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|Жыгімонтаў]], 3) пачаліся ў 2017 годзе пад кіраўніцтвам археолага [[Ігнас Садаўскас|Ігнаса Садаўскаса]]. Ужо ў 2018 годзе даследчыкі выявілі добра захаваныя рэшткі падлог першага паверха з буйнагабарытнай цэглы, а таксама базы і фрагменты іанічных калон з пясчаніку. У культурным пласце была сабрана вялікая колькасць абломкаў пячной кафлі, фрагментаў гліняных люлек і шклянога посуду. Сярод знаходак таксама прысутнічаюць мушкетныя кулі, што пацвярджае факт ваенных сутыкненняў на тэрыторыі палаца ў сярэдзіне XVII стагоддзя, і манеты часоў [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]], [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]], [[Ян II Казімір|Яна Казіміра]] і шведскага караля [[Густаў II Адольф|Густава II Адольфа]]. У 2019, 2021 і 2022 гадах падчас раскопак былі выяўлены манументальныя падмуркі так званага Крыжовага корпуса, а таксама рэшткі масіўнай аркаднай агароджы, якая аддзяляла парадны двор ад іншых частак рэзідэнцыі. Дзякуючы гэтым даследаванням удалося лакалізаваць дакладнае месцазнаходжанне розных карпусоў палаца. Усе выяўленыя рэшткі архітэктурных элементаў былі закансерваваны на месцы і ўнесены ў Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы як аб'ект нацыянальнага значэння{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—27}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Czyż A. S. |загаловак=Pałace Wilna XVII–XVIII wieku |месца=Warszawa |выдавецтва=POLONIKA |год=2021 |старонак=696 |ref=Czyż}} * {{артыкул |аўтар=Kalinauskaitė R. |загаловак=Iš žemės išnyranti istorija. Apie atradimus Radvilų rezidencijoje prie Neries pasakoja archeologas Ignas Sadauskas |выданне=Būdas |год=2023 |нумар=3 (210) |старонкі=12—28 |ref=Kalinauskaitė}} * {{артыкул |аўтар=Vitkauskienė B. R. |загаловак=Ogrody barokowe Kiszków i Radziwiłłów w Wilnie na Puszkarni |выданне=BAROK Historia-Literatura-Sztuka |год=2006 |нумар=XIII/1 (25) |старонкі=135—154 |ref=Vitkauskienė}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палацы Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XIX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] g07h0aks4ubcsmhl43ulont8uvg90l8 5175465 5175464 2026-08-04T14:07:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5175465 wikitext text/x-wiki '''Пала́ц Радзіві́лаў на Пушка́рні''' ({{lang-lt|Radvilų rūmai Puškarnioje}}, {{lang-pl|Pałac Radziwiłłów na Puszkarni}}, таксама сустракаюцца назвы ''Янушаўскі'' або ''Багуславаўскі палац'')&nbsp;— страчаная магнацкая рэзідэнцыя XVII стагоддзя, якая размяшчалася ў [[Вільня|Вільні]] ў гістарычным прадмесці [[Пушкарня (Вільня)|Пушкарня]] на левым беразе ракі [[Вілія]]. Палацавы комплекс быў узведзены каля 1653 года ў стылі ранняга [[Барока (архітэктура)|барока]] па заказе віленскага ваяводы і вялікага гетмана літоўскага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]]. Аўтарам праекта, як мяркуецца, выступіў каралеўскі архітэктар [[Канстантэ Тэнкала]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—639}}. Пасля разбурэнняў у час [[Трынаццацігадовая вайна (1655—1661)|Трынаццацігадовай вайны]] (1655—1661) палац быў адноўлены і значна мадэрнізаваны яго стрыечным братам, канюшым літоўскім [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]]{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147—148}}. Будынак вызначаўся нетыповай для тагачаснай архітэктуры [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] манументальнасцю, спалучаў жылыя і абарончыя функцыі (меў бастыёны), а таксама славіўся ўнікальным барочным садам з геральдычнымі кветнікамі, сажалкамі і лабірынтам{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. На працягу XVIII стагоддзя з-за шматлікіх маёмасных спрэчак паміж рознымі галінамі роду і адсутнасці належнага догляду палацавы комплекс прыйшоў у поўны заняпад. У 1828—1829 гадах руіны палацавай эканоміі былі канчаткова прададзеныя за 500 рублёў і разабраныя на будаўнічыя матэрыялы<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. У наш час рэшткі палаца, выяўленыя ў выніку археалагічных раскопак 2017—2022 гадоў каля сучаснай [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|вуліцы Жыгімонтаў]], унесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як аб'ект нацыянальнага значэння{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—20}}. == Гісторыя == === Заснаванне === Тэрыторыя прадмесця Пушкарня набыла выключную значнасць для [[Біржанская лінія Радзівілаў|роду Радзівілаў біржанскай лініі]] яшчэ з першай паловы XVI стагоддзя. Фарміраванне вялікага палацава-паркавага комплексу адбывалася шляхам паступовага выкупу суседніх участкаў і маёнткаў. Важным крокам стала набыццё ў 1623 годзе двара з барочным садам і лабірынтам, які раней належаў ваяводу полацкаму [[Януш Кішка|Янушу Кішку]]. Гэты маёнтак выкупіла Альжбета Соф’я з Гагенцолернаў, удава віленскага кашталяна [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януша Радзівіла]] і маці Багуслава Радзівіла<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Radziwiłłów, dz. X, nr 681, k. 1: Апісанне агарода ў Вільні, які купіла ад Януша Кішкі ўдава па Янушу Радзівілу, кашталяну віленскім, у 1623 годзе ({{lang-pl|Opis Ogrodu w Wilnie, który kupiła od Janusza Kiszki wdowa po Januszu Radziwille kasztel. Wil. w 1623}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147, 151}}. Да 1653 года на аб'яднаных землях каля Віленскай брамы ваявода віленскі [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]] (стрыечны брат Багуслава) пабудаваў новы мураваны палац у стылі ранняга барока. У гонар завяршэння будаўніцтва і ўезду Януша Радзівіла ў сталіцу на пасаду ваяводы ў [[Гданьск|Гданьску]] быў нават выбіты адмысловы медаль працы [[Себасцьян Дадлер|Себасцьяна Дадлера]], на якім была выяўлена новая віленская рэзідэнцыя<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 159.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147}}. === Росквіт і мадэрнізацыя === Перыяд першапачатковага бляску палаца быў вельмі кароткім. Падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны з Маскоўскай дзяржавай (1655—1661)]] і акупацыі Вільні будынак моцна пацярпеў, бо быў набліжаны да лініі гарадской абароны. Пасля смерці Януша Радзівіла комплекс перайшоў ва ўласнасць Багуслава Радзівіла, які пачаў яго маштабную рэканструкцыю і мадэрнізацыю. Да палаца быў прыбудаваны [[мезанін]], а ў садзе паміж сажалкамі ўзвялі павільён-лазню{{sfn|Czyż|2021|с=648}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. У адноўленай рэзідэнцыі размяшчалася велізарная мастацкая калекцыя Багуслава Радзівіла, якая налічвала 2602 карціны (сярод якіх было шэсць палотнаў аўтарства [[Лукас Кранах Старэйшы|Лукаса Кранаха Старэйшага]]), а таксама незлічоная колькасць гравюр і архітэктурных чарцяжоў. Перад наступам маскоўскіх войскаў у 1655 годзе калекцыя была эвакуіравана ў [[Каралявец]], і толькі яе невялікая частка пазней вярнулася ў [[Нясвіжскі палац|радзівілаўскія зборы ў Нясвіжы]]<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 155.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}. === Маёмасныя спрэчкі і заняпад === Пасля смерці Багуслава Радзівіла (1669) апошняй прадстаўніцай біржанска-дубінкаўскай галіны роду стала яго дачка [[Людвіка Караліна Радзівіл]]. Ранняя смерць бацькі і велізарная спадчына зрабілі яе ўладанні, у тым ліку і палац на Пушкарні, аб'ектам шматгадовых судовых спрэчак. У 1694 годзе прадстаўнік нясвіжскай галіны, віцэ-канцлер [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719)|Караль Станіслаў Радзівіл]], выкарыстаўшы сваё ўласнае войска, сілком захапіў рэзідэнцыю на беразе Віліі. Па яго загадзе гербы Людвікі Караліны былі сарваныя і замененыя на яго ўласныя, а жыхарам юрыдыкі было загадана падпарадкоўвацца новаму гаспадару<ref>Birutė Rūta Vitkauskienė. Fragmentas iš Vilniaus miesto istorijos: Radvilų rūmų užgrobimas. Atrasti Vilnių: skiriama Vladui Drėmai, Vilnius 2010, s. 123-125.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=150—151}}. Судовыя працэсы паміж рознымі галінамі Радзівілаў, а таксама з родам [[Сапегі|Сапегаў]], якія з'яўляліся апекунамі Людвікі Караліны паводле тастамента яе бацькі, цягнуліся каля сарака гадоў. Каля 1738 года палац перайшоў ва ўласнасць [[Геранім Фларыян Радзівіл|Гераніма Фларыяна Радзівіла]], а пасля яго смерці без нашчадкаў — да [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхала Казіміра Радзівіла Рыбанькі]] і яго ўнукаў. З-за пастаяннай змены ўладальнікаў і іх адсутнасці ў Вільні, палац паступова прыходзіў у заняпад. Апошнія гаспадары не мелі сродкаў на яго ўтрыманне, маёмасць абрастала даўгамі, а мясцовыя жыхары пачалі нелегальна разбіраць руіны і будаваць на тэрыторыі комплекса ўласныя дамы{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16—17}}. === Знішчэнне і далейшы лёс тэрыторыі === У пачатку XIX стагоддзя палац быў канчаткова знішчаны. У 1828—1829 гадах пракуратура Радзівілаўскай эканоміі прадала рэшткі муроў за 500 рублёў у якасці будаўнічага матэрыялу. Гэтую цэглу набыў Касабудскі, які пабудаваў з яе свой дом на [[Вастрабрамская вуліца|Вострабрамскай вуліцы]] (цяпер дом № 29 па вул. Aušros Vartų)<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. Паступова былая тэрыторыя палацавай юрыдыкі была ўцягнута ў новае гарадское планаванне. З 1834 года пачалося праектаванне сучаснай вуліцы Жыгімонтаў (набярэжнай Віліі). У канцы XIX стагоддзя на месцы радзівілаўскіх садоў і руін графы [[Тышкевічы]] пабудавалі некалькі ўласных рэзідэнцый, у [[Палац Тышкевічаў (Вільня, Пушкарня)|адной з якіх]] пазней размясцілася [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы|Бібліятэка імя Урублеўскіх]]<ref>У 1884—1888 гадах пабудавана рэзідэнцыя Клемянціны Тышкевіч, дзе пазней была заснаваная адвакатам і грамадскім дзеячам Тадэвушам Урублеўскім Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх. Унесена ў рэгістр як аб'ект нацыянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 1). Палац Яна Юзафа Тышкевіча, які набыў маёмасць у 1891 годзе, з'яўляецца аб'ектам рэгіянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 3).</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. У савецкі час гістарычным падмуркам палаца была нанесена непапраўная шкода: прама праз цэнтр былых руін была пракладзена гарадская цеплатраса, у выніку чаго вялікая частка культурнага пласта і аўтэнтычных падлог XVII стагоддзя была знішчана{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=21}}. == Архітэктура == Палацавы комплекс вызначаўся складанай прасторавай кампазіцыяй і манументальнасцю. Яго будаўніцтва ў сярэдзіне XVII стагоддзя прыпісваецца выдатнаму італьянскаму архітэктару [[Канстантэ Тэнкала]]. Рэзідэнцыя складалася з некалькіх аб'ёмаў, у тым ліку з пяці трохпавярховых павільёнаў, злучаных паміж сабой двухпавярховымі крыламі. Гэта была адна з першых у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] рэалізацый цалкам адкрытай рэзідэнцыі. На ўсходнім фасадзе размяшчаліся адкрытыя аркадныя лоджыі, з якіх адкрываўся маляўнічы від на сады і раку [[Вілія|Вілію]]. Нягледзячы на відавочны палацавы характар, комплекс захоўваў і абарончыя рысы, бо ў яго структуру былі ўбудаваны бастыёны і вуглавыя вежы, якія пазней былі дадаткова пашыраны [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=18—19}}. Інтэр'еры палаца вызначаліся надзвычайнай раскошай. Падлогі на першым паверсе былі выкладзены з высакаякаснай буйнагабарытнай цэглы, пакладзенай складанымі геаметрычнымі ўзорамі. Скляпенні абапіраліся на іанічныя калоны, выкананыя з [[Пясчанік|пясчаніку]] і багата аздобленыя разьбой. Памяшканні абаграваліся пышнымі печкамі, абліцаванымі кафляй з расліннымі і геаметрычнымі арнаментамі, маўрытанскімі матывамі, а таксама з ініцыяламі Януша Радзівіла і радзівілаўскімі арламі{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=20—21}}. == Садова-паркавы комплекс == Асаблівай славай карыстаўся садова-паркавы комплекс палаца, які ўвабраў у сябе традыцыі [[Італьянскі парк|італьянскага]] і [[Французскі парк|французскага]] паркавага мастацтва. Згодна з інвентаром 1667 года, складзеным ужо пры Багуславе Радзівіле, непасрэдна перад вокнамі галоўнага корпуса размяшчаўся ўнікальны геральдычны [[кветнік]]. Ён быў падзелены на чатыры жывапісныя квартэры, на якіх з дапамогай высаджанага гізопу былі сфарміраваны шляхецкія гербы. На першай квартэры знаходзіўся герб самога князя (радзівілаўскі Арол), на дpyгoй&nbsp;— [[Пагоня (герб)|Пагоня]], на трэцяй&nbsp;— Грыф, а на чацвёртай&nbsp;— так званая «шпалерная штука», пад якой, як мяркуюць даследчыкі, хаваўся герб маці Багуслава, прынцэсы Ангальт-Бернбург-Цэрбсцкай<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Radziwiłłów, dz. XVIII, nr 275, k. 117-118: Агарод у Палацы Князя Яго Міласці пры Браме Віленскай ({{lang-pl|Ogród w Pałacu Xcia Je[g]o Mci przy Bramie Wileńskiej}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=148—149}}. Далей за кветнікамі размяшчаліся тры ўзаемазвязаныя сажалкі. Паміж імі знаходзіліся спецыяльны павільён-лазня і складаны [[Зялёны лабірынт|садовы лабірынт]]. У садзе вырошчваліся фруктовыя дрэвы і экзатычныя расліны, многія з якіх засталіся яшчэ ад старога саду [[Кішкі|Кішкаў]]. Такі размах садова-паркавага мастацтва ставіў віленскую рэзідэнцыю Радзівілаў у адзін шэраг з найлепшымі еўрапейскімі ўзорамі таго часу{{sfn|Czyż|2021|с=648}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. == Археалагічныя даследаванні == Маштабныя археалагічныя даследаванні на месцы былой рэзідэнцыі (каля сучаснага будынка па вуліцы [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|Жыгімонтаў]], 3) пачаліся ў 2017 годзе пад кіраўніцтвам археолага [[Ігнас Садаўскас|Ігнаса Садаўскаса]]. Ужо ў 2018 годзе даследчыкі выявілі добра захаваныя рэшткі падлог першага паверха з буйнагабарытнай цэглы, а таксама базы і фрагменты іанічных калон з пясчаніку. У культурным пласце была сабрана вялікая колькасць абломкаў пячной кафлі, фрагментаў гліняных люлек і шклянога посуду. Сярод знаходак таксама прысутнічаюць мушкетныя кулі, што пацвярджае факт ваенных сутыкненняў на тэрыторыі палаца ў сярэдзіне XVII стагоддзя, і манеты часоў [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]], [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]], [[Ян II Казімір|Яна Казіміра]] і шведскага караля [[Густаў II Адольф|Густава II Адольфа]]{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=18—21, 26—27}}. У 2019, 2021 і 2022 гадах падчас раскопак былі выяўлены манументальныя падмуркі так званага Крыжовага корпуса, а таксама рэшткі масіўнай аркаднай агароджы, якая аддзяляла парадны двор ад іншых частак рэзідэнцыі. Дзякуючы гэтым даследаванням удалося лакалізаваць дакладнае месцазнаходжанне розных карпусоў палаца. Усе выяўленыя рэшткі архітэктурных элементаў былі закансерваваны на месцы і ўнесены ў Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы як аб'ект нацыянальнага значэння{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—27}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Czyż A. S. |загаловак=Pałace Wilna XVII–XVIII wieku |месца=Warszawa |выдавецтва=POLONIKA |год=2021 |старонак=696 |ref=Czyż}} * {{артыкул |аўтар=Kalinauskaitė R. |загаловак=Iš žemės išnyranti istorija. Apie atradimus Radvilų rezidencijoje prie Neries pasakoja archeologas Ignas Sadauskas |выданне=Būdas |год=2023 |нумар=3 (210) |старонкі=12—28 |ref=Kalinauskaitė}} * {{артыкул |аўтар=Vitkauskienė B. R. |загаловак=Ogrody barokowe Kiszków i Radziwiłłów w Wilnie na Puszkarni |выданне=BAROK Historia-Literatura-Sztuka |год=2006 |нумар=XIII/1 (25) |старонкі=135—154 |ref=Vitkauskienė}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палацы Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XIX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] eksdijwn7tuwvgs6ux2l7yg3kiu4qqy 5175467 5175465 2026-08-04T14:12:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Збудаванні Вільні ў стылі барока]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5175467 wikitext text/x-wiki '''Пала́ц Радзіві́лаў на Пушка́рні''' ({{lang-lt|Radvilų rūmai Puškarnioje}}, {{lang-pl|Pałac Radziwiłłów na Puszkarni}}, таксама сустракаюцца назвы ''Янушаўскі'' або ''Багуславаўскі палац'')&nbsp;— страчаная магнацкая рэзідэнцыя XVII стагоддзя, якая размяшчалася ў [[Вільня|Вільні]] ў гістарычным прадмесці [[Пушкарня (Вільня)|Пушкарня]] на левым беразе ракі [[Вілія]]. Палацавы комплекс быў узведзены каля 1653 года ў стылі ранняга [[Барока (архітэктура)|барока]] па заказе віленскага ваяводы і вялікага гетмана літоўскага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]]. Аўтарам праекта, як мяркуецца, выступіў каралеўскі архітэктар [[Канстантэ Тэнкала]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—639}}. Пасля разбурэнняў у час [[Трынаццацігадовая вайна (1655—1661)|Трынаццацігадовай вайны]] (1655—1661) палац быў адноўлены і значна мадэрнізаваны яго стрыечным братам, канюшым літоўскім [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]]{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147—148}}. Будынак вызначаўся нетыповай для тагачаснай архітэктуры [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] манументальнасцю, спалучаў жылыя і абарончыя функцыі (меў бастыёны), а таксама славіўся ўнікальным барочным садам з геральдычнымі кветнікамі, сажалкамі і лабірынтам{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. На працягу XVIII стагоддзя з-за шматлікіх маёмасных спрэчак паміж рознымі галінамі роду і адсутнасці належнага догляду палацавы комплекс прыйшоў у поўны заняпад. У 1828—1829 гадах руіны палацавай эканоміі былі канчаткова прададзеныя за 500 рублёў і разабраныя на будаўнічыя матэрыялы<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. У наш час рэшткі палаца, выяўленыя ў выніку археалагічных раскопак 2017—2022 гадоў каля сучаснай [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|вуліцы Жыгімонтаў]], унесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як аб'ект нацыянальнага значэння{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—20}}. == Гісторыя == === Заснаванне === Тэрыторыя прадмесця Пушкарня набыла выключную значнасць для [[Біржанская лінія Радзівілаў|роду Радзівілаў біржанскай лініі]] яшчэ з першай паловы XVI стагоддзя. Фарміраванне вялікага палацава-паркавага комплексу адбывалася шляхам паступовага выкупу суседніх участкаў і маёнткаў. Важным крокам стала набыццё ў 1623 годзе двара з барочным садам і лабірынтам, які раней належаў ваяводу полацкаму [[Януш Кішка|Янушу Кішку]]. Гэты маёнтак выкупіла Альжбета Соф’я з Гагенцолернаў, удава віленскага кашталяна [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януша Радзівіла]] і маці Багуслава Радзівіла<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Radziwiłłów, dz. X, nr 681, k. 1: Апісанне агарода ў Вільні, які купіла ад Януша Кішкі ўдава па Янушу Радзівілу, кашталяну віленскім, у 1623 годзе ({{lang-pl|Opis Ogrodu w Wilnie, który kupiła od Janusza Kiszki wdowa po Januszu Radziwille kasztel. Wil. w 1623}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147, 151}}. Да 1653 года на аб'яднаных землях каля Віленскай брамы ваявода віленскі [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]] (стрыечны брат Багуслава) пабудаваў новы мураваны палац у стылі ранняга барока. У гонар завяршэння будаўніцтва і ўезду Януша Радзівіла ў сталіцу на пасаду ваяводы ў [[Гданьск|Гданьску]] быў нават выбіты адмысловы медаль працы [[Себасцьян Дадлер|Себасцьяна Дадлера]], на якім была выяўлена новая віленская рэзідэнцыя<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 159.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147}}. === Росквіт і мадэрнізацыя === Перыяд першапачатковага бляску палаца быў вельмі кароткім. Падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны з Маскоўскай дзяржавай (1655—1661)]] і акупацыі Вільні будынак моцна пацярпеў, бо быў набліжаны да лініі гарадской абароны. Пасля смерці Януша Радзівіла комплекс перайшоў ва ўласнасць Багуслава Радзівіла, які пачаў яго маштабную рэканструкцыю і мадэрнізацыю. Да палаца быў прыбудаваны [[мезанін]], а ў садзе паміж сажалкамі ўзвялі павільён-лазню{{sfn|Czyż|2021|с=648}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. У адноўленай рэзідэнцыі размяшчалася велізарная мастацкая калекцыя Багуслава Радзівіла, якая налічвала 2602 карціны (сярод якіх было шэсць палотнаў аўтарства [[Лукас Кранах Старэйшы|Лукаса Кранаха Старэйшага]]), а таксама незлічоная колькасць гравюр і архітэктурных чарцяжоў. Перад наступам маскоўскіх войскаў у 1655 годзе калекцыя была эвакуіравана ў [[Каралявец]], і толькі яе невялікая частка пазней вярнулася ў [[Нясвіжскі палац|радзівілаўскія зборы ў Нясвіжы]]<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 155.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}. === Маёмасныя спрэчкі і заняпад === Пасля смерці Багуслава Радзівіла (1669) апошняй прадстаўніцай біржанска-дубінкаўскай галіны роду стала яго дачка [[Людвіка Караліна Радзівіл]]. Ранняя смерць бацькі і велізарная спадчына зрабілі яе ўладанні, у тым ліку і палац на Пушкарні, аб'ектам шматгадовых судовых спрэчак. У 1694 годзе прадстаўнік нясвіжскай галіны, віцэ-канцлер [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719)|Караль Станіслаў Радзівіл]], выкарыстаўшы сваё ўласнае войска, сілком захапіў рэзідэнцыю на беразе Віліі. Па яго загадзе гербы Людвікі Караліны былі сарваныя і замененыя на яго ўласныя, а жыхарам юрыдыкі было загадана падпарадкоўвацца новаму гаспадару<ref>Birutė Rūta Vitkauskienė. Fragmentas iš Vilniaus miesto istorijos: Radvilų rūmų užgrobimas. Atrasti Vilnių: skiriama Vladui Drėmai, Vilnius 2010, s. 123-125.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=150—151}}. Судовыя працэсы паміж рознымі галінамі Радзівілаў, а таксама з родам [[Сапегі|Сапегаў]], якія з'яўляліся апекунамі Людвікі Караліны паводле тастамента яе бацькі, цягнуліся каля сарака гадоў. Каля 1738 года палац перайшоў ва ўласнасць [[Геранім Фларыян Радзівіл|Гераніма Фларыяна Радзівіла]], а пасля яго смерці без нашчадкаў — да [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхала Казіміра Радзівіла Рыбанькі]] і яго ўнукаў. З-за пастаяннай змены ўладальнікаў і іх адсутнасці ў Вільні, палац паступова прыходзіў у заняпад. Апошнія гаспадары не мелі сродкаў на яго ўтрыманне, маёмасць абрастала даўгамі, а мясцовыя жыхары пачалі нелегальна разбіраць руіны і будаваць на тэрыторыі комплекса ўласныя дамы{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16—17}}. === Знішчэнне і далейшы лёс тэрыторыі === У пачатку XIX стагоддзя палац быў канчаткова знішчаны. У 1828—1829 гадах пракуратура Радзівілаўскай эканоміі прадала рэшткі муроў за 500 рублёў у якасці будаўнічага матэрыялу. Гэтую цэглу набыў Касабудскі, які пабудаваў з яе свой дом на [[Вастрабрамская вуліца|Вострабрамскай вуліцы]] (цяпер дом № 29 па вул. Aušros Vartų)<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. Паступова былая тэрыторыя палацавай юрыдыкі была ўцягнута ў новае гарадское планаванне. З 1834 года пачалося праектаванне сучаснай вуліцы Жыгімонтаў (набярэжнай Віліі). У канцы XIX стагоддзя на месцы радзівілаўскіх садоў і руін графы [[Тышкевічы]] пабудавалі некалькі ўласных рэзідэнцый, у [[Палац Тышкевічаў (Вільня, Пушкарня)|адной з якіх]] пазней размясцілася [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы|Бібліятэка імя Урублеўскіх]]<ref>У 1884—1888 гадах пабудавана рэзідэнцыя Клемянціны Тышкевіч, дзе пазней была заснаваная адвакатам і грамадскім дзеячам Тадэвушам Урублеўскім Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх. Унесена ў рэгістр як аб'ект нацыянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 1). Палац Яна Юзафа Тышкевіча, які набыў маёмасць у 1891 годзе, з'яўляецца аб'ектам рэгіянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 3).</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. У савецкі час гістарычным падмуркам палаца была нанесена непапраўная шкода: прама праз цэнтр былых руін была пракладзена гарадская цеплатраса, у выніку чаго вялікая частка культурнага пласта і аўтэнтычных падлог XVII стагоддзя была знішчана{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=21}}. == Архітэктура == Палацавы комплекс вызначаўся складанай прасторавай кампазіцыяй і манументальнасцю. Яго будаўніцтва ў сярэдзіне XVII стагоддзя прыпісваецца выдатнаму італьянскаму архітэктару [[Канстантэ Тэнкала]]. Рэзідэнцыя складалася з некалькіх аб'ёмаў, у тым ліку з пяці трохпавярховых павільёнаў, злучаных паміж сабой двухпавярховымі крыламі. Гэта была адна з першых у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] рэалізацый цалкам адкрытай рэзідэнцыі. На ўсходнім фасадзе размяшчаліся адкрытыя аркадныя лоджыі, з якіх адкрываўся маляўнічы від на сады і раку [[Вілія|Вілію]]. Нягледзячы на відавочны палацавы характар, комплекс захоўваў і абарончыя рысы, бо ў яго структуру былі ўбудаваны бастыёны і вуглавыя вежы, якія пазней былі дадаткова пашыраны [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=18—19}}. Інтэр'еры палаца вызначаліся надзвычайнай раскошай. Падлогі на першым паверсе былі выкладзены з высакаякаснай буйнагабарытнай цэглы, пакладзенай складанымі геаметрычнымі ўзорамі. Скляпенні абапіраліся на іанічныя калоны, выкананыя з [[Пясчанік|пясчаніку]] і багата аздобленыя разьбой. Памяшканні абаграваліся пышнымі печкамі, абліцаванымі кафляй з расліннымі і геаметрычнымі арнаментамі, маўрытанскімі матывамі, а таксама з ініцыяламі Януша Радзівіла і радзівілаўскімі арламі{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=20—21}}. == Садова-паркавы комплекс == Асаблівай славай карыстаўся садова-паркавы комплекс палаца, які ўвабраў у сябе традыцыі [[Італьянскі парк|італьянскага]] і [[Французскі парк|французскага]] паркавага мастацтва. Згодна з інвентаром 1667 года, складзеным ужо пры Багуславе Радзівіле, непасрэдна перад вокнамі галоўнага корпуса размяшчаўся ўнікальны геральдычны [[кветнік]]. Ён быў падзелены на чатыры жывапісныя квартэры, на якіх з дапамогай высаджанага гізопу былі сфарміраваны шляхецкія гербы. На першай квартэры знаходзіўся герб самога князя (радзівілаўскі Арол), на дpyгoй&nbsp;— [[Пагоня (герб)|Пагоня]], на трэцяй&nbsp;— Грыф, а на чацвёртай&nbsp;— так званая «шпалерная штука», пад якой, як мяркуюць даследчыкі, хаваўся герб маці Багуслава, прынцэсы Ангальт-Бернбург-Цэрбсцкай<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Radziwiłłów, dz. XVIII, nr 275, k. 117-118: Агарод у Палацы Князя Яго Міласці пры Браме Віленскай ({{lang-pl|Ogród w Pałacu Xcia Je[g]o Mci przy Bramie Wileńskiej}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=148—149}}. Далей за кветнікамі размяшчаліся тры ўзаемазвязаныя сажалкі. Паміж імі знаходзіліся спецыяльны павільён-лазня і складаны [[Зялёны лабірынт|садовы лабірынт]]. У садзе вырошчваліся фруктовыя дрэвы і экзатычныя расліны, многія з якіх засталіся яшчэ ад старога саду [[Кішкі|Кішкаў]]. Такі размах садова-паркавага мастацтва ставіў віленскую рэзідэнцыю Радзівілаў у адзін шэраг з найлепшымі еўрапейскімі ўзорамі таго часу{{sfn|Czyż|2021|с=648}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. == Археалагічныя даследаванні == Маштабныя археалагічныя даследаванні на месцы былой рэзідэнцыі (каля сучаснага будынка па вуліцы [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|Жыгімонтаў]], 3) пачаліся ў 2017 годзе пад кіраўніцтвам археолага [[Ігнас Садаўскас|Ігнаса Садаўскаса]]. Ужо ў 2018 годзе даследчыкі выявілі добра захаваныя рэшткі падлог першага паверха з буйнагабарытнай цэглы, а таксама базы і фрагменты іанічных калон з пясчаніку. У культурным пласце была сабрана вялікая колькасць абломкаў пячной кафлі, фрагментаў гліняных люлек і шклянога посуду. Сярод знаходак таксама прысутнічаюць мушкетныя кулі, што пацвярджае факт ваенных сутыкненняў на тэрыторыі палаца ў сярэдзіне XVII стагоддзя, і манеты часоў [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]], [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]], [[Ян II Казімір|Яна Казіміра]] і шведскага караля [[Густаў II Адольф|Густава II Адольфа]]{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=18—21, 26—27}}. У 2019, 2021 і 2022 гадах падчас раскопак былі выяўлены манументальныя падмуркі так званага Крыжовага корпуса, а таксама рэшткі масіўнай аркаднай агароджы, якая аддзяляла парадны двор ад іншых частак рэзідэнцыі. Дзякуючы гэтым даследаванням удалося лакалізаваць дакладнае месцазнаходжанне розных карпусоў палаца. Усе выяўленыя рэшткі архітэктурных элементаў былі закансерваваны на месцы і ўнесены ў Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы як аб'ект нацыянальнага значэння{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—27}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Czyż A. S. |загаловак=Pałace Wilna XVII–XVIII wieku |месца=Warszawa |выдавецтва=POLONIKA |год=2021 |старонак=696 |ref=Czyż}} * {{артыкул |аўтар=Kalinauskaitė R. |загаловак=Iš žemės išnyranti istorija. Apie atradimus Radvilų rezidencijoje prie Neries pasakoja archeologas Ignas Sadauskas |выданне=Būdas |год=2023 |нумар=3 (210) |старонкі=12—28 |ref=Kalinauskaitė}} * {{артыкул |аўтар=Vitkauskienė B. R. |загаловак=Ogrody barokowe Kiszków i Radziwiłłów w Wilnie na Puszkarni |выданне=BAROK Historia-Literatura-Sztuka |год=2006 |нумар=XIII/1 (25) |старонкі=135—154 |ref=Vitkauskienė}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палацы Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XIX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:Збудаванні Вільні ў стылі барока]] qufmkzvusnxks3x2jl0a808y6ayfjs7 5175468 5175467 2026-08-04T14:12:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Пушкарня (Вільня)]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5175468 wikitext text/x-wiki '''Пала́ц Радзіві́лаў на Пушка́рні''' ({{lang-lt|Radvilų rūmai Puškarnioje}}, {{lang-pl|Pałac Radziwiłłów na Puszkarni}}, таксама сустракаюцца назвы ''Янушаўскі'' або ''Багуславаўскі палац'')&nbsp;— страчаная магнацкая рэзідэнцыя XVII стагоддзя, якая размяшчалася ў [[Вільня|Вільні]] ў гістарычным прадмесці [[Пушкарня (Вільня)|Пушкарня]] на левым беразе ракі [[Вілія]]. Палацавы комплекс быў узведзены каля 1653 года ў стылі ранняга [[Барока (архітэктура)|барока]] па заказе віленскага ваяводы і вялікага гетмана літоўскага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]]. Аўтарам праекта, як мяркуецца, выступіў каралеўскі архітэктар [[Канстантэ Тэнкала]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—639}}. Пасля разбурэнняў у час [[Трынаццацігадовая вайна (1655—1661)|Трынаццацігадовай вайны]] (1655—1661) палац быў адноўлены і значна мадэрнізаваны яго стрыечным братам, канюшым літоўскім [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]]{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147—148}}. Будынак вызначаўся нетыповай для тагачаснай архітэктуры [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] манументальнасцю, спалучаў жылыя і абарончыя функцыі (меў бастыёны), а таксама славіўся ўнікальным барочным садам з геральдычнымі кветнікамі, сажалкамі і лабірынтам{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. На працягу XVIII стагоддзя з-за шматлікіх маёмасных спрэчак паміж рознымі галінамі роду і адсутнасці належнага догляду палацавы комплекс прыйшоў у поўны заняпад. У 1828—1829 гадах руіны палацавай эканоміі былі канчаткова прададзеныя за 500 рублёў і разабраныя на будаўнічыя матэрыялы<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. У наш час рэшткі палаца, выяўленыя ў выніку археалагічных раскопак 2017—2022 гадоў каля сучаснай [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|вуліцы Жыгімонтаў]], унесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як аб'ект нацыянальнага значэння{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—20}}. == Гісторыя == === Заснаванне === Тэрыторыя прадмесця Пушкарня набыла выключную значнасць для [[Біржанская лінія Радзівілаў|роду Радзівілаў біржанскай лініі]] яшчэ з першай паловы XVI стагоддзя. Фарміраванне вялікага палацава-паркавага комплексу адбывалася шляхам паступовага выкупу суседніх участкаў і маёнткаў. Важным крокам стала набыццё ў 1623 годзе двара з барочным садам і лабірынтам, які раней належаў ваяводу полацкаму [[Януш Кішка|Янушу Кішку]]. Гэты маёнтак выкупіла Альжбета Соф’я з Гагенцолернаў, удава віленскага кашталяна [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януша Радзівіла]] і маці Багуслава Радзівіла<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Radziwiłłów, dz. X, nr 681, k. 1: Апісанне агарода ў Вільні, які купіла ад Януша Кішкі ўдава па Янушу Радзівілу, кашталяну віленскім, у 1623 годзе ({{lang-pl|Opis Ogrodu w Wilnie, który kupiła od Janusza Kiszki wdowa po Januszu Radziwille kasztel. Wil. w 1623}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147, 151}}. Да 1653 года на аб'яднаных землях каля Віленскай брамы ваявода віленскі [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]] (стрыечны брат Багуслава) пабудаваў новы мураваны палац у стылі ранняга барока. У гонар завяршэння будаўніцтва і ўезду Януша Радзівіла ў сталіцу на пасаду ваяводы ў [[Гданьск|Гданьску]] быў нават выбіты адмысловы медаль працы [[Себасцьян Дадлер|Себасцьяна Дадлера]], на якім была выяўлена новая віленская рэзідэнцыя<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 159.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147}}. === Росквіт і мадэрнізацыя === Перыяд першапачатковага бляску палаца быў вельмі кароткім. Падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны з Маскоўскай дзяржавай (1655—1661)]] і акупацыі Вільні будынак моцна пацярпеў, бо быў набліжаны да лініі гарадской абароны. Пасля смерці Януша Радзівіла комплекс перайшоў ва ўласнасць Багуслава Радзівіла, які пачаў яго маштабную рэканструкцыю і мадэрнізацыю. Да палаца быў прыбудаваны [[мезанін]], а ў садзе паміж сажалкамі ўзвялі павільён-лазню{{sfn|Czyż|2021|с=648}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. У адноўленай рэзідэнцыі размяшчалася велізарная мастацкая калекцыя Багуслава Радзівіла, якая налічвала 2602 карціны (сярод якіх было шэсць палотнаў аўтарства [[Лукас Кранах Старэйшы|Лукаса Кранаха Старэйшага]]), а таксама незлічоная колькасць гравюр і архітэктурных чарцяжоў. Перад наступам маскоўскіх войскаў у 1655 годзе калекцыя была эвакуіравана ў [[Каралявец]], і толькі яе невялікая частка пазней вярнулася ў [[Нясвіжскі палац|радзівілаўскія зборы ў Нясвіжы]]<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 155.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}. === Маёмасныя спрэчкі і заняпад === Пасля смерці Багуслава Радзівіла (1669) апошняй прадстаўніцай біржанска-дубінкаўскай галіны роду стала яго дачка [[Людвіка Караліна Радзівіл]]. Ранняя смерць бацькі і велізарная спадчына зрабілі яе ўладанні, у тым ліку і палац на Пушкарні, аб'ектам шматгадовых судовых спрэчак. У 1694 годзе прадстаўнік нясвіжскай галіны, віцэ-канцлер [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719)|Караль Станіслаў Радзівіл]], выкарыстаўшы сваё ўласнае войска, сілком захапіў рэзідэнцыю на беразе Віліі. Па яго загадзе гербы Людвікі Караліны былі сарваныя і замененыя на яго ўласныя, а жыхарам юрыдыкі было загадана падпарадкоўвацца новаму гаспадару<ref>Birutė Rūta Vitkauskienė. Fragmentas iš Vilniaus miesto istorijos: Radvilų rūmų užgrobimas. Atrasti Vilnių: skiriama Vladui Drėmai, Vilnius 2010, s. 123-125.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=150—151}}. Судовыя працэсы паміж рознымі галінамі Радзівілаў, а таксама з родам [[Сапегі|Сапегаў]], якія з'яўляліся апекунамі Людвікі Караліны паводле тастамента яе бацькі, цягнуліся каля сарака гадоў. Каля 1738 года палац перайшоў ва ўласнасць [[Геранім Фларыян Радзівіл|Гераніма Фларыяна Радзівіла]], а пасля яго смерці без нашчадкаў — да [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхала Казіміра Радзівіла Рыбанькі]] і яго ўнукаў. З-за пастаяннай змены ўладальнікаў і іх адсутнасці ў Вільні, палац паступова прыходзіў у заняпад. Апошнія гаспадары не мелі сродкаў на яго ўтрыманне, маёмасць абрастала даўгамі, а мясцовыя жыхары пачалі нелегальна разбіраць руіны і будаваць на тэрыторыі комплекса ўласныя дамы{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16—17}}. === Знішчэнне і далейшы лёс тэрыторыі === У пачатку XIX стагоддзя палац быў канчаткова знішчаны. У 1828—1829 гадах пракуратура Радзівілаўскай эканоміі прадала рэшткі муроў за 500 рублёў у якасці будаўнічага матэрыялу. Гэтую цэглу набыў Касабудскі, які пабудаваў з яе свой дом на [[Вастрабрамская вуліца|Вострабрамскай вуліцы]] (цяпер дом № 29 па вул. Aušros Vartų)<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. Паступова былая тэрыторыя палацавай юрыдыкі была ўцягнута ў новае гарадское планаванне. З 1834 года пачалося праектаванне сучаснай вуліцы Жыгімонтаў (набярэжнай Віліі). У канцы XIX стагоддзя на месцы радзівілаўскіх садоў і руін графы [[Тышкевічы]] пабудавалі некалькі ўласных рэзідэнцый, у [[Палац Тышкевічаў (Вільня, Пушкарня)|адной з якіх]] пазней размясцілася [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы|Бібліятэка імя Урублеўскіх]]<ref>У 1884—1888 гадах пабудавана рэзідэнцыя Клемянціны Тышкевіч, дзе пазней была заснаваная адвакатам і грамадскім дзеячам Тадэвушам Урублеўскім Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх. Унесена ў рэгістр як аб'ект нацыянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 1). Палац Яна Юзафа Тышкевіча, які набыў маёмасць у 1891 годзе, з'яўляецца аб'ектам рэгіянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 3).</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. У савецкі час гістарычным падмуркам палаца была нанесена непапраўная шкода: прама праз цэнтр былых руін была пракладзена гарадская цеплатраса, у выніку чаго вялікая частка культурнага пласта і аўтэнтычных падлог XVII стагоддзя была знішчана{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=21}}. == Архітэктура == Палацавы комплекс вызначаўся складанай прасторавай кампазіцыяй і манументальнасцю. Яго будаўніцтва ў сярэдзіне XVII стагоддзя прыпісваецца выдатнаму італьянскаму архітэктару [[Канстантэ Тэнкала]]. Рэзідэнцыя складалася з некалькіх аб'ёмаў, у тым ліку з пяці трохпавярховых павільёнаў, злучаных паміж сабой двухпавярховымі крыламі. Гэта была адна з першых у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] рэалізацый цалкам адкрытай рэзідэнцыі. На ўсходнім фасадзе размяшчаліся адкрытыя аркадныя лоджыі, з якіх адкрываўся маляўнічы від на сады і раку [[Вілія|Вілію]]. Нягледзячы на відавочны палацавы характар, комплекс захоўваў і абарончыя рысы, бо ў яго структуру былі ўбудаваны бастыёны і вуглавыя вежы, якія пазней былі дадаткова пашыраны [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=18—19}}. Інтэр'еры палаца вызначаліся надзвычайнай раскошай. Падлогі на першым паверсе былі выкладзены з высакаякаснай буйнагабарытнай цэглы, пакладзенай складанымі геаметрычнымі ўзорамі. Скляпенні абапіраліся на іанічныя калоны, выкананыя з [[Пясчанік|пясчаніку]] і багата аздобленыя разьбой. Памяшканні абаграваліся пышнымі печкамі, абліцаванымі кафляй з расліннымі і геаметрычнымі арнаментамі, маўрытанскімі матывамі, а таксама з ініцыяламі Януша Радзівіла і радзівілаўскімі арламі{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=20—21}}. == Садова-паркавы комплекс == Асаблівай славай карыстаўся садова-паркавы комплекс палаца, які ўвабраў у сябе традыцыі [[Італьянскі парк|італьянскага]] і [[Французскі парк|французскага]] паркавага мастацтва. Згодна з інвентаром 1667 года, складзеным ужо пры Багуславе Радзівіле, непасрэдна перад вокнамі галоўнага корпуса размяшчаўся ўнікальны геральдычны [[кветнік]]. Ён быў падзелены на чатыры жывапісныя квартэры, на якіх з дапамогай высаджанага гізопу былі сфарміраваны шляхецкія гербы. На першай квартэры знаходзіўся герб самога князя (радзівілаўскі Арол), на дpyгoй&nbsp;— [[Пагоня (герб)|Пагоня]], на трэцяй&nbsp;— Грыф, а на чацвёртай&nbsp;— так званая «шпалерная штука», пад якой, як мяркуюць даследчыкі, хаваўся герб маці Багуслава, прынцэсы Ангальт-Бернбург-Цэрбсцкай<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Radziwiłłów, dz. XVIII, nr 275, k. 117-118: Агарод у Палацы Князя Яго Міласці пры Браме Віленскай ({{lang-pl|Ogród w Pałacu Xcia Je[g]o Mci przy Bramie Wileńskiej}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=148—149}}. Далей за кветнікамі размяшчаліся тры ўзаемазвязаныя сажалкі. Паміж імі знаходзіліся спецыяльны павільён-лазня і складаны [[Зялёны лабірынт|садовы лабірынт]]. У садзе вырошчваліся фруктовыя дрэвы і экзатычныя расліны, многія з якіх засталіся яшчэ ад старога саду [[Кішкі|Кішкаў]]. Такі размах садова-паркавага мастацтва ставіў віленскую рэзідэнцыю Радзівілаў у адзін шэраг з найлепшымі еўрапейскімі ўзорамі таго часу{{sfn|Czyż|2021|с=648}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. == Археалагічныя даследаванні == Маштабныя археалагічныя даследаванні на месцы былой рэзідэнцыі (каля сучаснага будынка па вуліцы [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|Жыгімонтаў]], 3) пачаліся ў 2017 годзе пад кіраўніцтвам археолага [[Ігнас Садаўскас|Ігнаса Садаўскаса]]. Ужо ў 2018 годзе даследчыкі выявілі добра захаваныя рэшткі падлог першага паверха з буйнагабарытнай цэглы, а таксама базы і фрагменты іанічных калон з пясчаніку. У культурным пласце была сабрана вялікая колькасць абломкаў пячной кафлі, фрагментаў гліняных люлек і шклянога посуду. Сярод знаходак таксама прысутнічаюць мушкетныя кулі, што пацвярджае факт ваенных сутыкненняў на тэрыторыі палаца ў сярэдзіне XVII стагоддзя, і манеты часоў [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]], [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]], [[Ян II Казімір|Яна Казіміра]] і шведскага караля [[Густаў II Адольф|Густава II Адольфа]]{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=18—21, 26—27}}. У 2019, 2021 і 2022 гадах падчас раскопак былі выяўлены манументальныя падмуркі так званага Крыжовага корпуса, а таксама рэшткі масіўнай аркаднай агароджы, якая аддзяляла парадны двор ад іншых частак рэзідэнцыі. Дзякуючы гэтым даследаванням удалося лакалізаваць дакладнае месцазнаходжанне розных карпусоў палаца. Усе выяўленыя рэшткі архітэктурных элементаў былі закансерваваны на месцы і ўнесены ў Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы як аб'ект нацыянальнага значэння{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—27}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Czyż A. S. |загаловак=Pałace Wilna XVII–XVIII wieku |месца=Warszawa |выдавецтва=POLONIKA |год=2021 |старонак=696 |ref=Czyż}} * {{артыкул |аўтар=Kalinauskaitė R. |загаловак=Iš žemės išnyranti istorija. Apie atradimus Radvilų rezidencijoje prie Neries pasakoja archeologas Ignas Sadauskas |выданне=Būdas |год=2023 |нумар=3 (210) |старонкі=12—28 |ref=Kalinauskaitė}} * {{артыкул |аўтар=Vitkauskienė B. R. |загаловак=Ogrody barokowe Kiszków i Radziwiłłów w Wilnie na Puszkarni |выданне=BAROK Historia-Literatura-Sztuka |год=2006 |нумар=XIII/1 (25) |старонкі=135—154 |ref=Vitkauskienė}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палацы Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XIX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:Збудаванні Вільні ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Пушкарня (Вільня)]] 9jtgrkagkpy41yr179994r2be4mxomt 5175469 5175468 2026-08-04T14:20:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5175469 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Помнік грамадзянскай архітэктуры |Беларуская назва = Палац Радзівілаў |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Radvilų rūmai Puškarnioje}} |Выява = Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (P. Rossi, M. Januševič, 1835).jpg |Подпіс выявы = Палац Радзівілаў на Пушкарні (малюнак М. Янушэвіча паводле П. дэ Росі, XIX ст.) |Шырыня выявы = 300px |Статус = |Краіна = Літва |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Вільня]] |Тып будынка = [[Палац]] |Архітэктурны стыль = [[Рэнесанс]], [[маньерызм]], [[Барока (архітэктура)|барока]] |Аўтар праекта = [[Канстантэ Тэнкала]] (імаверна) |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Юрый Радзівіл (кашталян віленскі)|Юрый Радзівіл]] «Геркулес», [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]] |Першае згадванне = 1506 |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = 1828—1829 (разабраны) |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = [[Барбара Радзівіл]], [[Мікалай Радзівіл Руды]], [[Багуслаў Радзівіл]], [[Людвіка Караліна Радзівіл]] |Стан = знішчаны, захаваліся падземныя рэшткі |Сайт = |Commons = Category:Radziwiłł Palace in Puškarnia }} '''Пала́ц Радзіві́лаў на Пушка́рні''' ({{lang-lt|Radvilų rūmai Puškarnioje}}, {{lang-pl|Pałac Radziwiłłów na Puszkarni}}, таксама сустракаюцца назвы ''Янушаўскі'' або ''Багуславаўскі палац'')&nbsp;— страчаная магнацкая рэзідэнцыя XVII стагоддзя, якая размяшчалася ў [[Вільня|Вільні]] ў гістарычным прадмесці [[Пушкарня (Вільня)|Пушкарня]] на левым беразе ракі [[Вілія]]. Комплекс знаходзіўся ў квартале паміж сучаснымі вуліцамі [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|Жыгімонтаў]] ({{lang-lt|Žygimantų}}), [[Вуліца Урублеўскага (Вільня)|Урублеўскага]] ({{lang-lt|T. Vrublevskio}}), [[Маставая вуліца (Вільня)|Маставой]] ({{lang-lt|Tilto}}) і [[Вуліца Радзівілаў (Вільня)|Радзівілаў]] ({{lang-lt|Radvilų}}). У часы свайго росквіту гэта была другая па велічыні рэзідэнцыя ў горадзе пасля віленскіх замкаў<ref name="Reformacija">{{cite web|url=https://reformacija.lt/wordpress/radvilu-rumu-virsmas/|title=Radvilų rūmų virsmas|publisher=Lietuvos Reformacijos istorijos ir kultūros draugija|date=21 мая 2018|lang=lt|accessdate=4 жніўня 2026}}</ref>. Палацавы комплекс быў узведзены каля 1653 года ў стылі ранняга [[Барока (архітэктура)|барока]] па заказе віленскага ваяводы і вялікага гетмана літоўскага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]]. Аўтарам праекта, як мяркуецца, выступіў каралеўскі архітэктар [[Канстантэ Тэнкала]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—639}}. Пасля разбурэнняў у час [[Трынаццацігадовая вайна (1655—1661)|Трынаццацігадовай вайны]] (1655—1661) палац быў адноўлены і значна мадэрнізаваны яго стрыечным братам, канюшым літоўскім [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]]{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147—148}}. Будынак вызначаўся нетыповай для тагачаснай архітэктуры [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] манументальнасцю, спалучаў жылыя і абарончыя функцыі (меў бастыёны), а таксама славіўся ўнікальным барочным садам з геральдычнымі кветнікамі, сажалкамі і лабірынтам{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. На працягу XVIII стагоддзя з-за шматлікіх маёмасных спрэчак паміж рознымі галінамі роду і адсутнасці належнага догляду палацавы комплекс прыйшоў у поўны заняпад. У 1828—1829 гадах руіны палацавай эканоміі былі канчаткова прададзеныя за 500 рублёў і разабраныя на будаўнічыя матэрыялы<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. У наш час рэшткі палаца, выяўленыя ў выніку археалагічных раскопак 2017—2022 гадоў каля сучаснай [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|вуліцы Жыгімонтаў]], унесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як аб'ект нацыянальнага значэння{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—20}}. == Гісторыя == === Заснаванне === Тэрыторыя прадмесця Пушкарня набыла выключную значнасць для [[Біржанская лінія Радзівілаў|роду Радзівілаў біржанскай лініі]] яшчэ з першай паловы XVI стагоддзя. Фарміраванне вялікага палацава-паркавага комплексу адбывалася шляхам паступовага выкупу суседніх участкаў і маёнткаў. Важным крокам стала набыццё ў 1623 годзе двара з барочным садам і лабірынтам, які раней належаў ваяводу полацкаму [[Януш Кішка|Янушу Кішку]]. Гэты маёнтак выкупіла Альжбета Соф’я з Гагенцолернаў, удава віленскага кашталяна [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януша Радзівіла]] і маці Багуслава Радзівіла<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Radziwiłłów, dz. X, nr 681, k. 1: Апісанне агарода ў Вільні, які купіла ад Януша Кішкі ўдава па Янушу Радзівілу, кашталяну віленскім, у 1623 годзе ({{lang-pl|Opis Ogrodu w Wilnie, który kupiła od Janusza Kiszki wdowa po Januszu Radziwille kasztel. Wil. w 1623}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147, 151}}. Да 1653 года на аб'яднаных землях каля Віленскай брамы ваявода віленскі [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]] (стрыечны брат Багуслава) пабудаваў новы мураваны палац у стылі ранняга барока. У гонар завяршэння будаўніцтва і ўезду Януша Радзівіла ў сталіцу на пасаду ваяводы ў [[Гданьск|Гданьску]] быў нават выбіты адмысловы медаль працы [[Себасцьян Дадлер|Себасцьяна Дадлера]] (1653), на якім была выяўлена новая віленская рэзідэнцыя<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 159.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147}}. === Росквіт і мадэрнізацыя === Перыяд першапачатковага бляску палаца быў вельмі кароткім. Падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны з Маскоўскай дзяржавай (1655—1661)]] і акупацыі Вільні будынак моцна пацярпеў, бо быў набліжаны да лініі гарадской абароны. Пасля смерці Януша Радзівіла комплекс перайшоў ва ўласнасць Багуслава Радзівіла, які пачаў яго маштабную рэканструкцыю і мадэрнізацыю. Да палаца быў прыбудаваны [[мезанін]], а ў садзе паміж сажалкамі ўзвялі павільён-лазню{{sfn|Czyż|2021|с=648}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. У адноўленай рэзідэнцыі размяшчалася велізарная мастацкая калекцыя Багуслава Радзівіла, якая налічвала 2602 карціны (сярод якіх было шэсць палотнаў аўтарства [[Лукас Кранах Старэйшы|Лукаса Кранаха Старэйшага]]), а таксама незлічоная колькасць гравюр і архітэктурных чарцяжоў. Перад наступам маскоўскіх войскаў у 1655 годзе калекцыя была эвакуіравана ў [[Каралявец]], і толькі яе невялікая частка пазней вярнулася ў [[Нясвіжскі палац|радзівілаўскія зборы ў Нясвіжы]]<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 155.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}. === Маёмасныя спрэчкі і заняпад === Пасля смерці Багуслава Радзівіла (1669) апошняй прадстаўніцай біржанска-дубінкаўскай галіны роду стала яго дачка [[Людвіка Караліна Радзівіл]]. Ранняя смерць бацькі і велізарная спадчына зрабілі яе ўладанні, у тым ліку і палац на Пушкарні, аб'ектам шматгадовых судовых спрэчак. У 1694 годзе прадстаўнік нясвіжскай галіны, віцэ-канцлер [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719)|Караль Станіслаў Радзівіл]], выкарыстаўшы сваё ўласнае войска, сілком захапіў рэзідэнцыю на беразе Віліі. Па яго загадзе гербы Людвікі Караліны былі сарваныя і замененыя на яго ўласныя, а жыхарам юрыдыкі было загадана падпарадкоўвацца новаму гаспадару<ref>Birutė Rūta Vitkauskienė. Fragmentas iš Vilniaus miesto istorijos: Radvilų rūmų užgrobimas. Atrasti Vilnių: skiriama Vladui Drėmai, Vilnius 2010, s. 123-125.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=150—151}}. Судовыя працэсы паміж рознымі галінамі Радзівілаў, а таксама з родам [[Сапегі|Сапегаў]], якія з'яўляліся апекунамі Людвікі Караліны паводле тастамента яе бацькі, цягнуліся каля сарака гадоў. Каля 1738 года палац перайшоў ва ўласнасць [[Геранім Фларыян Радзівіл|Гераніма Фларыяна Радзівіла]], а пасля яго смерці без нашчадкаў — да [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхала Казіміра Радзівіла Рыбанькі]] і яго ўнукаў. З-за пастаяннай змены ўладальнікаў і іх адсутнасці ў Вільні, палац паступова прыходзіў у заняпад. Апошнія гаспадары не мелі сродкаў на яго ўтрыманне, маёмасць абрастала даўгамі, а мясцовыя жыхары пачалі нелегальна разбіраць руіны і будаваць на тэрыторыі комплекса ўласныя дамы{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16—17}}. === Знішчэнне і далейшы лёс тэрыторыі === У пачатку XIX стагоддзя палац быў канчаткова знішчаны. У 1828—1829 гадах пракуратура Радзівілаўскай эканоміі прадала рэшткі муроў за 500 рублёў у якасці будаўнічага матэрыялу. Гэтую цэглу набыў Касабудскі, які пабудаваў з яе свой дом на [[Вастрабрамская вуліца|Вострабрамскай вуліцы]] (цяпер дом № 29 па вул. Aušros Vartų)<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. Паступова былая тэрыторыя палацавай юрыдыкі была ўцягнута ў новае гарадское планаванне. З 1834 года пачалося праектаванне сучаснай вуліцы Жыгімонтаў (набярэжнай Віліі). У канцы XIX стагоддзя на месцы радзівілаўскіх садоў і руін графы [[Тышкевічы]] пабудавалі некалькі ўласных рэзідэнцый, у [[Палац Тышкевічаў (Вільня, Пушкарня)|адной з якіх]] пазней размясцілася [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы|Бібліятэка імя Урублеўскіх]]<ref>У 1884—1888 гадах пабудавана рэзідэнцыя Клемянціны Тышкевіч, дзе пазней была заснаваная адвакатам і грамадскім дзеячам Тадэвушам Урублеўскім Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх. Унесена ў рэгістр як аб'ект нацыянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 1). Палац Яна Юзафа Тышкевіча, які набыў маёмасць у 1891 годзе, з'яўляецца аб'ектам рэгіянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 3).</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. У савецкі час гістарычным падмуркам палаца была нанесена непапраўная шкода: прама праз цэнтр былых руін была пракладзена гарадская цеплатраса, у выніку чаго вялікая частка культурнага пласта і аўтэнтычных падлог XVII стагоддзя была знішчана{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=21}}. == Галерэя == <gallery caption="Гістарычная графіка" widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (T. Byčkoŭski, 1828) (2).jpg|Т. Бічкоўскі, 1828 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (M. Januševič, XIX).jpg|М. Янушэвіч, XIX ст. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (S. Januševič, 1830-40).jpg|М. Янушэвіч, 1830—1840 гг. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (P. Rossi, M. Januševič, 1835).jpg|М. Янушэвіч, 1835 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Puškarnia, Radzivił (P. Rossi, M. Januševič, 1835) (2).jpg|М. Янушэвіч, 1835 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (M. Januševič, 1837).jpg|М. Янушэвіч, 1837 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (T. Byčkoŭski, 1840).jpg|Т. Бічкоўскі, 1840 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (1850).jpg|1850 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (L. Döhlen, 1850).jpg|Л. Дёглен, 1850 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (K. Rypinski, 1856).jpg|К. Рыпінскі, 1856 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (1871).jpg|1871 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (N. Orda, 1875).jpg|[[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1875 г. </gallery> == Архітэктура == Палацавы комплекс вызначаўся складанай прасторавай кампазіцыяй і манументальнасцю. Яго будаўніцтва ў сярэдзіне XVII стагоддзя прыпісваецца выдатнаму італьянскаму архітэктару [[Канстантэ Тэнкала]]. Рэзідэнцыя складалася з некалькіх аб'ёмаў, у тым ліку з пяці трохпавярховых павільёнаў, злучаных паміж сабой двухпавярховымі крыламі. Гэта была адна з першых у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] рэалізацый цалкам адкрытай рэзідэнцыі. На ўсходнім фасадзе размяшчаліся адкрытыя аркадныя лоджыі, з якіх адкрываўся маляўнічы від на сады і раку [[Вілія|Вілію]]. Нягледзячы на відавочны палацавы характар, комплекс захоўваў і абарончыя рысы, бо ў яго структуру былі ўбудаваны бастыёны і вуглавыя вежы, якія пазней былі дадаткова пашыраны [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=18—19}}. Інтэр'еры палаца вызначаліся надзвычайнай раскошай. Падлогі на першым паверсе былі выкладзены з высакаякаснай буйнагабарытнай цэглы, пакладзенай складанымі геаметрычнымі ўзорамі. Скляпенні абапіраліся на іанічныя калоны, выкананыя з [[Пясчанік|пясчаніку]] і багата аздобленыя разьбой. Памяшканні абаграваліся пышнымі печкамі, абліцаванымі кафляй з расліннымі і геаметрычнымі арнаментамі, маўрытанскімі матывамі, а таксама з ініцыяламі Януша Радзівіла і радзівілаўскімі арламі{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=20—21}}. == Садова-паркавы комплекс == Асаблівай славай карыстаўся садова-паркавы комплекс палаца, які ўвабраў у сябе традыцыі [[Італьянскі парк|італьянскага]] і [[Французскі парк|французскага]] паркавага мастацтва. Згодна з інвентаром 1667 года, складзеным ужо пры Багуславе Радзівіле, непасрэдна перад вокнамі галоўнага корпуса размяшчаўся ўнікальны геральдычны [[кветнік]]. Ён быў падзелены на чатыры жывапісныя квартэры, на якіх з дапамогай высаджанага гізопу былі сфарміраваны шляхецкія гербы. На першай квартэры знаходзіўся герб самога князя (радзівілаўскі Арол), на дpyгoй&nbsp;— [[Пагоня (герб)|Пагоня]], на трэцяй&nbsp;— Грыф, а на чацвёртай&nbsp;— так званая «шпалерная штука», пад якой, як мяркуюць даследчыкі, хаваўся герб маці Багуслава, прынцэсы Ангальт-Бернбург-Цэрбсцкай<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Radziwiłłów, dz. XVIII, nr 275, k. 117-118: Агарод у Палацы Князя Яго Міласці пры Браме Віленскай ({{lang-pl|Ogród w Pałacu Xcia Je[g]o Mci przy Bramie Wileńskiej}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=148—149}}. Далей за кветнікамі размяшчаліся тры ўзаемазвязаныя сажалкі. Паміж імі знаходзіліся спецыяльны павільён-лазня і складаны [[Зялёны лабірынт|садовы лабірынт]]. У садзе вырошчваліся фруктовыя дрэвы і экзатычныя расліны, многія з якіх засталіся яшчэ ад старога саду [[Кішкі|Кішкаў]]. Такі размах садова-паркавага мастацтва ставіў віленскую рэзідэнцыю Радзівілаў у адзін шэраг з найлепшымі еўрапейскімі ўзорамі таго часу{{sfn|Czyż|2021|с=648}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. У першай палове XIX стагоддзя сістэма сажалак была засыпана дзеля ўладкавання бульвара ўздоўж Віліі<ref name="FB">{{cite web|url=https://www.facebook.com/VrublevskiuBiblioteka/posts/pfbid0RspiZFTx9TJstjn5rx4GVZwz6tFFsG18Rbaz6znftUFs5v4BPsF4F1FNbEnku93Fl|title=Археалагічныя раскопкі каля Бібліятэкі Урублеўскіх|publisher=Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka|date=2024|lang=lt|accessdate=4 жніўня 2026}}</ref>. == Археалагічныя даследаванні == Маштабныя археалагічныя даследаванні на месцы былой рэзідэнцыі (каля сучаснага будынка па вуліцы [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|Жыгімонтаў]], 3) пачаліся ў 2017 годзе пад кіраўніцтвам археолага [[Ігнас Садаўскас|Ігнаса Садаўскаса]]. Ужо ў 2018 годзе даследчыкі выявілі добра захаваныя рэшткі падлог першага паверха з буйнагабарытнай цэглы, а таксама базы і фрагменты іанічных калон з пясчаніку. У культурным пласце была сабрана вялікая колькасць абломкаў пячной кафлі, фрагментаў гліняных люлек і шклянога посуду. Сярод знаходак таксама прысутнічаюць мушкетныя кулі, што пацвярджае факт ваенных сутыкненняў на тэрыторыі палаца ў сярэдзіне XVII стагоддзя, і манеты часоў [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]], [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]], [[Ян II Казімір|Яна Казіміра]] і шведскага караля [[Густаў II Адольф|Густава II Адольфа]]{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=18—21, 26—27}}. У 2019, 2021 і 2022 гадах падчас раскопак былі выяўлены манументальныя падмуркі так званага Крыжовага корпуса, а таксама рэшткі масіўнай аркаднай агароджы, якая аддзяляла парадны двор ад іншых частак рэзідэнцыі. Дзякуючы гэтым даследаванням удалося лакалізаваць дакладнае месцазнаходжанне розных карпусоў палаца. Усе выяўленыя рэшткі архітэктурных элементаў былі закансерваваны на месцы і ўнесены ў Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы як аб'ект нацыянальнага значэння{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—27}}. У чэрвені—ліпені 2024 года археолагі праводзілі даследаванні на ўчастках па Маставой вуліцы (Дамы № 9 і 11), дзе калісьці размяшчаўся італьянскі сад Радзівілаў з сістэмай сажалак. Раскопкі раскрылі масіўныя і глыбокія падмуркі даходных дамоў 1887 і 1909—1910 гадоў пабудовы, якія былі ўзведзеныя прама на месцы засыпаных у XIX стагоддзі вадаёмаў. Дзякуючы спецыфічнаму тарфяному грунту ў ніжняй частцы муроў захаваліся нават рэшткі арыгінальнай драўлянай апалубкі. Цяпер на расчышчанай пляцоўцы дэвелаперы ўзводзяць элітны жылы комплекс<ref name="FB"/><ref>{{cite web|url=https://t.me/ArchiDucatus/454|title=Раскопкі італьянскага саду Радзівілаў у Вільні|publisher=ArchiDucatus|date=2024|lang=be|accessdate=4 жніўня 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Czyż A. S. |загаловак=Pałace Wilna XVII–XVIII wieku |месца=Warszawa |выдавецтва=POLONIKA |год=2021 |старонак=696 |ref=Czyż}} * {{артыкул |аўтар=Kalinauskaitė R. |загаловак=Iš žemės išnyranti istorija. Apie atradimus Radvilų rezidencijoje prie Neries pasakoja archeologas Ignas Sadauskas |выданне=Būdas |год=2023 |нумар=3 (210) |старонкі=12—28 |ref=Kalinauskaitė}} * {{артыкул |аўтар=Vitkauskienė B. R. |загаловак=Ogrody barokowe Kiszków i Radziwiłłów w Wilnie na Puszkarni |выданне=BAROK Historia-Literatura-Sztuka |год=2006 |нумар=XIII/1 (25) |старонкі=135—154 |ref=Vitkauskienė}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палацы Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XIX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:Збудаванні Вільні ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Пушкарня (Вільня)]] 0riic5vg0g9ckjebc8rdh9rp62gm5h3 5175470 5175469 2026-08-04T14:20:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Галерэя */ 5175470 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Помнік грамадзянскай архітэктуры |Беларуская назва = Палац Радзівілаў |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Radvilų rūmai Puškarnioje}} |Выява = Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (P. Rossi, M. Januševič, 1835).jpg |Подпіс выявы = Палац Радзівілаў на Пушкарні (малюнак М. Янушэвіча паводле П. дэ Росі, XIX ст.) |Шырыня выявы = 300px |Статус = |Краіна = Літва |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Вільня]] |Тып будынка = [[Палац]] |Архітэктурны стыль = [[Рэнесанс]], [[маньерызм]], [[Барока (архітэктура)|барока]] |Аўтар праекта = [[Канстантэ Тэнкала]] (імаверна) |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Юрый Радзівіл (кашталян віленскі)|Юрый Радзівіл]] «Геркулес», [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]] |Першае згадванне = 1506 |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = 1828—1829 (разабраны) |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = [[Барбара Радзівіл]], [[Мікалай Радзівіл Руды]], [[Багуслаў Радзівіл]], [[Людвіка Караліна Радзівіл]] |Стан = знішчаны, захаваліся падземныя рэшткі |Сайт = |Commons = Category:Radziwiłł Palace in Puškarnia }} '''Пала́ц Радзіві́лаў на Пушка́рні''' ({{lang-lt|Radvilų rūmai Puškarnioje}}, {{lang-pl|Pałac Radziwiłłów na Puszkarni}}, таксама сустракаюцца назвы ''Янушаўскі'' або ''Багуславаўскі палац'')&nbsp;— страчаная магнацкая рэзідэнцыя XVII стагоддзя, якая размяшчалася ў [[Вільня|Вільні]] ў гістарычным прадмесці [[Пушкарня (Вільня)|Пушкарня]] на левым беразе ракі [[Вілія]]. Комплекс знаходзіўся ў квартале паміж сучаснымі вуліцамі [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|Жыгімонтаў]] ({{lang-lt|Žygimantų}}), [[Вуліца Урублеўскага (Вільня)|Урублеўскага]] ({{lang-lt|T. Vrublevskio}}), [[Маставая вуліца (Вільня)|Маставой]] ({{lang-lt|Tilto}}) і [[Вуліца Радзівілаў (Вільня)|Радзівілаў]] ({{lang-lt|Radvilų}}). У часы свайго росквіту гэта была другая па велічыні рэзідэнцыя ў горадзе пасля віленскіх замкаў<ref name="Reformacija">{{cite web|url=https://reformacija.lt/wordpress/radvilu-rumu-virsmas/|title=Radvilų rūmų virsmas|publisher=Lietuvos Reformacijos istorijos ir kultūros draugija|date=21 мая 2018|lang=lt|accessdate=4 жніўня 2026}}</ref>. Палацавы комплекс быў узведзены каля 1653 года ў стылі ранняга [[Барока (архітэктура)|барока]] па заказе віленскага ваяводы і вялікага гетмана літоўскага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]]. Аўтарам праекта, як мяркуецца, выступіў каралеўскі архітэктар [[Канстантэ Тэнкала]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—639}}. Пасля разбурэнняў у час [[Трынаццацігадовая вайна (1655—1661)|Трынаццацігадовай вайны]] (1655—1661) палац быў адноўлены і значна мадэрнізаваны яго стрыечным братам, канюшым літоўскім [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]]{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147—148}}. Будынак вызначаўся нетыповай для тагачаснай архітэктуры [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] манументальнасцю, спалучаў жылыя і абарончыя функцыі (меў бастыёны), а таксама славіўся ўнікальным барочным садам з геральдычнымі кветнікамі, сажалкамі і лабірынтам{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. На працягу XVIII стагоддзя з-за шматлікіх маёмасных спрэчак паміж рознымі галінамі роду і адсутнасці належнага догляду палацавы комплекс прыйшоў у поўны заняпад. У 1828—1829 гадах руіны палацавай эканоміі былі канчаткова прададзеныя за 500 рублёў і разабраныя на будаўнічыя матэрыялы<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. У наш час рэшткі палаца, выяўленыя ў выніку археалагічных раскопак 2017—2022 гадоў каля сучаснай [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|вуліцы Жыгімонтаў]], унесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як аб'ект нацыянальнага значэння{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—20}}. == Гісторыя == === Заснаванне === Тэрыторыя прадмесця Пушкарня набыла выключную значнасць для [[Біржанская лінія Радзівілаў|роду Радзівілаў біржанскай лініі]] яшчэ з першай паловы XVI стагоддзя. Фарміраванне вялікага палацава-паркавага комплексу адбывалася шляхам паступовага выкупу суседніх участкаў і маёнткаў. Важным крокам стала набыццё ў 1623 годзе двара з барочным садам і лабірынтам, які раней належаў ваяводу полацкаму [[Януш Кішка|Янушу Кішку]]. Гэты маёнтак выкупіла Альжбета Соф’я з Гагенцолернаў, удава віленскага кашталяна [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януша Радзівіла]] і маці Багуслава Радзівіла<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Radziwiłłów, dz. X, nr 681, k. 1: Апісанне агарода ў Вільні, які купіла ад Януша Кішкі ўдава па Янушу Радзівілу, кашталяну віленскім, у 1623 годзе ({{lang-pl|Opis Ogrodu w Wilnie, który kupiła od Janusza Kiszki wdowa po Januszu Radziwille kasztel. Wil. w 1623}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147, 151}}. Да 1653 года на аб'яднаных землях каля Віленскай брамы ваявода віленскі [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]] (стрыечны брат Багуслава) пабудаваў новы мураваны палац у стылі ранняга барока. У гонар завяршэння будаўніцтва і ўезду Януша Радзівіла ў сталіцу на пасаду ваяводы ў [[Гданьск|Гданьску]] быў нават выбіты адмысловы медаль працы [[Себасцьян Дадлер|Себасцьяна Дадлера]] (1653), на якім была выяўлена новая віленская рэзідэнцыя<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 159.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147}}. === Росквіт і мадэрнізацыя === Перыяд першапачатковага бляску палаца быў вельмі кароткім. Падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны з Маскоўскай дзяржавай (1655—1661)]] і акупацыі Вільні будынак моцна пацярпеў, бо быў набліжаны да лініі гарадской абароны. Пасля смерці Януша Радзівіла комплекс перайшоў ва ўласнасць Багуслава Радзівіла, які пачаў яго маштабную рэканструкцыю і мадэрнізацыю. Да палаца быў прыбудаваны [[мезанін]], а ў садзе паміж сажалкамі ўзвялі павільён-лазню{{sfn|Czyż|2021|с=648}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. У адноўленай рэзідэнцыі размяшчалася велізарная мастацкая калекцыя Багуслава Радзівіла, якая налічвала 2602 карціны (сярод якіх было шэсць палотнаў аўтарства [[Лукас Кранах Старэйшы|Лукаса Кранаха Старэйшага]]), а таксама незлічоная колькасць гравюр і архітэктурных чарцяжоў. Перад наступам маскоўскіх войскаў у 1655 годзе калекцыя была эвакуіравана ў [[Каралявец]], і толькі яе невялікая частка пазней вярнулася ў [[Нясвіжскі палац|радзівілаўскія зборы ў Нясвіжы]]<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 155.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}. === Маёмасныя спрэчкі і заняпад === Пасля смерці Багуслава Радзівіла (1669) апошняй прадстаўніцай біржанска-дубінкаўскай галіны роду стала яго дачка [[Людвіка Караліна Радзівіл]]. Ранняя смерць бацькі і велізарная спадчына зрабілі яе ўладанні, у тым ліку і палац на Пушкарні, аб'ектам шматгадовых судовых спрэчак. У 1694 годзе прадстаўнік нясвіжскай галіны, віцэ-канцлер [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719)|Караль Станіслаў Радзівіл]], выкарыстаўшы сваё ўласнае войска, сілком захапіў рэзідэнцыю на беразе Віліі. Па яго загадзе гербы Людвікі Караліны былі сарваныя і замененыя на яго ўласныя, а жыхарам юрыдыкі было загадана падпарадкоўвацца новаму гаспадару<ref>Birutė Rūta Vitkauskienė. Fragmentas iš Vilniaus miesto istorijos: Radvilų rūmų užgrobimas. Atrasti Vilnių: skiriama Vladui Drėmai, Vilnius 2010, s. 123-125.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=150—151}}. Судовыя працэсы паміж рознымі галінамі Радзівілаў, а таксама з родам [[Сапегі|Сапегаў]], якія з'яўляліся апекунамі Людвікі Караліны паводле тастамента яе бацькі, цягнуліся каля сарака гадоў. Каля 1738 года палац перайшоў ва ўласнасць [[Геранім Фларыян Радзівіл|Гераніма Фларыяна Радзівіла]], а пасля яго смерці без нашчадкаў — да [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхала Казіміра Радзівіла Рыбанькі]] і яго ўнукаў. З-за пастаяннай змены ўладальнікаў і іх адсутнасці ў Вільні, палац паступова прыходзіў у заняпад. Апошнія гаспадары не мелі сродкаў на яго ўтрыманне, маёмасць абрастала даўгамі, а мясцовыя жыхары пачалі нелегальна разбіраць руіны і будаваць на тэрыторыі комплекса ўласныя дамы{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16—17}}. === Знішчэнне і далейшы лёс тэрыторыі === У пачатку XIX стагоддзя палац быў канчаткова знішчаны. У 1828—1829 гадах пракуратура Радзівілаўскай эканоміі прадала рэшткі муроў за 500 рублёў у якасці будаўнічага матэрыялу. Гэтую цэглу набыў Касабудскі, які пабудаваў з яе свой дом на [[Вастрабрамская вуліца|Вострабрамскай вуліцы]] (цяпер дом № 29 па вул. Aušros Vartų)<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. Паступова былая тэрыторыя палацавай юрыдыкі была ўцягнута ў новае гарадское планаванне. З 1834 года пачалося праектаванне сучаснай вуліцы Жыгімонтаў (набярэжнай Віліі). У канцы XIX стагоддзя на месцы радзівілаўскіх садоў і руін графы [[Тышкевічы]] пабудавалі некалькі ўласных рэзідэнцый, у [[Палац Тышкевічаў (Вільня, Пушкарня)|адной з якіх]] пазней размясцілася [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы|Бібліятэка імя Урублеўскіх]]<ref>У 1884—1888 гадах пабудавана рэзідэнцыя Клемянціны Тышкевіч, дзе пазней была заснаваная адвакатам і грамадскім дзеячам Тадэвушам Урублеўскім Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх. Унесена ў рэгістр як аб'ект нацыянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 1). Палац Яна Юзафа Тышкевіча, які набыў маёмасць у 1891 годзе, з'яўляецца аб'ектам рэгіянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 3).</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. У савецкі час гістарычным падмуркам палаца была нанесена непапраўная шкода: прама праз цэнтр былых руін была пракладзена гарадская цеплатраса, у выніку чаго вялікая частка культурнага пласта і аўтэнтычных падлог XVII стагоддзя была знішчана{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=21}}. == Галерэя == <gallery caption="Гістарычная графіка" widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (T. Byčkoŭski, 1828) (2).jpg|Т. Бічкоўскі, 1828 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (M. Januševič, XIX).jpg|М. Янушэвіч, XIX ст. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (S. Januševič, 1830-40).jpg|М. Янушэвіч, 1830—1840 гг. Vilnia,_Puškarnia,_Radzivił._Вільня,_Пушкарня,_Радзівіл_(P._Rossi,_M._Januševič,_1835).jpg|М. Янушэвіч, 1835 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia,_Puškarnia,_Radzivił._Вільня,_Пушкарня,_Радзівіл_(P._Rossi,_M._Januševič,_1835)_(2).jpg|М. Янушэвіч, 1835 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (M. Januševič, 1837).jpg|М. Янушэвіч, 1837 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (T. Byčkoŭski, 1840).jpg|Т. Бічкоўскі, 1840 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (1850).jpg|1850 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (L. Döhlen, 1850).jpg|Л. Дёглен, 1850 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (K. Rypinski, 1856).jpg|К. Рыпінскі, 1856 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (1871).jpg|1871 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (N. Orda, 1875).jpg|[[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1875 г. </gallery> == Архітэктура == Палацавы комплекс вызначаўся складанай прасторавай кампазіцыяй і манументальнасцю. Яго будаўніцтва ў сярэдзіне XVII стагоддзя прыпісваецца выдатнаму італьянскаму архітэктару [[Канстантэ Тэнкала]]. Рэзідэнцыя складалася з некалькіх аб'ёмаў, у тым ліку з пяці трохпавярховых павільёнаў, злучаных паміж сабой двухпавярховымі крыламі. Гэта была адна з першых у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] рэалізацый цалкам адкрытай рэзідэнцыі. На ўсходнім фасадзе размяшчаліся адкрытыя аркадныя лоджыі, з якіх адкрываўся маляўнічы від на сады і раку [[Вілія|Вілію]]. Нягледзячы на відавочны палацавы характар, комплекс захоўваў і абарончыя рысы, бо ў яго структуру былі ўбудаваны бастыёны і вуглавыя вежы, якія пазней былі дадаткова пашыраны [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=18—19}}. Інтэр'еры палаца вызначаліся надзвычайнай раскошай. Падлогі на першым паверсе былі выкладзены з высакаякаснай буйнагабарытнай цэглы, пакладзенай складанымі геаметрычнымі ўзорамі. Скляпенні абапіраліся на іанічныя калоны, выкананыя з [[Пясчанік|пясчаніку]] і багата аздобленыя разьбой. Памяшканні абаграваліся пышнымі печкамі, абліцаванымі кафляй з расліннымі і геаметрычнымі арнаментамі, маўрытанскімі матывамі, а таксама з ініцыяламі Януша Радзівіла і радзівілаўскімі арламі{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=20—21}}. == Садова-паркавы комплекс == Асаблівай славай карыстаўся садова-паркавы комплекс палаца, які ўвабраў у сябе традыцыі [[Італьянскі парк|італьянскага]] і [[Французскі парк|французскага]] паркавага мастацтва. Згодна з інвентаром 1667 года, складзеным ужо пры Багуславе Радзівіле, непасрэдна перад вокнамі галоўнага корпуса размяшчаўся ўнікальны геральдычны [[кветнік]]. Ён быў падзелены на чатыры жывапісныя квартэры, на якіх з дапамогай высаджанага гізопу былі сфарміраваны шляхецкія гербы. На першай квартэры знаходзіўся герб самога князя (радзівілаўскі Арол), на дpyгoй&nbsp;— [[Пагоня (герб)|Пагоня]], на трэцяй&nbsp;— Грыф, а на чацвёртай&nbsp;— так званая «шпалерная штука», пад якой, як мяркуюць даследчыкі, хаваўся герб маці Багуслава, прынцэсы Ангальт-Бернбург-Цэрбсцкай<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Radziwiłłów, dz. XVIII, nr 275, k. 117-118: Агарод у Палацы Князя Яго Міласці пры Браме Віленскай ({{lang-pl|Ogród w Pałacu Xcia Je[g]o Mci przy Bramie Wileńskiej}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=148—149}}. Далей за кветнікамі размяшчаліся тры ўзаемазвязаныя сажалкі. Паміж імі знаходзіліся спецыяльны павільён-лазня і складаны [[Зялёны лабірынт|садовы лабірынт]]. У садзе вырошчваліся фруктовыя дрэвы і экзатычныя расліны, многія з якіх засталіся яшчэ ад старога саду [[Кішкі|Кішкаў]]. Такі размах садова-паркавага мастацтва ставіў віленскую рэзідэнцыю Радзівілаў у адзін шэраг з найлепшымі еўрапейскімі ўзорамі таго часу{{sfn|Czyż|2021|с=648}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. У першай палове XIX стагоддзя сістэма сажалак была засыпана дзеля ўладкавання бульвара ўздоўж Віліі<ref name="FB">{{cite web|url=https://www.facebook.com/VrublevskiuBiblioteka/posts/pfbid0RspiZFTx9TJstjn5rx4GVZwz6tFFsG18Rbaz6znftUFs5v4BPsF4F1FNbEnku93Fl|title=Археалагічныя раскопкі каля Бібліятэкі Урублеўскіх|publisher=Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka|date=2024|lang=lt|accessdate=4 жніўня 2026}}</ref>. == Археалагічныя даследаванні == Маштабныя археалагічныя даследаванні на месцы былой рэзідэнцыі (каля сучаснага будынка па вуліцы [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|Жыгімонтаў]], 3) пачаліся ў 2017 годзе пад кіраўніцтвам археолага [[Ігнас Садаўскас|Ігнаса Садаўскаса]]. Ужо ў 2018 годзе даследчыкі выявілі добра захаваныя рэшткі падлог першага паверха з буйнагабарытнай цэглы, а таксама базы і фрагменты іанічных калон з пясчаніку. У культурным пласце была сабрана вялікая колькасць абломкаў пячной кафлі, фрагментаў гліняных люлек і шклянога посуду. Сярод знаходак таксама прысутнічаюць мушкетныя кулі, што пацвярджае факт ваенных сутыкненняў на тэрыторыі палаца ў сярэдзіне XVII стагоддзя, і манеты часоў [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]], [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]], [[Ян II Казімір|Яна Казіміра]] і шведскага караля [[Густаў II Адольф|Густава II Адольфа]]{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=18—21, 26—27}}. У 2019, 2021 і 2022 гадах падчас раскопак былі выяўлены манументальныя падмуркі так званага Крыжовага корпуса, а таксама рэшткі масіўнай аркаднай агароджы, якая аддзяляла парадны двор ад іншых частак рэзідэнцыі. Дзякуючы гэтым даследаванням удалося лакалізаваць дакладнае месцазнаходжанне розных карпусоў палаца. Усе выяўленыя рэшткі архітэктурных элементаў былі закансерваваны на месцы і ўнесены ў Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы як аб'ект нацыянальнага значэння{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—27}}. У чэрвені—ліпені 2024 года археолагі праводзілі даследаванні на ўчастках па Маставой вуліцы (Дамы № 9 і 11), дзе калісьці размяшчаўся італьянскі сад Радзівілаў з сістэмай сажалак. Раскопкі раскрылі масіўныя і глыбокія падмуркі даходных дамоў 1887 і 1909—1910 гадоў пабудовы, якія былі ўзведзеныя прама на месцы засыпаных у XIX стагоддзі вадаёмаў. Дзякуючы спецыфічнаму тарфяному грунту ў ніжняй частцы муроў захаваліся нават рэшткі арыгінальнай драўлянай апалубкі. Цяпер на расчышчанай пляцоўцы дэвелаперы ўзводзяць элітны жылы комплекс<ref name="FB"/><ref>{{cite web|url=https://t.me/ArchiDucatus/454|title=Раскопкі італьянскага саду Радзівілаў у Вільні|publisher=ArchiDucatus|date=2024|lang=be|accessdate=4 жніўня 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Czyż A. S. |загаловак=Pałace Wilna XVII–XVIII wieku |месца=Warszawa |выдавецтва=POLONIKA |год=2021 |старонак=696 |ref=Czyż}} * {{артыкул |аўтар=Kalinauskaitė R. |загаловак=Iš žemės išnyranti istorija. Apie atradimus Radvilų rezidencijoje prie Neries pasakoja archeologas Ignas Sadauskas |выданне=Būdas |год=2023 |нумар=3 (210) |старонкі=12—28 |ref=Kalinauskaitė}} * {{артыкул |аўтар=Vitkauskienė B. R. |загаловак=Ogrody barokowe Kiszków i Radziwiłłów w Wilnie na Puszkarni |выданне=BAROK Historia-Literatura-Sztuka |год=2006 |нумар=XIII/1 (25) |старонкі=135—154 |ref=Vitkauskienė}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палацы Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XIX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:Збудаванні Вільні ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Пушкарня (Вільня)]] syniphh6y2srhpeemy43ecmzwlzhd0w 5175471 5175470 2026-08-04T14:21:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Збудаванні Вільні ў стылі рэнесансу]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5175471 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Помнік грамадзянскай архітэктуры |Беларуская назва = Палац Радзівілаў |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Radvilų rūmai Puškarnioje}} |Выява = Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (P. Rossi, M. Januševič, 1835).jpg |Подпіс выявы = Палац Радзівілаў на Пушкарні (малюнак М. Янушэвіча паводле П. дэ Росі, XIX ст.) |Шырыня выявы = 300px |Статус = |Краіна = Літва |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Вільня]] |Тып будынка = [[Палац]] |Архітэктурны стыль = [[Рэнесанс]], [[маньерызм]], [[Барока (архітэктура)|барока]] |Аўтар праекта = [[Канстантэ Тэнкала]] (імаверна) |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Юрый Радзівіл (кашталян віленскі)|Юрый Радзівіл]] «Геркулес», [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]] |Першае згадванне = 1506 |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = 1828—1829 (разабраны) |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = [[Барбара Радзівіл]], [[Мікалай Радзівіл Руды]], [[Багуслаў Радзівіл]], [[Людвіка Караліна Радзівіл]] |Стан = знішчаны, захаваліся падземныя рэшткі |Сайт = |Commons = Category:Radziwiłł Palace in Puškarnia }} '''Пала́ц Радзіві́лаў на Пушка́рні''' ({{lang-lt|Radvilų rūmai Puškarnioje}}, {{lang-pl|Pałac Radziwiłłów na Puszkarni}}, таксама сустракаюцца назвы ''Янушаўскі'' або ''Багуславаўскі палац'')&nbsp;— страчаная магнацкая рэзідэнцыя XVII стагоддзя, якая размяшчалася ў [[Вільня|Вільні]] ў гістарычным прадмесці [[Пушкарня (Вільня)|Пушкарня]] на левым беразе ракі [[Вілія]]. Комплекс знаходзіўся ў квартале паміж сучаснымі вуліцамі [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|Жыгімонтаў]] ({{lang-lt|Žygimantų}}), [[Вуліца Урублеўскага (Вільня)|Урублеўскага]] ({{lang-lt|T. Vrublevskio}}), [[Маставая вуліца (Вільня)|Маставой]] ({{lang-lt|Tilto}}) і [[Вуліца Радзівілаў (Вільня)|Радзівілаў]] ({{lang-lt|Radvilų}}). У часы свайго росквіту гэта была другая па велічыні рэзідэнцыя ў горадзе пасля віленскіх замкаў<ref name="Reformacija">{{cite web|url=https://reformacija.lt/wordpress/radvilu-rumu-virsmas/|title=Radvilų rūmų virsmas|publisher=Lietuvos Reformacijos istorijos ir kultūros draugija|date=21 мая 2018|lang=lt|accessdate=4 жніўня 2026}}</ref>. Палацавы комплекс быў узведзены каля 1653 года ў стылі ранняга [[Барока (архітэктура)|барока]] па заказе віленскага ваяводы і вялікага гетмана літоўскага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]]. Аўтарам праекта, як мяркуецца, выступіў каралеўскі архітэктар [[Канстантэ Тэнкала]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—639}}. Пасля разбурэнняў у час [[Трынаццацігадовая вайна (1655—1661)|Трынаццацігадовай вайны]] (1655—1661) палац быў адноўлены і значна мадэрнізаваны яго стрыечным братам, канюшым літоўскім [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]]{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147—148}}. Будынак вызначаўся нетыповай для тагачаснай архітэктуры [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] манументальнасцю, спалучаў жылыя і абарончыя функцыі (меў бастыёны), а таксама славіўся ўнікальным барочным садам з геральдычнымі кветнікамі, сажалкамі і лабірынтам{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. На працягу XVIII стагоддзя з-за шматлікіх маёмасных спрэчак паміж рознымі галінамі роду і адсутнасці належнага догляду палацавы комплекс прыйшоў у поўны заняпад. У 1828—1829 гадах руіны палацавай эканоміі былі канчаткова прададзеныя за 500 рублёў і разабраныя на будаўнічыя матэрыялы<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. У наш час рэшткі палаца, выяўленыя ў выніку археалагічных раскопак 2017—2022 гадоў каля сучаснай [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|вуліцы Жыгімонтаў]], унесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як аб'ект нацыянальнага значэння{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—20}}. == Гісторыя == === Заснаванне === Тэрыторыя прадмесця Пушкарня набыла выключную значнасць для [[Біржанская лінія Радзівілаў|роду Радзівілаў біржанскай лініі]] яшчэ з першай паловы XVI стагоддзя. Фарміраванне вялікага палацава-паркавага комплексу адбывалася шляхам паступовага выкупу суседніх участкаў і маёнткаў. Важным крокам стала набыццё ў 1623 годзе двара з барочным садам і лабірынтам, які раней належаў ваяводу полацкаму [[Януш Кішка|Янушу Кішку]]. Гэты маёнтак выкупіла Альжбета Соф’я з Гагенцолернаў, удава віленскага кашталяна [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януша Радзівіла]] і маці Багуслава Радзівіла<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Radziwiłłów, dz. X, nr 681, k. 1: Апісанне агарода ў Вільні, які купіла ад Януша Кішкі ўдава па Янушу Радзівілу, кашталяну віленскім, у 1623 годзе ({{lang-pl|Opis Ogrodu w Wilnie, który kupiła od Janusza Kiszki wdowa po Januszu Radziwille kasztel. Wil. w 1623}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147, 151}}. Да 1653 года на аб'яднаных землях каля Віленскай брамы ваявода віленскі [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]] (стрыечны брат Багуслава) пабудаваў новы мураваны палац у стылі ранняга барока. У гонар завяршэння будаўніцтва і ўезду Януша Радзівіла ў сталіцу на пасаду ваяводы ў [[Гданьск|Гданьску]] быў нават выбіты адмысловы медаль працы [[Себасцьян Дадлер|Себасцьяна Дадлера]] (1653), на якім была выяўлена новая віленская рэзідэнцыя<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 159.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147}}. === Росквіт і мадэрнізацыя === Перыяд першапачатковага бляску палаца быў вельмі кароткім. Падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны з Маскоўскай дзяржавай (1655—1661)]] і акупацыі Вільні будынак моцна пацярпеў, бо быў набліжаны да лініі гарадской абароны. Пасля смерці Януша Радзівіла комплекс перайшоў ва ўласнасць Багуслава Радзівіла, які пачаў яго маштабную рэканструкцыю і мадэрнізацыю. Да палаца быў прыбудаваны [[мезанін]], а ў садзе паміж сажалкамі ўзвялі павільён-лазню{{sfn|Czyż|2021|с=648}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. У адноўленай рэзідэнцыі размяшчалася велізарная мастацкая калекцыя Багуслава Радзівіла, якая налічвала 2602 карціны (сярод якіх было шэсць палотнаў аўтарства [[Лукас Кранах Старэйшы|Лукаса Кранаха Старэйшага]]), а таксама незлічоная колькасць гравюр і архітэктурных чарцяжоў. Перад наступам маскоўскіх войскаў у 1655 годзе калекцыя была эвакуіравана ў [[Каралявец]], і толькі яе невялікая частка пазней вярнулася ў [[Нясвіжскі палац|радзівілаўскія зборы ў Нясвіжы]]<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 155.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}. === Маёмасныя спрэчкі і заняпад === Пасля смерці Багуслава Радзівіла (1669) апошняй прадстаўніцай біржанска-дубінкаўскай галіны роду стала яго дачка [[Людвіка Караліна Радзівіл]]. Ранняя смерць бацькі і велізарная спадчына зрабілі яе ўладанні, у тым ліку і палац на Пушкарні, аб'ектам шматгадовых судовых спрэчак. У 1694 годзе прадстаўнік нясвіжскай галіны, віцэ-канцлер [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719)|Караль Станіслаў Радзівіл]], выкарыстаўшы сваё ўласнае войска, сілком захапіў рэзідэнцыю на беразе Віліі. Па яго загадзе гербы Людвікі Караліны былі сарваныя і замененыя на яго ўласныя, а жыхарам юрыдыкі было загадана падпарадкоўвацца новаму гаспадару<ref>Birutė Rūta Vitkauskienė. Fragmentas iš Vilniaus miesto istorijos: Radvilų rūmų užgrobimas. Atrasti Vilnių: skiriama Vladui Drėmai, Vilnius 2010, s. 123-125.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=150—151}}. Судовыя працэсы паміж рознымі галінамі Радзівілаў, а таксама з родам [[Сапегі|Сапегаў]], якія з'яўляліся апекунамі Людвікі Караліны паводле тастамента яе бацькі, цягнуліся каля сарака гадоў. Каля 1738 года палац перайшоў ва ўласнасць [[Геранім Фларыян Радзівіл|Гераніма Фларыяна Радзівіла]], а пасля яго смерці без нашчадкаў — да [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхала Казіміра Радзівіла Рыбанькі]] і яго ўнукаў. З-за пастаяннай змены ўладальнікаў і іх адсутнасці ў Вільні, палац паступова прыходзіў у заняпад. Апошнія гаспадары не мелі сродкаў на яго ўтрыманне, маёмасць абрастала даўгамі, а мясцовыя жыхары пачалі нелегальна разбіраць руіны і будаваць на тэрыторыі комплекса ўласныя дамы{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16—17}}. === Знішчэнне і далейшы лёс тэрыторыі === У пачатку XIX стагоддзя палац быў канчаткова знішчаны. У 1828—1829 гадах пракуратура Радзівілаўскай эканоміі прадала рэшткі муроў за 500 рублёў у якасці будаўнічага матэрыялу. Гэтую цэглу набыў Касабудскі, які пабудаваў з яе свой дом на [[Вастрабрамская вуліца|Вострабрамскай вуліцы]] (цяпер дом № 29 па вул. Aušros Vartų)<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. Паступова былая тэрыторыя палацавай юрыдыкі была ўцягнута ў новае гарадское планаванне. З 1834 года пачалося праектаванне сучаснай вуліцы Жыгімонтаў (набярэжнай Віліі). У канцы XIX стагоддзя на месцы радзівілаўскіх садоў і руін графы [[Тышкевічы]] пабудавалі некалькі ўласных рэзідэнцый, у [[Палац Тышкевічаў (Вільня, Пушкарня)|адной з якіх]] пазней размясцілася [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы|Бібліятэка імя Урублеўскіх]]<ref>У 1884—1888 гадах пабудавана рэзідэнцыя Клемянціны Тышкевіч, дзе пазней была заснаваная адвакатам і грамадскім дзеячам Тадэвушам Урублеўскім Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх. Унесена ў рэгістр як аб'ект нацыянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 1). Палац Яна Юзафа Тышкевіча, які набыў маёмасць у 1891 годзе, з'яўляецца аб'ектам рэгіянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 3).</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. У савецкі час гістарычным падмуркам палаца была нанесена непапраўная шкода: прама праз цэнтр былых руін была пракладзена гарадская цеплатраса, у выніку чаго вялікая частка культурнага пласта і аўтэнтычных падлог XVII стагоддзя была знішчана{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=21}}. == Галерэя == <gallery caption="Гістарычная графіка" widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (T. Byčkoŭski, 1828) (2).jpg|Т. Бічкоўскі, 1828 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (M. Januševič, XIX).jpg|М. Янушэвіч, XIX ст. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (S. Januševič, 1830-40).jpg|М. Янушэвіч, 1830—1840 гг. Vilnia,_Puškarnia,_Radzivił._Вільня,_Пушкарня,_Радзівіл_(P._Rossi,_M._Januševič,_1835).jpg|М. Янушэвіч, 1835 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia,_Puškarnia,_Radzivił._Вільня,_Пушкарня,_Радзівіл_(P._Rossi,_M._Januševič,_1835)_(2).jpg|М. Янушэвіч, 1835 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (M. Januševič, 1837).jpg|М. Янушэвіч, 1837 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (T. Byčkoŭski, 1840).jpg|Т. Бічкоўскі, 1840 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (1850).jpg|1850 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (L. Döhlen, 1850).jpg|Л. Дёглен, 1850 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (K. Rypinski, 1856).jpg|К. Рыпінскі, 1856 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (1871).jpg|1871 г. Vilnia, Puškarnia, Radzivił. Вільня, Пушкарня, Радзівіл (N. Orda, 1875).jpg|[[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1875 г. </gallery> == Архітэктура == Палацавы комплекс вызначаўся складанай прасторавай кампазіцыяй і манументальнасцю. Яго будаўніцтва ў сярэдзіне XVII стагоддзя прыпісваецца выдатнаму італьянскаму архітэктару [[Канстантэ Тэнкала]]. Рэзідэнцыя складалася з некалькіх аб'ёмаў, у тым ліку з пяці трохпавярховых павільёнаў, злучаных паміж сабой двухпавярховымі крыламі. Гэта была адна з першых у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] рэалізацый цалкам адкрытай рэзідэнцыі. На ўсходнім фасадзе размяшчаліся адкрытыя аркадныя лоджыі, з якіх адкрываўся маляўнічы від на сады і раку [[Вілія|Вілію]]. Нягледзячы на відавочны палацавы характар, комплекс захоўваў і абарончыя рысы, бо ў яго структуру былі ўбудаваны бастыёны і вуглавыя вежы, якія пазней былі дадаткова пашыраны [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=18—19}}. Інтэр'еры палаца вызначаліся надзвычайнай раскошай. Падлогі на першым паверсе былі выкладзены з высакаякаснай буйнагабарытнай цэглы, пакладзенай складанымі геаметрычнымі ўзорамі. Скляпенні абапіраліся на іанічныя калоны, выкананыя з [[Пясчанік|пясчаніку]] і багата аздобленыя разьбой. Памяшканні абаграваліся пышнымі печкамі, абліцаванымі кафляй з расліннымі і геаметрычнымі арнаментамі, маўрытанскімі матывамі, а таксама з ініцыяламі Януша Радзівіла і радзівілаўскімі арламі{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=20—21}}. == Садова-паркавы комплекс == Асаблівай славай карыстаўся садова-паркавы комплекс палаца, які ўвабраў у сябе традыцыі [[Італьянскі парк|італьянскага]] і [[Французскі парк|французскага]] паркавага мастацтва. Згодна з інвентаром 1667 года, складзеным ужо пры Багуславе Радзівіле, непасрэдна перад вокнамі галоўнага корпуса размяшчаўся ўнікальны геральдычны [[кветнік]]. Ён быў падзелены на чатыры жывапісныя квартэры, на якіх з дапамогай высаджанага гізопу былі сфарміраваны шляхецкія гербы. На першай квартэры знаходзіўся герб самога князя (радзівілаўскі Арол), на дpyгoй&nbsp;— [[Пагоня (герб)|Пагоня]], на трэцяй&nbsp;— Грыф, а на чацвёртай&nbsp;— так званая «шпалерная штука», пад якой, як мяркуюць даследчыкі, хаваўся герб маці Багуслава, прынцэсы Ангальт-Бернбург-Цэрбсцкай<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Radziwiłłów, dz. XVIII, nr 275, k. 117-118: Агарод у Палацы Князя Яго Міласці пры Браме Віленскай ({{lang-pl|Ogród w Pałacu Xcia Je[g]o Mci przy Bramie Wileńskiej}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=148—149}}. Далей за кветнікамі размяшчаліся тры ўзаемазвязаныя сажалкі. Паміж імі знаходзіліся спецыяльны павільён-лазня і складаны [[Зялёны лабірынт|садовы лабірынт]]. У садзе вырошчваліся фруктовыя дрэвы і экзатычныя расліны, многія з якіх засталіся яшчэ ад старога саду [[Кішкі|Кішкаў]]. Такі размах садова-паркавага мастацтва ставіў віленскую рэзідэнцыю Радзівілаў у адзін шэраг з найлепшымі еўрапейскімі ўзорамі таго часу{{sfn|Czyż|2021|с=648}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}. У першай палове XIX стагоддзя сістэма сажалак была засыпана дзеля ўладкавання бульвара ўздоўж Віліі<ref name="FB">{{cite web|url=https://www.facebook.com/VrublevskiuBiblioteka/posts/pfbid0RspiZFTx9TJstjn5rx4GVZwz6tFFsG18Rbaz6znftUFs5v4BPsF4F1FNbEnku93Fl|title=Археалагічныя раскопкі каля Бібліятэкі Урублеўскіх|publisher=Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka|date=2024|lang=lt|accessdate=4 жніўня 2026}}</ref>. == Археалагічныя даследаванні == Маштабныя археалагічныя даследаванні на месцы былой рэзідэнцыі (каля сучаснага будынка па вуліцы [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)|Жыгімонтаў]], 3) пачаліся ў 2017 годзе пад кіраўніцтвам археолага [[Ігнас Садаўскас|Ігнаса Садаўскаса]]. Ужо ў 2018 годзе даследчыкі выявілі добра захаваныя рэшткі падлог першага паверха з буйнагабарытнай цэглы, а таксама базы і фрагменты іанічных калон з пясчаніку. У культурным пласце была сабрана вялікая колькасць абломкаў пячной кафлі, фрагментаў гліняных люлек і шклянога посуду. Сярод знаходак таксама прысутнічаюць мушкетныя кулі, што пацвярджае факт ваенных сутыкненняў на тэрыторыі палаца ў сярэдзіне XVII стагоддзя, і манеты часоў [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]], [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]], [[Ян II Казімір|Яна Казіміра]] і шведскага караля [[Густаў II Адольф|Густава II Адольфа]]{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=18—21, 26—27}}. У 2019, 2021 і 2022 гадах падчас раскопак былі выяўлены манументальныя падмуркі так званага Крыжовага корпуса, а таксама рэшткі масіўнай аркаднай агароджы, якая аддзяляла парадны двор ад іншых частак рэзідэнцыі. Дзякуючы гэтым даследаванням удалося лакалізаваць дакладнае месцазнаходжанне розных карпусоў палаца. Усе выяўленыя рэшткі архітэктурных элементаў былі закансерваваны на месцы і ўнесены ў Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы як аб'ект нацыянальнага значэння{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—27}}. У чэрвені—ліпені 2024 года археолагі праводзілі даследаванні на ўчастках па Маставой вуліцы (Дамы № 9 і 11), дзе калісьці размяшчаўся італьянскі сад Радзівілаў з сістэмай сажалак. Раскопкі раскрылі масіўныя і глыбокія падмуркі даходных дамоў 1887 і 1909—1910 гадоў пабудовы, якія былі ўзведзеныя прама на месцы засыпаных у XIX стагоддзі вадаёмаў. Дзякуючы спецыфічнаму тарфяному грунту ў ніжняй частцы муроў захаваліся нават рэшткі арыгінальнай драўлянай апалубкі. Цяпер на расчышчанай пляцоўцы дэвелаперы ўзводзяць элітны жылы комплекс<ref name="FB"/><ref>{{cite web|url=https://t.me/ArchiDucatus/454|title=Раскопкі італьянскага саду Радзівілаў у Вільні|publisher=ArchiDucatus|date=2024|lang=be|accessdate=4 жніўня 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Czyż A. S. |загаловак=Pałace Wilna XVII–XVIII wieku |месца=Warszawa |выдавецтва=POLONIKA |год=2021 |старонак=696 |ref=Czyż}} * {{артыкул |аўтар=Kalinauskaitė R. |загаловак=Iš žemės išnyranti istorija. Apie atradimus Radvilų rezidencijoje prie Neries pasakoja archeologas Ignas Sadauskas |выданне=Būdas |год=2023 |нумар=3 (210) |старонкі=12—28 |ref=Kalinauskaitė}} * {{артыкул |аўтар=Vitkauskienė B. R. |загаловак=Ogrody barokowe Kiszków i Radziwiłłów w Wilnie na Puszkarni |выданне=BAROK Historia-Literatura-Sztuka |год=2006 |нумар=XIII/1 (25) |старонкі=135—154 |ref=Vitkauskienė}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палацы Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XIX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:Збудаванні Вільні ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Пушкарня (Вільня)]] [[Катэгорыя:Збудаванні Вільні ў стылі рэнесансу]] j0xxmvtzvfxps85g2ns5jk8rw7337b2 0 235110 5175552 4765881 2026-08-04T19:36:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175552 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Бацька наш Нёман |Назва-арыгінал = Ба́цька наш Нё́ман |Выява = Бацька наш Нёман, кніга.jpg |Памер = 200px |Подпіс выявы = Вокладка літаратурна-мастацкага выдання |Жанр = [[верш]]ы, [[Апавяданне|апавяданні]], нарысы, эсэ |Аўтар = Яўген Іванавіч Хвалей |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = [[2001]] |Публікацыя = 2001 |Асобнае выданне = 2001 |Выдавецтва = [[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |Колькасць старонак = 510 |Ілюстратар = В. П. Свентахоўскі |Афармленне = В. Зянько, Я. Казуля |Носьбіт = [[кніга]] |ISBN = 985-05-0363-7 }} '''«Ба{{націск}}цька наш Нё{{націск}}ман»''' — [[зборнік]], укладзены [[Яўген Іванавіч Хвалей|Яўгенам Хвалеем]]. Кніга выдадзена тыражом {{Num|2000}} экзэмпляраў для чытатоў старэйшага школьнага ўзросту<ref>{{cite web|url=http://knihi.com/Jauhien_Chvalej/Backa_nas_Nioman.html#1|title=Яўген Хвалей. Бацька наш Нёман|publisher=[[Беларуская Палічка]]|date=|accessdate=2016-09-29|ref=knihi}}</ref>. == Змест == Гэты зборнік — гімн славутай рацэ [[Нёман]]. Змест складаюць творы розных жанраў, у якіх услаўляецца не толькі наднёманская [[прырода]], але і расказваецца пра вядомых людзей, што выраслі на берагах Нёмана, падаецца іх творчасць. Упершыню надрукаваны на [[Беларуская мова|беларускай мове]] краязнаўчы экскурс пісьменніка Уладзіслава Сыракомлі «Нёман ад вытокаў да вусця», гістарычныя эсэ Уладзіміра Кісялёва і Сяргея Галоўкі, творы паэтаў свету пра Нёман. == Іншыя дадзеныя == Зборнік выдадзены пры фінансаванні з [[Фонд Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па падтрымцы культуры і мастацтва|Фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па падтрымцы культуры і мастацтва]]. У якасці эпіграфаў выкарыстаны вершы «Песня пра Нёман» [[Анатоль Астрэйка|Анатоля Астрэйкі]] і «Мой родны кут» [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/kataloheedc.html?pub_start=200&pubid=19910 Бацька наш Нёман]{{Недаступная спасылка}} у беларускай інтэрнэт-бібліятэцы [[Kamunikat.org|Kamunikat]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Зборнікі‏]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Кнігі 2001 года]] 5d870se79rehp8c43flp5lqsi157bl6 0 243297 5175423 4904586 2026-08-04T13:02:30Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ермакоўка]] у [[Ермакоўка (Крычаўскі раён)]]: ёсць у Казахстане 4904586 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ермакоўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 48|lat_sec = 58 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 36|lon_sec = 41 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Крычаўскі |сельсавет = Маляціцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243045015 }} '''Ермако́ўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jermakoŭka}}, {{lang-ru|Ермаковка}}) — [[вёска]] ў [[Крычаўскі раён|Крычаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Маляціцкі сельсавет|Маляціцкага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Маляціцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Маляціцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крычаўскага раёна]] ced5vohm1ev783swfn04o5k59eaj3jh 5175426 5175423 2026-08-04T13:03:41Z Autumndancer 168015 5175426 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ермакоўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ермакоўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 48|lat_sec = 58 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 36|lon_sec = 41 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Крычаўскі |сельсавет = Маляціцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243045015 }} '''Ермако́ўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jermakoŭka}}, {{lang-ru|Ермаковка}}) — [[вёска]] ў [[Крычаўскі раён|Крычаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Маляціцкі сельсавет|Маляціцкага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Маляціцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Маляціцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крычаўскага раёна]] gczo3vp7emepyb2k20ycmuzejqc7j1l 0 246852 5175502 5173928 2026-08-04T16:48:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175502 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Барсукі}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Барсукі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 08|lat_sec = 12 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 42|lon_sec = 27 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Кармянскі |сельсавет2 = Барсукоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243046136 }} '''Барсукі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Barsuki}}, {{lang-ru|Барсуки}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0026752&q_id=4203514|title=Решение Кормянского районного Совета депутатов от 4 сентября 2009 года № 109 "О преобразовании некоторых населенных пунктов Кормянского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Кармянскі раён|Кармянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Барсукоўскі сельсавет (Кармянскі раён)|Барсукоўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 5 км у напрамку на захад ад гарадскога пасёлка [[Карма (Кармянскі раён)|Карма]], за 86 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 48 км ад [[Чыгунка|чыгуначнай]] станцыі [[Рагачоў (станцыя)|Рагачоў]]<ref name="bel2">{{Крыніцы/БелЭн|2к}}</ref>, на аўтамабільнай дарозе {{таблічка-by|Р|30}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=10|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * [[1995]] год — 593 жыхары, 194 двары<ref name="bel2" />. == Памятныя мясціны == * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў, загінуўшых у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]<ref name="bel2" />. == Вядомыя асобы == * [[Міхаіл Апанасавіч Дзмітрыеў]] (1921—2001) — [[педагог]], [[доктар педагагічных навук]], [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. Заслужаны настаўнік БССР<ref name="БЭ6">{{Крыніцы/БелЭн|6}} — С. 125.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} — С. 318. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=10|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-36-98. Выданне 1979 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Барсукоўскі сельсавет, Кармянскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Барсукоўскі сельсавет (Кармянскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармянскага раёна]] d3cw19hloa4nktpzchjkc1m9sf4n172 0 248474 5175780 4908425 2026-08-05T10:56:48Z Autumndancer 168015 5175780 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Пятраш |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 50|lat_sec = 38 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 05|lon_sec = 01 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Хойніцкі |сельсавет = Паселіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243033837 }} '''Пятра́ш'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Piatraš}}, {{lang-ru|Петраш}}) — [[пасёлак]] у [[Хойніцкі раён|Хойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Паселіцкі сельсавет|Паселіцкага сельсавета]]. [[29 снежня]] [[2009]] года вёска Пятраш была пераўтворана ў пасёлак<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/region21/text387.htm Решение Хойникского районного Совета депутатов от 29.12.2008 N 108 "О переименовании сельских населенных пунктов Хойникского района"]{{Ref-ru}}</ref>. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Пётр Адамавіч Амельчанка]], беларускі вучоны ў галіне машынабудавання == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Паселіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Паселіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хойніцкага раёна]] 8l7sr8q4h6ose8j8sveqbpuktfisk4m 0 267885 5175472 5135649 2026-08-04T14:24:06Z M.L.Bot 261 афармленне 5175472 wikitext text/x-wiki '''Віленская пушкарня''' — дзяржаўная майстэрня па вырабе гармат у [[Вільня|Вільні]]. == Гісторыя == Думаюць, што Віленскую пушкарню заснаваў вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] каля 1540 года. Размяшчалася на былых землях [[Кармеліцкі кляштар (Вільня)|кармеліцкага кляштара]] каля [[Арсенал (Вільня)|арсенала]] на [[Ніжні замак (Вільнюс)|Дольным замку]]. Некалькіх майстроў для пушкарні прыслаў прускі герцаг Альбрэхт. Шмат майстроў прыслана з [[Кракаўская пушкарня|Кракаўскай пушкарні]]. Былі таксама запрошаныя злотнікі для аздаблення і апрацоўкі гармат. Сыравіну на Віленскую пушкарню прывозілі з [[Кракаў|Кракава]], куды яна паступала з розных краін: медзь — з [[Венгрыя|Венгрыі]], [[волава]] — з [[Гданьск]]а і [[Олькуш]]а, сталь — з [[Карынтыя|Карынтыі]] і [[Венгрыя|Венгрыі]]. Асабліва актыўна Віленская пушкарня працавала ў 1560-х гадах. Паводле данясення [[венецыя]]нскага пасла, у 1560 годзе ў Вільні было 180 вялікіх гармат і мноства дробных. У канцы 16 стагоддзя, Віленскую пушкарню падтрымліваў кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Стэфан Баторый]]. Пры ім у пушкарні працавалі майстры [[Крыштаф Спрынгер]] і [[Геранім Віталі]] з [[Італія|Італіі]], адліваліся цяжкія абложныя гарматы. У пачатку 17 стагоддзя зроблена вялікая гармата «Віленскія браты», якая страляла 30-фунтавымі ядрамі. У час [[Аблога Смаленска (1609—1611)|паходу на Смаленск у 1610 годзе]] адліваў гарматы майстар [[Ян Роланд]] з трыма памочнікамі. У 1620—1630 гадах працаваў людвісар [[Іаган Бротэльд]] з [[Латарынгія|Латарынгіі]], які адліў прынамсі 11 гармат. Пасля Віленская пушкарня спыніла дзейнасць. == Літаратура == * ''Brensztejn, Michał'', «Zarys dziejów ludwisarstwa na ziemiach b. Wielkiego Księstwa Litewskiego», Wilno 1924. S.17-29. * Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. Т. 3. Дадатак. А — Я / Рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: БелЭн, 2010. — 696 с; іл. — С. 118. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Людвісарні]] f0wcsel2g8dv8rqtoxoj2cet46csw9b 0 270536 5175500 5118639 2026-08-04T16:32:33Z Цімох 101134 /* Стадыі развіцця дуды */ Перапрацаваны раздзел пра паходжанне дуды: гіпотэза аб «стадыях развіцця» аддзеленая ад дакументальных сведчанняў; дададзеныя звесткі Л. Юцэвіча 1846 года пра лакалізацыю дуды каля межаў Беларусі і ўдакладненая праблема этнаграфічнай атрыбуцыі. 5175500 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дуда (значэнні)}} [[Файл:Беларускі дудар.jpg|міні|«Беларускі дудар». Майстар Алесь Шаціла. Бронза, камень. 2022 г.]] [[Файл:Duda lepelskaga typa.jpg|thumb|Традыцыйная аднабурдонная беларуская дуда (2009 год)]] '''Дуда́''', народныя назвы ''перагудніца, сопль,'' ''дудуха<ref>[[:s:Таўтолёгія|''Вацлаў Ластоўскі''. Слоўнік таўталёгіяў]]</ref>, дудынька, дудулька, дудуська, дудуленька, дудусенька'', ''весялуха'', ''ігруння'', ''гудуха'' — беларускі традыцыйны архаічны [[духавы музычны інструмент]], быў распаўсюджаны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], у першую чаргу на [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’і]], датрываў да XX стагоддзя. Падобны канструкцыйны тып дуды вядомы на тэрыторыі цяперашніх Літвы і Латвіі, Польшчы і Расеі, на даўнейшых этнаграфічных тэрыторыях рассялення беларусаў. Сёння дударская традыцыя адноўлена і развіваецца. У традыцыйнай культуры беларусаў дуда — [[Касмалогія|касмалагічны]], [[рытуал]]ьны, актыўны, мужчынскі інструмент<ref name="DRUVIS">[https://ethno.by/artykuly/2337861035 Літоўская дуда. Інструмент-міф] / [[Тодар Кашкурэвіч]] // [[DRUVIS]] : альманах Цэнтра этнакасмалогіі KRYŬJA. – 2008. – № 2. – С. 101–112.</ref>. У траўні 2023 года культура беларускай дуды прызнана аб’ектам гісторыка-культурнай спадчыны і ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь]]. == Арэал дуды ў свеце == Дуда як музычны інструмент быў адзін з найбольш папулярных на тэрыторыі Еўразіі і Паўночнай Афрыкі. Дуда вядомая ў Індыі, Іране, сярод арабскіх народаў у паўднёва-заходняй Азіі, у Тунісе, па ўсёй Еўропе, сярод каўказскіх народаў і на Паволжы (у фінскамоўных народаў мары, мардва, чувашы). У пісаных крыніцах упершыню з дакладнасцю гэты інструмент згадваецца ў І ст. н.э. у рымскага гісторыка [[Светоній|Светонія]]. Рымляне або арабы пазней прынеслі гэты інструмент у Паўночную Афрыку. У раннім Сярэднявеччы дуда пашырылася па Паўднёвай, Заходняй і Сярэдняй Еўропе, а пазней дайшла і да поўначы і ўсходу Еўропы. Ад Сярэднявечча найчасцей дуда выкарыстоўвалася як народны і вайсковы музычны інструмент. Ад ХІІІ стагоддзя дуда робіцца інструментам падарожных трубадураў і мінезінгераў, пазней пранікае ў каралеўскія двары і ў свабодныя гарады Еўропы. У XVII ст. дуда замацоўваецца і ў прафесійнай музыцы, калі французскія арыстакраты палюбляюць вясковы стыль. Тады ж дуда ўдасканальваецца: каб у мех не трэба было праз «соску» дзьмуць увесь час, прыдумляюцца прылады, з дапамогай якіх мех напампоўваўся паветрам не ротавым спосабам. Як вайсковы інструмент дуда найдаўжэй, бадай ажно да цяпер, выкарыстоўвалася ў Ірлындыі і Шатландыі<ref>Rūta Žarskienė. Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva // Tautosakos darbai XLII, 2011 194—222. C. 194—196.</ref>. == Гіпотэза пра «стадыі развіцця» і праблема атрыбуцыі == У літоўскай этнамузыкалагічнай літаратуры паходжанне дуды часам тлумачыцца праз агульную эвалюцыйную схему: ад дудачкі, злучанай з жывёльным пухіром, праз інструмент са скураным мехам без асобнага бурдона да класічнай дуды з адным або некалькімі бурдонамі. Такая схема грунтуецца пераважна на параўнанні інструментаў розных народаў Еўропы, Азіі і Паволжа, але сама па сабе не пацвярджае існавання бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў.<ref name="Zarskiene">Rūta Žarskienė. [https://www.llti.lt/failai/14_Zarskienes%281%29.pdf Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva] // Tautosakos darbai. T. XLII. Vilnius, 2011. P. 194—222.</ref> У якасці найбольш архаічнага літоўскага прыкладу прыводзіцца адзінкавая этнаграфічная згадка з ваколіц Дусетаў на поўначы Аўкштайціі пра дудачку, злучаную з пухіром. Аднак такі інструмент не тоесны класічнай дудзе са скураным мехам і бурдонам. Падобныя канструкцыі маглі незалежна ўзнікаць у розных народаў як спосаб назапашвання паветра для дудачкі. Іх параўнанне з інструментамі марыйцаў, мардвы, чувашаў або водзі не даказвае ані паходжання ад іх літоўскай дуды, ані існавання ў Літве асобнай мясцовай лініі яе развіцця. Не з’яўляецца доказам дударскай традыцыі і распаўсюджанне ў Аўкштайціі іншых архаічных музычных з’яў — шматгалосых спеваў [[сутарцінес]] і ансамбляў дудачак [[скудучай]]. Сумесная геаграфічная лакалізацыя розных музычных архаізмаў не сведчыць пра іх генетычную сувязь з дудой. Пераход ад дудачкі з пухіром да класічнай дуды ў літоўскім матэрыяле дакументальна не прасочваецца. Сцвярджэнні пра пашырэнне дуды «па ўсёй Літве» часта грунтуюцца на пісьмовых крыніцах, у якіх назва «Літва» абазначала не этнічную літоўскую тэрыторыю, а землі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], пазнейшыя адміністрацыйныя адзінкі або шырокую гістарычную вобласць. Таму згадка дуды «ў Літве» не можа аўтаматычна лічыцца сведчаннем яе бытавання менавіта сярод літоўскамоўнага насельніцтва. Важнае размежаванне пакінуў літоўскі і жмудскі этнограф [[Людвік Адам Юцэвіч]]. У кнізе «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў і нораваў» ([[1846]]) ён падзяліў інструменты літоўскіх сялян на перанятыя ад іншых народаў і ўласна народныя. Дуды няма ні ў адным з гэтых пералікаў. Яна з’яўляецца толькі ў наступным абзацы, які пачынаецца словамі «''Zbliżając się ku granicom Białorusi''» («Набліжаючыся да межаў Беларусі»). Названую ім «''Ruska Duda''» Юцэвіч лакалізаваў у Завілейскім (Свянцянскім) і Ашмянскім паветах ды Гродзенскай губерні, а яе напеў звязаў з песняй, вядомай у Мінскай губерні.<ref name="Jucewicz">Ludwik z Pokiewia [Ludwik Adam Jucewicz]. [https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/49325/file/scans/DEFAULT/OCR_rezultaty/100000300067_A_v1_200dpi_q60.pdf Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona]. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza Księgarza Wileńskiego, w Drukarni M. Romma, 1846. S. 199—201.</ref> Сведчанне Юцэвіча асабліва істотнае, бо паходзіць з сярэдзіны XIX стагоддзя — часу жывога бытавання дударскай культуры. Аўтар быў знаўцам літоўскай мовы, збіральнікам літоўскага фальклору і адным з піянераў літоўскага нацыянальнага адраджэння, таму не быў зацікаўлены ў штучным памяншэнні абсягу літоўскай народнай культуры. Тым не менш ён не лічыў дуду літоўскім народным інструментам і звязваў яе з беларускім этнаграфічным памежжам. Асноўная канцэнтрацыя позніх сведчанняў пра дудароў і захаваных інструментаў знаходзіцца ў Паазер’і і Падзвінні: на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму знаходжанне асобных інструментаў на тэрыторыі сучаснай Літвы не вызначае іх этнічнай прыналежнасці ў XIX — пачатку XX стагоддзя. Такім чынам, параўнальная схема «стадый развіцця» не дае падстаў выводзіць класічную дуду з літоўскай музычнай архаікі. Наяўныя этнаграфічныя звесткі не пацвярджаюць існавання асобнай бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў. Наадварот, найбольш дакладнае сведчанне сярэдзіны XIX стагоддзя адносіць дуду да беларускага этнаграфічнага арэала. Таму назвы «літоўская дуда» і «беларуска-літоўская дуда» патрабуюць асобнага навуковага абгрунтавання і не могуць выводзіцца толькі з сучаснай дзяржаўнай прыналежнасці тэрыторый, на якіх былі знойдзены інструменты. == Дуда ва Усходняй Еўропе == [[Файл:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 889325 - Duda Bagpipe.jpeg|thumb|Дуда на паштовай марцы Беларусі.]] У Паўночнай Еўропе дуда засведчаная ўжо ад XIV стагоддзя, для шведаў яна ўпершыню апісаная ў 1555 годзе. На тэрыторыі Латвіі і Эстоніі дуды дакладна засведчаныя для XVI стагоддзя, пазней дуда называецца улюбёным народным інструментам у латышоў і эстонцаў. Паводле З. Е. Пжэрэмбскага, дуда была вельмі папулярная на Літве (у шырокім сэнсе) і ў Польшчы ў XVI—XVII стагоддзях. Дудар і даследчык дударства [[Тодар Кашкурэвіч|Т. Кашкурэвіч]] звязвае ўсходнееўрапейскі арэал пашырэння дуды з тэрыторыяй Вялікага княства Літоўскага і таму прапануе называць тып дуды, вядомы на тэрыторыі Беларусі, Усходняй Літвы (Аўкштойці) і Ўсходняй Латвіі (Латгаліі), «літоўскім». З тэрыторый, датычных да цяперашняй Беларусі, дуда вядомая з Віцебскай, Мінскай, Віленскай, Гарадзенскай губерній. Даволі рана дуду на беларуска-літоўскім памежжы сталі называць «рускай дудой», гэта было звязана з трансфармацыйнымі моўна-культурнымі працэсамі ў гэтым рэгіёне. Пазней «беларускай дудой» у сваёй творчасці называлі гэты інструмент пісьменнікі і паэты [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|Арцём Вярыга-Дарэўскі,]] [[Ялегі Пранціш Вуль]], [[Адам Міцкевіч]], [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]]. Той жа канструкцыйны тып дуды засведчаны ў літоўцаў, дуда вядомая на літоўскім Панямонні (у ваколіцах Вялёны за [[Каўнас]]ам), на Жамойці (каля [[Шаўляй|Шаўляя]]), на поўначы Літвы ([[Пасваліс]]), яна была дастаткова распаўсюджаная на тэрыторыі сучаснай Літвы яшчэ ў другой палове ХІХ стагоддзя. На пачатак ХХ стагоддзя яе арэал звузіўся да Аўкштойцкага Паазер’я, што мяжуе з Латвіяй і цяперашняй Беларуссю, гэты рэгіён вядомы музычнымі архаізмамі. Паводле тэрыторыі распаўсюджання дуду тут сталі называць «лабанорская дуда» (ад [[Лабанорская пушча|Лабанорскай пушчы]])<ref>Rūta Žarskienė. Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva // Tautosakos darbai XLII, 2011 194—222. C. 199—210.</ref>. У Літве дуда (''dūda'') выйшла з ужытку раней, чым на тэрыторыі цяперашняй Беларусі, — апошнія згадкі фіксуюцца 1920-мі гадамі, у часе мадэрнай [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. Больш позняе захаванне дудаў у Беларусі, а таксама наяўнасць выразу «руская дуда», «беларуская дуда» дае нагоду часам сцвярджаць пра запазычанне гэтага інструмента з тэрыторыі цяперашняй Беларусі на тэрыторыю цяперашніх Літвы (а таксама і Латвіі), але доказаў гэтаму бракуе. У спісе нематэрыяльнай спадчыны Рэспублікі Беларусь традыцыя грання на дудзе зафіксавана пад назвай «культура беларускай дуды». == Тыпы дуды на тэрыторыі Беларусі == [[Файл:Музычны музей. Дуда.JPG|thumb|Дуда ў [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]]] На тэрыторыі Беларусі вядомыя чатыры тыпы гэтага інструмента:<ref name="DRUVIS" /> :* Дуда — дуда з адным «гукам». Найбольш пашыраны тып беларускіх дудаў. :* Мацянка (муцянка) — так званая «дасканалая» дуда (з некалькімі «гукамі»). Захаваўся толькі адзін інструмент. Дуда была пашыраная сярод каталіцкага насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |title=Архіўная копія |access-date=14 лістапада 2020 |archive-date=17 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817012208/http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref>. :* Двухбурдонная дуда з гукамі-самародкамі. :* Дуда з вялікім цэльным мехам-панчохай. Сцвярджаецца пра існаванне дуды на этнаграфічнай тэрыторыі беларусаў, а таксама літоўцаў і латышоў, з глыбокай старажытнасці, але гістарычныя сведчанні паказваюць час не раней за XIV стагоддзе. Уключанасць дуды ў архаічныя касмалагічныя схемы дазваляе адсунуць час узнікнення дуды ў Беларусі ў самую раннюю эпоху.<ref name="DRUVIS"/> Больш за ўсё інфармацыі і матэрыялаў захавалася пра аднагукавую канструкцыю дуды і пра канструкцыю дуды-мацянкі. Дудары сустракаюцца ў шматлікіх народных паданнях, творах беларускіх аўтараў XIX і XX стагоддзяў, такіх як [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Адам Міцкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] і інш. Дуду даследвалі [[Мікалай Анімеле]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Мікалай Прывалаў]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Ніна Назіна]], [[Зміцер Сасноўскі]], Вячаслаў Калацэй, Аляксандр Сурба<ref name="Воранаў">«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. [[Файл:Карта культуры беларускай дуды.jpg|міні|Культура беларускай дуды ў межах этнаграфічнага рассялення беларусаў на пачатку 20 ст. на карце Карскага<ref name="Воранаў"/>.]] == Дуда ў народнай культуры == [[Файл:Biarezań. Бярэзань (1919).jpg|250px|міні|Дудар з [[Беразіно|Беразіна]]. 1919]] Да канца XIX стагоддзя дуда была адным з асноўных інструментаў народнага музычнага побыту [[Беларусы|беларусаў]]. Згодна з Т. Кашкурэвічам, дуда мела найвышэйшы сакральны статус як рэч, зробленая з ахвярнай жывёлы. Як у беларусаў, так і ў суседніх літоўцаў, дуда выкарыстоўвалася ў абрадах, звязаных з асноўнымі момантамі жыцця чалавека. Абавязковым была прысутнасць дудара на хрэсьбінах (рытуальнае нараджэнне), на вяселлі (рытуальнае пераўвасабленне ў статус дарослага, сталага чалавека) і, магчыма, на пахаванні (рытуале пераходу чалавека ў іншы свет). Пра сакральны статус інструмента сведчаць касмаганічныя дударскія тэксты, у якіх у пэўных сімвалах апісваецца пабудова свету, як яе разумелі тагачасныя беларусы. І дуда, і дудар там прысутнічаюць і займаюць істотнае месца. Гэта ўнікальная з’ява ў Еўропе, бо ні ў воднай традыцыі дуда так не міфалагізаваная, як у Беларусі<ref>[http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html Беларускія архетыпы — дуда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100413075542/http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html |date=13 красавіка 2010 }} // Размова Анатоля Мяльгуя з Тодарам Кашкурэвічам — Kryuja centar etnakasmalogiji, [[2008]].</ref>. Дуда-«весялуха» мела шырокае выкарыстанне пры танцах, песнях, прыпеўках на сямейных і каляндарных святах, ігрышчах, кірмашах, а таксама ў ансамблі са скрыпкай ды цымбаламі. Апошнім зафіксаваным публічным выступам дудара лічыцца канцэрт на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Менску. Адбывалася гэта ўжо пасля вайны (1951 г.), а выступіў на ім 85-гадовы Язэп Гвозд з вёскі Турасполле на Вушаччыне. Зараз дуда зноў становіцца абявязковым інструментам народных ансамбляў. Над адраджэннем дуды з 1970-х гадоў і да нашага часу працавалі такія майстры, як [[Іван Іосіфавіч Лычкоўскі|Іван Лычкоўскі]], Аляксандр Жукоўскі, Уладзімір Гром, [[Вячаслаў Сцяпанавіч Пратасевіч|Вячаслаў Пратасевіч]], [[Уладзімір Якаўлевіч Пузыня|Уладзімір Пузыня]], Алесь Лось, Тодар Кашкурэвіч, [[Мар’ян Антонавіч Скрамблевіч|Мар’ян Скрамблевіч]], Віктар Кульпін, Аляксандр Сарнаўскі, Сяржук Вінаградаў, Алесь Жура, Уладзімір Бярбераў, Славамір Казак, Юрась Панкевіч, Дзяніс Сухі, Аляксандр Сурба, Сяргей Чубрык, [[Алесь Чумакоў]], Андрэй Шклёда і інш<ref name="Воранаў" />. == Гістарычныя сведчанні == [[Файл:Селянін грае на дудзе.jpg|thumb|150px|Дудар з вёскі Лынгмяны Свянцянскага павета Віленскай губерні.]] Найранейшым гістарычным сведчаннем існавання дудаў на тэрыторыі Беларусі можна было б лічыць выяву дудара ў складзе скамарохаў з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]] XII стагоддзя, які грае на безбурдоннай дудзе, кшталту польскай ''siersienki'', тыпе дуды, пашыраным па ўсёй сярэдневяковай [[Еўропа|Еўропе]] — аднак згаданая мініяцюра не можа быць цалкам імаверным сведчаннем праз адсутнасць інфармацыі аб паходжанні самога мастака (ён мог паходзіць і не з Беларусі), адсутнасць этнаграфічных фактаў пазнейшых [[час]]оў<ref name="DRUVIS" />. Літоўская этнакультуролаг Пране Дундулене (''Pranė Dundulienė''), спасылаючыся на пісьмовыя крыніцы, сцвярджае, што дудамі і песнямі народ сустракаў пераможныя войскі князя [[Альгерд]]а ў XIV—XV стагоддзях<ref name="DRUVIS"/>. У XVI—XVII стагоддзях А. Бецэнберг пісаў пра літоўскія дуды, якія мясцовы люд называў ''дудрагіне'' (''dūdraginė'').<ref name="DRUVIS"/> Пісьмовыя крыніцы XV—XVI стагоддзяў упершыню згадваюць [[музычны інструмент]], які называецца ''дуда'' («Аповесці пра трох каралёў-вешчуноў» у XV стагоддзі і «Аповесці пра Трыстана і Ізольду» XVI стагоддзя), у якіх мясцовыя перакладчыкі скарысталіся назвай ''дуда'' для перакладу на мясцовую мову назваў нейкіх музычных інструментаў, што адпавядаюць этнаграфічным рэаліям Блізкага Усходу і Заходняй Еўропы, з якімі перакладчыкі, хутчэй за ўсё, не былі знаёмы<ref name="DRUVIS"/>. У кнізе «Праўдзівы і грунтоўны аповед пра веру русаў, іх шлюбныя і пахавальныя абрады, побыт і адзенне…», выдадзенай у 1582 годзе ў Ростаку, лютэранскі пастыр [[Паўль Одэрборн]], апісваючы жыхароў з ваколіц Дзісенскага Паазер’я, піша:<blockquote>«У вытанчанай музыцы яны не дасведчаныя, зусім не граюць на струнных інструментах, дзеля забавы ў іх звычайна выкарыстоўваецца толькі дуда з мехам. На вяселлях і іншых пачостках вельмі часта водзяць карагоды пад гучнае плясканне ў далоні.» Апісваючы шлюбны абрад русінаў Падзвіння даследчык сцвярджае: «Сумеснае жыццё ў іх не прынята весці да таго часу, пакуль маладыя не будуць злучаны пад час публічнай урачыстасці. Для гэтага каля адзінаццатай гадзіны ночы маладых пад гукі лютняў і дудаў, пад святлом паходняў прыводзяць у храм<ref>http://www.belhistory.eu/pa%D1%9El-oderborn-pra%D1%9Edzivy-i-grunto%D1%9Eny-apoved-pra-veru-rusa%D1%9E/#ftn14</ref>.»</blockquote>У ''Слоўніку старажытнарускай мовы'' [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. Сразнеўскага]] ''дуда'' — знак крукавога пісьма, выява якога схематычна адпавядае тыпу аднабурдоннай дуды, накшталт польскай siersienki<ref name="DRUVIS"/>. Дакументы XVII стагоддзя (указ Віленскага сойму ад 1656 года) згадваюць:<blockquote>''Люди людные, которые службы не мають, и теж медведъники, '''''дудъники''''', скрипъки, трубачи и иншие в местех будучие музыки, и хто колвекъ не маючи певной службы…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Ой, повесю я дуду на зялёному на дубу,''<br /> ''Ніхай дуда грае, да ніхай маці чуе,''<br /> ''Да ніхай маці чуе мне вячэру готуе,''<br /> ''Вячэру з галушкамі, посцельку с подушкамі''.<br /> |- | style="text-align: left;" | Жніўная беларуская народная песня з Палесся (в.[[Вялікая Гаць]] Івацэвіцкі раён)<ref>''Беларуская народная песня'' [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/flsggz5jk8fr Ой, повешу я дуду], ''soundcloud.com''.</ref> |} У тагачасных судовых кнігах — у актавай кнізе полацкага [[гродскі суд|гродскага суда]] — гаворыцца:<blockquote>''…пан Бутько, выскочивши с пекарни свое зъ секирою, учинивши окрик, преречоного Алексанъдра Лешонъка обухом в руку левою понижей локтя подвакроть шкодливее ударыл… а другого Ивана Совостеенка, '''''Дудара''''', тою жъ секирою в хрибет оберучъ ударилъ, и кгды тотъ преречоный Иванъ от него уходил, а пан Бутько оного догонить не мог, тою жъ секирою за ним кинул, и кгды бы долетела, снать бы его и на смерть забил…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>У актавай кнізе пінскага гродскага суда ад 1699 года (скарга дудара на пінскага гандляра за тое, што ён зачараваў яго дуду):<blockquote>''…na…Chwedora dowodzili, ze iest takowey ze nauki oycowskiey, ktory przed wielo ludzmi w miasteczku Janowie, pod czas iarmarku, graiacemu na '''''dudzie dude''''' zamovił, ze grac przestała, az go tamten prosił y na głos kazdo rzecz zamawia''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>Адзінай даўняй ілюстрацыяй, дзе выяўленая дуда, між іншым, у якасці ваеннага інструмента ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XVI стагоддзі, ёсць малюнак [[Пруская хроніка|Прускай хронікі]], які паказвае ўезд караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў [[Гданьск|Данцыг]] (тып дуды, прадстаўлены на малюнку, верагодны для тутэйшай традыцыі, ён уяўляе сабой двухбурдонную дуду з бурдонамі, якія тырчаць угару і маюць рагаўні, жалейка, на жаль, заслоненая постаццю каня).<ref name="DRUVIS" /> [[Файл:Трупа Ігната Буйніцкага ў Спорцінг-Палацы ў Пецярбурзе, у 1912 годзе..jpg|міні|Трупа Ігната Буйніцкага пасля выступлення ў Спорцінг-Палацы ў 1912 годзе.]] З XVIII стагоддзя вядома пакуль адна фіксацыя дудаў, якая даецца ў тэксце камедыі 1787 года пад аўтарствам ксяндза К. Марашэўскага (легенда, падобная на камедыю, была зафіксавана на [[Браслаўскі раён|Браслаўшчыне]] ў больш познія часы недалёка ад [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар дамініканцаў (Валынцы)|кляштара ў Забелах]]<ref name="DRUVIS" />. У пачатку XX стагоддзя [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]] з Палівачоў на Глыбоччыне ўпершыню ў гісторыі вывеў беларускую дуду на тэатральную сцэну і зрабіў яе візітоўкай свайго тэатру. Пра скокі пад дуду пісалі на плакатах-анонсах трупы. Дудар [[Адам Шульга]] прымаў актыўны ўдзел у гастролях тэатра ў Вільні, Варшаве і Пецярбургу. Тады дуду ўпершыню пабачылі многія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі. Для Буйніцкага дуда не была проста адным з трох інструментаў у традыцыйнай капэлі, але сімвалам беларускай культуры ў цэлым, сінонімам беларускай даўніны і народнасці. У публікацыі «Нашай Нівы» з 1910 года (3 снежня, № 49) чытаем, што пасля заканчэння сімфанічнага канцэрта кампазітара і дырыжора Людаміра Міхала Рагоўскага ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі «яму былі дадзены на ўспамін…. ад арганізатараў беларускага тэатру — беларуская дуда»<ref>https://www.svaboda.org/a/27937897.html</ref>. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераяжджаў з Вільні ў Парыж, то пакінуў падораныя інструменты ў фондзе калекцыі Івана Луцкевіча, якія ў 1921 годзе сталіся часткай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музею ў Вільні]]. Пасля ліквідацыі музея ў 1944 годзе дуда трапіла ў фонд літоўскага музея, дзе захоўваецца па сённяшні дзень. Паходжанне дуды з беларускага музея пацвярджае надпіс на мяху дуды. Ігнат Буйніцкі зрабіў важкі ўнёсак у захаванне і развіццё традыцыі беларускай дуды<ref name="Воранаў"/>. У 1960-я гады быў створаны беларускі сцэнічны танец «Дударыкі», пры выкананні якога праяўляліся вынаходлівасць, дасціпнасць, здольнасць абудзіць у чалавечай душы ўзнёслыя пачуцці. Раней узору «Дударыкаў» быў створаны традыцыйны танец «Дудачка». == Канструкцыя дуды == '''Канструкцыя традыцыйнай дуды:''' :* Скураны [[мех]] (''пузыр'') — выкарыстоўваецца для ўтрымання пэўнага ціску, робяць са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі. :* Маленькая драўляная трубка (''соска'' , сапель) — выкарыстоўваецца для напаўнення паветрам меха. :* Ігравая трубка (перабор, ''[[жалейка]]'') — ігравая трубка з 7 адтулінамі для перабірання пальцамі і пішчыкам з адзінарным язычком, для выконвання найгрышаў і [[мелодыя|мелодый]]. :* Гук ([[бурдон]]ы, або некалькі бурдонаў) — трубка, або трубкі, якія маюць пішчык з адзінарным язычком з чароту, або гусінага, індычага, ці цяцерынага пяра. :* Рагавень (ражок) — дзве закручаныя пад градусам 180 драўляныя часткі, якія замацоўваюцца на пераборы і гуку для надання адмысловага тэмбру. Гэты элемент з’яўляецца распазнавальнай часткай беларускай, аднагукавай дуды. Толькі ў беларускай дудзе ражкі зробленыя выключна з дрэва і закручаныя пад адмысловым вуглом. Для вырабу ''меха'' выкарыстоўваюць скуру [[Каза|казы]], целяці, [[барсук]]а, [[сабака|сабакі]].<ref name="DRUVIS"/> Для вырабу ўсіх драўляных трубак выкарыстоўваюць клён, ясень, вярбу.<ref name="DRUVIS"/> <gallery perrow="5"> Файл:Sacharau z dudoju.jpeg|Беларускі этнограф С. Сахараў дэманструе беларускую дуду. Фота 1938 г. Файл:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Паштоўка «Дудар беларускі» (Расійская імперыя, [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фота Міхала Кусцінскага да 1904 года.<ref>[http://pawet.net/ns/2020/48/%E2%84%96_48_(1511).html]</ref> </gallery> == Тыпы беларускіх дудаў == [[Файл:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|thumb|250px|злева|Дуда-муцянка, сучасная рэканструкцыя]] * Асноўны, найбольш пашыраны тып на абшарах былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (паводле матэрыялаў XIX—XX стагоддзяў) — '''аднабурдонная дуда''', арэал якой абмяжоўваецца Віцебшчынай, поўначчу Міншчыны і Гродзеншчыны, захадам Смаленшчыны, Віленшчынай, а таксама Латгаліяй. Гэты тып інструменту складаецца з ''меху'', скроенага са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі ў форме, што нагадвае [[Гусі|гусь]] з доўгай шыйкай, у якую спераду ўстаўленая меладычная трубка з рагаўнём (''жалейка''), ззаду ў мех замацавана бурдонная трубка з рагаўнём (''гук''), у верхняй частцы меху замацаваная трубка для ўдзімання паветра (''сапель''). Усе трубкі — драўляныя, стружаныя ці точаныя на кружале з клёну, ясеню, вярбы і ўстаўленыя альбо непасрэдна ў мех, альбо праз умацаваныя ў мех драўляныя перахаднікі вальцовай ці шарападобнай формы. Часта трубкі і рагаўні аздабляліся літым у дрэва алавяным, алюмініевым або тыражным срэбным арнаментам, а таксама тыражнымі колцамі з медзі, алюмінію, жалеза. Пішчык звычайна рабіўся з чароту або з расшчэпленага гусінага ці йндычынага пяра<ref name="DRUVIS"/>. * '''Дуда'''-'''''муцянка''''' (мацянка, мыцьянка)<ref>[http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html Ліцвінская дуда Мацянка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304034643/http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html |date=4 сакавіка 2016 }}, ''belduda.com''</ref> (генетычна звязаным з папярэднім тыпам), апісаная [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманавым]] і М. Анімеле — у цэлым захоўвае такую ж самую канструкцыю, за выняткам таго, што замест аднаго бурдона ў тое самае месца размяшчаюцца тры, якія не маюць рагаўнёў. Гэты тып дудаў (паводле М. Анімеле) быў больш пашыраны ў асяроддзі беларусаў-каталікоў — а адзіны інструмент, які захаваўся да нашага часу, паходзіць з тэрыторыі Латгаліі (былы Люцынскі павет Віцебскай губерні, зараз гэта Лудзенскі раён, Латвія). Паводле Е. Раманава, даўжэйшы бурдон настройваецца ў актаву да ніжэйшага гука перабору, меншыя ж даюць квінту папярэдніх. Тып дзвюхбурдоннай дуды вядомы ў шэрагу апісанняў і ілюстрацыйных матэрыялаў і ўяўляе сабой крыху іншы тып канструкцыйнай пабудовы. ''Мех'' тут мае выгляд бурдзюка з тонкай шыйкай, куды мацуецца ''жалейка'', але, у адрозненне ад папярэдняга тыпу, не мае шыйкі ў задняй частцы для ўмацавання ''бурдонаў'' і ў цэлым нагадвае форму заходнееўрапейскіх, галандскіх ці нямецкіх інструментаў. Бурдоны звісаюць унізе і замацоўваюцца: :* у адзін перахаднік, умацаваны ў дольнай частцы меху; :* з аднаго месца, крыху вышэй ад ніжняй часткі меху; :* у пярэднія ножкі жывёлы, бліжэй да жалейкі; :* па абодва бакі меху, трохі вышэй ад яго ніжняй часткі. Такая дуда трымаецца пераважна перад сабой. Існуюць варыянты такіх дудаў як з рагаўнямі, гэтак і без іх. У дудах, якія не маюць рагаўнёў, канцы бурдонных і меладычных трубак маюць варонкападобныя пашырэнні.<ref name="DRUVIS"/> == Лепельская дуда з вёскі Верабкі == Беларуская дуда 1877 года захоўваецца ў [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепельскім краязнаўчым музеі]]. Адзначаюць выбітнае эстэтычнае аздабленне яе рагаўнёш, жалейкі, бурдонаў. Лепельская дуда канструкцыйна мае ''скураны мех'', ''жалейку з рагаўнём'' (з 7-ю адтулінамі на жалейцы і 2-мя адтулянамі на рагаўні жалейцы), ''соску'', ''адзін бурдон з рагаўнём''<ref>Старыя інструменты Беларусі // Дакументальная кінастужка. — ТАА «Реплимастер», Расійская Федэрацыя. — 2007.</ref>. == Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі == [[Файл:Глыбоцкая дуда.jpg|міні|Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі.]] [[Глыбоцкая дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] (гміна Празарокі) захоўваецца ў фондзе Нацыянальнага музея Літвы і датуецца 1849 годам (на 28 гадоў старэй за лепельскую). Дакладная копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам Сяргеем Чубрыкам захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. У глыбоцкай дуды мех пашыты са скуры барсука, поўсцю навонкі<ref>Глыбоцкі гісторыка-краязнаўчы музей: <nowiki>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki</nowiki></ref>. Глыбоцкая дуда лягла ў аснову міфу пра "Лабанорскую дуду" у Літве і на працягу гадоў выступала як адзіная ілюстрацыя такой дуды. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае ў якасці «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманы тэрмін праілюстраваны глыбоцкай дудой. У 1974 годзе амерыканскі даследчык Тэадор Г. Поднас змясціў выяву гэтага ўнікальнага інструмента ў сваім акадэмічным выданні ''"Bagpipes and Tunings"''. Гэта, верагодна, адзін з нямногіх выпадкаў, калі беларуская дуда была прадстаўленая ў заходняй навуковай публікацыі. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі "Музычныя інструменты народаў СССР" на пачцы запалак, з 1983 году (агулам 21 этыкетак, якія друкаваліся на пяці запалкавых фабрыках). == Этнавясковыя дудары == * [[Адам Шульга]] — дудар з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]] з [[Празарокі|Празарокаў]] (Глыбоцкі раён). Уваходзіў у склад традыцыйнай капэлы пры тэатры Ігната Буйніцкага у якой былі дудар, скрыпак і цымбаліст. * [[Пётр Бурэц]] — знакаміты дудар<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |title=Архіўная копія |access-date=9 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017023659/http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |archivedate=17 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref> з в. [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)]] * Мікола Караткевіч (1932 г.н.) — вучань Пятра Бурца і захавальнік памяці пра знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]] ([[Глыбоцкі раён]]). Магчыма апошні вясковы дудар. * Уладзімір Паўлавіч Забела (1928 г.н.) — дудар<ref>https://www.graj.by/35350/</ref> і арганізатар традыцыйных святаў з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]] ([[Глыбоцкі раён]]). * Гаўрыла Слаўчык — дудар з Гарадоцкага раёна. У 1931 годзе, ва ўзросце 95 гадоў, Гаўрыла Слаўчык быў быў запісаны на фанограф Яўгенам Гіпіусам і Зінаідай Эваль (Ленінград). Частка запісаў была апублікаваная Яўгенам Гіпіусам у 1941 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |title=Архіўная копія |access-date=5 снежня 2020 |archive-date=12 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412063741/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |url-status=dead }}</ref>. * Фёдар Іванавіч Стэсь (Хведар Квецька) — 1869 г.н., в. Церасполле (Полацкі раён) * Мікола Усцінаў — 1871 г.н., в. Бараўцы (Полацкі раён). * Сымон Шыхавец — в. [[Хаўхоліца]] (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з [[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|маладнякоўцамі]] — [[Ілары Барашка|Іларыем Барашкам]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзімірам Дубоўкам]] і [[Язэп Пушча|Язэпам Пушчам]]<ref>«[[Малады Араты (часопіс)|Малады Араты]]», 1925, № 7</ref>. * Нічыпар Шыхавец — в. Хаўхоліца (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з маладнякоўцамі — Іларыем Барашкам, Уладзімірам Дубоўкам і Язэпам Пушчам. * Фёдар Ціханавец (Хвёдар Ціхановіч) — в. Домжарыцы (Бягомльскі раён). * Падгорны - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Макарэенка - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Міхаіл Іванавіч Пугач — в. Старынкі (Ушацкі раён). * Язэп Гвозд — 85-гадовы Язэп Гвозд з Ушаччыны (вёска [[Турасполле]]) выступіў на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Мінску у 1951 годзе. Гэты выступ лічыцца апошнім публічным выкананнем на беларускай дудзе<ref>https://www.sb.by/articles/vozvrashchenie-zabytogo-simvola.html</ref> даадраджэнскага перыяду. * Максім Сурма — 1866 г.н. (паводле газеты Покліч, 1926 г.) або 1876 г.н. (паводле часопіса Маладняк, 1926) дудар вёскі Бацьвінікі. На дудзе граў з маленства. Удзельнік трупы [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]], сустрэты заснавальнікам тэатра падчас гастроляў на Барысаўшчыне, хутчэй за ўсё ў 1926 годзе. Дудару на час удзелу ў трупе было 70 гадоў<ref>[https://www.facebook.com/DudarskiRej/posts/2894805990804135 «''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў]</ref>. * І. Гвоздзеў — вёска Старое Сяло (каля Вучаш), калгаснік сельгасарцелі імя Красіна. І. Гвоздзеў ва ўзросце 88 гадоў выступаў разам або ў межах адной праграмы з 5-гадовым цымбалістам Юрам Мураўёвым з Віцебска, 6-гадовым Дзімам Казанскім з Суражскага раёна і 85-гадовым А. Мураўёвым флейцістам з Суражчыны. Перыяд імавернай дзейнасці 1944—1956<ref>А. У. Русецкага і Ю. А. Русецкага «Мастацкая культура Віцебшчыны (Паазер’е, Падзвінне, Верхняе Падняпроў’е): на шляху да новых творчых здабыткаў (1944—1991)»</ref>. == Прынцып і манера грання == [[Файл:Дудар на Купальлі ў Бабры..jpg|200px|thumb|[[Купалле]] ў беларускай вёсцы]] Падчас грання дудар трымаў дуду альбо гарызантальна пад пахай, альбо вертыкальна перад сабой. У час ігры дудар націскае левым локцем на мех, паветра паступае ў жалейку і бурдон (бурдоны) і прымушае вібрыраваць язычкі, што знаходзяцца ў сярэдзіне трубак — гэта выклікае моцнае і рэзкае гучанне. У Беларусі вылучаюцца дзве манеры грання: :* ''закрытая манера (традыцыйная)'' :* ''адкрытая манера (агульнасярэднявечная)'' == Беларуская дуда ў мастацтве і літаратуры == Беларускай дудзе прысвечаны шэраг мастацкіх твораў. Беларускія мастакі, пісьменнікі, разбяры, і іншыя майстры бачылі ў дудзе моцны мастацкі вобраз. Постаць беларускага дудара сустракаецца практычна ва ўсіх відах прыкладнога мастацтва: маляваныя дываны, саломка, разьба па дрэву, і многія іншыя. Найстарэйшымі прыкладамі выкарыстання вобразу дудара з’яўляюцца працы мастака Міхася Філіповіча, з 1930-ых гадоў. == Сучасны стан == У XXI стагоддзі дударскі рух у Беларусі карыстаецца надзвычайнай папулярнасцю, паступова з’яўляюцца новыя музычныя гурты, якія выкарыстоўваюць дуды ў сваёй творчасці. Некаторыя беларускія гурты і артысты, якія выкарыстоўваюць у сваёй творчасці дуды (у тым ліку і замежнай традыцыі): <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Ceilidh Ceol]] * [[Cornu Copia]] * [[Dzivasil]] * [[Essa|ESSA]] * [[Galiarda]] * [[Irdorath]]<ref>[http://irdorath.by/ Афіцыйная старонка гурту Irdorath] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120807084546/http://irdorath.by/ |date=7 жніўня 2012 }}.</ref> * [[Litvintroll]]<ref>[http://litvintroll.com/index.cgi?pg=index&ln=by/ Афіцыйная старонка гурту Litvintroll]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Osimira]]<ref>[https://myspace.com/osimira/ Афіцыйная старонка гурту Osimira].</ref> * [[RR]] * [[Aqua Profunda]] * [[Testamentum Terrae]]<ref>[http://www.testamentum.net/ Афіцыйная старонка гурту Testamentum Terrae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130722002917/http://testamentum.net/ |date=22 ліпеня 2013 }}.</ref> * [[Tylos Labanoro]] * [[Pawa|PAWA]]<ref>[http://www.PAWA.by/ Афіцыйная старонка гурту PAWA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430210335/http://pawa.by/ |date=30 красавіка 2016 }}.</ref> * [[Znich]]<ref>[https://myspace.com/znich/ Афіцыйная старонка гурту Znich].</ref> * [[Ветах, гурт|Ветах]]<ref>[http://vietah.narod.ru/ Афіцыйная старонка гурту Ветах].</ref> * [[Віталь Воранаў]]<ref>{{Cite web|url=https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|title=Віталь Воранаў - папулярызатар беларускай дуды|last=Комінч|first=Ганна|date=2019-07-30|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719142411/https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|archivedate=2020-07-19|url-status=live|accessdate=2020-07-19}}</ref> * Капэла Рэй<ref>https://kapelarej.bandcamp.com/album/poudzien-i-pounacz</ref> * [[Кашлаты Вох]]<ref>[http://kashlatyvoh.ucoz.net/ Афіцыйная старонка гурту Кашлаты Вох].</ref> * [[Келіх Кола]] * [[Кудмень]] * [[Ліцвінскі хмель]] * [[Літы Талер]][[Lity Taler]] * [[Млын Сонца]] * [[Молат, гурт|Молат]] * [[Рада]] * [[Рарог]] * [[Расалія]] * [[СтараЛітва]] * [[Стары Ольса]]<ref>[http://staryolsa.com/ Афіцыйная старонка гурту Стары Ольса]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Тутэйшая шляхта]] * [[Тутэйшыя, гурт|Тутэйшыя]] * [[Яварына]] * [[Ягорава гара]] * [[Dzieciuki]] * [[Osterweg]] * [[Dzivia]] * [[Wartha]] </div> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://community.livejournal.com/dudarstva «Усё пра дуды і дудароў тутэйшых» — Беларуская дударская суполка] * [http://dudar.info Дударскі фестываль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804175842/http://dudar.info/ |date=4 жніўня 2016 }} * [https://www.facebook.com/DudarskiRej Суполка «Дударская Глыбоччына»] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=39EA98188F3BAA3D Беларускія дуды і дудары на YouTube] * [http://www.belduda.com Старонка Майстра Юрася Панкевіча] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Духавыя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Беларускія дуды| ]] rqs060u18t1cwdt3hg7fibxr1ncimml 5175505 5175500 2026-08-04T16:54:48Z Цімох 101134 /* Дуда ва Усходняй Еўропе */ Скарочана частка пра Глыбоцкую дуду, паколькі ёй прысвечаны асобны артыкул; пакінута толькі згадка пра выкарыстанне інструмента з Верацеяў у якасці ілюстрацыі «Labanoro dūda». Удакладнена, што назва не пацверджана дакументамі пра асобны гістарычны лабанорскі тып або бесперапынную мясцовую традыцыю. 5175505 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дуда (значэнні)}} [[Файл:Беларускі дудар.jpg|міні|«Беларускі дудар». Майстар Алесь Шаціла. Бронза, камень. 2022 г.]] [[Файл:Duda lepelskaga typa.jpg|thumb|Традыцыйная аднабурдонная беларуская дуда (2009 год)]] '''Дуда́''', народныя назвы ''перагудніца, сопль,'' ''дудуха<ref>[[:s:Таўтолёгія|''Вацлаў Ластоўскі''. Слоўнік таўталёгіяў]]</ref>, дудынька, дудулька, дудуська, дудуленька, дудусенька'', ''весялуха'', ''ігруння'', ''гудуха'' — беларускі традыцыйны архаічны [[духавы музычны інструмент]], быў распаўсюджаны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], у першую чаргу на [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’і]], датрываў да XX стагоддзя. Падобны канструкцыйны тып дуды вядомы на тэрыторыі цяперашніх Літвы і Латвіі, Польшчы і Расеі, на даўнейшых этнаграфічных тэрыторыях рассялення беларусаў. Сёння дударская традыцыя адноўлена і развіваецца. У традыцыйнай культуры беларусаў дуда — [[Касмалогія|касмалагічны]], [[рытуал]]ьны, актыўны, мужчынскі інструмент<ref name="DRUVIS">[https://ethno.by/artykuly/2337861035 Літоўская дуда. Інструмент-міф] / [[Тодар Кашкурэвіч]] // [[DRUVIS]] : альманах Цэнтра этнакасмалогіі KRYŬJA. – 2008. – № 2. – С. 101–112.</ref>. У траўні 2023 года культура беларускай дуды прызнана аб’ектам гісторыка-культурнай спадчыны і ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь]]. == Арэал дуды ў свеце == Дуда як музычны інструмент быў адзін з найбольш папулярных на тэрыторыі Еўразіі і Паўночнай Афрыкі. Дуда вядомая ў Індыі, Іране, сярод арабскіх народаў у паўднёва-заходняй Азіі, у Тунісе, па ўсёй Еўропе, сярод каўказскіх народаў і на Паволжы (у фінскамоўных народаў мары, мардва, чувашы). У пісаных крыніцах упершыню з дакладнасцю гэты інструмент згадваецца ў І ст. н.э. у рымскага гісторыка [[Светоній|Светонія]]. Рымляне або арабы пазней прынеслі гэты інструмент у Паўночную Афрыку. У раннім Сярэднявеччы дуда пашырылася па Паўднёвай, Заходняй і Сярэдняй Еўропе, а пазней дайшла і да поўначы і ўсходу Еўропы. Ад Сярэднявечча найчасцей дуда выкарыстоўвалася як народны і вайсковы музычны інструмент. Ад ХІІІ стагоддзя дуда робіцца інструментам падарожных трубадураў і мінезінгераў, пазней пранікае ў каралеўскія двары і ў свабодныя гарады Еўропы. У XVII ст. дуда замацоўваецца і ў прафесійнай музыцы, калі французскія арыстакраты палюбляюць вясковы стыль. Тады ж дуда ўдасканальваецца: каб у мех не трэба было праз «соску» дзьмуць увесь час, прыдумляюцца прылады, з дапамогай якіх мех напампоўваўся паветрам не ротавым спосабам. Як вайсковы інструмент дуда найдаўжэй, бадай ажно да цяпер, выкарыстоўвалася ў Ірлындыі і Шатландыі<ref>Rūta Žarskienė. Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva // Tautosakos darbai XLII, 2011 194—222. C. 194—196.</ref>. == Гіпотэза пра «стадыі развіцця» і праблема атрыбуцыі == У літоўскай этнамузыкалагічнай літаратуры паходжанне дуды часам тлумачыцца праз агульную эвалюцыйную схему: ад дудачкі, злучанай з жывёльным пухіром, праз інструмент са скураным мехам без асобнага бурдона да класічнай дуды з адным або некалькімі бурдонамі. Такая схема грунтуецца пераважна на параўнанні інструментаў розных народаў Еўропы, Азіі і Паволжа, але сама па сабе не пацвярджае існавання бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў.<ref name="Zarskiene">Rūta Žarskienė. [https://www.llti.lt/failai/14_Zarskienes%281%29.pdf Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva] // Tautosakos darbai. T. XLII. Vilnius, 2011. P. 194—222.</ref> У якасці найбольш архаічнага літоўскага прыкладу прыводзіцца адзінкавая этнаграфічная згадка з ваколіц Дусетаў на поўначы Аўкштайціі пра дудачку, злучаную з пухіром. Аднак такі інструмент не тоесны класічнай дудзе са скураным мехам і бурдонам. Падобныя канструкцыі маглі незалежна ўзнікаць у розных народаў як спосаб назапашвання паветра для дудачкі. Іх параўнанне з інструментамі марыйцаў, мардвы, чувашаў або водзі не даказвае ані паходжання ад іх літоўскай дуды, ані існавання ў Літве асобнай мясцовай лініі яе развіцця. Не з’яўляецца доказам дударскай традыцыі і распаўсюджанне ў Аўкштайціі іншых архаічных музычных з’яў — шматгалосых спеваў [[сутарцінес]] і ансамбляў дудачак [[скудучай]]. Сумесная геаграфічная лакалізацыя розных музычных архаізмаў не сведчыць пра іх генетычную сувязь з дудой. Пераход ад дудачкі з пухіром да класічнай дуды ў літоўскім матэрыяле дакументальна не прасочваецца. Сцвярджэнні пра пашырэнне дуды «па ўсёй Літве» часта грунтуюцца на пісьмовых крыніцах, у якіх назва «Літва» абазначала не этнічную літоўскую тэрыторыю, а землі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], пазнейшыя адміністрацыйныя адзінкі або шырокую гістарычную вобласць. Таму згадка дуды «ў Літве» не можа аўтаматычна лічыцца сведчаннем яе бытавання менавіта сярод літоўскамоўнага насельніцтва. Важнае размежаванне пакінуў літоўскі і жмудскі этнограф [[Людвік Адам Юцэвіч]]. У кнізе «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў і нораваў» ([[1846]]) ён падзяліў інструменты літоўскіх сялян на перанятыя ад іншых народаў і ўласна народныя. Дуды няма ні ў адным з гэтых пералікаў. Яна з’яўляецца толькі ў наступным абзацы, які пачынаецца словамі «''Zbliżając się ku granicom Białorusi''» («Набліжаючыся да межаў Беларусі»). Названую ім «''Ruska Duda''» Юцэвіч лакалізаваў у Завілейскім (Свянцянскім) і Ашмянскім паветах ды Гродзенскай губерні, а яе напеў звязаў з песняй, вядомай у Мінскай губерні.<ref name="Jucewicz">Ludwik z Pokiewia [Ludwik Adam Jucewicz]. [https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/49325/file/scans/DEFAULT/OCR_rezultaty/100000300067_A_v1_200dpi_q60.pdf Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona]. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza Księgarza Wileńskiego, w Drukarni M. Romma, 1846. S. 199—201.</ref> Сведчанне Юцэвіча асабліва істотнае, бо паходзіць з сярэдзіны XIX стагоддзя — часу жывога бытавання дударскай культуры. Аўтар быў знаўцам літоўскай мовы, збіральнікам літоўскага фальклору і адным з піянераў літоўскага нацыянальнага адраджэння, таму не быў зацікаўлены ў штучным памяншэнні абсягу літоўскай народнай культуры. Тым не менш ён не лічыў дуду літоўскім народным інструментам і звязваў яе з беларускім этнаграфічным памежжам. Асноўная канцэнтрацыя позніх сведчанняў пра дудароў і захаваных інструментаў знаходзіцца ў Паазер’і і Падзвінні: на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму знаходжанне асобных інструментаў на тэрыторыі сучаснай Літвы не вызначае іх этнічнай прыналежнасці ў XIX — пачатку XX стагоддзя. Такім чынам, параўнальная схема «стадый развіцця» не дае падстаў выводзіць класічную дуду з літоўскай музычнай архаікі. Наяўныя этнаграфічныя звесткі не пацвярджаюць існавання асобнай бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў. Наадварот, найбольш дакладнае сведчанне сярэдзіны XIX стагоддзя адносіць дуду да беларускага этнаграфічнага арэала. Таму назвы «літоўская дуда» і «беларуска-літоўская дуда» патрабуюць асобнага навуковага абгрунтавання і не могуць выводзіцца толькі з сучаснай дзяржаўнай прыналежнасці тэрыторый, на якіх былі знойдзены інструменты. === Назва «Labanoro dūda» === У літоўскай літаратуры і музейнай практыцы для дуды ўсходнееўрапейскага тыпу ўжываецца назва ''Labanoro dūda'' («лабанорская дуда»), утвораная ад назвы [[Лабанорская пушча|Лабанорскай пушчы]]. Аднак надзейных гістарычных крыніц, якія пацвярджалі б існаванне ў ваколіцах Лабанора асобнага мясцовага тыпу дуды або бесперапыннай дударскай традыцыі, не выяўлена. Не вядомыя ні захаваныя старадаўнія дуды з дакументальна пацверджаным лабанорскім паходжаннем, ні імёны мясцовых майстроў і дудароў, ні характэрны для гэтай мясцовасці рэпертуар. Агульныя згадкі пра дуды ў гістарычнай Літве або на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага не могуць самі па сабе служыць доказам існавання менавіта лабанорскай традыцыі. Паняцце «Літва» ў такіх крыніцах часта мела дзяржаўна-палітычнае, а не сучаснае этнічнае значэнне. Таму гэтыя сведчанні неабходна суадносіць з канкрэтнай геаграфіяй, паходжаннем інструментаў і этнаграфічным складам насельніцтва. Назва ''Labanoro dūda'' замацавалася ў літоўскай інструментазнаўчай літаратуры адносна позна. У класіфікацыі літоўскіх народных інструментаў [[Юозас Жылявіч|Юозаса Жылявіча]] 1927 года яна яшчэ не фігуравала, але з’явілася ў пазнейшых працах даследчыка. У савецкіх даведачных і ілюстраваных выданнях назву пачалі прадстаўляць як абазначэнне літоўскага народнага інструмента, не заўсёды адрозніваючы месца музейнага захоўвання ад сапраўднага месца паходжання экспаната.<ref>Romualdas Apanavičius. [https://www.llti.lt/failai/20_Sukaktys_Apanaviciaus.pdf Profesorius Juozas Žilevičius ir lietuvių etninė instrumentologija].</ref> Найбольш паказальны прыклад такой атрыбуцыі — [[Глыбоцкая дуда]] 1849 года з вёскі Верацеі Дзісенскага павета. Нягледзячы на дакладны надпіс з месцам яе паходжання, у савецкіх і літоўскіх выданнях гэты беларускі інструмент падаваўся як ''Labanoro dūda'' і выкарыстоўваўся для ілюстравання нібыта літоўскага тыпу дуды.<ref>Атлас музыкальных инструментов народов СССР / К. А. Вертков, Г. И. Благодатов, Э. Э. Язовицкая. 2-е изд. Москва: Музыка, 1975.</ref> Падрабязней гісторыя і паходжанне інструмента разгледжаны ў асобным артыкуле. Сучаснае адраджэнне дуды ў Літве таксама не з’яўляецца непасрэдным працягам дакументальна засведчанай лабанорскай традыцыі. Адзін з яго ўдзельнікаў Гвідас Ковера паведамляў, што сваю першую дуду набыў у 1999 годзе ў беларускага майстра [[Тодар Кашкурэвіч|Тодара Кашкурэвіча]], а цікавасць да назвы ''Labanoro dūda'' узнікла, між іншым, на падставе вуснага аповеду пра святара, які нібыта граў на дудзе каля Лабанора ў 1970-я гады.<ref>Gvidas Kovera. [https://www.bagpipesociety.org.uk/articles/2018/chanter/autumn/bagpipes-in-lithuania/ Bagpipes in Lithuania] // Chanter. The Bagpipe Society, 2018.</ref> Гэтыя звесткі сведчаць пра сучасную рэканструкцыю і папулярызацыю інструмента, але не пацвярджаюць існавання асобнага гістарычнага лабанорскага тыпу. Такім чынам, ''Labanoro dūda'' карэктней разглядаць як познюю рэгіянальную і рэканструктарскую назву, а не як навукова даказаны старажытны тып літоўскай дуды. Яе выкарыстанне ў дачыненні да інструментаў беларускага паходжання, у тым ліку да дуды з Верацеяў, не змяняе іх дакументальна засведчанай этнаграфічнай і геаграфічнай атрыбуцыі. == Тыпы дуды на тэрыторыі Беларусі == [[Файл:Музычны музей. Дуда.JPG|thumb|Дуда ў [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]]] На тэрыторыі Беларусі вядомыя чатыры тыпы гэтага інструмента:<ref name="DRUVIS" /> :* Дуда — дуда з адным «гукам». Найбольш пашыраны тып беларускіх дудаў. :* Мацянка (муцянка) — так званая «дасканалая» дуда (з некалькімі «гукамі»). Захаваўся толькі адзін інструмент. Дуда была пашыраная сярод каталіцкага насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |title=Архіўная копія |access-date=14 лістапада 2020 |archive-date=17 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817012208/http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref>. :* Двухбурдонная дуда з гукамі-самародкамі. :* Дуда з вялікім цэльным мехам-панчохай. Сцвярджаецца пра існаванне дуды на этнаграфічнай тэрыторыі беларусаў, а таксама літоўцаў і латышоў, з глыбокай старажытнасці, але гістарычныя сведчанні паказваюць час не раней за XIV стагоддзе. Уключанасць дуды ў архаічныя касмалагічныя схемы дазваляе адсунуць час узнікнення дуды ў Беларусі ў самую раннюю эпоху.<ref name="DRUVIS"/> Больш за ўсё інфармацыі і матэрыялаў захавалася пра аднагукавую канструкцыю дуды і пра канструкцыю дуды-мацянкі. Дудары сустракаюцца ў шматлікіх народных паданнях, творах беларускіх аўтараў XIX і XX стагоддзяў, такіх як [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Адам Міцкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] і інш. Дуду даследвалі [[Мікалай Анімеле]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Мікалай Прывалаў]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Ніна Назіна]], [[Зміцер Сасноўскі]], Вячаслаў Калацэй, Аляксандр Сурба<ref name="Воранаў">«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. [[Файл:Карта культуры беларускай дуды.jpg|міні|Культура беларускай дуды ў межах этнаграфічнага рассялення беларусаў на пачатку 20 ст. на карце Карскага<ref name="Воранаў"/>.]] == Дуда ў народнай культуры == [[Файл:Biarezań. Бярэзань (1919).jpg|250px|міні|Дудар з [[Беразіно|Беразіна]]. 1919]] Да канца XIX стагоддзя дуда была адным з асноўных інструментаў народнага музычнага побыту [[Беларусы|беларусаў]]. Згодна з Т. Кашкурэвічам, дуда мела найвышэйшы сакральны статус як рэч, зробленая з ахвярнай жывёлы. Як у беларусаў, так і ў суседніх літоўцаў, дуда выкарыстоўвалася ў абрадах, звязаных з асноўнымі момантамі жыцця чалавека. Абавязковым была прысутнасць дудара на хрэсьбінах (рытуальнае нараджэнне), на вяселлі (рытуальнае пераўвасабленне ў статус дарослага, сталага чалавека) і, магчыма, на пахаванні (рытуале пераходу чалавека ў іншы свет). Пра сакральны статус інструмента сведчаць касмаганічныя дударскія тэксты, у якіх у пэўных сімвалах апісваецца пабудова свету, як яе разумелі тагачасныя беларусы. І дуда, і дудар там прысутнічаюць і займаюць істотнае месца. Гэта ўнікальная з’ява ў Еўропе, бо ні ў воднай традыцыі дуда так не міфалагізаваная, як у Беларусі<ref>[http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html Беларускія архетыпы — дуда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100413075542/http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html |date=13 красавіка 2010 }} // Размова Анатоля Мяльгуя з Тодарам Кашкурэвічам — Kryuja centar etnakasmalogiji, [[2008]].</ref>. Дуда-«весялуха» мела шырокае выкарыстанне пры танцах, песнях, прыпеўках на сямейных і каляндарных святах, ігрышчах, кірмашах, а таксама ў ансамблі са скрыпкай ды цымбаламі. Апошнім зафіксаваным публічным выступам дудара лічыцца канцэрт на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Менску. Адбывалася гэта ўжо пасля вайны (1951 г.), а выступіў на ім 85-гадовы Язэп Гвозд з вёскі Турасполле на Вушаччыне. Зараз дуда зноў становіцца абявязковым інструментам народных ансамбляў. Над адраджэннем дуды з 1970-х гадоў і да нашага часу працавалі такія майстры, як [[Іван Іосіфавіч Лычкоўскі|Іван Лычкоўскі]], Аляксандр Жукоўскі, Уладзімір Гром, [[Вячаслаў Сцяпанавіч Пратасевіч|Вячаслаў Пратасевіч]], [[Уладзімір Якаўлевіч Пузыня|Уладзімір Пузыня]], Алесь Лось, Тодар Кашкурэвіч, [[Мар’ян Антонавіч Скрамблевіч|Мар’ян Скрамблевіч]], Віктар Кульпін, Аляксандр Сарнаўскі, Сяржук Вінаградаў, Алесь Жура, Уладзімір Бярбераў, Славамір Казак, Юрась Панкевіч, Дзяніс Сухі, Аляксандр Сурба, Сяргей Чубрык, [[Алесь Чумакоў]], Андрэй Шклёда і інш<ref name="Воранаў" />. == Гістарычныя сведчанні == [[Файл:Селянін грае на дудзе.jpg|thumb|150px|Дудар з вёскі Лынгмяны Свянцянскага павета Віленскай губерні.]] Найранейшым гістарычным сведчаннем існавання дудаў на тэрыторыі Беларусі можна было б лічыць выяву дудара ў складзе скамарохаў з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]] XII стагоддзя, які грае на безбурдоннай дудзе, кшталту польскай ''siersienki'', тыпе дуды, пашыраным па ўсёй сярэдневяковай [[Еўропа|Еўропе]] — аднак згаданая мініяцюра не можа быць цалкам імаверным сведчаннем праз адсутнасць інфармацыі аб паходжанні самога мастака (ён мог паходзіць і не з Беларусі), адсутнасць этнаграфічных фактаў пазнейшых [[час]]оў<ref name="DRUVIS" />. Літоўская этнакультуролаг Пране Дундулене (''Pranė Dundulienė''), спасылаючыся на пісьмовыя крыніцы, сцвярджае, што дудамі і песнямі народ сустракаў пераможныя войскі князя [[Альгерд]]а ў XIV—XV стагоддзях<ref name="DRUVIS"/>. У XVI—XVII стагоддзях А. Бецэнберг пісаў пра літоўскія дуды, якія мясцовы люд называў ''дудрагіне'' (''dūdraginė'').<ref name="DRUVIS"/> Пісьмовыя крыніцы XV—XVI стагоддзяў упершыню згадваюць [[музычны інструмент]], які называецца ''дуда'' («Аповесці пра трох каралёў-вешчуноў» у XV стагоддзі і «Аповесці пра Трыстана і Ізольду» XVI стагоддзя), у якіх мясцовыя перакладчыкі скарысталіся назвай ''дуда'' для перакладу на мясцовую мову назваў нейкіх музычных інструментаў, што адпавядаюць этнаграфічным рэаліям Блізкага Усходу і Заходняй Еўропы, з якімі перакладчыкі, хутчэй за ўсё, не былі знаёмы<ref name="DRUVIS"/>. У кнізе «Праўдзівы і грунтоўны аповед пра веру русаў, іх шлюбныя і пахавальныя абрады, побыт і адзенне…», выдадзенай у 1582 годзе ў Ростаку, лютэранскі пастыр [[Паўль Одэрборн]], апісваючы жыхароў з ваколіц Дзісенскага Паазер’я, піша:<blockquote>«У вытанчанай музыцы яны не дасведчаныя, зусім не граюць на струнных інструментах, дзеля забавы ў іх звычайна выкарыстоўваецца толькі дуда з мехам. На вяселлях і іншых пачостках вельмі часта водзяць карагоды пад гучнае плясканне ў далоні.» Апісваючы шлюбны абрад русінаў Падзвіння даследчык сцвярджае: «Сумеснае жыццё ў іх не прынята весці да таго часу, пакуль маладыя не будуць злучаны пад час публічнай урачыстасці. Для гэтага каля адзінаццатай гадзіны ночы маладых пад гукі лютняў і дудаў, пад святлом паходняў прыводзяць у храм<ref>http://www.belhistory.eu/pa%D1%9El-oderborn-pra%D1%9Edzivy-i-grunto%D1%9Eny-apoved-pra-veru-rusa%D1%9E/#ftn14</ref>.»</blockquote>У ''Слоўніку старажытнарускай мовы'' [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. Сразнеўскага]] ''дуда'' — знак крукавога пісьма, выява якога схематычна адпавядае тыпу аднабурдоннай дуды, накшталт польскай siersienki<ref name="DRUVIS"/>. Дакументы XVII стагоддзя (указ Віленскага сойму ад 1656 года) згадваюць:<blockquote>''Люди людные, которые службы не мають, и теж медведъники, '''''дудъники''''', скрипъки, трубачи и иншие в местех будучие музыки, и хто колвекъ не маючи певной службы…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Ой, повесю я дуду на зялёному на дубу,''<br /> ''Ніхай дуда грае, да ніхай маці чуе,''<br /> ''Да ніхай маці чуе мне вячэру готуе,''<br /> ''Вячэру з галушкамі, посцельку с подушкамі''.<br /> |- | style="text-align: left;" | Жніўная беларуская народная песня з Палесся (в.[[Вялікая Гаць]] Івацэвіцкі раён)<ref>''Беларуская народная песня'' [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/flsggz5jk8fr Ой, повешу я дуду], ''soundcloud.com''.</ref> |} У тагачасных судовых кнігах — у актавай кнізе полацкага [[гродскі суд|гродскага суда]] — гаворыцца:<blockquote>''…пан Бутько, выскочивши с пекарни свое зъ секирою, учинивши окрик, преречоного Алексанъдра Лешонъка обухом в руку левою понижей локтя подвакроть шкодливее ударыл… а другого Ивана Совостеенка, '''''Дудара''''', тою жъ секирою в хрибет оберучъ ударилъ, и кгды тотъ преречоный Иванъ от него уходил, а пан Бутько оного догонить не мог, тою жъ секирою за ним кинул, и кгды бы долетела, снать бы его и на смерть забил…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>У актавай кнізе пінскага гродскага суда ад 1699 года (скарга дудара на пінскага гандляра за тое, што ён зачараваў яго дуду):<blockquote>''…na…Chwedora dowodzili, ze iest takowey ze nauki oycowskiey, ktory przed wielo ludzmi w miasteczku Janowie, pod czas iarmarku, graiacemu na '''''dudzie dude''''' zamovił, ze grac przestała, az go tamten prosił y na głos kazdo rzecz zamawia''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>Адзінай даўняй ілюстрацыяй, дзе выяўленая дуда, між іншым, у якасці ваеннага інструмента ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XVI стагоддзі, ёсць малюнак [[Пруская хроніка|Прускай хронікі]], які паказвае ўезд караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў [[Гданьск|Данцыг]] (тып дуды, прадстаўлены на малюнку, верагодны для тутэйшай традыцыі, ён уяўляе сабой двухбурдонную дуду з бурдонамі, якія тырчаць угару і маюць рагаўні, жалейка, на жаль, заслоненая постаццю каня).<ref name="DRUVIS" /> [[Файл:Трупа Ігната Буйніцкага ў Спорцінг-Палацы ў Пецярбурзе, у 1912 годзе..jpg|міні|Трупа Ігната Буйніцкага пасля выступлення ў Спорцінг-Палацы ў 1912 годзе.]] З XVIII стагоддзя вядома пакуль адна фіксацыя дудаў, якая даецца ў тэксце камедыі 1787 года пад аўтарствам ксяндза К. Марашэўскага (легенда, падобная на камедыю, была зафіксавана на [[Браслаўскі раён|Браслаўшчыне]] ў больш познія часы недалёка ад [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар дамініканцаў (Валынцы)|кляштара ў Забелах]]<ref name="DRUVIS" />. У пачатку XX стагоддзя [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]] з Палівачоў на Глыбоччыне ўпершыню ў гісторыі вывеў беларускую дуду на тэатральную сцэну і зрабіў яе візітоўкай свайго тэатру. Пра скокі пад дуду пісалі на плакатах-анонсах трупы. Дудар [[Адам Шульга]] прымаў актыўны ўдзел у гастролях тэатра ў Вільні, Варшаве і Пецярбургу. Тады дуду ўпершыню пабачылі многія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі. Для Буйніцкага дуда не была проста адным з трох інструментаў у традыцыйнай капэлі, але сімвалам беларускай культуры ў цэлым, сінонімам беларускай даўніны і народнасці. У публікацыі «Нашай Нівы» з 1910 года (3 снежня, № 49) чытаем, што пасля заканчэння сімфанічнага канцэрта кампазітара і дырыжора Людаміра Міхала Рагоўскага ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі «яму былі дадзены на ўспамін…. ад арганізатараў беларускага тэатру — беларуская дуда»<ref>https://www.svaboda.org/a/27937897.html</ref>. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераяжджаў з Вільні ў Парыж, то пакінуў падораныя інструменты ў фондзе калекцыі Івана Луцкевіча, якія ў 1921 годзе сталіся часткай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музею ў Вільні]]. Пасля ліквідацыі музея ў 1944 годзе дуда трапіла ў фонд літоўскага музея, дзе захоўваецца па сённяшні дзень. Паходжанне дуды з беларускага музея пацвярджае надпіс на мяху дуды. Ігнат Буйніцкі зрабіў важкі ўнёсак у захаванне і развіццё традыцыі беларускай дуды<ref name="Воранаў"/>. У 1960-я гады быў створаны беларускі сцэнічны танец «Дударыкі», пры выкананні якога праяўляліся вынаходлівасць, дасціпнасць, здольнасць абудзіць у чалавечай душы ўзнёслыя пачуцці. Раней узору «Дударыкаў» быў створаны традыцыйны танец «Дудачка». == Канструкцыя дуды == '''Канструкцыя традыцыйнай дуды:''' :* Скураны [[мех]] (''пузыр'') — выкарыстоўваецца для ўтрымання пэўнага ціску, робяць са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі. :* Маленькая драўляная трубка (''соска'' , сапель) — выкарыстоўваецца для напаўнення паветрам меха. :* Ігравая трубка (перабор, ''[[жалейка]]'') — ігравая трубка з 7 адтулінамі для перабірання пальцамі і пішчыкам з адзінарным язычком, для выконвання найгрышаў і [[мелодыя|мелодый]]. :* Гук ([[бурдон]]ы, або некалькі бурдонаў) — трубка, або трубкі, якія маюць пішчык з адзінарным язычком з чароту, або гусінага, індычага, ці цяцерынага пяра. :* Рагавень (ражок) — дзве закручаныя пад градусам 180 драўляныя часткі, якія замацоўваюцца на пераборы і гуку для надання адмысловага тэмбру. Гэты элемент з’яўляецца распазнавальнай часткай беларускай, аднагукавай дуды. Толькі ў беларускай дудзе ражкі зробленыя выключна з дрэва і закручаныя пад адмысловым вуглом. Для вырабу ''меха'' выкарыстоўваюць скуру [[Каза|казы]], целяці, [[барсук]]а, [[сабака|сабакі]].<ref name="DRUVIS"/> Для вырабу ўсіх драўляных трубак выкарыстоўваюць клён, ясень, вярбу.<ref name="DRUVIS"/> <gallery perrow="5"> Файл:Sacharau z dudoju.jpeg|Беларускі этнограф С. Сахараў дэманструе беларускую дуду. Фота 1938 г. Файл:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Паштоўка «Дудар беларускі» (Расійская імперыя, [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фота Міхала Кусцінскага да 1904 года.<ref>[http://pawet.net/ns/2020/48/%E2%84%96_48_(1511).html]</ref> </gallery> == Тыпы беларускіх дудаў == [[Файл:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|thumb|250px|злева|Дуда-муцянка, сучасная рэканструкцыя]] * Асноўны, найбольш пашыраны тып на абшарах былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (паводле матэрыялаў XIX—XX стагоддзяў) — '''аднабурдонная дуда''', арэал якой абмяжоўваецца Віцебшчынай, поўначчу Міншчыны і Гродзеншчыны, захадам Смаленшчыны, Віленшчынай, а таксама Латгаліяй. Гэты тып інструменту складаецца з ''меху'', скроенага са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі ў форме, што нагадвае [[Гусі|гусь]] з доўгай шыйкай, у якую спераду ўстаўленая меладычная трубка з рагаўнём (''жалейка''), ззаду ў мех замацавана бурдонная трубка з рагаўнём (''гук''), у верхняй частцы меху замацаваная трубка для ўдзімання паветра (''сапель''). Усе трубкі — драўляныя, стружаныя ці точаныя на кружале з клёну, ясеню, вярбы і ўстаўленыя альбо непасрэдна ў мех, альбо праз умацаваныя ў мех драўляныя перахаднікі вальцовай ці шарападобнай формы. Часта трубкі і рагаўні аздабляліся літым у дрэва алавяным, алюмініевым або тыражным срэбным арнаментам, а таксама тыражнымі колцамі з медзі, алюмінію, жалеза. Пішчык звычайна рабіўся з чароту або з расшчэпленага гусінага ці йндычынага пяра<ref name="DRUVIS"/>. * '''Дуда'''-'''''муцянка''''' (мацянка, мыцьянка)<ref>[http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html Ліцвінская дуда Мацянка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304034643/http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html |date=4 сакавіка 2016 }}, ''belduda.com''</ref> (генетычна звязаным з папярэднім тыпам), апісаная [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманавым]] і М. Анімеле — у цэлым захоўвае такую ж самую канструкцыю, за выняткам таго, што замест аднаго бурдона ў тое самае месца размяшчаюцца тры, якія не маюць рагаўнёў. Гэты тып дудаў (паводле М. Анімеле) быў больш пашыраны ў асяроддзі беларусаў-каталікоў — а адзіны інструмент, які захаваўся да нашага часу, паходзіць з тэрыторыі Латгаліі (былы Люцынскі павет Віцебскай губерні, зараз гэта Лудзенскі раён, Латвія). Паводле Е. Раманава, даўжэйшы бурдон настройваецца ў актаву да ніжэйшага гука перабору, меншыя ж даюць квінту папярэдніх. Тып дзвюхбурдоннай дуды вядомы ў шэрагу апісанняў і ілюстрацыйных матэрыялаў і ўяўляе сабой крыху іншы тып канструкцыйнай пабудовы. ''Мех'' тут мае выгляд бурдзюка з тонкай шыйкай, куды мацуецца ''жалейка'', але, у адрозненне ад папярэдняга тыпу, не мае шыйкі ў задняй частцы для ўмацавання ''бурдонаў'' і ў цэлым нагадвае форму заходнееўрапейскіх, галандскіх ці нямецкіх інструментаў. Бурдоны звісаюць унізе і замацоўваюцца: :* у адзін перахаднік, умацаваны ў дольнай частцы меху; :* з аднаго месца, крыху вышэй ад ніжняй часткі меху; :* у пярэднія ножкі жывёлы, бліжэй да жалейкі; :* па абодва бакі меху, трохі вышэй ад яго ніжняй часткі. Такая дуда трымаецца пераважна перад сабой. Існуюць варыянты такіх дудаў як з рагаўнямі, гэтак і без іх. У дудах, якія не маюць рагаўнёў, канцы бурдонных і меладычных трубак маюць варонкападобныя пашырэнні.<ref name="DRUVIS"/> == Лепельская дуда з вёскі Верабкі == Беларуская дуда 1877 года захоўваецца ў [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепельскім краязнаўчым музеі]]. Адзначаюць выбітнае эстэтычнае аздабленне яе рагаўнёш, жалейкі, бурдонаў. Лепельская дуда канструкцыйна мае ''скураны мех'', ''жалейку з рагаўнём'' (з 7-ю адтулінамі на жалейцы і 2-мя адтулянамі на рагаўні жалейцы), ''соску'', ''адзін бурдон з рагаўнём''<ref>Старыя інструменты Беларусі // Дакументальная кінастужка. — ТАА «Реплимастер», Расійская Федэрацыя. — 2007.</ref>. == Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі == [[Файл:Глыбоцкая дуда.jpg|міні|Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі.]] [[Глыбоцкая дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] (гміна Празарокі) захоўваецца ў фондзе Нацыянальнага музея Літвы і датуецца 1849 годам (на 28 гадоў старэй за лепельскую). Дакладная копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам Сяргеем Чубрыкам захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. У глыбоцкай дуды мех пашыты са скуры барсука, поўсцю навонкі<ref>Глыбоцкі гісторыка-краязнаўчы музей: <nowiki>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki</nowiki></ref>. Глыбоцкая дуда лягла ў аснову міфу пра "Лабанорскую дуду" у Літве і на працягу гадоў выступала як адзіная ілюстрацыя такой дуды. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае ў якасці «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманы тэрмін праілюстраваны глыбоцкай дудой. У 1974 годзе амерыканскі даследчык Тэадор Г. Поднас змясціў выяву гэтага ўнікальнага інструмента ў сваім акадэмічным выданні ''"Bagpipes and Tunings"''. Гэта, верагодна, адзін з нямногіх выпадкаў, калі беларуская дуда была прадстаўленая ў заходняй навуковай публікацыі. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі "Музычныя інструменты народаў СССР" на пачцы запалак, з 1983 году (агулам 21 этыкетак, якія друкаваліся на пяці запалкавых фабрыках). == Этнавясковыя дудары == * [[Адам Шульга]] — дудар з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]] з [[Празарокі|Празарокаў]] (Глыбоцкі раён). Уваходзіў у склад традыцыйнай капэлы пры тэатры Ігната Буйніцкага у якой былі дудар, скрыпак і цымбаліст. * [[Пётр Бурэц]] — знакаміты дудар<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |title=Архіўная копія |access-date=9 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017023659/http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |archivedate=17 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref> з в. [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)]] * Мікола Караткевіч (1932 г.н.) — вучань Пятра Бурца і захавальнік памяці пра знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]] ([[Глыбоцкі раён]]). Магчыма апошні вясковы дудар. * Уладзімір Паўлавіч Забела (1928 г.н.) — дудар<ref>https://www.graj.by/35350/</ref> і арганізатар традыцыйных святаў з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]] ([[Глыбоцкі раён]]). * Гаўрыла Слаўчык — дудар з Гарадоцкага раёна. У 1931 годзе, ва ўзросце 95 гадоў, Гаўрыла Слаўчык быў быў запісаны на фанограф Яўгенам Гіпіусам і Зінаідай Эваль (Ленінград). Частка запісаў была апублікаваная Яўгенам Гіпіусам у 1941 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |title=Архіўная копія |access-date=5 снежня 2020 |archive-date=12 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412063741/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |url-status=dead }}</ref>. * Фёдар Іванавіч Стэсь (Хведар Квецька) — 1869 г.н., в. Церасполле (Полацкі раён) * Мікола Усцінаў — 1871 г.н., в. Бараўцы (Полацкі раён). * Сымон Шыхавец — в. [[Хаўхоліца]] (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з [[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|маладнякоўцамі]] — [[Ілары Барашка|Іларыем Барашкам]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзімірам Дубоўкам]] і [[Язэп Пушча|Язэпам Пушчам]]<ref>«[[Малады Араты (часопіс)|Малады Араты]]», 1925, № 7</ref>. * Нічыпар Шыхавец — в. Хаўхоліца (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з маладнякоўцамі — Іларыем Барашкам, Уладзімірам Дубоўкам і Язэпам Пушчам. * Фёдар Ціханавец (Хвёдар Ціхановіч) — в. Домжарыцы (Бягомльскі раён). * Падгорны - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Макарэенка - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Міхаіл Іванавіч Пугач — в. Старынкі (Ушацкі раён). * Язэп Гвозд — 85-гадовы Язэп Гвозд з Ушаччыны (вёска [[Турасполле]]) выступіў на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Мінску у 1951 годзе. Гэты выступ лічыцца апошнім публічным выкананнем на беларускай дудзе<ref>https://www.sb.by/articles/vozvrashchenie-zabytogo-simvola.html</ref> даадраджэнскага перыяду. * Максім Сурма — 1866 г.н. (паводле газеты Покліч, 1926 г.) або 1876 г.н. (паводле часопіса Маладняк, 1926) дудар вёскі Бацьвінікі. На дудзе граў з маленства. Удзельнік трупы [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]], сустрэты заснавальнікам тэатра падчас гастроляў на Барысаўшчыне, хутчэй за ўсё ў 1926 годзе. Дудару на час удзелу ў трупе было 70 гадоў<ref>[https://www.facebook.com/DudarskiRej/posts/2894805990804135 «''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў]</ref>. * І. Гвоздзеў — вёска Старое Сяло (каля Вучаш), калгаснік сельгасарцелі імя Красіна. І. Гвоздзеў ва ўзросце 88 гадоў выступаў разам або ў межах адной праграмы з 5-гадовым цымбалістам Юрам Мураўёвым з Віцебска, 6-гадовым Дзімам Казанскім з Суражскага раёна і 85-гадовым А. Мураўёвым флейцістам з Суражчыны. Перыяд імавернай дзейнасці 1944—1956<ref>А. У. Русецкага і Ю. А. Русецкага «Мастацкая культура Віцебшчыны (Паазер’е, Падзвінне, Верхняе Падняпроў’е): на шляху да новых творчых здабыткаў (1944—1991)»</ref>. == Прынцып і манера грання == [[Файл:Дудар на Купальлі ў Бабры..jpg|200px|thumb|[[Купалле]] ў беларускай вёсцы]] Падчас грання дудар трымаў дуду альбо гарызантальна пад пахай, альбо вертыкальна перад сабой. У час ігры дудар націскае левым локцем на мех, паветра паступае ў жалейку і бурдон (бурдоны) і прымушае вібрыраваць язычкі, што знаходзяцца ў сярэдзіне трубак — гэта выклікае моцнае і рэзкае гучанне. У Беларусі вылучаюцца дзве манеры грання: :* ''закрытая манера (традыцыйная)'' :* ''адкрытая манера (агульнасярэднявечная)'' == Беларуская дуда ў мастацтве і літаратуры == Беларускай дудзе прысвечаны шэраг мастацкіх твораў. Беларускія мастакі, пісьменнікі, разбяры, і іншыя майстры бачылі ў дудзе моцны мастацкі вобраз. Постаць беларускага дудара сустракаецца практычна ва ўсіх відах прыкладнога мастацтва: маляваныя дываны, саломка, разьба па дрэву, і многія іншыя. Найстарэйшымі прыкладамі выкарыстання вобразу дудара з’яўляюцца працы мастака Міхася Філіповіча, з 1930-ых гадоў. == Сучасны стан == У XXI стагоддзі дударскі рух у Беларусі карыстаецца надзвычайнай папулярнасцю, паступова з’яўляюцца новыя музычныя гурты, якія выкарыстоўваюць дуды ў сваёй творчасці. Некаторыя беларускія гурты і артысты, якія выкарыстоўваюць у сваёй творчасці дуды (у тым ліку і замежнай традыцыі): <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Ceilidh Ceol]] * [[Cornu Copia]] * [[Dzivasil]] * [[Essa|ESSA]] * [[Galiarda]] * [[Irdorath]]<ref>[http://irdorath.by/ Афіцыйная старонка гурту Irdorath] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120807084546/http://irdorath.by/ |date=7 жніўня 2012 }}.</ref> * [[Litvintroll]]<ref>[http://litvintroll.com/index.cgi?pg=index&ln=by/ Афіцыйная старонка гурту Litvintroll]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Osimira]]<ref>[https://myspace.com/osimira/ Афіцыйная старонка гурту Osimira].</ref> * [[RR]] * [[Aqua Profunda]] * [[Testamentum Terrae]]<ref>[http://www.testamentum.net/ Афіцыйная старонка гурту Testamentum Terrae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130722002917/http://testamentum.net/ |date=22 ліпеня 2013 }}.</ref> * [[Tylos Labanoro]] * [[Pawa|PAWA]]<ref>[http://www.PAWA.by/ Афіцыйная старонка гурту PAWA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430210335/http://pawa.by/ |date=30 красавіка 2016 }}.</ref> * [[Znich]]<ref>[https://myspace.com/znich/ Афіцыйная старонка гурту Znich].</ref> * [[Ветах, гурт|Ветах]]<ref>[http://vietah.narod.ru/ Афіцыйная старонка гурту Ветах].</ref> * [[Віталь Воранаў]]<ref>{{Cite web|url=https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|title=Віталь Воранаў - папулярызатар беларускай дуды|last=Комінч|first=Ганна|date=2019-07-30|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719142411/https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|archivedate=2020-07-19|url-status=live|accessdate=2020-07-19}}</ref> * Капэла Рэй<ref>https://kapelarej.bandcamp.com/album/poudzien-i-pounacz</ref> * [[Кашлаты Вох]]<ref>[http://kashlatyvoh.ucoz.net/ Афіцыйная старонка гурту Кашлаты Вох].</ref> * [[Келіх Кола]] * [[Кудмень]] * [[Ліцвінскі хмель]] * [[Літы Талер]][[Lity Taler]] * [[Млын Сонца]] * [[Молат, гурт|Молат]] * [[Рада]] * [[Рарог]] * [[Расалія]] * [[СтараЛітва]] * [[Стары Ольса]]<ref>[http://staryolsa.com/ Афіцыйная старонка гурту Стары Ольса]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Тутэйшая шляхта]] * [[Тутэйшыя, гурт|Тутэйшыя]] * [[Яварына]] * [[Ягорава гара]] * [[Dzieciuki]] * [[Osterweg]] * [[Dzivia]] * [[Wartha]] </div> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://community.livejournal.com/dudarstva «Усё пра дуды і дудароў тутэйшых» — Беларуская дударская суполка] * [http://dudar.info Дударскі фестываль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804175842/http://dudar.info/ |date=4 жніўня 2016 }} * [https://www.facebook.com/DudarskiRej Суполка «Дударская Глыбоччына»] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=39EA98188F3BAA3D Беларускія дуды і дудары на YouTube] * [http://www.belduda.com Старонка Майстра Юрася Панкевіча] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Духавыя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Беларускія дуды| ]] 6j8jjiswum5zd3qv8z694mw1mzjn8jx 5175513 5175505 2026-08-04T17:01:28Z Цімох 101134 афармленне 5175513 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дуда (значэнні)}} [[Файл:Беларускі дудар.jpg|міні|«Беларускі дудар». Майстар Алесь Шаціла. Бронза, камень. 2022 г.]] [[Файл:Duda lepelskaga typa.jpg|thumb|Традыцыйная аднабурдонная беларуская дуда (2009 год)]] '''Дуда́''', народныя назвы ''перагудніца, сопль,'' ''дудуха<ref>[[:s:Таўтолёгія|''Вацлаў Ластоўскі''. Слоўнік таўталёгіяў]]</ref>, дудынька, дудулька, дудуська, дудуленька, дудусенька'', ''весялуха'', ''ігруння'', ''гудуха'' — беларускі традыцыйны архаічны [[духавы музычны інструмент]], быў распаўсюджаны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], у першую чаргу на [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’і]], датрываў да XX стагоддзя. Падобны канструкцыйны тып дуды вядомы на тэрыторыі цяперашніх Літвы і Латвіі, Польшчы і Расеі, на даўнейшых этнаграфічных тэрыторыях рассялення беларусаў. Сёння дударская традыцыя адноўлена і развіваецца. У традыцыйнай культуры беларусаў дуда — [[Касмалогія|касмалагічны]], [[рытуал]]ьны, актыўны, мужчынскі інструмент<ref name="DRUVIS">[https://ethno.by/artykuly/2337861035 Літоўская дуда. Інструмент-міф] / [[Тодар Кашкурэвіч]] // [[DRUVIS]] : альманах Цэнтра этнакасмалогіі KRYŬJA. – 2008. – № 2. – С. 101–112.</ref>. У траўні 2023 года культура беларускай дуды прызнана аб’ектам гісторыка-культурнай спадчыны і ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь]]. == Арэал дуды ў свеце == Дуда як музычны інструмент быў адзін з найбольш папулярных на тэрыторыі Еўразіі і Паўночнай Афрыкі. Дуда вядомая ў Індыі, Іране, сярод арабскіх народаў у паўднёва-заходняй Азіі, у Тунісе, па ўсёй Еўропе, сярод каўказскіх народаў і на Паволжы (у фінскамоўных народаў мары, мардва, чувашы). У пісаных крыніцах упершыню з дакладнасцю гэты інструмент згадваецца ў І ст. н.э. у рымскага гісторыка [[Светоній|Светонія]]. Рымляне або арабы пазней прынеслі гэты інструмент у Паўночную Афрыку. У раннім Сярэднявеччы дуда пашырылася па Паўднёвай, Заходняй і Сярэдняй Еўропе, а пазней дайшла і да поўначы і ўсходу Еўропы. Ад Сярэднявечча найчасцей дуда выкарыстоўвалася як народны і вайсковы музычны інструмент. Ад ХІІІ стагоддзя дуда робіцца інструментам падарожных трубадураў і мінезінгераў, пазней пранікае ў каралеўскія двары і ў свабодныя гарады Еўропы. У XVII ст. дуда замацоўваецца і ў прафесійнай музыцы, калі французскія арыстакраты палюбляюць вясковы стыль. Тады ж дуда ўдасканальваецца: каб у мех не трэба было праз «соску» дзьмуць увесь час, прыдумляюцца прылады, з дапамогай якіх мех напампоўваўся паветрам не ротавым спосабам. Як вайсковы інструмент дуда найдаўжэй, бадай ажно да цяпер, выкарыстоўвалася ў Ірлындыі і Шатландыі<ref>Rūta Žarskienė. Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva // Tautosakos darbai XLII, 2011 194—222. C. 194—196.</ref>. == Гіпотэза пра «стадыі развіцця» і праблема атрыбуцыі == У літоўскай этнамузыкалагічнай літаратуры паходжанне дуды часам тлумачыцца праз агульную эвалюцыйную схему: ад дудачкі, злучанай з жывёльным пухіром, праз інструмент са скураным мехам без асобнага бурдона да класічнай дуды з адным або некалькімі бурдонамі. Такая схема грунтуецца пераважна на параўнанні інструментаў розных народаў Еўропы, Азіі і Паволжа, але сама па сабе не пацвярджае існавання бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў.<ref name="Zarskiene">Rūta Žarskienė. [https://www.llti.lt/failai/14_Zarskienes%281%29.pdf Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva] // Tautosakos darbai. T. XLII. Vilnius, 2011. P. 194—222.</ref> У якасці найбольш архаічнага літоўскага прыкладу прыводзіцца адзінкавая этнаграфічная згадка з ваколіц Дусетаў на поўначы Аўкштайціі пра дудачку, злучаную з пухіром. Аднак такі інструмент не тоесны класічнай дудзе са скураным мехам і бурдонам. Падобныя канструкцыі маглі незалежна ўзнікаць у розных народаў як спосаб назапашвання паветра для дудачкі. Іх параўнанне з інструментамі марыйцаў, мардвы, чувашаў або водзі не даказвае ані паходжання ад іх літоўскай дуды, ані існавання ў Літве асобнай мясцовай лініі яе развіцця. Не з’яўляецца доказам дударскай традыцыі і распаўсюджанне ў Аўкштайціі іншых архаічных музычных з’яў — шматгалосых спеваў [[сутарцінес]] і ансамбляў дудачак [[скудучай]]. Сумесная геаграфічная лакалізацыя розных музычных архаізмаў не сведчыць пра іх генетычную сувязь з дудой. Пераход ад дудачкі з пухіром да класічнай дуды ў літоўскім матэрыяле дакументальна не прасочваецца. Сцвярджэнні пра пашырэнне дуды «па ўсёй Літве» часта грунтуюцца на пісьмовых крыніцах, у якіх назва «Літва» абазначала не этнічную літоўскую тэрыторыю, а землі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], пазнейшыя адміністрацыйныя адзінкі або шырокую гістарычную вобласць. Таму згадка дуды «ў Літве» не можа аўтаматычна лічыцца сведчаннем яе бытавання менавіта сярод літоўскамоўнага насельніцтва. Важнае размежаванне пакінуў літоўскі і жмудскі этнограф [[Людвік Адам Юцэвіч]]. У кнізе «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў і нораваў» ([[1846]]) ён падзяліў інструменты літоўскіх сялян на перанятыя ад іншых народаў і ўласна народныя. Дуды няма ні ў адным з гэтых пералікаў. Яна з’яўляецца толькі ў наступным абзацы, які пачынаецца словамі «''Zbliżając się ku granicom Białorusi''» («Набліжаючыся да межаў Беларусі»). Названую ім «''Ruska Duda''» Юцэвіч лакалізаваў у Завілейскім (Свянцянскім) і Ашмянскім паветах ды Гродзенскай губерні, а яе напеў звязаў з песняй, вядомай у Мінскай губерні.<ref name="Jucewicz">Ludwik z Pokiewia [Ludwik Adam Jucewicz]. [https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/49325/file/scans/DEFAULT/OCR_rezultaty/100000300067_A_v1_200dpi_q60.pdf Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona]. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza Księgarza Wileńskiego, w Drukarni M. Romma, 1846. S. 199—201.</ref> Сведчанне Юцэвіча асабліва істотнае, бо паходзіць з сярэдзіны XIX стагоддзя — часу жывога бытавання дударскай культуры. Аўтар быў знаўцам літоўскай мовы, збіральнікам літоўскага фальклору і адным з піянераў літоўскага нацыянальнага адраджэння, таму не быў зацікаўлены ў штучным памяншэнні абсягу літоўскай народнай культуры. Тым не менш ён не лічыў дуду літоўскім народным інструментам і звязваў яе з беларускім этнаграфічным памежжам. Асноўная канцэнтрацыя позніх сведчанняў пра дудароў і захаваных інструментаў знаходзіцца ў Паазер’і і Падзвінні: на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму знаходжанне асобных інструментаў на тэрыторыі сучаснай Літвы не вызначае іх этнічнай прыналежнасці ў XIX — пачатку XX стагоддзя. Такім чынам, параўнальная схема «стадый развіцця» не дае падстаў выводзіць класічную дуду з літоўскай музычнай архаікі. Наяўныя этнаграфічныя звесткі не пацвярджаюць існавання асобнай бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў. Наадварот, найбольш дакладнае сведчанне сярэдзіны XIX стагоддзя адносіць дуду да беларускага этнаграфічнага арэала. Таму назвы «літоўская дуда» і «беларуска-літоўская дуда» патрабуюць асобнага навуковага абгрунтавання і не могуць выводзіцца толькі з сучаснай дзяржаўнай прыналежнасці тэрыторый, на якіх былі знойдзены інструменты. У літоўскай літаратуры і музейнай практыцы для дуды ўсходнееўрапейскага тыпу ўжываецца назва ''Labanoro dūda'' («лабанорская дуда»), утвораная ад назвы [[Лабанорская пушча|Лабанорскай пушчы]]. Аднак надзейных гістарычных крыніц, якія пацвярджалі б існаванне ў ваколіцах Лабанора асобнага мясцовага тыпу дуды або бесперапыннай дударскай традыцыі, не выяўлена. Не вядомыя ні захаваныя старадаўнія дуды з дакументальна пацверджаным лабанорскім паходжаннем, ні імёны мясцовых майстроў і дудароў, ні характэрны для гэтай мясцовасці рэпертуар. Агульныя згадкі пра дуды ў гістарычнай Літве або на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага не могуць самі па сабе служыць доказам існавання менавіта лабанорскай традыцыі. Паняцце «Літва» ў такіх крыніцах часта мела дзяржаўна-палітычнае, а не сучаснае этнічнае значэнне. Таму гэтыя сведчанні неабходна суадносіць з канкрэтнай геаграфіяй, паходжаннем інструментаў і этнаграфічным складам насельніцтва. Назва ''Labanoro dūda'' замацавалася ў літоўскай інструментазнаўчай літаратуры адносна позна. У класіфікацыі літоўскіх народных інструментаў [[Юозас Жылявіч|Юозаса Жылявіча]] 1927 года яна яшчэ не фігуравала, але з’явілася ў пазнейшых працах даследчыка. У савецкіх даведачных і ілюстраваных выданнях назву пачалі прадстаўляць як абазначэнне літоўскага народнага інструмента, не заўсёды адрозніваючы месца музейнага захоўвання ад сапраўднага месца паходжання экспаната.<ref>Romualdas Apanavičius. [https://www.llti.lt/failai/20_Sukaktys_Apanaviciaus.pdf Profesorius Juozas Žilevičius ir lietuvių etninė instrumentologija].</ref> Найбольш паказальны прыклад такой атрыбуцыі — [[Глыбоцкая дуда]] 1849 года з вёскі Верацеі Дзісенскага павета. Нягледзячы на дакладны надпіс з месцам яе паходжання, у савецкіх і літоўскіх выданнях гэты беларускі інструмент падаваўся як ''Labanoro dūda'' і выкарыстоўваўся для ілюстравання нібыта літоўскага тыпу дуды.<ref>Атлас музыкальных инструментов народов СССР / К. А. Вертков, Г. И. Благодатов, Э. Э. Язовицкая. 2-е изд. Москва: Музыка, 1975.</ref> Падрабязней гісторыя і паходжанне інструмента разгледжаны ў асобным артыкуле. Сучаснае адраджэнне дуды ў Літве таксама не з’яўляецца непасрэдным працягам дакументальна засведчанай лабанорскай традыцыі. Адзін з яго ўдзельнікаў Гвідас Ковера паведамляў, што сваю першую дуду набыў у 1999 годзе ў беларускага майстра [[Тодар Кашкурэвіч|Тодара Кашкурэвіча]], а цікавасць да назвы ''Labanoro dūda'' узнікла, між іншым, на падставе вуснага аповеду пра святара, які нібыта граў на дудзе каля Лабанора ў 1970-я гады.<ref>Gvidas Kovera. [https://www.bagpipesociety.org.uk/articles/2018/chanter/autumn/bagpipes-in-lithuania/ Bagpipes in Lithuania] // Chanter. The Bagpipe Society, 2018.</ref> Гэтыя звесткі сведчаць пра сучасную рэканструкцыю і папулярызацыю інструмента, але не пацвярджаюць існавання асобнага гістарычнага лабанорскага тыпу. Такім чынам, ''Labanoro dūda'' карэктней разглядаць як познюю рэгіянальную і рэканструктарскую назву, а не як навукова даказаны старажытны тып літоўскай дуды. Яе выкарыстанне ў дачыненні да інструментаў беларускага паходжання, у тым ліку да дуды з Верацеяў, не змяняе іх дакументальна засведчанай этнаграфічнай і геаграфічнай атрыбуцыі. == Тыпы дуды на тэрыторыі Беларусі == [[Файл:Музычны музей. Дуда.JPG|thumb|Дуда ў [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]]] На тэрыторыі Беларусі вядомыя чатыры тыпы гэтага інструмента:<ref name="DRUVIS" /> :* Дуда — дуда з адным «гукам». Найбольш пашыраны тып беларускіх дудаў. :* Мацянка (муцянка) — так званая «дасканалая» дуда (з некалькімі «гукамі»). Захаваўся толькі адзін інструмент. Дуда была пашыраная сярод каталіцкага насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |title=Архіўная копія |access-date=14 лістапада 2020 |archive-date=17 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817012208/http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref>. :* Двухбурдонная дуда з гукамі-самародкамі. :* Дуда з вялікім цэльным мехам-панчохай. Сцвярджаецца пра існаванне дуды на этнаграфічнай тэрыторыі беларусаў, а таксама літоўцаў і латышоў, з глыбокай старажытнасці, але гістарычныя сведчанні паказваюць час не раней за XIV стагоддзе. Уключанасць дуды ў архаічныя касмалагічныя схемы дазваляе адсунуць час узнікнення дуды ў Беларусі ў самую раннюю эпоху.<ref name="DRUVIS"/> Больш за ўсё інфармацыі і матэрыялаў захавалася пра аднагукавую канструкцыю дуды і пра канструкцыю дуды-мацянкі. Дудары сустракаюцца ў шматлікіх народных паданнях, творах беларускіх аўтараў XIX і XX стагоддзяў, такіх як [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Адам Міцкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] і інш. Дуду даследвалі [[Мікалай Анімеле]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Мікалай Прывалаў]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Ніна Назіна]], [[Зміцер Сасноўскі]], Вячаслаў Калацэй, Аляксандр Сурба<ref name="Воранаў">«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. [[Файл:Карта культуры беларускай дуды.jpg|міні|Культура беларускай дуды ў межах этнаграфічнага рассялення беларусаў на пачатку 20 ст. на карце Карскага<ref name="Воранаў"/>.]] == Дуда ў народнай культуры == [[Файл:Biarezań. Бярэзань (1919).jpg|250px|міні|Дудар з [[Беразіно|Беразіна]]. 1919]] Да канца XIX стагоддзя дуда была адным з асноўных інструментаў народнага музычнага побыту [[Беларусы|беларусаў]]. Згодна з Т. Кашкурэвічам, дуда мела найвышэйшы сакральны статус як рэч, зробленая з ахвярнай жывёлы. Як у беларусаў, так і ў суседніх літоўцаў, дуда выкарыстоўвалася ў абрадах, звязаных з асноўнымі момантамі жыцця чалавека. Абавязковым была прысутнасць дудара на хрэсьбінах (рытуальнае нараджэнне), на вяселлі (рытуальнае пераўвасабленне ў статус дарослага, сталага чалавека) і, магчыма, на пахаванні (рытуале пераходу чалавека ў іншы свет). Пра сакральны статус інструмента сведчаць касмаганічныя дударскія тэксты, у якіх у пэўных сімвалах апісваецца пабудова свету, як яе разумелі тагачасныя беларусы. І дуда, і дудар там прысутнічаюць і займаюць істотнае месца. Гэта ўнікальная з’ява ў Еўропе, бо ні ў воднай традыцыі дуда так не міфалагізаваная, як у Беларусі<ref>[http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html Беларускія архетыпы — дуда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100413075542/http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html |date=13 красавіка 2010 }} // Размова Анатоля Мяльгуя з Тодарам Кашкурэвічам — Kryuja centar etnakasmalogiji, [[2008]].</ref>. Дуда-«весялуха» мела шырокае выкарыстанне пры танцах, песнях, прыпеўках на сямейных і каляндарных святах, ігрышчах, кірмашах, а таксама ў ансамблі са скрыпкай ды цымбаламі. Апошнім зафіксаваным публічным выступам дудара лічыцца канцэрт на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Менску. Адбывалася гэта ўжо пасля вайны (1951 г.), а выступіў на ім 85-гадовы Язэп Гвозд з вёскі Турасполле на Вушаччыне. Зараз дуда зноў становіцца абявязковым інструментам народных ансамбляў. Над адраджэннем дуды з 1970-х гадоў і да нашага часу працавалі такія майстры, як [[Іван Іосіфавіч Лычкоўскі|Іван Лычкоўскі]], Аляксандр Жукоўскі, Уладзімір Гром, [[Вячаслаў Сцяпанавіч Пратасевіч|Вячаслаў Пратасевіч]], [[Уладзімір Якаўлевіч Пузыня|Уладзімір Пузыня]], Алесь Лось, Тодар Кашкурэвіч, [[Мар’ян Антонавіч Скрамблевіч|Мар’ян Скрамблевіч]], Віктар Кульпін, Аляксандр Сарнаўскі, Сяржук Вінаградаў, Алесь Жура, Уладзімір Бярбераў, Славамір Казак, Юрась Панкевіч, Дзяніс Сухі, Аляксандр Сурба, Сяргей Чубрык, [[Алесь Чумакоў]], Андрэй Шклёда і інш<ref name="Воранаў" />. == Гістарычныя сведчанні == [[Файл:Селянін грае на дудзе.jpg|thumb|150px|Дудар з вёскі Лынгмяны Свянцянскага павета Віленскай губерні.]] Найранейшым гістарычным сведчаннем існавання дудаў на тэрыторыі Беларусі можна было б лічыць выяву дудара ў складзе скамарохаў з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]] XII стагоддзя, які грае на безбурдоннай дудзе, кшталту польскай ''siersienki'', тыпе дуды, пашыраным па ўсёй сярэдневяковай [[Еўропа|Еўропе]] — аднак згаданая мініяцюра не можа быць цалкам імаверным сведчаннем праз адсутнасць інфармацыі аб паходжанні самога мастака (ён мог паходзіць і не з Беларусі), адсутнасць этнаграфічных фактаў пазнейшых [[час]]оў<ref name="DRUVIS" />. Літоўская этнакультуролаг Пране Дундулене (''Pranė Dundulienė''), спасылаючыся на пісьмовыя крыніцы, сцвярджае, што дудамі і песнямі народ сустракаў пераможныя войскі князя [[Альгерд]]а ў XIV—XV стагоддзях<ref name="DRUVIS"/>. У XVI—XVII стагоддзях А. Бецэнберг пісаў пра літоўскія дуды, якія мясцовы люд называў ''дудрагіне'' (''dūdraginė'').<ref name="DRUVIS"/> Пісьмовыя крыніцы XV—XVI стагоддзяў упершыню згадваюць [[музычны інструмент]], які называецца ''дуда'' («Аповесці пра трох каралёў-вешчуноў» у XV стагоддзі і «Аповесці пра Трыстана і Ізольду» XVI стагоддзя), у якіх мясцовыя перакладчыкі скарысталіся назвай ''дуда'' для перакладу на мясцовую мову назваў нейкіх музычных інструментаў, што адпавядаюць этнаграфічным рэаліям Блізкага Усходу і Заходняй Еўропы, з якімі перакладчыкі, хутчэй за ўсё, не былі знаёмы<ref name="DRUVIS"/>. У кнізе «Праўдзівы і грунтоўны аповед пра веру русаў, іх шлюбныя і пахавальныя абрады, побыт і адзенне…», выдадзенай у 1582 годзе ў Ростаку, лютэранскі пастыр [[Паўль Одэрборн]], апісваючы жыхароў з ваколіц Дзісенскага Паазер’я, піша:<blockquote>«У вытанчанай музыцы яны не дасведчаныя, зусім не граюць на струнных інструментах, дзеля забавы ў іх звычайна выкарыстоўваецца толькі дуда з мехам. На вяселлях і іншых пачостках вельмі часта водзяць карагоды пад гучнае плясканне ў далоні.» Апісваючы шлюбны абрад русінаў Падзвіння даследчык сцвярджае: «Сумеснае жыццё ў іх не прынята весці да таго часу, пакуль маладыя не будуць злучаны пад час публічнай урачыстасці. Для гэтага каля адзінаццатай гадзіны ночы маладых пад гукі лютняў і дудаў, пад святлом паходняў прыводзяць у храм<ref>http://www.belhistory.eu/pa%D1%9El-oderborn-pra%D1%9Edzivy-i-grunto%D1%9Eny-apoved-pra-veru-rusa%D1%9E/#ftn14</ref>.»</blockquote>У ''Слоўніку старажытнарускай мовы'' [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. Сразнеўскага]] ''дуда'' — знак крукавога пісьма, выява якога схематычна адпавядае тыпу аднабурдоннай дуды, накшталт польскай siersienki<ref name="DRUVIS"/>. Дакументы XVII стагоддзя (указ Віленскага сойму ад 1656 года) згадваюць:<blockquote>''Люди людные, которые службы не мають, и теж медведъники, '''''дудъники''''', скрипъки, трубачи и иншие в местех будучие музыки, и хто колвекъ не маючи певной службы…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Ой, повесю я дуду на зялёному на дубу,''<br /> ''Ніхай дуда грае, да ніхай маці чуе,''<br /> ''Да ніхай маці чуе мне вячэру готуе,''<br /> ''Вячэру з галушкамі, посцельку с подушкамі''.<br /> |- | style="text-align: left;" | Жніўная беларуская народная песня з Палесся (в.[[Вялікая Гаць]] Івацэвіцкі раён)<ref>''Беларуская народная песня'' [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/flsggz5jk8fr Ой, повешу я дуду], ''soundcloud.com''.</ref> |} У тагачасных судовых кнігах — у актавай кнізе полацкага [[гродскі суд|гродскага суда]] — гаворыцца:<blockquote>''…пан Бутько, выскочивши с пекарни свое зъ секирою, учинивши окрик, преречоного Алексанъдра Лешонъка обухом в руку левою понижей локтя подвакроть шкодливее ударыл… а другого Ивана Совостеенка, '''''Дудара''''', тою жъ секирою в хрибет оберучъ ударилъ, и кгды тотъ преречоный Иванъ от него уходил, а пан Бутько оного догонить не мог, тою жъ секирою за ним кинул, и кгды бы долетела, снать бы его и на смерть забил…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>У актавай кнізе пінскага гродскага суда ад 1699 года (скарга дудара на пінскага гандляра за тое, што ён зачараваў яго дуду):<blockquote>''…na…Chwedora dowodzili, ze iest takowey ze nauki oycowskiey, ktory przed wielo ludzmi w miasteczku Janowie, pod czas iarmarku, graiacemu na '''''dudzie dude''''' zamovił, ze grac przestała, az go tamten prosił y na głos kazdo rzecz zamawia''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>Адзінай даўняй ілюстрацыяй, дзе выяўленая дуда, між іншым, у якасці ваеннага інструмента ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XVI стагоддзі, ёсць малюнак [[Пруская хроніка|Прускай хронікі]], які паказвае ўезд караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў [[Гданьск|Данцыг]] (тып дуды, прадстаўлены на малюнку, верагодны для тутэйшай традыцыі, ён уяўляе сабой двухбурдонную дуду з бурдонамі, якія тырчаць угару і маюць рагаўні, жалейка, на жаль, заслоненая постаццю каня).<ref name="DRUVIS" /> [[Файл:Трупа Ігната Буйніцкага ў Спорцінг-Палацы ў Пецярбурзе, у 1912 годзе..jpg|міні|Трупа Ігната Буйніцкага пасля выступлення ў Спорцінг-Палацы ў 1912 годзе.]] З XVIII стагоддзя вядома пакуль адна фіксацыя дудаў, якая даецца ў тэксце камедыі 1787 года пад аўтарствам ксяндза К. Марашэўскага (легенда, падобная на камедыю, была зафіксавана на [[Браслаўскі раён|Браслаўшчыне]] ў больш познія часы недалёка ад [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар дамініканцаў (Валынцы)|кляштара ў Забелах]]<ref name="DRUVIS" />. У пачатку XX стагоддзя [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]] з Палівачоў на Глыбоччыне ўпершыню ў гісторыі вывеў беларускую дуду на тэатральную сцэну і зрабіў яе візітоўкай свайго тэатру. Пра скокі пад дуду пісалі на плакатах-анонсах трупы. Дудар [[Адам Шульга]] прымаў актыўны ўдзел у гастролях тэатра ў Вільні, Варшаве і Пецярбургу. Тады дуду ўпершыню пабачылі многія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі. Для Буйніцкага дуда не была проста адным з трох інструментаў у традыцыйнай капэлі, але сімвалам беларускай культуры ў цэлым, сінонімам беларускай даўніны і народнасці. У публікацыі «Нашай Нівы» з 1910 года (3 снежня, № 49) чытаем, што пасля заканчэння сімфанічнага канцэрта кампазітара і дырыжора Людаміра Міхала Рагоўскага ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі «яму былі дадзены на ўспамін…. ад арганізатараў беларускага тэатру — беларуская дуда»<ref>https://www.svaboda.org/a/27937897.html</ref>. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераяжджаў з Вільні ў Парыж, то пакінуў падораныя інструменты ў фондзе калекцыі Івана Луцкевіча, якія ў 1921 годзе сталіся часткай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музею ў Вільні]]. Пасля ліквідацыі музея ў 1944 годзе дуда трапіла ў фонд літоўскага музея, дзе захоўваецца па сённяшні дзень. Паходжанне дуды з беларускага музея пацвярджае надпіс на мяху дуды. Ігнат Буйніцкі зрабіў важкі ўнёсак у захаванне і развіццё традыцыі беларускай дуды<ref name="Воранаў"/>. У 1960-я гады быў створаны беларускі сцэнічны танец «Дударыкі», пры выкананні якога праяўляліся вынаходлівасць, дасціпнасць, здольнасць абудзіць у чалавечай душы ўзнёслыя пачуцці. Раней узору «Дударыкаў» быў створаны традыцыйны танец «Дудачка». == Канструкцыя дуды == '''Канструкцыя традыцыйнай дуды:''' :* Скураны [[мех]] (''пузыр'') — выкарыстоўваецца для ўтрымання пэўнага ціску, робяць са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі. :* Маленькая драўляная трубка (''соска'' , сапель) — выкарыстоўваецца для напаўнення паветрам меха. :* Ігравая трубка (перабор, ''[[жалейка]]'') — ігравая трубка з 7 адтулінамі для перабірання пальцамі і пішчыкам з адзінарным язычком, для выконвання найгрышаў і [[мелодыя|мелодый]]. :* Гук ([[бурдон]]ы, або некалькі бурдонаў) — трубка, або трубкі, якія маюць пішчык з адзінарным язычком з чароту, або гусінага, індычага, ці цяцерынага пяра. :* Рагавень (ражок) — дзве закручаныя пад градусам 180 драўляныя часткі, якія замацоўваюцца на пераборы і гуку для надання адмысловага тэмбру. Гэты элемент з’яўляецца распазнавальнай часткай беларускай, аднагукавай дуды. Толькі ў беларускай дудзе ражкі зробленыя выключна з дрэва і закручаныя пад адмысловым вуглом. Для вырабу ''меха'' выкарыстоўваюць скуру [[Каза|казы]], целяці, [[барсук]]а, [[сабака|сабакі]].<ref name="DRUVIS"/> Для вырабу ўсіх драўляных трубак выкарыстоўваюць клён, ясень, вярбу.<ref name="DRUVIS"/> <gallery perrow="5"> Файл:Sacharau z dudoju.jpeg|Беларускі этнограф С. Сахараў дэманструе беларускую дуду. Фота 1938 г. Файл:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Паштоўка «Дудар беларускі» (Расійская імперыя, [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фота Міхала Кусцінскага да 1904 года.<ref>[http://pawet.net/ns/2020/48/%E2%84%96_48_(1511).html]</ref> </gallery> == Тыпы беларускіх дудаў == [[Файл:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|thumb|250px|злева|Дуда-муцянка, сучасная рэканструкцыя]] * Асноўны, найбольш пашыраны тып на абшарах былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (паводле матэрыялаў XIX—XX стагоддзяў) — '''аднабурдонная дуда''', арэал якой абмяжоўваецца Віцебшчынай, поўначчу Міншчыны і Гродзеншчыны, захадам Смаленшчыны, Віленшчынай, а таксама Латгаліяй. Гэты тып інструменту складаецца з ''меху'', скроенага са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі ў форме, што нагадвае [[Гусі|гусь]] з доўгай шыйкай, у якую спераду ўстаўленая меладычная трубка з рагаўнём (''жалейка''), ззаду ў мех замацавана бурдонная трубка з рагаўнём (''гук''), у верхняй частцы меху замацаваная трубка для ўдзімання паветра (''сапель''). Усе трубкі — драўляныя, стружаныя ці точаныя на кружале з клёну, ясеню, вярбы і ўстаўленыя альбо непасрэдна ў мех, альбо праз умацаваныя ў мех драўляныя перахаднікі вальцовай ці шарападобнай формы. Часта трубкі і рагаўні аздабляліся літым у дрэва алавяным, алюмініевым або тыражным срэбным арнаментам, а таксама тыражнымі колцамі з медзі, алюмінію, жалеза. Пішчык звычайна рабіўся з чароту або з расшчэпленага гусінага ці йндычынага пяра<ref name="DRUVIS"/>. * '''Дуда'''-'''''муцянка''''' (мацянка, мыцьянка)<ref>[http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html Ліцвінская дуда Мацянка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304034643/http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html |date=4 сакавіка 2016 }}, ''belduda.com''</ref> (генетычна звязаным з папярэднім тыпам), апісаная [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманавым]] і М. Анімеле — у цэлым захоўвае такую ж самую канструкцыю, за выняткам таго, што замест аднаго бурдона ў тое самае месца размяшчаюцца тры, якія не маюць рагаўнёў. Гэты тып дудаў (паводле М. Анімеле) быў больш пашыраны ў асяроддзі беларусаў-каталікоў — а адзіны інструмент, які захаваўся да нашага часу, паходзіць з тэрыторыі Латгаліі (былы Люцынскі павет Віцебскай губерні, зараз гэта Лудзенскі раён, Латвія). Паводле Е. Раманава, даўжэйшы бурдон настройваецца ў актаву да ніжэйшага гука перабору, меншыя ж даюць квінту папярэдніх. Тып дзвюхбурдоннай дуды вядомы ў шэрагу апісанняў і ілюстрацыйных матэрыялаў і ўяўляе сабой крыху іншы тып канструкцыйнай пабудовы. ''Мех'' тут мае выгляд бурдзюка з тонкай шыйкай, куды мацуецца ''жалейка'', але, у адрозненне ад папярэдняга тыпу, не мае шыйкі ў задняй частцы для ўмацавання ''бурдонаў'' і ў цэлым нагадвае форму заходнееўрапейскіх, галандскіх ці нямецкіх інструментаў. Бурдоны звісаюць унізе і замацоўваюцца: :* у адзін перахаднік, умацаваны ў дольнай частцы меху; :* з аднаго месца, крыху вышэй ад ніжняй часткі меху; :* у пярэднія ножкі жывёлы, бліжэй да жалейкі; :* па абодва бакі меху, трохі вышэй ад яго ніжняй часткі. Такая дуда трымаецца пераважна перад сабой. Існуюць варыянты такіх дудаў як з рагаўнямі, гэтак і без іх. У дудах, якія не маюць рагаўнёў, канцы бурдонных і меладычных трубак маюць варонкападобныя пашырэнні.<ref name="DRUVIS"/> == Лепельская дуда з вёскі Верабкі == Беларуская дуда 1877 года захоўваецца ў [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепельскім краязнаўчым музеі]]. Адзначаюць выбітнае эстэтычнае аздабленне яе рагаўнёш, жалейкі, бурдонаў. Лепельская дуда канструкцыйна мае ''скураны мех'', ''жалейку з рагаўнём'' (з 7-ю адтулінамі на жалейцы і 2-мя адтулянамі на рагаўні жалейцы), ''соску'', ''адзін бурдон з рагаўнём''<ref>Старыя інструменты Беларусі // Дакументальная кінастужка. — ТАА «Реплимастер», Расійская Федэрацыя. — 2007.</ref>. == Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі == [[Файл:Глыбоцкая дуда.jpg|міні|Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі.]] [[Глыбоцкая дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] (гміна Празарокі) захоўваецца ў фондзе Нацыянальнага музея Літвы і датуецца 1849 годам (на 28 гадоў старэй за лепельскую). Дакладная копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам Сяргеем Чубрыкам захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. У глыбоцкай дуды мех пашыты са скуры барсука, поўсцю навонкі<ref>Глыбоцкі гісторыка-краязнаўчы музей: <nowiki>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki</nowiki></ref>. Глыбоцкая дуда лягла ў аснову міфу пра "Лабанорскую дуду" у Літве і на працягу гадоў выступала як адзіная ілюстрацыя такой дуды. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае ў якасці «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманы тэрмін праілюстраваны глыбоцкай дудой. У 1974 годзе амерыканскі даследчык Тэадор Г. Поднас змясціў выяву гэтага ўнікальнага інструмента ў сваім акадэмічным выданні ''"Bagpipes and Tunings"''. Гэта, верагодна, адзін з нямногіх выпадкаў, калі беларуская дуда была прадстаўленая ў заходняй навуковай публікацыі. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі "Музычныя інструменты народаў СССР" на пачцы запалак, з 1983 году (агулам 21 этыкетак, якія друкаваліся на пяці запалкавых фабрыках). == Этнавясковыя дудары == * [[Адам Шульга]] — дудар з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]] з [[Празарокі|Празарокаў]] (Глыбоцкі раён). Уваходзіў у склад традыцыйнай капэлы пры тэатры Ігната Буйніцкага у якой былі дудар, скрыпак і цымбаліст. * [[Пётр Бурэц]] — знакаміты дудар<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |title=Архіўная копія |access-date=9 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017023659/http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |archivedate=17 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref> з в. [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)]] * Мікола Караткевіч (1932 г.н.) — вучань Пятра Бурца і захавальнік памяці пра знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]] ([[Глыбоцкі раён]]). Магчыма апошні вясковы дудар. * Уладзімір Паўлавіч Забела (1928 г.н.) — дудар<ref>https://www.graj.by/35350/</ref> і арганізатар традыцыйных святаў з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]] ([[Глыбоцкі раён]]). * Гаўрыла Слаўчык — дудар з Гарадоцкага раёна. У 1931 годзе, ва ўзросце 95 гадоў, Гаўрыла Слаўчык быў быў запісаны на фанограф Яўгенам Гіпіусам і Зінаідай Эваль (Ленінград). Частка запісаў была апублікаваная Яўгенам Гіпіусам у 1941 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |title=Архіўная копія |access-date=5 снежня 2020 |archive-date=12 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412063741/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |url-status=dead }}</ref>. * Фёдар Іванавіч Стэсь (Хведар Квецька) — 1869 г.н., в. Церасполле (Полацкі раён) * Мікола Усцінаў — 1871 г.н., в. Бараўцы (Полацкі раён). * Сымон Шыхавец — в. [[Хаўхоліца]] (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з [[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|маладнякоўцамі]] — [[Ілары Барашка|Іларыем Барашкам]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзімірам Дубоўкам]] і [[Язэп Пушча|Язэпам Пушчам]]<ref>«[[Малады Араты (часопіс)|Малады Араты]]», 1925, № 7</ref>. * Нічыпар Шыхавец — в. Хаўхоліца (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з маладнякоўцамі — Іларыем Барашкам, Уладзімірам Дубоўкам і Язэпам Пушчам. * Фёдар Ціханавец (Хвёдар Ціхановіч) — в. Домжарыцы (Бягомльскі раён). * Падгорны - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Макарэенка - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Міхаіл Іванавіч Пугач — в. Старынкі (Ушацкі раён). * Язэп Гвозд — 85-гадовы Язэп Гвозд з Ушаччыны (вёска [[Турасполле]]) выступіў на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Мінску у 1951 годзе. Гэты выступ лічыцца апошнім публічным выкананнем на беларускай дудзе<ref>https://www.sb.by/articles/vozvrashchenie-zabytogo-simvola.html</ref> даадраджэнскага перыяду. * Максім Сурма — 1866 г.н. (паводле газеты Покліч, 1926 г.) або 1876 г.н. (паводле часопіса Маладняк, 1926) дудар вёскі Бацьвінікі. На дудзе граў з маленства. Удзельнік трупы [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]], сустрэты заснавальнікам тэатра падчас гастроляў на Барысаўшчыне, хутчэй за ўсё ў 1926 годзе. Дудару на час удзелу ў трупе было 70 гадоў<ref>[https://www.facebook.com/DudarskiRej/posts/2894805990804135 «''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў]</ref>. * І. Гвоздзеў — вёска Старое Сяло (каля Вучаш), калгаснік сельгасарцелі імя Красіна. І. Гвоздзеў ва ўзросце 88 гадоў выступаў разам або ў межах адной праграмы з 5-гадовым цымбалістам Юрам Мураўёвым з Віцебска, 6-гадовым Дзімам Казанскім з Суражскага раёна і 85-гадовым А. Мураўёвым флейцістам з Суражчыны. Перыяд імавернай дзейнасці 1944—1956<ref>А. У. Русецкага і Ю. А. Русецкага «Мастацкая культура Віцебшчыны (Паазер’е, Падзвінне, Верхняе Падняпроў’е): на шляху да новых творчых здабыткаў (1944—1991)»</ref>. == Прынцып і манера грання == [[Файл:Дудар на Купальлі ў Бабры..jpg|200px|thumb|[[Купалле]] ў беларускай вёсцы]] Падчас грання дудар трымаў дуду альбо гарызантальна пад пахай, альбо вертыкальна перад сабой. У час ігры дудар націскае левым локцем на мех, паветра паступае ў жалейку і бурдон (бурдоны) і прымушае вібрыраваць язычкі, што знаходзяцца ў сярэдзіне трубак — гэта выклікае моцнае і рэзкае гучанне. У Беларусі вылучаюцца дзве манеры грання: :* ''закрытая манера (традыцыйная)'' :* ''адкрытая манера (агульнасярэднявечная)'' == Беларуская дуда ў мастацтве і літаратуры == Беларускай дудзе прысвечаны шэраг мастацкіх твораў. Беларускія мастакі, пісьменнікі, разбяры, і іншыя майстры бачылі ў дудзе моцны мастацкі вобраз. Постаць беларускага дудара сустракаецца практычна ва ўсіх відах прыкладнога мастацтва: маляваныя дываны, саломка, разьба па дрэву, і многія іншыя. Найстарэйшымі прыкладамі выкарыстання вобразу дудара з’яўляюцца працы мастака Міхася Філіповіча, з 1930-ых гадоў. == Сучасны стан == У XXI стагоддзі дударскі рух у Беларусі карыстаецца надзвычайнай папулярнасцю, паступова з’яўляюцца новыя музычныя гурты, якія выкарыстоўваюць дуды ў сваёй творчасці. Некаторыя беларускія гурты і артысты, якія выкарыстоўваюць у сваёй творчасці дуды (у тым ліку і замежнай традыцыі): <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Ceilidh Ceol]] * [[Cornu Copia]] * [[Dzivasil]] * [[Essa|ESSA]] * [[Galiarda]] * [[Irdorath]]<ref>[http://irdorath.by/ Афіцыйная старонка гурту Irdorath] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120807084546/http://irdorath.by/ |date=7 жніўня 2012 }}.</ref> * [[Litvintroll]]<ref>[http://litvintroll.com/index.cgi?pg=index&ln=by/ Афіцыйная старонка гурту Litvintroll]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Osimira]]<ref>[https://myspace.com/osimira/ Афіцыйная старонка гурту Osimira].</ref> * [[RR]] * [[Aqua Profunda]] * [[Testamentum Terrae]]<ref>[http://www.testamentum.net/ Афіцыйная старонка гурту Testamentum Terrae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130722002917/http://testamentum.net/ |date=22 ліпеня 2013 }}.</ref> * [[Tylos Labanoro]] * [[Pawa|PAWA]]<ref>[http://www.PAWA.by/ Афіцыйная старонка гурту PAWA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430210335/http://pawa.by/ |date=30 красавіка 2016 }}.</ref> * [[Znich]]<ref>[https://myspace.com/znich/ Афіцыйная старонка гурту Znich].</ref> * [[Ветах, гурт|Ветах]]<ref>[http://vietah.narod.ru/ Афіцыйная старонка гурту Ветах].</ref> * [[Віталь Воранаў]]<ref>{{Cite web|url=https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|title=Віталь Воранаў - папулярызатар беларускай дуды|last=Комінч|first=Ганна|date=2019-07-30|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719142411/https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|archivedate=2020-07-19|url-status=live|accessdate=2020-07-19}}</ref> * Капэла Рэй<ref>https://kapelarej.bandcamp.com/album/poudzien-i-pounacz</ref> * [[Кашлаты Вох]]<ref>[http://kashlatyvoh.ucoz.net/ Афіцыйная старонка гурту Кашлаты Вох].</ref> * [[Келіх Кола]] * [[Кудмень]] * [[Ліцвінскі хмель]] * [[Літы Талер]][[Lity Taler]] * [[Млын Сонца]] * [[Молат, гурт|Молат]] * [[Рада]] * [[Рарог]] * [[Расалія]] * [[СтараЛітва]] * [[Стары Ольса]]<ref>[http://staryolsa.com/ Афіцыйная старонка гурту Стары Ольса]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Тутэйшая шляхта]] * [[Тутэйшыя, гурт|Тутэйшыя]] * [[Яварына]] * [[Ягорава гара]] * [[Dzieciuki]] * [[Osterweg]] * [[Dzivia]] * [[Wartha]] </div> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://community.livejournal.com/dudarstva «Усё пра дуды і дудароў тутэйшых» — Беларуская дударская суполка] * [http://dudar.info Дударскі фестываль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804175842/http://dudar.info/ |date=4 жніўня 2016 }} * [https://www.facebook.com/DudarskiRej Суполка «Дударская Глыбоччына»] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=39EA98188F3BAA3D Беларускія дуды і дудары на YouTube] * [http://www.belduda.com Старонка Майстра Юрася Панкевіча] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Духавыя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Беларускія дуды| ]] twhwjambp90mmgl31nsqhopm6wgujic 5175514 5175513 2026-08-04T17:03:56Z Цімох 101134 5175514 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дуда (значэнні)}} [[Файл:Беларускі дудар.jpg|міні|«Беларускі дудар». Майстар Алесь Шаціла. Бронза, камень. 2022 г.]] [[Файл:Duda lepelskaga typa.jpg|thumb|Традыцыйная аднабурдонная беларуская дуда (2009 год)]] '''Дуда́''', народныя назвы ''перагудніца, сопль,'' ''дудуха<ref>[[:s:Таўтолёгія|''Вацлаў Ластоўскі''. Слоўнік таўталёгіяў]]</ref>, дудынька, дудулька, дудуська, дудуленька, дудусенька'', ''весялуха'', ''ігруння'', ''гудуха'' — беларускі традыцыйны архаічны [[духавы музычны інструмент]], быў распаўсюджаны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], у першую чаргу на [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’і]], датрываў да XX стагоддзя. Падобны канструкцыйны тып дуды вядомы на тэрыторыі цяперашніх Літвы і Латвіі, Польшчы і Расеі, на даўнейшых этнаграфічных тэрыторыях рассялення беларусаў. Сёння дударская традыцыя адноўлена і развіваецца. У традыцыйнай культуры беларусаў дуда — [[Касмалогія|касмалагічны]], [[рытуал]]ьны, актыўны, мужчынскі інструмент<ref name="DRUVIS">[https://ethno.by/artykuly/2337861035 Літоўская дуда. Інструмент-міф] / [[Тодар Кашкурэвіч]] // [[DRUVIS]] : альманах Цэнтра этнакасмалогіі KRYŬJA. – 2008. – № 2. – С. 101–112.</ref>. У траўні 2023 года культура беларускай дуды прызнана аб’ектам гісторыка-культурнай спадчыны і ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь]]. == Арэал дуды ў свеце == Дуда як музычны інструмент быў адзін з найбольш папулярных на тэрыторыі Еўразіі і Паўночнай Афрыкі. Дуда вядомая ў Індыі, Іране, сярод арабскіх народаў у паўднёва-заходняй Азіі, у Тунісе, па ўсёй Еўропе, сярод каўказскіх народаў і на Паволжы (у фінскамоўных народаў мары, мардва, чувашы). У пісаных крыніцах упершыню з дакладнасцю гэты інструмент згадваецца ў І ст. н.э. у рымскага гісторыка [[Светоній|Светонія]]. Рымляне або арабы пазней прынеслі гэты інструмент у Паўночную Афрыку. У раннім Сярэднявеччы дуда пашырылася па Паўднёвай, Заходняй і Сярэдняй Еўропе, а пазней дайшла і да поўначы і ўсходу Еўропы. Ад Сярэднявечча найчасцей дуда выкарыстоўвалася як народны і вайсковы музычны інструмент. Ад ХІІІ стагоддзя дуда робіцца інструментам падарожных трубадураў і мінезінгераў, пазней пранікае ў каралеўскія двары і ў свабодныя гарады Еўропы. У XVII ст. дуда замацоўваецца і ў прафесійнай музыцы, калі французскія арыстакраты палюбляюць вясковы стыль. Тады ж дуда ўдасканальваецца: каб у мех не трэба было праз «соску» дзьмуць увесь час, прыдумляюцца прылады, з дапамогай якіх мех напампоўваўся паветрам не ротавым спосабам. Як вайсковы інструмент дуда найдаўжэй, бадай ажно да цяпер, выкарыстоўвалася ў Ірлындыі і Шатландыі<ref>Rūta Žarskienė. Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva // Tautosakos darbai XLII, 2011 194—222. C. 194—196.</ref>. == Гіпотэза пра «стадыі развіцця» і праблема атрыбуцыі == У літоўскай этнамузыкалагічнай літаратуры паходжанне дуды часам тлумачыцца праз агульную эвалюцыйную схему: ад дудачкі, злучанай з жывёльным пухіром, праз інструмент са скураным мехам без асобнага бурдона да класічнай дуды з адным або некалькімі бурдонамі. Такая схема грунтуецца пераважна на параўнанні інструментаў розных народаў Еўропы, Азіі і Паволжа, але сама па сабе не пацвярджае існавання бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў.<ref name="Zarskiene">Rūta Žarskienė. [https://www.llti.lt/failai/14_Zarskienes%281%29.pdf Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva] // Tautosakos darbai. T. XLII. Vilnius, 2011. P. 194—222.</ref> У якасці найбольш архаічнага літоўскага прыкладу прыводзіцца адзінкавая этнаграфічная згадка з ваколіц Дусетаў на поўначы Аўкштайціі пра дудачку, злучаную з пухіром. Аднак такі інструмент не тоесны класічнай дудзе са скураным мехам і бурдонам. Падобныя канструкцыі маглі незалежна ўзнікаць у розных народаў як спосаб назапашвання паветра для дудачкі. Іх параўнанне з інструментамі марыйцаў, мардвы, чувашаў або водзі не даказвае ані паходжання ад іх літоўскай дуды, ані існавання ў Літве асобнай мясцовай лініі яе развіцця. Не з’яўляецца доказам дударскай традыцыі і распаўсюджанне ў Аўкштайціі іншых архаічных музычных з’яў — шматгалосых спеваў [[сутарцінес]] і ансамбляў дудачак [[скудучай]]. Сумесная геаграфічная лакалізацыя розных музычных архаізмаў не сведчыць пра іх генетычную сувязь з дудой. Пераход ад дудачкі з пухіром да класічнай дуды ў літоўскім матэрыяле дакументальна не прасочваецца. Сцвярджэнні пра пашырэнне дуды «па ўсёй Літве» часта грунтуюцца на пісьмовых крыніцах, у якіх назва «Літва» абазначала не этнічную літоўскую тэрыторыю, а землі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], пазнейшыя адміністрацыйныя адзінкі або шырокую гістарычную вобласць. Таму згадка дуды «ў Літве» не можа аўтаматычна лічыцца сведчаннем яе бытавання менавіта сярод літоўскамоўнага насельніцтва. Важнае размежаванне пакінуў літоўскі і жмудскі этнограф [[Людвік Адам Юцэвіч]]. У кнізе «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў і нораваў» ([[1846]]) ён падзяліў інструменты літоўскіх сялян на перанятыя ад іншых народаў і ўласна народныя. Дуды няма ні ў адным з гэтых пералікаў. Яна з’яўляецца толькі ў наступным абзацы, які пачынаецца словамі «''Zbliżając się ku granicom Białorusi''» («Набліжаючыся да межаў Беларусі»). Названую ім «''Ruska Duda''» Юцэвіч лакалізаваў у Завілейскім (Свянцянскім) і Ашмянскім паветах ды Гродзенскай губерні, а яе напеў звязаў з песняй, вядомай у Мінскай губерні.<ref name="Jucewicz">Ludwik z Pokiewia [Ludwik Adam Jucewicz]. [https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/49325/file/scans/DEFAULT/OCR_rezultaty/100000300067_A_v1_200dpi_q60.pdf Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona]. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza Księgarza Wileńskiego, w Drukarni M. Romma, 1846. S. 199—201.</ref> Сведчанне Юцэвіча асабліва істотнае, бо паходзіць з сярэдзіны XIX стагоддзя — часу жывога бытавання дударскай культуры. Аўтар быў знаўцам літоўскай мовы, збіральнікам літоўскага фальклору і адным з піянераў літоўскага нацыянальнага адраджэння, таму не быў зацікаўлены ў штучным памяншэнні абсягу літоўскай народнай культуры. Тым не менш ён не лічыў дуду літоўскім народным інструментам і звязваў яе з беларускім этнаграфічным памежжам. Асноўная канцэнтрацыя позніх сведчанняў пра дудароў і захаваных інструментаў знаходзіцца ў Паазер’і і Падзвінні: на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму знаходжанне асобных інструментаў на тэрыторыі сучаснай Літвы не вызначае іх этнічнай прыналежнасці ў XIX — пачатку XX стагоддзя. Такім чынам, параўнальная схема «стадый развіцця» не дае падстаў выводзіць класічную дуду з літоўскай музычнай архаікі. Наяўныя этнаграфічныя звесткі не пацвярджаюць існавання асобнай бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў. Наадварот, найбольш дакладнае сведчанне сярэдзіны XIX стагоддзя адносіць дуду да беларускага этнаграфічнага арэала. Таму назвы «літоўская дуда» і «беларуска-літоўская дуда» патрабуюць асобнага навуковага абгрунтавання і не могуць выводзіцца толькі з сучаснай дзяржаўнай прыналежнасці тэрыторый, на якіх былі знойдзены інструменты. У літоўскай літаратуры і музейнай практыцы для дуды ўсходнееўрапейскага тыпу ўжываецца назва ''Labanoro dūda'' («лабанорская дуда»), утвораная ад назвы [[Лабанорская пушча|Лабанорскай пушчы]]. Аднак надзейных гістарычных крыніц, якія пацвярджалі б існаванне ў ваколіцах Лабанора асобнага мясцовага тыпу дуды або бесперапыннай дударскай традыцыі, не выяўлена. Не вядомыя ні захаваныя старадаўнія дуды з дакументальна пацверджаным лабанорскім паходжаннем, ні імёны мясцовых майстроў і дудароў, ні характэрны для гэтай мясцовасці рэпертуар. Агульныя згадкі пра дуды ў гістарычнай Літве або на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага не могуць самі па сабе служыць доказам існавання менавіта лабанорскай традыцыі. Паняцце «Літва» ў такіх крыніцах часта мела дзяржаўна-палітычнае, а не сучаснае этнічнае значэнне. Таму гэтыя сведчанні неабходна суадносіць з канкрэтнай геаграфіяй, паходжаннем інструментаў і этнаграфічным складам насельніцтва. Назва ''Labanoro dūda'' замацавалася ў літоўскай інструментазнаўчай літаратуры адносна позна. У класіфікацыі літоўскіх народных інструментаў [[Юозас Жылявіч|Юозаса Жылявіча]] 1927 года яна яшчэ не фігуравала, але з’явілася ў пазнейшых працах даследчыка. У савецкіх даведачных і ілюстраваных выданнях назву пачалі прадстаўляць як абазначэнне літоўскага народнага інструмента, не заўсёды адрозніваючы месца музейнага захоўвання ад сапраўднага месца паходжання экспаната.<ref>Romualdas Apanavičius. [https://www.llti.lt/failai/20_Sukaktys_Apanaviciaus.pdf Profesorius Juozas Žilevičius ir lietuvių etninė instrumentologija].</ref> Найбольш паказальны прыклад такой атрыбуцыі — [[Глыбоцкая дуда]] 1849 года з вёскі Верацеі Дзісенскага павета. Нягледзячы на дакладны надпіс з месцам яе паходжання, у савецкіх і літоўскіх выданнях гэты беларускі інструмент падаваўся як ''Labanoro dūda'' і выкарыстоўваўся для ілюстравання нібыта літоўскага тыпу дуды.<ref>Атлас музыкальных инструментов народов СССР / К. А. Вертков, Г. И. Благодатов, Э. Э. Язовицкая. 2-е изд. Москва: Музыка, 1975.</ref> Падрабязней гісторыя і паходжанне інструмента разгледжаны ў асобным артыкуле. Сучаснае адраджэнне дуды ў Літве таксама не з’яўляецца непасрэдным працягам дакументальна засведчанай лабанорскай традыцыі. Адзін з яго ўдзельнікаў Гвідас Ковера паведамляў, што сваю першую дуду набыў у 1999 годзе ў беларускага майстра [[Тодар Кашкурэвіч|Тодара Кашкурэвіча]], а цікавасць да назвы ''Labanoro dūda'' узнікла, між іншым, на падставе вуснага аповеду пра святара, які нібыта граў на дудзе каля Лабанора ў 1970-я гады.<ref>Gvidas Kovera. [https://www.bagpipesociety.org.uk/articles/2018/chanter/autumn/bagpipes-in-lithuania/ Bagpipes in Lithuania] // Chanter. The Bagpipe Society, 2018.</ref> Гэтыя звесткі сведчаць пра сучасную рэканструкцыю і папулярызацыю інструмента, але не пацвярджаюць існавання асобнага гістарычнага лабанорскага тыпу. Такім чынам, ''Labanoro dūda'' карэктней разглядаць як познюю рэгіянальную і рэканструктарскую назву, а не як навукова даказаны старажытны тып літоўскай дуды. Яе выкарыстанне ў дачыненні да інструментаў беларускага паходжання, у тым ліку да дуды з Верацеяў, не змяняе іх дакументальна засведчанай этнаграфічнай і геаграфічнай атрыбуцыі. == Дуда ва Усходняй Еўропе == [[Файл:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 889325 - Duda Bagpipe.jpeg|thumb|Дуда на паштовай марцы Беларусі.]] У Паўночнай Еўропе дуда засведчаная з XIV стагоддзя, у Швецыі ўпершыню падрабязна апісаная ў [[1555]] годзе. На тэрыторыі Латвіі і Эстоніі дуды дакладна вядомыя з XVI стагоддзя, а ў пазнейшых этнаграфічных крыніцах называюцца пашыранымі народнымі інструментамі латышоў і эстонцаў. Паводле Збігнева-Ежы Пшэрэмбскага, у XVI—XVII стагоддзях дуда была папулярная ў Польшчы і «Літве». Аднак у тагачасных крыніцах назва «Літва» магла абазначаць усю тэрыторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а не толькі землі этнічных літоўцаў. На тэрыторыі цяперашняй Беларусі найбольшая колькасць этнаграфічных звестак пра дуду паходзіць з Віцебскай, Мінскай, Віленскай і Гродзенскай губерняў. Асабліва шчыльная канцэнтрацыя сведчанняў назіраецца ў Паазер’і і Падзвінні — на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты звязны этнаграфічны арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму сучасная дзяржаўная прыналежнасць мясцовасці або цяперашняе месца захоўвання музейнага інструмента не могуць аўтаматычна вызначаць яго этнічную атрыбуцыю ў XIX — пачатку XX стагоддзя. == Тыпы дуды на тэрыторыі Беларусі == [[Файл:Музычны музей. Дуда.JPG|thumb|Дуда ў [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]]] На тэрыторыі Беларусі вядомыя чатыры тыпы гэтага інструмента:<ref name="DRUVIS" /> :* Дуда — дуда з адным «гукам». Найбольш пашыраны тып беларускіх дудаў. :* Мацянка (муцянка) — так званая «дасканалая» дуда (з некалькімі «гукамі»). Захаваўся толькі адзін інструмент. Дуда была пашыраная сярод каталіцкага насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |title=Архіўная копія |access-date=14 лістапада 2020 |archive-date=17 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817012208/http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref>. :* Двухбурдонная дуда з гукамі-самародкамі. :* Дуда з вялікім цэльным мехам-панчохай. Сцвярджаецца пра існаванне дуды на этнаграфічнай тэрыторыі беларусаў, а таксама літоўцаў і латышоў, з глыбокай старажытнасці, але гістарычныя сведчанні паказваюць час не раней за XIV стагоддзе. Уключанасць дуды ў архаічныя касмалагічныя схемы дазваляе адсунуць час узнікнення дуды ў Беларусі ў самую раннюю эпоху.<ref name="DRUVIS"/> Больш за ўсё інфармацыі і матэрыялаў захавалася пра аднагукавую канструкцыю дуды і пра канструкцыю дуды-мацянкі. Дудары сустракаюцца ў шматлікіх народных паданнях, творах беларускіх аўтараў XIX і XX стагоддзяў, такіх як [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Адам Міцкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] і інш. Дуду даследвалі [[Мікалай Анімеле]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Мікалай Прывалаў]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Ніна Назіна]], [[Зміцер Сасноўскі]], Вячаслаў Калацэй, Аляксандр Сурба<ref name="Воранаў">«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. [[Файл:Карта культуры беларускай дуды.jpg|міні|Культура беларускай дуды ў межах этнаграфічнага рассялення беларусаў на пачатку 20 ст. на карце Карскага<ref name="Воранаў"/>.]] == Дуда ў народнай культуры == [[Файл:Biarezań. Бярэзань (1919).jpg|250px|міні|Дудар з [[Беразіно|Беразіна]]. 1919]] Да канца XIX стагоддзя дуда была адным з асноўных інструментаў народнага музычнага побыту [[Беларусы|беларусаў]]. Згодна з Т. Кашкурэвічам, дуда мела найвышэйшы сакральны статус як рэч, зробленая з ахвярнай жывёлы. Як у беларусаў, так і ў суседніх літоўцаў, дуда выкарыстоўвалася ў абрадах, звязаных з асноўнымі момантамі жыцця чалавека. Абавязковым была прысутнасць дудара на хрэсьбінах (рытуальнае нараджэнне), на вяселлі (рытуальнае пераўвасабленне ў статус дарослага, сталага чалавека) і, магчыма, на пахаванні (рытуале пераходу чалавека ў іншы свет). Пра сакральны статус інструмента сведчаць касмаганічныя дударскія тэксты, у якіх у пэўных сімвалах апісваецца пабудова свету, як яе разумелі тагачасныя беларусы. І дуда, і дудар там прысутнічаюць і займаюць істотнае месца. Гэта ўнікальная з’ява ў Еўропе, бо ні ў воднай традыцыі дуда так не міфалагізаваная, як у Беларусі<ref>[http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html Беларускія архетыпы — дуда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100413075542/http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html |date=13 красавіка 2010 }} // Размова Анатоля Мяльгуя з Тодарам Кашкурэвічам — Kryuja centar etnakasmalogiji, [[2008]].</ref>. Дуда-«весялуха» мела шырокае выкарыстанне пры танцах, песнях, прыпеўках на сямейных і каляндарных святах, ігрышчах, кірмашах, а таксама ў ансамблі са скрыпкай ды цымбаламі. Апошнім зафіксаваным публічным выступам дудара лічыцца канцэрт на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Менску. Адбывалася гэта ўжо пасля вайны (1951 г.), а выступіў на ім 85-гадовы Язэп Гвозд з вёскі Турасполле на Вушаччыне. Зараз дуда зноў становіцца абявязковым інструментам народных ансамбляў. Над адраджэннем дуды з 1970-х гадоў і да нашага часу працавалі такія майстры, як [[Іван Іосіфавіч Лычкоўскі|Іван Лычкоўскі]], Аляксандр Жукоўскі, Уладзімір Гром, [[Вячаслаў Сцяпанавіч Пратасевіч|Вячаслаў Пратасевіч]], [[Уладзімір Якаўлевіч Пузыня|Уладзімір Пузыня]], Алесь Лось, Тодар Кашкурэвіч, [[Мар’ян Антонавіч Скрамблевіч|Мар’ян Скрамблевіч]], Віктар Кульпін, Аляксандр Сарнаўскі, Сяржук Вінаградаў, Алесь Жура, Уладзімір Бярбераў, Славамір Казак, Юрась Панкевіч, Дзяніс Сухі, Аляксандр Сурба, Сяргей Чубрык, [[Алесь Чумакоў]], Андрэй Шклёда і інш<ref name="Воранаў" />. == Гістарычныя сведчанні == [[Файл:Селянін грае на дудзе.jpg|thumb|150px|Дудар з вёскі Лынгмяны Свянцянскага павета Віленскай губерні.]] Найранейшым гістарычным сведчаннем існавання дудаў на тэрыторыі Беларусі можна было б лічыць выяву дудара ў складзе скамарохаў з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]] XII стагоддзя, які грае на безбурдоннай дудзе, кшталту польскай ''siersienki'', тыпе дуды, пашыраным па ўсёй сярэдневяковай [[Еўропа|Еўропе]] — аднак згаданая мініяцюра не можа быць цалкам імаверным сведчаннем праз адсутнасць інфармацыі аб паходжанні самога мастака (ён мог паходзіць і не з Беларусі), адсутнасць этнаграфічных фактаў пазнейшых [[час]]оў<ref name="DRUVIS" />. Літоўская этнакультуролаг Пране Дундулене (''Pranė Dundulienė''), спасылаючыся на пісьмовыя крыніцы, сцвярджае, што дудамі і песнямі народ сустракаў пераможныя войскі князя [[Альгерд]]а ў XIV—XV стагоддзях<ref name="DRUVIS"/>. У XVI—XVII стагоддзях А. Бецэнберг пісаў пра літоўскія дуды, якія мясцовы люд называў ''дудрагіне'' (''dūdraginė'').<ref name="DRUVIS"/> Пісьмовыя крыніцы XV—XVI стагоддзяў упершыню згадваюць [[музычны інструмент]], які называецца ''дуда'' («Аповесці пра трох каралёў-вешчуноў» у XV стагоддзі і «Аповесці пра Трыстана і Ізольду» XVI стагоддзя), у якіх мясцовыя перакладчыкі скарысталіся назвай ''дуда'' для перакладу на мясцовую мову назваў нейкіх музычных інструментаў, што адпавядаюць этнаграфічным рэаліям Блізкага Усходу і Заходняй Еўропы, з якімі перакладчыкі, хутчэй за ўсё, не былі знаёмы<ref name="DRUVIS"/>. У кнізе «Праўдзівы і грунтоўны аповед пра веру русаў, іх шлюбныя і пахавальныя абрады, побыт і адзенне…», выдадзенай у 1582 годзе ў Ростаку, лютэранскі пастыр [[Паўль Одэрборн]], апісваючы жыхароў з ваколіц Дзісенскага Паазер’я, піша:<blockquote>«У вытанчанай музыцы яны не дасведчаныя, зусім не граюць на струнных інструментах, дзеля забавы ў іх звычайна выкарыстоўваецца толькі дуда з мехам. На вяселлях і іншых пачостках вельмі часта водзяць карагоды пад гучнае плясканне ў далоні.» Апісваючы шлюбны абрад русінаў Падзвіння даследчык сцвярджае: «Сумеснае жыццё ў іх не прынята весці да таго часу, пакуль маладыя не будуць злучаны пад час публічнай урачыстасці. Для гэтага каля адзінаццатай гадзіны ночы маладых пад гукі лютняў і дудаў, пад святлом паходняў прыводзяць у храм<ref>http://www.belhistory.eu/pa%D1%9El-oderborn-pra%D1%9Edzivy-i-grunto%D1%9Eny-apoved-pra-veru-rusa%D1%9E/#ftn14</ref>.»</blockquote>У ''Слоўніку старажытнарускай мовы'' [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. Сразнеўскага]] ''дуда'' — знак крукавога пісьма, выява якога схематычна адпавядае тыпу аднабурдоннай дуды, накшталт польскай siersienki<ref name="DRUVIS"/>. Дакументы XVII стагоддзя (указ Віленскага сойму ад 1656 года) згадваюць:<blockquote>''Люди людные, которые службы не мають, и теж медведъники, '''''дудъники''''', скрипъки, трубачи и иншие в местех будучие музыки, и хто колвекъ не маючи певной службы…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Ой, повесю я дуду на зялёному на дубу,''<br /> ''Ніхай дуда грае, да ніхай маці чуе,''<br /> ''Да ніхай маці чуе мне вячэру готуе,''<br /> ''Вячэру з галушкамі, посцельку с подушкамі''.<br /> |- | style="text-align: left;" | Жніўная беларуская народная песня з Палесся (в.[[Вялікая Гаць]] Івацэвіцкі раён)<ref>''Беларуская народная песня'' [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/flsggz5jk8fr Ой, повешу я дуду], ''soundcloud.com''.</ref> |} У тагачасных судовых кнігах — у актавай кнізе полацкага [[гродскі суд|гродскага суда]] — гаворыцца:<blockquote>''…пан Бутько, выскочивши с пекарни свое зъ секирою, учинивши окрик, преречоного Алексанъдра Лешонъка обухом в руку левою понижей локтя подвакроть шкодливее ударыл… а другого Ивана Совостеенка, '''''Дудара''''', тою жъ секирою в хрибет оберучъ ударилъ, и кгды тотъ преречоный Иванъ от него уходил, а пан Бутько оного догонить не мог, тою жъ секирою за ним кинул, и кгды бы долетела, снать бы его и на смерть забил…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>У актавай кнізе пінскага гродскага суда ад 1699 года (скарга дудара на пінскага гандляра за тое, што ён зачараваў яго дуду):<blockquote>''…na…Chwedora dowodzili, ze iest takowey ze nauki oycowskiey, ktory przed wielo ludzmi w miasteczku Janowie, pod czas iarmarku, graiacemu na '''''dudzie dude''''' zamovił, ze grac przestała, az go tamten prosił y na głos kazdo rzecz zamawia''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>Адзінай даўняй ілюстрацыяй, дзе выяўленая дуда, між іншым, у якасці ваеннага інструмента ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XVI стагоддзі, ёсць малюнак [[Пруская хроніка|Прускай хронікі]], які паказвае ўезд караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў [[Гданьск|Данцыг]] (тып дуды, прадстаўлены на малюнку, верагодны для тутэйшай традыцыі, ён уяўляе сабой двухбурдонную дуду з бурдонамі, якія тырчаць угару і маюць рагаўні, жалейка, на жаль, заслоненая постаццю каня).<ref name="DRUVIS" /> [[Файл:Трупа Ігната Буйніцкага ў Спорцінг-Палацы ў Пецярбурзе, у 1912 годзе..jpg|міні|Трупа Ігната Буйніцкага пасля выступлення ў Спорцінг-Палацы ў 1912 годзе.]] З XVIII стагоддзя вядома пакуль адна фіксацыя дудаў, якая даецца ў тэксце камедыі 1787 года пад аўтарствам ксяндза К. Марашэўскага (легенда, падобная на камедыю, была зафіксавана на [[Браслаўскі раён|Браслаўшчыне]] ў больш познія часы недалёка ад [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар дамініканцаў (Валынцы)|кляштара ў Забелах]]<ref name="DRUVIS" />. У пачатку XX стагоддзя [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]] з Палівачоў на Глыбоччыне ўпершыню ў гісторыі вывеў беларускую дуду на тэатральную сцэну і зрабіў яе візітоўкай свайго тэатру. Пра скокі пад дуду пісалі на плакатах-анонсах трупы. Дудар [[Адам Шульга]] прымаў актыўны ўдзел у гастролях тэатра ў Вільні, Варшаве і Пецярбургу. Тады дуду ўпершыню пабачылі многія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі. Для Буйніцкага дуда не была проста адным з трох інструментаў у традыцыйнай капэлі, але сімвалам беларускай культуры ў цэлым, сінонімам беларускай даўніны і народнасці. У публікацыі «Нашай Нівы» з 1910 года (3 снежня, № 49) чытаем, што пасля заканчэння сімфанічнага канцэрта кампазітара і дырыжора Людаміра Міхала Рагоўскага ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі «яму былі дадзены на ўспамін…. ад арганізатараў беларускага тэатру — беларуская дуда»<ref>https://www.svaboda.org/a/27937897.html</ref>. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераяжджаў з Вільні ў Парыж, то пакінуў падораныя інструменты ў фондзе калекцыі Івана Луцкевіча, якія ў 1921 годзе сталіся часткай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музею ў Вільні]]. Пасля ліквідацыі музея ў 1944 годзе дуда трапіла ў фонд літоўскага музея, дзе захоўваецца па сённяшні дзень. Паходжанне дуды з беларускага музея пацвярджае надпіс на мяху дуды. Ігнат Буйніцкі зрабіў важкі ўнёсак у захаванне і развіццё традыцыі беларускай дуды<ref name="Воранаў"/>. У 1960-я гады быў створаны беларускі сцэнічны танец «Дударыкі», пры выкананні якога праяўляліся вынаходлівасць, дасціпнасць, здольнасць абудзіць у чалавечай душы ўзнёслыя пачуцці. Раней узору «Дударыкаў» быў створаны традыцыйны танец «Дудачка». == Канструкцыя дуды == '''Канструкцыя традыцыйнай дуды:''' :* Скураны [[мех]] (''пузыр'') — выкарыстоўваецца для ўтрымання пэўнага ціску, робяць са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі. :* Маленькая драўляная трубка (''соска'' , сапель) — выкарыстоўваецца для напаўнення паветрам меха. :* Ігравая трубка (перабор, ''[[жалейка]]'') — ігравая трубка з 7 адтулінамі для перабірання пальцамі і пішчыкам з адзінарным язычком, для выконвання найгрышаў і [[мелодыя|мелодый]]. :* Гук ([[бурдон]]ы, або некалькі бурдонаў) — трубка, або трубкі, якія маюць пішчык з адзінарным язычком з чароту, або гусінага, індычага, ці цяцерынага пяра. :* Рагавень (ражок) — дзве закручаныя пад градусам 180 драўляныя часткі, якія замацоўваюцца на пераборы і гуку для надання адмысловага тэмбру. Гэты элемент з’яўляецца распазнавальнай часткай беларускай, аднагукавай дуды. Толькі ў беларускай дудзе ражкі зробленыя выключна з дрэва і закручаныя пад адмысловым вуглом. Для вырабу ''меха'' выкарыстоўваюць скуру [[Каза|казы]], целяці, [[барсук]]а, [[сабака|сабакі]].<ref name="DRUVIS"/> Для вырабу ўсіх драўляных трубак выкарыстоўваюць клён, ясень, вярбу.<ref name="DRUVIS"/> <gallery perrow="5"> Файл:Sacharau z dudoju.jpeg|Беларускі этнограф С. Сахараў дэманструе беларускую дуду. Фота 1938 г. Файл:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Паштоўка «Дудар беларускі» (Расійская імперыя, [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фота Міхала Кусцінскага да 1904 года.<ref>[http://pawet.net/ns/2020/48/%E2%84%96_48_(1511).html]</ref> </gallery> == Тыпы беларускіх дудаў == [[Файл:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|thumb|250px|злева|Дуда-муцянка, сучасная рэканструкцыя]] * Асноўны, найбольш пашыраны тып на абшарах былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (паводле матэрыялаў XIX—XX стагоддзяў) — '''аднабурдонная дуда''', арэал якой абмяжоўваецца Віцебшчынай, поўначчу Міншчыны і Гродзеншчыны, захадам Смаленшчыны, Віленшчынай, а таксама Латгаліяй. Гэты тып інструменту складаецца з ''меху'', скроенага са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі ў форме, што нагадвае [[Гусі|гусь]] з доўгай шыйкай, у якую спераду ўстаўленая меладычная трубка з рагаўнём (''жалейка''), ззаду ў мех замацавана бурдонная трубка з рагаўнём (''гук''), у верхняй частцы меху замацаваная трубка для ўдзімання паветра (''сапель''). Усе трубкі — драўляныя, стружаныя ці точаныя на кружале з клёну, ясеню, вярбы і ўстаўленыя альбо непасрэдна ў мех, альбо праз умацаваныя ў мех драўляныя перахаднікі вальцовай ці шарападобнай формы. Часта трубкі і рагаўні аздабляліся літым у дрэва алавяным, алюмініевым або тыражным срэбным арнаментам, а таксама тыражнымі колцамі з медзі, алюмінію, жалеза. Пішчык звычайна рабіўся з чароту або з расшчэпленага гусінага ці йндычынага пяра<ref name="DRUVIS"/>. * '''Дуда'''-'''''муцянка''''' (мацянка, мыцьянка)<ref>[http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html Ліцвінская дуда Мацянка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304034643/http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html |date=4 сакавіка 2016 }}, ''belduda.com''</ref> (генетычна звязаным з папярэднім тыпам), апісаная [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманавым]] і М. Анімеле — у цэлым захоўвае такую ж самую канструкцыю, за выняткам таго, што замест аднаго бурдона ў тое самае месца размяшчаюцца тры, якія не маюць рагаўнёў. Гэты тып дудаў (паводле М. Анімеле) быў больш пашыраны ў асяроддзі беларусаў-каталікоў — а адзіны інструмент, які захаваўся да нашага часу, паходзіць з тэрыторыі Латгаліі (былы Люцынскі павет Віцебскай губерні, зараз гэта Лудзенскі раён, Латвія). Паводле Е. Раманава, даўжэйшы бурдон настройваецца ў актаву да ніжэйшага гука перабору, меншыя ж даюць квінту папярэдніх. Тып дзвюхбурдоннай дуды вядомы ў шэрагу апісанняў і ілюстрацыйных матэрыялаў і ўяўляе сабой крыху іншы тып канструкцыйнай пабудовы. ''Мех'' тут мае выгляд бурдзюка з тонкай шыйкай, куды мацуецца ''жалейка'', але, у адрозненне ад папярэдняга тыпу, не мае шыйкі ў задняй частцы для ўмацавання ''бурдонаў'' і ў цэлым нагадвае форму заходнееўрапейскіх, галандскіх ці нямецкіх інструментаў. Бурдоны звісаюць унізе і замацоўваюцца: :* у адзін перахаднік, умацаваны ў дольнай частцы меху; :* з аднаго месца, крыху вышэй ад ніжняй часткі меху; :* у пярэднія ножкі жывёлы, бліжэй да жалейкі; :* па абодва бакі меху, трохі вышэй ад яго ніжняй часткі. Такая дуда трымаецца пераважна перад сабой. Існуюць варыянты такіх дудаў як з рагаўнямі, гэтак і без іх. У дудах, якія не маюць рагаўнёў, канцы бурдонных і меладычных трубак маюць варонкападобныя пашырэнні.<ref name="DRUVIS"/> == Лепельская дуда з вёскі Верабкі == Беларуская дуда 1877 года захоўваецца ў [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепельскім краязнаўчым музеі]]. Адзначаюць выбітнае эстэтычнае аздабленне яе рагаўнёш, жалейкі, бурдонаў. Лепельская дуда канструкцыйна мае ''скураны мех'', ''жалейку з рагаўнём'' (з 7-ю адтулінамі на жалейцы і 2-мя адтулянамі на рагаўні жалейцы), ''соску'', ''адзін бурдон з рагаўнём''<ref>Старыя інструменты Беларусі // Дакументальная кінастужка. — ТАА «Реплимастер», Расійская Федэрацыя. — 2007.</ref>. == Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі == [[Файл:Глыбоцкая дуда.jpg|міні|Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі.]] [[Глыбоцкая дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] (гміна Празарокі) захоўваецца ў фондзе Нацыянальнага музея Літвы і датуецца 1849 годам (на 28 гадоў старэй за лепельскую). Дакладная копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам Сяргеем Чубрыкам захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. У глыбоцкай дуды мех пашыты са скуры барсука, поўсцю навонкі<ref>Глыбоцкі гісторыка-краязнаўчы музей: <nowiki>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki</nowiki></ref>. Глыбоцкая дуда лягла ў аснову міфу пра "Лабанорскую дуду" у Літве і на працягу гадоў выступала як адзіная ілюстрацыя такой дуды. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае ў якасці «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманы тэрмін праілюстраваны глыбоцкай дудой. У 1974 годзе амерыканскі даследчык Тэадор Г. Поднас змясціў выяву гэтага ўнікальнага інструмента ў сваім акадэмічным выданні ''"Bagpipes and Tunings"''. Гэта, верагодна, адзін з нямногіх выпадкаў, калі беларуская дуда была прадстаўленая ў заходняй навуковай публікацыі. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі "Музычныя інструменты народаў СССР" на пачцы запалак, з 1983 году (агулам 21 этыкетак, якія друкаваліся на пяці запалкавых фабрыках). == Этнавясковыя дудары == * [[Адам Шульга]] — дудар з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]] з [[Празарокі|Празарокаў]] (Глыбоцкі раён). Уваходзіў у склад традыцыйнай капэлы пры тэатры Ігната Буйніцкага у якой былі дудар, скрыпак і цымбаліст. * [[Пётр Бурэц]] — знакаміты дудар<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |title=Архіўная копія |access-date=9 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017023659/http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |archivedate=17 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref> з в. [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)]] * Мікола Караткевіч (1932 г.н.) — вучань Пятра Бурца і захавальнік памяці пра знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]] ([[Глыбоцкі раён]]). Магчыма апошні вясковы дудар. * Уладзімір Паўлавіч Забела (1928 г.н.) — дудар<ref>https://www.graj.by/35350/</ref> і арганізатар традыцыйных святаў з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]] ([[Глыбоцкі раён]]). * Гаўрыла Слаўчык — дудар з Гарадоцкага раёна. У 1931 годзе, ва ўзросце 95 гадоў, Гаўрыла Слаўчык быў быў запісаны на фанограф Яўгенам Гіпіусам і Зінаідай Эваль (Ленінград). Частка запісаў была апублікаваная Яўгенам Гіпіусам у 1941 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |title=Архіўная копія |access-date=5 снежня 2020 |archive-date=12 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412063741/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |url-status=dead }}</ref>. * Фёдар Іванавіч Стэсь (Хведар Квецька) — 1869 г.н., в. Церасполле (Полацкі раён) * Мікола Усцінаў — 1871 г.н., в. Бараўцы (Полацкі раён). * Сымон Шыхавец — в. [[Хаўхоліца]] (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з [[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|маладнякоўцамі]] — [[Ілары Барашка|Іларыем Барашкам]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзімірам Дубоўкам]] і [[Язэп Пушча|Язэпам Пушчам]]<ref>«[[Малады Араты (часопіс)|Малады Араты]]», 1925, № 7</ref>. * Нічыпар Шыхавец — в. Хаўхоліца (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з маладнякоўцамі — Іларыем Барашкам, Уладзімірам Дубоўкам і Язэпам Пушчам. * Фёдар Ціханавец (Хвёдар Ціхановіч) — в. Домжарыцы (Бягомльскі раён). * Падгорны - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Макарэенка - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Міхаіл Іванавіч Пугач — в. Старынкі (Ушацкі раён). * Язэп Гвозд — 85-гадовы Язэп Гвозд з Ушаччыны (вёска [[Турасполле]]) выступіў на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Мінску у 1951 годзе. Гэты выступ лічыцца апошнім публічным выкананнем на беларускай дудзе<ref>https://www.sb.by/articles/vozvrashchenie-zabytogo-simvola.html</ref> даадраджэнскага перыяду. * Максім Сурма — 1866 г.н. (паводле газеты Покліч, 1926 г.) або 1876 г.н. (паводле часопіса Маладняк, 1926) дудар вёскі Бацьвінікі. На дудзе граў з маленства. Удзельнік трупы [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]], сустрэты заснавальнікам тэатра падчас гастроляў на Барысаўшчыне, хутчэй за ўсё ў 1926 годзе. Дудару на час удзелу ў трупе было 70 гадоў<ref>[https://www.facebook.com/DudarskiRej/posts/2894805990804135 «''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў]</ref>. * І. Гвоздзеў — вёска Старое Сяло (каля Вучаш), калгаснік сельгасарцелі імя Красіна. І. Гвоздзеў ва ўзросце 88 гадоў выступаў разам або ў межах адной праграмы з 5-гадовым цымбалістам Юрам Мураўёвым з Віцебска, 6-гадовым Дзімам Казанскім з Суражскага раёна і 85-гадовым А. Мураўёвым флейцістам з Суражчыны. Перыяд імавернай дзейнасці 1944—1956<ref>А. У. Русецкага і Ю. А. Русецкага «Мастацкая культура Віцебшчыны (Паазер’е, Падзвінне, Верхняе Падняпроў’е): на шляху да новых творчых здабыткаў (1944—1991)»</ref>. == Прынцып і манера грання == [[Файл:Дудар на Купальлі ў Бабры..jpg|200px|thumb|[[Купалле]] ў беларускай вёсцы]] Падчас грання дудар трымаў дуду альбо гарызантальна пад пахай, альбо вертыкальна перад сабой. У час ігры дудар націскае левым локцем на мех, паветра паступае ў жалейку і бурдон (бурдоны) і прымушае вібрыраваць язычкі, што знаходзяцца ў сярэдзіне трубак — гэта выклікае моцнае і рэзкае гучанне. У Беларусі вылучаюцца дзве манеры грання: :* ''закрытая манера (традыцыйная)'' :* ''адкрытая манера (агульнасярэднявечная)'' == Беларуская дуда ў мастацтве і літаратуры == Беларускай дудзе прысвечаны шэраг мастацкіх твораў. Беларускія мастакі, пісьменнікі, разбяры, і іншыя майстры бачылі ў дудзе моцны мастацкі вобраз. Постаць беларускага дудара сустракаецца практычна ва ўсіх відах прыкладнога мастацтва: маляваныя дываны, саломка, разьба па дрэву, і многія іншыя. Найстарэйшымі прыкладамі выкарыстання вобразу дудара з’яўляюцца працы мастака Міхася Філіповіча, з 1930-ых гадоў. == Сучасны стан == У XXI стагоддзі дударскі рух у Беларусі карыстаецца надзвычайнай папулярнасцю, паступова з’яўляюцца новыя музычныя гурты, якія выкарыстоўваюць дуды ў сваёй творчасці. Некаторыя беларускія гурты і артысты, якія выкарыстоўваюць у сваёй творчасці дуды (у тым ліку і замежнай традыцыі): <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Ceilidh Ceol]] * [[Cornu Copia]] * [[Dzivasil]] * [[Essa|ESSA]] * [[Galiarda]] * [[Irdorath]]<ref>[http://irdorath.by/ Афіцыйная старонка гурту Irdorath] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120807084546/http://irdorath.by/ |date=7 жніўня 2012 }}.</ref> * [[Litvintroll]]<ref>[http://litvintroll.com/index.cgi?pg=index&ln=by/ Афіцыйная старонка гурту Litvintroll]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Osimira]]<ref>[https://myspace.com/osimira/ Афіцыйная старонка гурту Osimira].</ref> * [[RR]] * [[Aqua Profunda]] * [[Testamentum Terrae]]<ref>[http://www.testamentum.net/ Афіцыйная старонка гурту Testamentum Terrae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130722002917/http://testamentum.net/ |date=22 ліпеня 2013 }}.</ref> * [[Tylos Labanoro]] * [[Pawa|PAWA]]<ref>[http://www.PAWA.by/ Афіцыйная старонка гурту PAWA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430210335/http://pawa.by/ |date=30 красавіка 2016 }}.</ref> * [[Znich]]<ref>[https://myspace.com/znich/ Афіцыйная старонка гурту Znich].</ref> * [[Ветах, гурт|Ветах]]<ref>[http://vietah.narod.ru/ Афіцыйная старонка гурту Ветах].</ref> * [[Віталь Воранаў]]<ref>{{Cite web|url=https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|title=Віталь Воранаў - папулярызатар беларускай дуды|last=Комінч|first=Ганна|date=2019-07-30|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719142411/https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|archivedate=2020-07-19|url-status=live|accessdate=2020-07-19}}</ref> * Капэла Рэй<ref>https://kapelarej.bandcamp.com/album/poudzien-i-pounacz</ref> * [[Кашлаты Вох]]<ref>[http://kashlatyvoh.ucoz.net/ Афіцыйная старонка гурту Кашлаты Вох].</ref> * [[Келіх Кола]] * [[Кудмень]] * [[Ліцвінскі хмель]] * [[Літы Талер]][[Lity Taler]] * [[Млын Сонца]] * [[Молат, гурт|Молат]] * [[Рада]] * [[Рарог]] * [[Расалія]] * [[СтараЛітва]] * [[Стары Ольса]]<ref>[http://staryolsa.com/ Афіцыйная старонка гурту Стары Ольса]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Тутэйшая шляхта]] * [[Тутэйшыя, гурт|Тутэйшыя]] * [[Яварына]] * [[Ягорава гара]] * [[Dzieciuki]] * [[Osterweg]] * [[Dzivia]] * [[Wartha]] </div> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://community.livejournal.com/dudarstva «Усё пра дуды і дудароў тутэйшых» — Беларуская дударская суполка] * [http://dudar.info Дударскі фестываль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804175842/http://dudar.info/ |date=4 жніўня 2016 }} * [https://www.facebook.com/DudarskiRej Суполка «Дударская Глыбоччына»] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=39EA98188F3BAA3D Беларускія дуды і дудары на YouTube] * [http://www.belduda.com Старонка Майстра Юрася Панкевіча] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Духавыя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Беларускія дуды| ]] d35azco2px2yk6nb8rfpzyboj6mj01r 5175628 5175514 2026-08-05T06:40:16Z Цімох 101134 зсунуў ніжэй атрыбуцыю. важней сама дуда. 5175628 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дуда (значэнні)}} [[Файл:Беларускі дудар.jpg|міні|«Беларускі дудар». Майстар Алесь Шаціла. Бронза, камень. 2022 г.]] [[Файл:Duda lepelskaga typa.jpg|thumb|Традыцыйная аднабурдонная беларуская дуда (2009 год)]] '''Дуда́''', народныя назвы ''перагудніца, сопль,'' ''дудуха<ref>[[:s:Таўтолёгія|''Вацлаў Ластоўскі''. Слоўнік таўталёгіяў]]</ref>, дудынька, дудулька, дудуська, дудуленька, дудусенька'', ''весялуха'', ''ігруння'', ''гудуха'' — беларускі традыцыйны архаічны [[духавы музычны інструмент]], быў распаўсюджаны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], у першую чаргу на [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’і]], датрываў да XX стагоддзя. Падобны канструкцыйны тып дуды вядомы на тэрыторыі цяперашніх Літвы і Латвіі, Польшчы і Расеі, на даўнейшых этнаграфічных тэрыторыях рассялення беларусаў. Сёння дударская традыцыя адноўлена і развіваецца. У традыцыйнай культуры беларусаў дуда — [[Касмалогія|касмалагічны]], [[рытуал]]ьны, актыўны, мужчынскі інструмент<ref name="DRUVIS">[https://ethno.by/artykuly/2337861035 Літоўская дуда. Інструмент-міф] / [[Тодар Кашкурэвіч]] // [[DRUVIS]] : альманах Цэнтра этнакасмалогіі KRYŬJA. – 2008. – № 2. – С. 101–112.</ref>. У траўні 2023 года культура беларускай дуды прызнана аб’ектам гісторыка-культурнай спадчыны і ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь]]. == Арэал дуды ў свеце == Дуда як музычны інструмент быў адзін з найбольш папулярных на тэрыторыі Еўразіі і Паўночнай Афрыкі. Дуда вядомая ў Індыі, Іране, сярод арабскіх народаў у паўднёва-заходняй Азіі, у Тунісе, па ўсёй Еўропе, сярод каўказскіх народаў і на Паволжы (у фінскамоўных народаў мары, мардва, чувашы). У пісаных крыніцах упершыню з дакладнасцю гэты інструмент згадваецца ў І ст. н.э. у рымскага гісторыка [[Светоній|Светонія]]. Рымляне або арабы пазней прынеслі гэты інструмент у Паўночную Афрыку. У раннім Сярэднявеччы дуда пашырылася па Паўднёвай, Заходняй і Сярэдняй Еўропе, а пазней дайшла і да поўначы і ўсходу Еўропы. Ад Сярэднявечча найчасцей дуда выкарыстоўвалася як народны і вайсковы музычны інструмент. Ад ХІІІ стагоддзя дуда робіцца інструментам падарожных трубадураў і мінезінгераў, пазней пранікае ў каралеўскія двары і ў свабодныя гарады Еўропы. У XVII ст. дуда замацоўваецца і ў прафесійнай музыцы, калі французскія арыстакраты палюбляюць вясковы стыль. Тады ж дуда ўдасканальваецца: каб у мех не трэба было праз «соску» дзьмуць увесь час, прыдумляюцца прылады, з дапамогай якіх мех напампоўваўся паветрам не ротавым спосабам. Як вайсковы інструмент дуда найдаўжэй, бадай ажно да цяпер, выкарыстоўвалася ў Ірлындыі і Шатландыі<ref>Rūta Žarskienė. Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva // Tautosakos darbai XLII, 2011 194—222. C. 194—196.</ref>. == Дуда ва Усходняй Еўропе == [[Файл:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 889325 - Duda Bagpipe.jpeg|thumb|Дуда на паштовай марцы Беларусі.]] У Паўночнай Еўропе дуда засведчаная з XIV стагоддзя, у Швецыі ўпершыню падрабязна апісаная ў [[1555]] годзе. На тэрыторыі Латвіі і Эстоніі дуды дакладна вядомыя з XVI стагоддзя, а ў пазнейшых этнаграфічных крыніцах называюцца пашыранымі народнымі інструментамі латышоў і эстонцаў. Паводле Збігнева-Ежы Пшэрэмбскага, у XVI—XVII стагоддзях дуда была папулярная ў Польшчы і «Літве». Аднак у тагачасных крыніцах назва «Літва» магла абазначаць усю тэрыторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а не толькі землі этнічных літоўцаў. На тэрыторыі цяперашняй Беларусі найбольшая колькасць этнаграфічных звестак пра дуду паходзіць з Віцебскай, Мінскай, Віленскай і Гродзенскай губерняў. Асабліва шчыльная канцэнтрацыя сведчанняў назіраецца ў Паазер’і і Падзвінні — на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты звязны этнаграфічны арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму сучасная дзяржаўная прыналежнасць мясцовасці або цяперашняе месца захоўвання музейнага інструмента не могуць аўтаматычна вызначаць яго этнічную атрыбуцыю ў XIX — пачатку XX стагоддзя. == Тыпы дуды на тэрыторыі Беларусі == [[Файл:Музычны музей. Дуда.JPG|thumb|Дуда ў [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]]] На тэрыторыі Беларусі вядомыя чатыры тыпы гэтага інструмента:<ref name="DRUVIS" /> :* Дуда — дуда з адным «гукам». Найбольш пашыраны тып беларускіх дудаў. :* Мацянка (муцянка) — так званая «дасканалая» дуда (з некалькімі «гукамі»). Захаваўся толькі адзін інструмент. Дуда была пашыраная сярод каталіцкага насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |title=Архіўная копія |access-date=14 лістапада 2020 |archive-date=17 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817012208/http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref>. :* Двухбурдонная дуда з гукамі-самародкамі. :* Дуда з вялікім цэльным мехам-панчохай. Сцвярджаецца пра існаванне дуды на этнаграфічнай тэрыторыі беларусаў, а таксама літоўцаў і латышоў, з глыбокай старажытнасці, але гістарычныя сведчанні паказваюць час не раней за XIV стагоддзе. Уключанасць дуды ў архаічныя касмалагічныя схемы дазваляе адсунуць час узнікнення дуды ў Беларусі ў самую раннюю эпоху.<ref name="DRUVIS"/> Больш за ўсё інфармацыі і матэрыялаў захавалася пра аднагукавую канструкцыю дуды і пра канструкцыю дуды-мацянкі. Дудары сустракаюцца ў шматлікіх народных паданнях, творах беларускіх аўтараў XIX і XX стагоддзяў, такіх як [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Адам Міцкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] і інш. Дуду даследвалі [[Мікалай Анімеле]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Мікалай Прывалаў]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Ніна Назіна]], [[Зміцер Сасноўскі]], Вячаслаў Калацэй, Аляксандр Сурба<ref name="Воранаў">«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. [[Файл:Карта культуры беларускай дуды.jpg|міні|Культура беларускай дуды ў межах этнаграфічнага рассялення беларусаў на пачатку 20 ст. на карце Карскага<ref name="Воранаў"/>.]] == Дуда ў народнай культуры == [[Файл:Biarezań. Бярэзань (1919).jpg|250px|міні|Дудар з [[Беразіно|Беразіна]]. 1919]] Да канца XIX стагоддзя дуда была адным з асноўных інструментаў народнага музычнага побыту [[Беларусы|беларусаў]]. Згодна з Т. Кашкурэвічам, дуда мела найвышэйшы сакральны статус як рэч, зробленая з ахвярнай жывёлы. Як у беларусаў, так і ў суседніх літоўцаў, дуда выкарыстоўвалася ў абрадах, звязаных з асноўнымі момантамі жыцця чалавека. Абавязковым была прысутнасць дудара на хрэсьбінах (рытуальнае нараджэнне), на вяселлі (рытуальнае пераўвасабленне ў статус дарослага, сталага чалавека) і, магчыма, на пахаванні (рытуале пераходу чалавека ў іншы свет). Пра сакральны статус інструмента сведчаць касмаганічныя дударскія тэксты, у якіх у пэўных сімвалах апісваецца пабудова свету, як яе разумелі тагачасныя беларусы. І дуда, і дудар там прысутнічаюць і займаюць істотнае месца. Гэта ўнікальная з’ява ў Еўропе, бо ні ў воднай традыцыі дуда так не міфалагізаваная, як у Беларусі<ref>[http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html Беларускія архетыпы — дуда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100413075542/http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html |date=13 красавіка 2010 }} // Размова Анатоля Мяльгуя з Тодарам Кашкурэвічам — Kryuja centar etnakasmalogiji, [[2008]].</ref>. Дуда-«весялуха» мела шырокае выкарыстанне пры танцах, песнях, прыпеўках на сямейных і каляндарных святах, ігрышчах, кірмашах, а таксама ў ансамблі са скрыпкай ды цымбаламі. Апошнім зафіксаваным публічным выступам дудара лічыцца канцэрт на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Менску. Адбывалася гэта ўжо пасля вайны (1951 г.), а выступіў на ім 85-гадовы Язэп Гвозд з вёскі Турасполле на Вушаччыне. Зараз дуда зноў становіцца абявязковым інструментам народных ансамбляў. Над адраджэннем дуды з 1970-х гадоў і да нашага часу працавалі такія майстры, як [[Іван Іосіфавіч Лычкоўскі|Іван Лычкоўскі]], Аляксандр Жукоўскі, Уладзімір Гром, [[Вячаслаў Сцяпанавіч Пратасевіч|Вячаслаў Пратасевіч]], [[Уладзімір Якаўлевіч Пузыня|Уладзімір Пузыня]], Алесь Лось, Тодар Кашкурэвіч, [[Мар’ян Антонавіч Скрамблевіч|Мар’ян Скрамблевіч]], Віктар Кульпін, Аляксандр Сарнаўскі, Сяржук Вінаградаў, Алесь Жура, Уладзімір Бярбераў, Славамір Казак, Юрась Панкевіч, Дзяніс Сухі, Аляксандр Сурба, Сяргей Чубрык, [[Алесь Чумакоў]], Андрэй Шклёда і інш<ref name="Воранаў" />. == Гістарычныя сведчанні == [[Файл:Селянін грае на дудзе.jpg|thumb|150px|Дудар з вёскі Лынгмяны Свянцянскага павета Віленскай губерні.]] Найранейшым гістарычным сведчаннем існавання дудаў на тэрыторыі Беларусі можна было б лічыць выяву дудара ў складзе скамарохаў з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]] XII стагоддзя, які грае на безбурдоннай дудзе, кшталту польскай ''siersienki'', тыпе дуды, пашыраным па ўсёй сярэдневяковай [[Еўропа|Еўропе]] — аднак згаданая мініяцюра не можа быць цалкам імаверным сведчаннем праз адсутнасць інфармацыі аб паходжанні самога мастака (ён мог паходзіць і не з Беларусі), адсутнасць этнаграфічных фактаў пазнейшых [[час]]оў<ref name="DRUVIS" />. Літоўская этнакультуролаг Пране Дундулене (''Pranė Dundulienė''), спасылаючыся на пісьмовыя крыніцы, сцвярджае, што дудамі і песнямі народ сустракаў пераможныя войскі князя [[Альгерд]]а ў XIV—XV стагоддзях<ref name="DRUVIS"/>. У XVI—XVII стагоддзях А. Бецэнберг пісаў пра літоўскія дуды, якія мясцовы люд называў ''дудрагіне'' (''dūdraginė'').<ref name="DRUVIS"/> Пісьмовыя крыніцы XV—XVI стагоддзяў упершыню згадваюць [[музычны інструмент]], які называецца ''дуда'' («Аповесці пра трох каралёў-вешчуноў» у XV стагоддзі і «Аповесці пра Трыстана і Ізольду» XVI стагоддзя), у якіх мясцовыя перакладчыкі скарысталіся назвай ''дуда'' для перакладу на мясцовую мову назваў нейкіх музычных інструментаў, што адпавядаюць этнаграфічным рэаліям Блізкага Усходу і Заходняй Еўропы, з якімі перакладчыкі, хутчэй за ўсё, не былі знаёмы<ref name="DRUVIS"/>. У кнізе «Праўдзівы і грунтоўны аповед пра веру русаў, іх шлюбныя і пахавальныя абрады, побыт і адзенне…», выдадзенай у 1582 годзе ў Ростаку, лютэранскі пастыр [[Паўль Одэрборн]], апісваючы жыхароў з ваколіц Дзісенскага Паазер’я, піша:<blockquote>«У вытанчанай музыцы яны не дасведчаныя, зусім не граюць на струнных інструментах, дзеля забавы ў іх звычайна выкарыстоўваецца толькі дуда з мехам. На вяселлях і іншых пачостках вельмі часта водзяць карагоды пад гучнае плясканне ў далоні.» Апісваючы шлюбны абрад русінаў Падзвіння даследчык сцвярджае: «Сумеснае жыццё ў іх не прынята весці да таго часу, пакуль маладыя не будуць злучаны пад час публічнай урачыстасці. Для гэтага каля адзінаццатай гадзіны ночы маладых пад гукі лютняў і дудаў, пад святлом паходняў прыводзяць у храм<ref>http://www.belhistory.eu/pa%D1%9El-oderborn-pra%D1%9Edzivy-i-grunto%D1%9Eny-apoved-pra-veru-rusa%D1%9E/#ftn14</ref>.»</blockquote>У ''Слоўніку старажытнарускай мовы'' [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. Сразнеўскага]] ''дуда'' — знак крукавога пісьма, выява якога схематычна адпавядае тыпу аднабурдоннай дуды, накшталт польскай siersienki<ref name="DRUVIS"/>. Дакументы XVII стагоддзя (указ Віленскага сойму ад 1656 года) згадваюць:<blockquote>''Люди людные, которые службы не мають, и теж медведъники, '''''дудъники''''', скрипъки, трубачи и иншие в местех будучие музыки, и хто колвекъ не маючи певной службы…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Ой, повесю я дуду на зялёному на дубу,''<br /> ''Ніхай дуда грае, да ніхай маці чуе,''<br /> ''Да ніхай маці чуе мне вячэру готуе,''<br /> ''Вячэру з галушкамі, посцельку с подушкамі''.<br /> |- | style="text-align: left;" | Жніўная беларуская народная песня з Палесся (в.[[Вялікая Гаць]] Івацэвіцкі раён)<ref>''Беларуская народная песня'' [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/flsggz5jk8fr Ой, повешу я дуду], ''soundcloud.com''.</ref> |} У тагачасных судовых кнігах — у актавай кнізе полацкага [[гродскі суд|гродскага суда]] — гаворыцца:<blockquote>''…пан Бутько, выскочивши с пекарни свое зъ секирою, учинивши окрик, преречоного Алексанъдра Лешонъка обухом в руку левою понижей локтя подвакроть шкодливее ударыл… а другого Ивана Совостеенка, '''''Дудара''''', тою жъ секирою в хрибет оберучъ ударилъ, и кгды тотъ преречоный Иванъ от него уходил, а пан Бутько оного догонить не мог, тою жъ секирою за ним кинул, и кгды бы долетела, снать бы его и на смерть забил…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>У актавай кнізе пінскага гродскага суда ад 1699 года (скарга дудара на пінскага гандляра за тое, што ён зачараваў яго дуду):<blockquote>''…na…Chwedora dowodzili, ze iest takowey ze nauki oycowskiey, ktory przed wielo ludzmi w miasteczku Janowie, pod czas iarmarku, graiacemu na '''''dudzie dude''''' zamovił, ze grac przestała, az go tamten prosił y na głos kazdo rzecz zamawia''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>Адзінай даўняй ілюстрацыяй, дзе выяўленая дуда, між іншым, у якасці ваеннага інструмента ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XVI стагоддзі, ёсць малюнак [[Пруская хроніка|Прускай хронікі]], які паказвае ўезд караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў [[Гданьск|Данцыг]] (тып дуды, прадстаўлены на малюнку, верагодны для тутэйшай традыцыі, ён уяўляе сабой двухбурдонную дуду з бурдонамі, якія тырчаць угару і маюць рагаўні, жалейка, на жаль, заслоненая постаццю каня).<ref name="DRUVIS" /> [[Файл:Трупа Ігната Буйніцкага ў Спорцінг-Палацы ў Пецярбурзе, у 1912 годзе..jpg|міні|Трупа Ігната Буйніцкага пасля выступлення ў Спорцінг-Палацы ў 1912 годзе.]] З XVIII стагоддзя вядома пакуль адна фіксацыя дудаў, якая даецца ў тэксце камедыі 1787 года пад аўтарствам ксяндза К. Марашэўскага (легенда, падобная на камедыю, была зафіксавана на [[Браслаўскі раён|Браслаўшчыне]] ў больш познія часы недалёка ад [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар дамініканцаў (Валынцы)|кляштара ў Забелах]]<ref name="DRUVIS" />. У пачатку XX стагоддзя [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]] з Палівачоў на Глыбоччыне ўпершыню ў гісторыі вывеў беларускую дуду на тэатральную сцэну і зрабіў яе візітоўкай свайго тэатру. Пра скокі пад дуду пісалі на плакатах-анонсах трупы. Дудар [[Адам Шульга]] прымаў актыўны ўдзел у гастролях тэатра ў Вільні, Варшаве і Пецярбургу. Тады дуду ўпершыню пабачылі многія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі. Для Буйніцкага дуда не была проста адным з трох інструментаў у традыцыйнай капэлі, але сімвалам беларускай культуры ў цэлым, сінонімам беларускай даўніны і народнасці. У публікацыі «Нашай Нівы» з 1910 года (3 снежня, № 49) чытаем, што пасля заканчэння сімфанічнага канцэрта кампазітара і дырыжора Людаміра Міхала Рагоўскага ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі «яму былі дадзены на ўспамін…. ад арганізатараў беларускага тэатру — беларуская дуда»<ref>https://www.svaboda.org/a/27937897.html</ref>. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераяжджаў з Вільні ў Парыж, то пакінуў падораныя інструменты ў фондзе калекцыі Івана Луцкевіча, якія ў 1921 годзе сталіся часткай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музею ў Вільні]]. Пасля ліквідацыі музея ў 1944 годзе дуда трапіла ў фонд літоўскага музея, дзе захоўваецца па сённяшні дзень. Паходжанне дуды з беларускага музея пацвярджае надпіс на мяху дуды. Ігнат Буйніцкі зрабіў важкі ўнёсак у захаванне і развіццё традыцыі беларускай дуды<ref name="Воранаў"/>. У 1960-я гады быў створаны беларускі сцэнічны танец «Дударыкі», пры выкананні якога праяўляліся вынаходлівасць, дасціпнасць, здольнасць абудзіць у чалавечай душы ўзнёслыя пачуцці. Раней узору «Дударыкаў» быў створаны традыцыйны танец «Дудачка». == Канструкцыя дуды == '''Канструкцыя традыцыйнай дуды:''' :* Скураны [[мех]] (''пузыр'') — выкарыстоўваецца для ўтрымання пэўнага ціску, робяць са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі. :* Маленькая драўляная трубка (''соска'' , сапель) — выкарыстоўваецца для напаўнення паветрам меха. :* Ігравая трубка (перабор, ''[[жалейка]]'') — ігравая трубка з 7 адтулінамі для перабірання пальцамі і пішчыкам з адзінарным язычком, для выконвання найгрышаў і [[мелодыя|мелодый]]. :* Гук ([[бурдон]]ы, або некалькі бурдонаў) — трубка, або трубкі, якія маюць пішчык з адзінарным язычком з чароту, або гусінага, індычага, ці цяцерынага пяра. :* Рагавень (ражок) — дзве закручаныя пад градусам 180 драўляныя часткі, якія замацоўваюцца на пераборы і гуку для надання адмысловага тэмбру. Гэты элемент з’яўляецца распазнавальнай часткай беларускай, аднагукавай дуды. Толькі ў беларускай дудзе ражкі зробленыя выключна з дрэва і закручаныя пад адмысловым вуглом. Для вырабу ''меха'' выкарыстоўваюць скуру [[Каза|казы]], целяці, [[барсук]]а, [[сабака|сабакі]].<ref name="DRUVIS"/> Для вырабу ўсіх драўляных трубак выкарыстоўваюць клён, ясень, вярбу.<ref name="DRUVIS"/> <gallery perrow="5"> Файл:Sacharau z dudoju.jpeg|Беларускі этнограф С. Сахараў дэманструе беларускую дуду. Фота 1938 г. Файл:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Паштоўка «Дудар беларускі» (Расійская імперыя, [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фота Міхала Кусцінскага да 1904 года.<ref>[http://pawet.net/ns/2020/48/%E2%84%96_48_(1511).html]</ref> </gallery> == Тыпы беларускіх дудаў == [[Файл:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|thumb|250px|злева|Дуда-муцянка, сучасная рэканструкцыя]] * Асноўны, найбольш пашыраны тып на абшарах былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (паводле матэрыялаў XIX—XX стагоддзяў) — '''аднабурдонная дуда''', арэал якой абмяжоўваецца Віцебшчынай, поўначчу Міншчыны і Гродзеншчыны, захадам Смаленшчыны, Віленшчынай, а таксама Латгаліяй. Гэты тып інструменту складаецца з ''меху'', скроенага са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі ў форме, што нагадвае [[Гусі|гусь]] з доўгай шыйкай, у якую спераду ўстаўленая меладычная трубка з рагаўнём (''жалейка''), ззаду ў мех замацавана бурдонная трубка з рагаўнём (''гук''), у верхняй частцы меху замацаваная трубка для ўдзімання паветра (''сапель''). Усе трубкі — драўляныя, стружаныя ці точаныя на кружале з клёну, ясеню, вярбы і ўстаўленыя альбо непасрэдна ў мех, альбо праз умацаваныя ў мех драўляныя перахаднікі вальцовай ці шарападобнай формы. Часта трубкі і рагаўні аздабляліся літым у дрэва алавяным, алюмініевым або тыражным срэбным арнаментам, а таксама тыражнымі колцамі з медзі, алюмінію, жалеза. Пішчык звычайна рабіўся з чароту або з расшчэпленага гусінага ці йндычынага пяра<ref name="DRUVIS"/>. * '''Дуда'''-'''''муцянка''''' (мацянка, мыцьянка)<ref>[http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html Ліцвінская дуда Мацянка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304034643/http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html |date=4 сакавіка 2016 }}, ''belduda.com''</ref> (генетычна звязаным з папярэднім тыпам), апісаная [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманавым]] і М. Анімеле — у цэлым захоўвае такую ж самую канструкцыю, за выняткам таго, што замест аднаго бурдона ў тое самае месца размяшчаюцца тры, якія не маюць рагаўнёў. Гэты тып дудаў (паводле М. Анімеле) быў больш пашыраны ў асяроддзі беларусаў-каталікоў — а адзіны інструмент, які захаваўся да нашага часу, паходзіць з тэрыторыі Латгаліі (былы Люцынскі павет Віцебскай губерні, зараз гэта Лудзенскі раён, Латвія). Паводле Е. Раманава, даўжэйшы бурдон настройваецца ў актаву да ніжэйшага гука перабору, меншыя ж даюць квінту папярэдніх. Тып дзвюхбурдоннай дуды вядомы ў шэрагу апісанняў і ілюстрацыйных матэрыялаў і ўяўляе сабой крыху іншы тып канструкцыйнай пабудовы. ''Мех'' тут мае выгляд бурдзюка з тонкай шыйкай, куды мацуецца ''жалейка'', але, у адрозненне ад папярэдняга тыпу, не мае шыйкі ў задняй частцы для ўмацавання ''бурдонаў'' і ў цэлым нагадвае форму заходнееўрапейскіх, галандскіх ці нямецкіх інструментаў. Бурдоны звісаюць унізе і замацоўваюцца: :* у адзін перахаднік, умацаваны ў дольнай частцы меху; :* з аднаго месца, крыху вышэй ад ніжняй часткі меху; :* у пярэднія ножкі жывёлы, бліжэй да жалейкі; :* па абодва бакі меху, трохі вышэй ад яго ніжняй часткі. Такая дуда трымаецца пераважна перад сабой. Існуюць варыянты такіх дудаў як з рагаўнямі, гэтак і без іх. У дудах, якія не маюць рагаўнёў, канцы бурдонных і меладычных трубак маюць варонкападобныя пашырэнні.<ref name="DRUVIS"/> == Лепельская дуда з вёскі Верабкі == Беларуская дуда 1877 года захоўваецца ў [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепельскім краязнаўчым музеі]]. Адзначаюць выбітнае эстэтычнае аздабленне яе рагаўнёш, жалейкі, бурдонаў. Лепельская дуда канструкцыйна мае ''скураны мех'', ''жалейку з рагаўнём'' (з 7-ю адтулінамі на жалейцы і 2-мя адтулянамі на рагаўні жалейцы), ''соску'', ''адзін бурдон з рагаўнём''<ref>Старыя інструменты Беларусі // Дакументальная кінастужка. — ТАА «Реплимастер», Расійская Федэрацыя. — 2007.</ref>. == Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі == [[Файл:Глыбоцкая дуда.jpg|міні|Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі.]] [[Глыбоцкая дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] (гміна Празарокі) захоўваецца ў фондзе Нацыянальнага музея Літвы і датуецца 1849 годам (на 28 гадоў старэй за лепельскую). Дакладная копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам Сяргеем Чубрыкам захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. У глыбоцкай дуды мех пашыты са скуры барсука, поўсцю навонкі<ref>Глыбоцкі гісторыка-краязнаўчы музей: <nowiki>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki</nowiki></ref>. Глыбоцкая дуда лягла ў аснову міфу пра "Лабанорскую дуду" у Літве і на працягу гадоў выступала як адзіная ілюстрацыя такой дуды. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае ў якасці «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманы тэрмін праілюстраваны глыбоцкай дудой. У 1974 годзе амерыканскі даследчык Тэадор Г. Поднас змясціў выяву гэтага ўнікальнага інструмента ў сваім акадэмічным выданні ''"Bagpipes and Tunings"''. Гэта, верагодна, адзін з нямногіх выпадкаў, калі беларуская дуда была прадстаўленая ў заходняй навуковай публікацыі. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі "Музычныя інструменты народаў СССР" на пачцы запалак, з 1983 году (агулам 21 этыкетак, якія друкаваліся на пяці запалкавых фабрыках). == Этнавясковыя дудары == * [[Адам Шульга]] — дудар з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]] з [[Празарокі|Празарокаў]] (Глыбоцкі раён). Уваходзіў у склад традыцыйнай капэлы пры тэатры Ігната Буйніцкага у якой былі дудар, скрыпак і цымбаліст. * [[Пётр Бурэц]] — знакаміты дудар<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |title=Архіўная копія |access-date=9 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017023659/http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |archivedate=17 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref> з в. [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)]] * Мікола Караткевіч (1932 г.н.) — вучань Пятра Бурца і захавальнік памяці пра знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]] ([[Глыбоцкі раён]]). Магчыма апошні вясковы дудар. * Уладзімір Паўлавіч Забела (1928 г.н.) — дудар<ref>https://www.graj.by/35350/</ref> і арганізатар традыцыйных святаў з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]] ([[Глыбоцкі раён]]). * Гаўрыла Слаўчык — дудар з Гарадоцкага раёна. У 1931 годзе, ва ўзросце 95 гадоў, Гаўрыла Слаўчык быў быў запісаны на фанограф Яўгенам Гіпіусам і Зінаідай Эваль (Ленінград). Частка запісаў была апублікаваная Яўгенам Гіпіусам у 1941 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |title=Архіўная копія |access-date=5 снежня 2020 |archive-date=12 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412063741/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |url-status=dead }}</ref>. * Фёдар Іванавіч Стэсь (Хведар Квецька) — 1869 г.н., в. Церасполле (Полацкі раён) * Мікола Усцінаў — 1871 г.н., в. Бараўцы (Полацкі раён). * Сымон Шыхавец — в. [[Хаўхоліца]] (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з [[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|маладнякоўцамі]] — [[Ілары Барашка|Іларыем Барашкам]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзімірам Дубоўкам]] і [[Язэп Пушча|Язэпам Пушчам]]<ref>«[[Малады Араты (часопіс)|Малады Араты]]», 1925, № 7</ref>. * Нічыпар Шыхавец — в. Хаўхоліца (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з маладнякоўцамі — Іларыем Барашкам, Уладзімірам Дубоўкам і Язэпам Пушчам. * Фёдар Ціханавец (Хвёдар Ціхановіч) — в. Домжарыцы (Бягомльскі раён). * Падгорны - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Макарэенка - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Міхаіл Іванавіч Пугач — в. Старынкі (Ушацкі раён). * Язэп Гвозд — 85-гадовы Язэп Гвозд з Ушаччыны (вёска [[Турасполле]]) выступіў на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Мінску у 1951 годзе. Гэты выступ лічыцца апошнім публічным выкананнем на беларускай дудзе<ref>https://www.sb.by/articles/vozvrashchenie-zabytogo-simvola.html</ref> даадраджэнскага перыяду. * Максім Сурма — 1866 г.н. (паводле газеты Покліч, 1926 г.) або 1876 г.н. (паводле часопіса Маладняк, 1926) дудар вёскі Бацьвінікі. На дудзе граў з маленства. Удзельнік трупы [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]], сустрэты заснавальнікам тэатра падчас гастроляў на Барысаўшчыне, хутчэй за ўсё ў 1926 годзе. Дудару на час удзелу ў трупе было 70 гадоў<ref>[https://www.facebook.com/DudarskiRej/posts/2894805990804135 «''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў]</ref>. * І. Гвоздзеў — вёска Старое Сяло (каля Вучаш), калгаснік сельгасарцелі імя Красіна. І. Гвоздзеў ва ўзросце 88 гадоў выступаў разам або ў межах адной праграмы з 5-гадовым цымбалістам Юрам Мураўёвым з Віцебска, 6-гадовым Дзімам Казанскім з Суражскага раёна і 85-гадовым А. Мураўёвым флейцістам з Суражчыны. Перыяд імавернай дзейнасці 1944—1956<ref>А. У. Русецкага і Ю. А. Русецкага «Мастацкая культура Віцебшчыны (Паазер’е, Падзвінне, Верхняе Падняпроў’е): на шляху да новых творчых здабыткаў (1944—1991)»</ref>. == Прынцып і манера грання == [[Файл:Дудар на Купальлі ў Бабры..jpg|200px|thumb|[[Купалле]] ў беларускай вёсцы]] Падчас грання дудар трымаў дуду альбо гарызантальна пад пахай, альбо вертыкальна перад сабой. У час ігры дудар націскае левым локцем на мех, паветра паступае ў жалейку і бурдон (бурдоны) і прымушае вібрыраваць язычкі, што знаходзяцца ў сярэдзіне трубак — гэта выклікае моцнае і рэзкае гучанне. У Беларусі вылучаюцца дзве манеры грання: :* ''закрытая манера (традыцыйная)'' :* ''адкрытая манера (агульнасярэднявечная)'' == Гіпотэза пра «стадыі развіцця» і праблема атрыбуцыі == У літоўскай этнамузыкалагічнай літаратуры паходжанне дуды часам тлумачыцца праз агульную эвалюцыйную схему: ад дудачкі, злучанай з жывёльным пухіром, праз інструмент са скураным мехам без асобнага бурдона да класічнай дуды з адным або некалькімі бурдонамі. Такая схема грунтуецца пераважна на параўнанні інструментаў розных народаў Еўропы, Азіі і Паволжа, але сама па сабе не пацвярджае існавання бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў.<ref name="Zarskiene">Rūta Žarskienė. [https://www.llti.lt/failai/14_Zarskienes%281%29.pdf Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva] // Tautosakos darbai. T. XLII. Vilnius, 2011. P. 194—222.</ref> У якасці найбольш архаічнага літоўскага прыкладу прыводзіцца адзінкавая этнаграфічная згадка з ваколіц Дусетаў на поўначы Аўкштайціі пра дудачку, злучаную з пухіром. Аднак такі інструмент не тоесны класічнай дудзе са скураным мехам і бурдонам. Падобныя канструкцыі маглі незалежна ўзнікаць у розных народаў як спосаб назапашвання паветра для дудачкі. Іх параўнанне з інструментамі марыйцаў, мардвы, чувашаў або водзі не даказвае ані паходжання ад іх літоўскай дуды, ані існавання ў Літве асобнай мясцовай лініі яе развіцця. Не з’яўляецца доказам дударскай традыцыі і распаўсюджанне ў Аўкштайціі іншых архаічных музычных з’яў — шматгалосых спеваў [[сутарцінес]] і ансамбляў дудачак [[скудучай]]. Сумесная геаграфічная лакалізацыя розных музычных архаізмаў не сведчыць пра іх генетычную сувязь з дудой. Пераход ад дудачкі з пухіром да класічнай дуды ў літоўскім матэрыяле дакументальна не прасочваецца. Сцвярджэнні пра пашырэнне дуды «па ўсёй Літве» часта грунтуюцца на пісьмовых крыніцах, у якіх назва «Літва» абазначала не этнічную літоўскую тэрыторыю, а землі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], пазнейшыя адміністрацыйныя адзінкі або шырокую гістарычную вобласць. Таму згадка дуды «ў Літве» не можа аўтаматычна лічыцца сведчаннем яе бытавання менавіта сярод літоўскамоўнага насельніцтва. Важнае размежаванне пакінуў літоўскі і жмудскі этнограф [[Людвік Адам Юцэвіч]]. У кнізе «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў і нораваў» ([[1846]]) ён падзяліў інструменты літоўскіх сялян на перанятыя ад іншых народаў і ўласна народныя. Дуды няма ні ў адным з гэтых пералікаў. Яна з’яўляецца толькі ў наступным абзацы, які пачынаецца словамі «''Zbliżając się ku granicom Białorusi''» («Набліжаючыся да межаў Беларусі»). Названую ім «''Ruska Duda''» Юцэвіч лакалізаваў у Завілейскім (Свянцянскім) і Ашмянскім паветах ды Гродзенскай губерні, а яе напеў звязаў з песняй, вядомай у Мінскай губерні.<ref name="Jucewicz">Ludwik z Pokiewia [Ludwik Adam Jucewicz]. [https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/49325/file/scans/DEFAULT/OCR_rezultaty/100000300067_A_v1_200dpi_q60.pdf Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona]. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza Księgarza Wileńskiego, w Drukarni M. Romma, 1846. S. 199—201.</ref> Сведчанне Юцэвіча асабліва істотнае, бо паходзіць з сярэдзіны XIX стагоддзя — часу жывога бытавання дударскай культуры. Аўтар быў знаўцам літоўскай мовы, збіральнікам літоўскага фальклору і адным з піянераў літоўскага нацыянальнага адраджэння, таму не быў зацікаўлены ў штучным памяншэнні абсягу літоўскай народнай культуры. Тым не менш ён не лічыў дуду літоўскім народным інструментам і звязваў яе з беларускім этнаграфічным памежжам. Асноўная канцэнтрацыя позніх сведчанняў пра дудароў і захаваных інструментаў знаходзіцца ў Паазер’і і Падзвінні: на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму знаходжанне асобных інструментаў на тэрыторыі сучаснай Літвы не вызначае іх этнічнай прыналежнасці ў XIX — пачатку XX стагоддзя. Такім чынам, параўнальная схема «стадый развіцця» не дае падстаў выводзіць класічную дуду з літоўскай музычнай архаікі. Наяўныя этнаграфічныя звесткі не пацвярджаюць існавання асобнай бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў. Наадварот, найбольш дакладнае сведчанне сярэдзіны XIX стагоддзя адносіць дуду да беларускага этнаграфічнага арэала. Таму назвы «літоўская дуда» і «беларуска-літоўская дуда» патрабуюць асобнага навуковага абгрунтавання і не могуць выводзіцца толькі з сучаснай дзяржаўнай прыналежнасці тэрыторый, на якіх былі знойдзены інструменты. У літоўскай літаратуры і музейнай практыцы для дуды ўсходнееўрапейскага тыпу ўжываецца назва ''Labanoro dūda'' («лабанорская дуда»), утвораная ад назвы [[Лабанорская пушча|Лабанорскай пушчы]]. Аднак надзейных гістарычных крыніц, якія пацвярджалі б існаванне ў ваколіцах Лабанора асобнага мясцовага тыпу дуды або бесперапыннай дударскай традыцыі, не выяўлена. Не вядомыя ні захаваныя старадаўнія дуды з дакументальна пацверджаным лабанорскім паходжаннем, ні імёны мясцовых майстроў і дудароў, ні характэрны для гэтай мясцовасці рэпертуар. Агульныя згадкі пра дуды ў гістарычнай Літве або на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага не могуць самі па сабе служыць доказам існавання менавіта лабанорскай традыцыі. Паняцце «Літва» ў такіх крыніцах часта мела дзяржаўна-палітычнае, а не сучаснае этнічнае значэнне. Таму гэтыя сведчанні неабходна суадносіць з канкрэтнай геаграфіяй, паходжаннем інструментаў і этнаграфічным складам насельніцтва. Назва ''Labanoro dūda'' замацавалася ў літоўскай інструментазнаўчай літаратуры адносна позна. У класіфікацыі літоўскіх народных інструментаў [[Юозас Жылявіч|Юозаса Жылявіча]] 1927 года яна яшчэ не фігуравала, але з’явілася ў пазнейшых працах даследчыка. У савецкіх даведачных і ілюстраваных выданнях назву пачалі прадстаўляць як абазначэнне літоўскага народнага інструмента, не заўсёды адрозніваючы месца музейнага захоўвання ад сапраўднага месца паходжання экспаната.<ref>Romualdas Apanavičius. [https://www.llti.lt/failai/20_Sukaktys_Apanaviciaus.pdf Profesorius Juozas Žilevičius ir lietuvių etninė instrumentologija].</ref> Найбольш паказальны прыклад такой атрыбуцыі — [[Глыбоцкая дуда]] 1849 года з вёскі Верацеі Дзісенскага павета. Нягледзячы на дакладны надпіс з месцам яе паходжання, у савецкіх і літоўскіх выданнях гэты беларускі інструмент падаваўся як ''Labanoro dūda'' і выкарыстоўваўся для ілюстравання нібыта літоўскага тыпу дуды.<ref>Атлас музыкальных инструментов народов СССР / К. А. Вертков, Г. И. Благодатов, Э. Э. Язовицкая. 2-е изд. Москва: Музыка, 1975.</ref> Падрабязней гісторыя і паходжанне інструмента разгледжаны ў асобным артыкуле. Сучаснае адраджэнне дуды ў Літве таксама не з’яўляецца непасрэдным працягам дакументальна засведчанай лабанорскай традыцыі. Адзін з яго ўдзельнікаў Гвідас Ковера паведамляў, што сваю першую дуду набыў у 1999 годзе ў беларускага майстра [[Тодар Кашкурэвіч|Тодара Кашкурэвіча]], а цікавасць да назвы ''Labanoro dūda'' узнікла, між іншым, на падставе вуснага аповеду пра святара, які нібыта граў на дудзе каля Лабанора ў 1970-я гады.<ref>Gvidas Kovera. [https://www.bagpipesociety.org.uk/articles/2018/chanter/autumn/bagpipes-in-lithuania/ Bagpipes in Lithuania] // Chanter. The Bagpipe Society, 2018.</ref> Гэтыя звесткі сведчаць пра сучасную рэканструкцыю і папулярызацыю інструмента, але не пацвярджаюць існавання асобнага гістарычнага лабанорскага тыпу. Такім чынам, ''Labanoro dūda'' карэктней разглядаць як познюю рэгіянальную і рэканструктарскую назву, а не як навукова даказаны старажытны тып літоўскай дуды. Яе выкарыстанне ў дачыненні да інструментаў беларускага паходжання, у тым ліку да дуды з Верацеяў, не змяняе іх дакументальна засведчанай этнаграфічнай і геаграфічнай атрыбуцыі. == Беларуская дуда ў мастацтве і літаратуры == Беларускай дудзе прысвечаны шэраг мастацкіх твораў. Беларускія мастакі, пісьменнікі, разбяры, і іншыя майстры бачылі ў дудзе моцны мастацкі вобраз. Постаць беларускага дудара сустракаецца практычна ва ўсіх відах прыкладнога мастацтва: маляваныя дываны, саломка, разьба па дрэву, і многія іншыя. Найстарэйшымі прыкладамі выкарыстання вобразу дудара з’яўляюцца працы мастака Міхася Філіповіча, з 1930-ых гадоў. == Сучасны стан == У XXI стагоддзі дударскі рух у Беларусі карыстаецца надзвычайнай папулярнасцю, паступова з’яўляюцца новыя музычныя гурты, якія выкарыстоўваюць дуды ў сваёй творчасці. Некаторыя беларускія гурты і артысты, якія выкарыстоўваюць у сваёй творчасці дуды (у тым ліку і замежнай традыцыі): <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Ceilidh Ceol]] * [[Cornu Copia]] * [[Dzivasil]] * [[Essa|ESSA]] * [[Galiarda]] * [[Irdorath]]<ref>[http://irdorath.by/ Афіцыйная старонка гурту Irdorath] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120807084546/http://irdorath.by/ |date=7 жніўня 2012 }}.</ref> * [[Litvintroll]]<ref>[http://litvintroll.com/index.cgi?pg=index&ln=by/ Афіцыйная старонка гурту Litvintroll]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Osimira]]<ref>[https://myspace.com/osimira/ Афіцыйная старонка гурту Osimira].</ref> * [[RR]] * [[Aqua Profunda]] * [[Testamentum Terrae]]<ref>[http://www.testamentum.net/ Афіцыйная старонка гурту Testamentum Terrae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130722002917/http://testamentum.net/ |date=22 ліпеня 2013 }}.</ref> * [[Tylos Labanoro]] * [[Pawa|PAWA]]<ref>[http://www.PAWA.by/ Афіцыйная старонка гурту PAWA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430210335/http://pawa.by/ |date=30 красавіка 2016 }}.</ref> * [[Znich]]<ref>[https://myspace.com/znich/ Афіцыйная старонка гурту Znich].</ref> * [[Ветах, гурт|Ветах]]<ref>[http://vietah.narod.ru/ Афіцыйная старонка гурту Ветах].</ref> * [[Віталь Воранаў]]<ref>{{Cite web|url=https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|title=Віталь Воранаў - папулярызатар беларускай дуды|last=Комінч|first=Ганна|date=2019-07-30|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719142411/https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|archivedate=2020-07-19|url-status=live|accessdate=2020-07-19}}</ref> * Капэла Рэй<ref>https://kapelarej.bandcamp.com/album/poudzien-i-pounacz</ref> * [[Кашлаты Вох]]<ref>[http://kashlatyvoh.ucoz.net/ Афіцыйная старонка гурту Кашлаты Вох].</ref> * [[Келіх Кола]] * [[Кудмень]] * [[Ліцвінскі хмель]] * [[Літы Талер]][[Lity Taler]] * [[Млын Сонца]] * [[Молат, гурт|Молат]] * [[Рада]] * [[Рарог]] * [[Расалія]] * [[СтараЛітва]] * [[Стары Ольса]]<ref>[http://staryolsa.com/ Афіцыйная старонка гурту Стары Ольса]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Тутэйшая шляхта]] * [[Тутэйшыя, гурт|Тутэйшыя]] * [[Яварына]] * [[Ягорава гара]] * [[Dzieciuki]] * [[Osterweg]] * [[Dzivia]] * [[Wartha]] </div> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://community.livejournal.com/dudarstva «Усё пра дуды і дудароў тутэйшых» — Беларуская дударская суполка] * [http://dudar.info Дударскі фестываль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804175842/http://dudar.info/ |date=4 жніўня 2016 }} * [https://www.facebook.com/DudarskiRej Суполка «Дударская Глыбоччына»] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=39EA98188F3BAA3D Беларускія дуды і дудары на YouTube] * [http://www.belduda.com Старонка Майстра Юрася Панкевіча] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Духавыя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Беларускія дуды| ]] j9nakwko5kh0moiqi6tu362appkcm3s 0 305445 5175399 4469045 2026-08-04T12:39:20Z Autumndancer 168015 5175399 wikitext text/x-wiki '''Яле́наўка''': == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Магілёўская вобласць]] ** [[Яленаўка (Бабруйскі раён)|Яленаўка]] — былая вёска ў [[Бабруйскі раён|Бабруйскім раёне]] ** [[Яленаўка (Хоцімскі раён)|Яленаўка]] — вёска ў [[Хоцімскі раён|Хоцімскім раёне]] === Казахстан === * [[Яленаўка (Акмолінская вобласць)]] {{Неадназначнасць}} jmd4qhulz0xsoa6bdzow6mrfjpfi7me 5175400 5175399 2026-08-04T12:39:33Z Autumndancer 168015 5175400 wikitext text/x-wiki '''Яле́наўка''': == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Магілёўская вобласць]] ** [[Яленаўка (Бабруйскі раён)|Яленаўка]] — былая вёска ў [[Бабруйскі раён|Бабруйскім раёне]] ** [[Яленаўка (Хоцімскі раён)|Яленаўка]] — вёска ў [[Хоцімскі раён|Хоцімскім раёне]] === [[Казахстан]] === * [[Яленаўка (Акмолінская вобласць)]] {{Неадназначнасць}} 7ravzr9wkvcfd4otx6dtr6w1ps40k35 0 305746 5175532 5147642 2026-08-04T17:31:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175532 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = Berman BD.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Барыс Берман у 1938 годзе. | герб = | подпіс герба = | тытул = [[НКУС БССР|Народны камісар унутраных спраў БССР]] | парадак = | пад імем = | сцяг = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1937–1951).svg | перыядпачатак = [[4 сакавіка]] [[1937]] | перыядканец = [[22 мая]] [[1938]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Георгій Андрэевіч Малчанаў|Георгій Малчанаў]] | пераемнік = [[Аляксей Аляксеевіч Наседкін|Аляксей Наседкін]] | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} | род войскаў = [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] | званне = [[файл:RA A F8ComCorps 1940 col.png|60px|Камісар дзяржаўнай бяспекі 3-га рангу]] | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]] | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = {{{!}} Style = "background:transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}} {{{!}} Style = "background:transparent" {{!}} {{Ганаровы супрацоўнік дзяржбяспекі}} {{!!}} {{!!}} {{Ганаровы супрацоўнік дзяржбяспекі}} {{!}}} | аўтограф = | Commons = | сайт = }} {{Цёзкі2|Берман}} '''Бары́с Давы́давіч Бе́рман''' ({{ДН|15|5|1901}}, вёска Андрыянаўка, [[Забайкальская губерня]], [[Расійская імперыя]] (цяпер — [[Чыцінская вобласць]], [[Расійская Федэрацыя]])  — {{ДС|23|2|1939}}) — народны камісар унутраных спраў БССР, {{нп3|камісар дзяржаўнай бяспекі 3-га рангу||ru|Комиссар государственной безопасности 3-го ранга}} (1937). Адзін з кіраўнікоў [[Рэпрэсіі ў БССР|сталінскіх рэпрэсій на Беларусі]] ў час іх найвышэйшага размаху. Малодшы брат {{нп3|Мацвея Бермана||ru|Берман, Матвей Давыдович}} (1898–1939), кіраўніка [[ГУЛАГ]]а АДПУ–[[НКУС]] (1932–1937). == Біяграфія == Нарадзіўся ў яўрэйскай сям'і. Адукацыя сярэдняя. Працоўную дзейнасць пачаў у [[1912]] г ў прыватных крамах г. [[Чыта|Чыты]], затым вучыўся ў Вышэйшым пачатковым вучылішчы, займаўся прыватнымі ўрокамі. 3 [[1918]] г. у [[РСЧА]], удзельнічаў у баях супраць войск атамана [[Рыгор Міхайлавіч Сямёнаў|Р. М. Сямёнава]]. З [[1921]] г. ў органах дзяржбяспекі — супрацоўнік Іркуцкага губернскага аддзела ДПУ. Узначальваў аперацыі супраць [[Басмацтва|басмачоў]] ва [[Туркестан (рэгіён)#Усходні Туркестан|Усходнім Туркестане]]. У [[1923]] г. уступіў у [[РКП(б)]]. У [[1923]] г. — супрацоўнік Цэнтральнага апарата АДПУ СССР, затым — начальнік КРС, памочнік начальніка САУ ПП АДПУ пры СНК СССР па Сярэдняй Азіі. У [[1931]]—[[1937]] гг. на кіруючых пасадах Цэнтральнага апарата АДПУ — НКУС СССР: намеснік начальніка замежнага аддзела Галоўнага ўпраўлення дзяржаўнай бяспекі, быў у складзе следчай групы па падрыхтоўцы [[Першы маскоўскі працэс|працэсу «аб’яднанага трацкісцка-зіноўеўскага блока»]] і [[Другі маскоўскі працэс|«паралельнага антысавецкага трацкісцкага цэнтра»]]. Пасля лютаўска-сакавіцкага (1937) пленума ЦК УКП(б) накіраваны ў Беларускую ССР. З [[4 сакавіка]] [[1937]] па [[22 мая]] [[1938]] гг. — народны камісар унутраных спраў БССР і адначасова начальнік АА ГУДБ НКУС СССР па БВА. Уваходзіў у [[тройка НКУС|тройку НКУС]] СССР. Падчас кіраўніцтва Б. Д. Берманам [[НКУС БССР]] на тэрыторыі Беларусі былі праведзены найбольш маштабныя рэпрэсіі ў дачыненні да насельніцтва рэспублікі. У матэрыялах архіўнай крымінальнай справы на наркама ўнутраных спраў БССР [[Аляксей Аляксеевіч Наседкін|А. А. Наседкіна]] прыводзіцца факт, што ў студзені [[1938]] г. на нарадзе ў наркама ўнутраных спраў СССР [[Мікалай Іванавіч Яжоў|М. І. Яжова]] Б. Д. Берман назваў лічбу рэпрэсаваных па Беларусі — 60 тысяч чалавек<ref>[http://www.kgb.by/by/kratkaya-biografiya-by/ Кароткія біяграфіі кіраўнікоў на сайце КДБ Рэспублікі Беларусь]</ref>, у т.л. старшыні [[ЦВК БССР]] [[А. Р. Чарвякоў]], [[Міхаіл Восіпавіч Стакун|М. В. Стакун]], старшыні [[СНК БССР]] [[М. М. Галадзед]], [[Даніла Іванавіч Валковіч|Д. I. Валковіч]], 1-ы сакратар ЦК КП(б)Б [[Васіль Фаміч Шаранговіч|В. Ф. Шаранговіч]], камандуючы войскамі Беларускай ваеннай акругі [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|І. П. Убарэвіч]], вялікая колькасць беларускай творчай інтэлігенцыі. Распаўсюджваліся і заахвочваліся даносы, незаконныя арышты, катаванні, фальсіфікацыя крымінальных спраў, адпрацоўвалася тэхніка масавых расстрэлаў і захаванняў. Абіраўся дэлегатам [[XVI з’езд КП(б)Б|XVI з'езду КП(б)Б]], членам [[ЦК КП(б)Б]] і [[ЦК ЛКСМБ]], дэпутатам Вярхоўнага Савеіа СССР I-га склікання. Арыштаваны [[24 верасня]] [[1938]] г. на пасадзе начальніка 3-га ўпраўлення НКУС СССР. [[22 лютага]] [[1939]] г. Ваеннай Калегіяй Вярхоўнага суду СССР прысуджаны па артыкулах 58-1 «а», 58-8 і 58-11 КК РСФСР да высшай меры пакарання. Прысуд прыведзены ў выкананне [[23 лютага]] [[1939]] г. Згодна з Пастановай Галоўнай ваеннай пракуратуры ад [[26 красавіка]] [[1957]] г., падстаў для рэабілітацыі не мае. [[27 сакавіка]] [[2017]] г. гэта рашэнне пацвердзіла Ваенная калегія Вярхоўнага суда РФ. {{зноскі}} == Літаратура == * Быстролетов, Д. Как я умер Воспоминания // Кодры. — 1989. — № 6. — С. 112—115. * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * [http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb43.htm БЕРМАН Б. Д.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111031023358/http://memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb43.htm |date=31 кастрычніка 2011 }} // {{кніга|аўтар=Петров Н. В., Скоркин К. В.|загаловак=Кто руководил НКВД, 1934—1941 : справочник|адказны=Под ред. Н. Г. Охотина и А. Б. Рогинского|спасылка=http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm|месца=М.|выдавецтва=Звенья|год=1999|старонак=502|тыраж=3000|isbn=5-7870-0032-3|archive-date=1 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201112327/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm}} * Розумаў, А. Я. Берман Барыс Давыдавіч / А. Я. Розумаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2|}} — С. 21. == Спасылкі == * [https://nashaniva.by/?c=ar&i=238396 «Ён быў д’яблам з апраметнай»: жыццё і кара Барыса Бермана, які падвёў пад расстрэл урад БССР] // nashaniva.by 2 кастрычніка 2019 {{Міністры ўнутраных спраў БССР}} {{Кіраўнікі органаў ДБ БССР}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Берман Барыс Давыдавіч}} [[Катэгорыя:Расстраляныя і пахаваныя на палігоне «Камунарка»]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР ад акруг Беларусі]] m7nrlab4jlc3e2b9q6jli2u6x0wgpuv 0 312093 5175656 4344220 2026-08-05T07:06:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175656 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Бжэзіны}} {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Бжэзіны |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Brzeziny}} |Герб = POL gmina Brzeziny COA.gif |Сцяг = |Статус = [[вясковая гміна]] |Павет = Калішскі |Салецтвы = 19 |Цэнтр = [[Бжэзіны, Калішскі павет|Бжэзіны]] |Заснавана = |Глава = Кшыштаф Нядзведзкі |Від главы = [[Войт]] |Мовы = |Насельніцтва = 5846 |Год = 2014 |Шчыльнасць = 46 |Плошча = 126,95 |Карта = POL powiat kaliski gmina Brzeziny k. Kalisza map.svg |Памер карты = |Карта гміны = Brzeziny (gmina w województwie wielkopolskim) location map.png |Памер карты гміны = |TERYT = 4304007022 |Тэлефонны код = 62 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = PKA |Сайт = http://www.brzeziny-gmina.pl/pl/aktualnosci.html |Заўвагі = }} '''Бжэзі́ны'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Brzeziny}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Калішскі павет|Калішскага павета]] [[Велікапольскае ваяводства|Велікапольскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Бжэзіны, Калішскі павет|Бжэзіны]]. Плошча гміны складае 126,95 км². Станам на [[2014]] год у гміне Бжэзіны пражывалі 5846 чалавек, шчыльнасць — 46 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 19 [[салецтва]]ў. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.brzeziny-gmina.pl/pl/aktualnosci.html Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160214185753/http://www.brzeziny-gmina.pl/pl/aktualnosci.html |date=14 лютага 2016 }} {{Калішскі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Калішскага павета]] nbdzgjywwsxw1yy46u3cy3r5u5x3xqv 0 313090 5175664 5042097 2026-08-05T07:17:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175664 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = Altica.lythri.jpg | image descr = {{bt-bellat||Altica lythri}} | parent = | rang = | latin = Alticini | author = [[Spinola]], 1844 | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Alticini }} {{Значэнні|Блошкі (значэнні)}} '''Блошкі''', або '''земляныя блохі''', '''блашакі''' (''Alticini, Halticini'') — [[падсямейства]] [[жукі|жукоў]] [[сямейства]] {{bt-bellat|Лістаеды|Chrysomelidae}}. == Апісанне == У сусветнай фаўне больш за 7 тысяч [[Біялагічны від|відаў]], пашыраных усюды. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] больш за 80 відаў. Даўжыня цела складае 1,5—5 мм. Заднія [[ногі]] скакальныя. [[Яйцы]] адкладваюць у [[глеба|глебу]], радзей на [[расліна|расліны]]. [[Лічынкі]] развіваюцца ў глебе пераважна на [[Корань расліны|каранях]], радзей на [[сцябло|сцяблах]] або [[лісце|лісці]] [[Кармавыя расліны|кармавых раслін]]. [[Акукліванне|Акукліваюцца]] ў глебе. Дарослыя блошкі [[раслінаедныя]], кормяцца зялёнымі часткамі [[расліна|раслін]], зрэдку [[генератыўныя органы|генератыўнымі органамі]]. [[Шкоднік]]і. Меры барацьбы: знішчэнне [[пустазелле|пустазелля]], правільная [[агратэхніка]], апрацоўка [[інсектыцыды|інсектыцыдамі]]. == Сістэматыка == {{кал}} * ''Acrocrypta'' <small>Baly, 1862</small> * ''Agasicles'' <small>Jacoby, 1904</small> ** ''[[Agasicles hygrophila]]'' <small>Selman & Vogt, 1971</small> * ''[[Afroaltica]]'' * ''[[Afrorestia]]'' * ''[[Alocypha]]'' * ''[[Altica]]'' <small>Geoffroy, 1762</small> * ''[[Amphimela]]'' <small>Chapuis, 1875</small> * ''[[Angulaphthona]]'' * ''[[Anthobiodes]]'' <small>Weise, 1887</small> * ''[[Aphthona]]'' <small>Chevrolat 1842</small> * ''[[Apteropeda]]'' <small>Chevrolat, 1836</small> * ''[[Argopistes]]'' <small>Motschulsky, 1860</small> * ''[[Argopus]]'' <small>Fischer von Waldheim, 1824</small> * ''[[Arrhenocoela]]'' <small>Foudras, 1859</small> * ''[[Asiorestia]]'' <small>Jakobson, 1926</small> * ''[[Arsipoda]]'' <small>Erichson, 1842</small> * ''[[Asiophrida]]'' <small>Medvedev, 1999</small> * ''[[Batophila]]'' <small>Foudras, 1859</small> * ''[[Bellaltica]]'' <small>Reid, 1988</small> * ''[[Chabria]]'' <small>Jacoby, 1887</small> * ''[[Chaetocnema]]'' <small>Stephens, 1831</small> * ''[[Clavicornaltica]]'' <small>Scherer, 1974</small> * ''[[Crepidodera]]'' <small>Chevrolat, 1837</small> * ''[[Derocrepis]]'' <small>Weise, 1886</small> * ''[[Diamphidia]]'' <small>Gerstaecker, 1855</small> * ''[[Dibolia]]'' <small>Latreille, 1821</small> * ''[[Dimonikaea]]'' <small> Bechyné, 1968</small> * ''[[Diphaulacosoma]]'' <small> Jacoby, 1892</small> * ''[[Disonycha]]'' <small>Chevrolat, 1837</small> * ''[[Djallonia]]'' <small> Bechyné, 1955</small> * ''[[Docema]]'' <small>Waterhouse, 1877</small> * ''[[Drakensbergianella]]'' <small> Biondi & D’Alessandro, 2003</small> * ''[[Dunbrodya]]'' <small> Jacoby, 1906</small> * ''[[Epitrix]]'' <small>Foudras, 1859</small> * ''[[Eriotica]]'' <small>Harold, 1877</small> * ''[[Eurylegna]]'' <small> Weise, 1910</small> * ''[[Eutornus]]'' <small> Clark, 1860</small> * ''[[Gabonia]]'' <small> Jacoby, 1893</small> * ''[[Goweria]]'' <small>Lea, 1926</small> * ''[[Guilielmia]]'' <small> Weise, 1924</small> * ''[[Guinerestia]]'' * ''[[Halticorcus]]'' <small>Lea, 1917</small> * ''[[Halticotropis]]'' * ''[[Hemipyxis]]'' * ''[[Hermaeophaga]]'' <small>Foudras, 1860</small> * ''[[Hespera]]'' * ''[[Hildebrandtina]]'' * ''[[Hippuriphila]]'' <small>Foudras, 1859</small> * ''[[Homichloda]]'' <small>Weise, 1902</small> * ''[[Hyphalticoda]]'' <small>Oke, 1932</small> * ''[[Hyphasis]]'' * ''[[Jacobyana]]'' * ''[[Kanonga]]'' * ''[[Kenialtica]]'' * ''[[Kimongona]]'' * ''[[Lactica]]'' <small>Erichson, 1847</small> * ''[[Lampedona]]'' * ''[[Lepialtica]]'' * ''[[Licyllus]]'' <small>Jacoby, 1885</small> * ''[[Longitarsus]]'' <small>Latreille, 1825</small> * ''[[Luperomorpha]]'' <small>Weise, 1887</small> * ''[[Lypnea]]'' * ''[[Lythraria]]'' <small>Bedel, 1897</small> * ''[[Malvernia]]'' * ''[[Manobia]]'' <small>Jacoby, 1885</small> * ''[[Mantura]]'' <small>Stephens, 1831</small> * ''[[Metroserrapha]]'' * ''[[Minota]]'' <small>Kutschera, 1859</small> * ''[[Mniophila]]'' <small>Stephens, 1831</small> * ''[[Mniophilosoma]]'' <small>Wollaston, 1854</small> * ''[[Montiaphthona]]'' * ''[[Myrcina]]'' * ''Neoblepharella'' <small>Özdikmen, 2008</small> * ''Neocrepidodera'' <small>Heikertinger, 1911</small> * ''[[Neodera]]'' <small>Duvivier, 1891</small> * ''[[Nisotra]]'' <small>Baly, 1864</small> * ''Nonarthra'' <small>Baly, 1862</small> * ''[[Notomela]]'' * ''Novascuta'' <small>Özdikmen, 2008</small> * ''[[Nzerekorena]]'' * ''[[Ochrosis]]'' <small>Foudras, 1859</small> * ''[[Oedionychus]]'' * ''Opisthopygme'' <small>Blackburn, 1896</small> * ''[[Orestia]]'' <small>Germar, 1845</small> * ''[[Orthocrepis]]'' * ''[[Paradibolia]]'' <small>Baly, 1875</small> * ''Pedethma'' <small>Weise, 1923</small> * ''Pepila'' <small>Weise, 1923</small> * ''[[Perichilona]]'' * ''[[Philopona]]'' <small>Weise, 1903</small> * ''[[Phygasia]]'' * ''[[Phyllotreta]]'' <small>Stephens, 1836</small> * ''[[Physodactyla]]'' * ''[[Physoma]]'' * ''[[Physomandroya]]'' * ''[[Physonychis]]'' * ''Platycepha'' <small>Baly, 1878</small> * ''Pleuraltica'' <small>Sharp, 1886</small> * ''[[Podagrica]]'' <small>Foudras, 1859</small> * ''[[Polyclada]]'' * ''[[Pratima]]'' * ''[[Pseudadorium]]'' * ''[[Pseudophygasia]]'' * ''[[Psylliodes]]'' <small>Latreille, 1825</small> * ''[[Pydaristes]]'' * ''[[Sanckia]]'' * ''[[Sangariola]]'' <small>Jacobson, 1922</small> * ''[[Serraphula]]'' * ''[[Sesquiphaera]]'' * ''[[Seychellaltica]]'' * ''Sittacella'' <small>Weise, 1923</small> * ''[[Sjostedtinia]]'' * ''[[Sphaeroderma]]'' <small>Stephens, 1831</small> * ''[[Stegnaspea]]'' * ''[[Stuckenbergiana]]'' * ''Sutrea'' <small>Baly, 1876</small> * ''[[Terpnochlorus]]'' * ''[[Toxaria]]'' * ''[[Trachytetra]]'' * ''[[Tritonaphthona]]'' * ''[[Upembaltica]]'' * ''[[Xanthophysca]]'' * ''Xenidia'' <small>Baly, 1862</small> * ''Xuthea'' <small>Baly, 1865</small> * ''[[Yemenaltica]]'' * ''[[Zomba]]'' {{Канец кал}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{refless}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.biolib.cz/en/taxon/id11868/ BioLib] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305002852/http://www.biolib.cz/en/taxon/id11868/ |date=5 сакавіка 2016 }} Taxon profile — subfamily ''Galerucini'' Latreille, 1802 * [http://www.zin.ru/ANIMALIA/COLEOPTERA/RUS/alticsng.htm Список видов листоедов подсемейства Alticinae (Chrysomelidae) стран бывшего СССР — К. С. Надеин] * [http://www.zin.ru/ANIMALIA/COLEOPTERA/RUS/altic_sf.htm Подсемейство земляные блошки (Chrysomelidae: Alticinae) — атлас листоедов России] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Казяўкі]] b9fc7vpp8lk57he5rpytumofi7v6wm4 0 324103 5175693 4812116 2026-08-05T08:40:38Z Autumndancer 168015 Autumndancer перайменаваў старонку [[Ніёле Амбразайціце]] у [[Ніёле Амбразайцітэ]] па-над перасылкай: паводле БЭ 4812116 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Імя = Ніёле Амбразайціце |Выява = Nijolė Ambrazaitytė 2008.jpg |Апісанне выявы = 2008 |Фон = 150 px |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Краіна = {{LIT}} → {{USSR}} → {{LIT}} |Прафесіі = |Пеўчы голас = |Інструменты = |Жанры = [[опера]] |Узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Камандор ордэна Вялікага князя Літоўскага Гядзімінаса|1996}} {{!}}- {{!}}{{Народны артыст СССР|1977}} {{!}}} |Вікісховішча = }} '''Ніёле Амбразайці́це''' ({{lang-lt|Nijolė Ambrazaitytė}}; {{ДН|21|2|1939}} — {{ДС|27|11|2016}}) — савецкая літоўская оперная і камерная спявачка ([[мецца-сапрана]]). [[Народная артыстка СССР]] ([[1977]]). == Біяграфія == Нарадзілася [[21 лютага]] [[1939]] года ў вёсцы [[Буракай]] [[Калварыйскі павет|Калварыйскага павета]] (ці [[Алітускі павет|Алітускага павета]]) [[Літва|Літвы]], цяпер — тэрыторыя [[Калварыйскае самакіраванне|Калварыйскага самакіравання]], [[Марыямпальскі павет|Марыямпальскага павета]] (паводле іншых крыніц — [[Лаздзійскі раён|Лаздзійскага раёна]] [[Алітускі павет|Алітускага павета]]<ref>[http://www.musenc.ru/html/a/ambrazaytite.html АМБРАЗАЙЦІЦЕ ў энцыклапедыі музыкі<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref>). У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] бацькі Ніёле пераехалі ў [[Германія|Германію]], а затым — у [[Канада|Канаду]]. Выхоўвалася бабуляй і дзядулем у вёсцы у Літоўскай ССР. 22 мая 1948 года, да заканчэння пачатковай школы, разам з бабуляй, дзядулем і сям’ёй сястры маці была выслана ў [[Краснаярскі край]] [[РСФСР]]. Месцам высылкі стала [[Ігарка]], дзе яна жыла да 1956 года. Вярнулася ў Літоўскую ССР толькі ў 1956 годзе. У [[1966]] годзе скончыла [[Літоўская кансерваторыя|Вільнюскую кансерваторыю]] па класе спеву ў {{нп3|Элена Дзірсене|Э. Мажрымайце-Дзірсене|lt|Elena Dirsienė}}. З [[1966]] года — салістка [[Літоўскі тэатр оперы і балета|Літоўскага тэатра оперы і балета]] ў [[Вільнюс]]е. Выбіралася дэпутатам [[Сейм Літоўскай Рэспублікі|Сейма Літоўскай Рэспублікі]] некалькіх скліканняў. == Творчасць == Спявачка высокай вакальнай і сцэнічнай культуры. Сярод партый: Марына Мнішак («[[Барыс Гадуноў (опера)|Барыс Гадуноў]]» [[М. Мусаргскі|М. Мусаргскага]]), Кармэн («[[Кармэн (опера)|Кармэн]]» [[Ж. Бізэ]]), Амнерыс («[[Аіда]]» [[Дж. Вердзі]]), Мірта («Піленай» [[В. Клова|В. Кловы]]). == Узнагароды і званні == * 2-я прэмія Міжнароднага конкурсу вакалістаў імя [[Джорджэ Энеску|Дж. Энеску]] ў [[Бухарэст|Бухарэсце]] ([[1970]]) * [[Народны артыст Літоўскай ССР|Народная артыстка Літоўскай ССР]] ([[1975]]) * [[Народная артыстка СССР]] ([[1977]]) * Камандорскі крыж [[Ордэн Вялікага князя Літоўскага Гядзімінаса|ордэна Вялікага князя Літоўскага Гядзімінаса]] ([[1996]]). {{зноскі}} == Літаратура == * Амбразайцітэ Ніёле. {{крыніцы/БЭ|1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Амбразайціце Ніёле}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Літоўскай акадэміі музыкі і тэатра]] [[Катэгорыя:Мецца-сапрана]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Літоўскай ССР]] [[Катэгорыя:Постаці Літоўскага нацыянальнага тэатра оперы і балета]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты СССР]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Літвы]] [[Катэгорыя:Члены Сейма Літвы]] g1cj6e5jpvabzw3b4ti5hvw4yjl863z 5175698 5175693 2026-08-05T08:41:30Z Autumndancer 168015 5175698 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Імя = Ніёле Амбразайцітэ |Выява = Nijolė Ambrazaitytė 2008.jpg |Апісанне выявы = 2008 |Фон = 150 px |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Краіна = {{LIT}} → {{USSR}} → {{LIT}} |Прафесіі = |Пеўчы голас = |Інструменты = |Жанры = [[опера]] |Узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Камандор ордэна Вялікага князя Літоўскага Гядзімінаса|1996}} {{!}}- {{!}}{{Народны артыст СССР|1977}} {{!}}} |Вікісховішча = }} '''Ніёле Амбразайці́тэ''' ({{lang-lt|Nijolė Ambrazaitytė}}; {{ДН|21|2|1939}} — {{ДС|27|11|2016}}) — савецкая літоўская оперная і камерная спявачка ([[мецца-сапрана]]). [[Народная артыстка СССР]] ([[1977]]). == Біяграфія == Нарадзілася [[21 лютага]] [[1939]] года ў вёсцы [[Буракай]] [[Калварыйскі павет|Калварыйскага павета]] (ці [[Алітускі павет|Алітускага павета]]) [[Літва|Літвы]], цяпер — тэрыторыя [[Калварыйскае самакіраванне|Калварыйскага самакіравання]], [[Марыямпальскі павет|Марыямпальскага павета]] (паводле іншых крыніц — [[Лаздзійскі раён|Лаздзійскага раёна]] [[Алітускі павет|Алітускага павета]]<ref>[http://www.musenc.ru/html/a/ambrazaytite.html АМБРАЗАЙЦІЦЕ ў энцыклапедыі музыкі<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref>). У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] бацькі Ніёле пераехалі ў [[Германія|Германію]], а затым — у [[Канада|Канаду]]. Выхоўвалася бабуляй і дзядулем у вёсцы у Літоўскай ССР. 22 мая 1948 года, да заканчэння пачатковай школы, разам з бабуляй, дзядулем і сям’ёй сястры маці была выслана ў [[Краснаярскі край]] [[РСФСР]]. Месцам высылкі стала [[Ігарка]], дзе яна жыла да 1956 года. Вярнулася ў Літоўскую ССР толькі ў 1956 годзе. У [[1966]] годзе скончыла [[Літоўская кансерваторыя|Вільнюскую кансерваторыю]] па класе спеву ў {{нп3|Элена Дзірсене|Э. Мажрымайце-Дзірсене|lt|Elena Dirsienė}}. З [[1966]] года — салістка [[Літоўскі тэатр оперы і балета|Літоўскага тэатра оперы і балета]] ў [[Вільнюс]]е. Выбіралася дэпутатам [[Сейм Літоўскай Рэспублікі|Сейма Літоўскай Рэспублікі]] некалькіх скліканняў. == Творчасць == Спявачка высокай вакальнай і сцэнічнай культуры. Сярод партый: Марына Мнішак («[[Барыс Гадуноў (опера)|Барыс Гадуноў]]» [[М. Мусаргскі|М. Мусаргскага]]), Кармэн («[[Кармэн (опера)|Кармэн]]» [[Ж. Бізэ]]), Амнерыс («[[Аіда]]» [[Дж. Вердзі]]), Мірта («Піленай» [[В. Клова|В. Кловы]]). == Узнагароды і званні == * 2-я прэмія Міжнароднага конкурсу вакалістаў імя [[Джорджэ Энеску|Дж. Энеску]] ў [[Бухарэст|Бухарэсце]] ([[1970]]) * [[Народны артыст Літоўскай ССР|Народная артыстка Літоўскай ССР]] ([[1975]]) * [[Народная артыстка СССР]] ([[1977]]) * Камандорскі крыж [[Ордэн Вялікага князя Літоўскага Гядзімінаса|ордэна Вялікага князя Літоўскага Гядзімінаса]] ([[1996]]). {{зноскі}} == Літаратура == * Амбразайцітэ Ніёле. {{крыніцы/БЭ|1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Амбразайцітэ Ніёле}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Літоўскай акадэміі музыкі і тэатра]] [[Катэгорыя:Мецца-сапрана]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Літоўскай ССР]] [[Катэгорыя:Постаці Літоўскага нацыянальнага тэатра оперы і балета]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты СССР]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Літвы]] [[Катэгорыя:Члены Сейма Літвы]] bpy45hwmyrgr41e9bb6gqnriw1j84lm 5175768 5175698 2026-08-05T10:38:36Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль, дапаўненне, удакладненне, пунктуацыя 5175768 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Імя = Ніёле Амбразайцітэ |Выява = Nijolė Ambrazaitytė 2008.jpg |Апісанне выявы = 2008 |Фон = 150 px |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Краіна = {{LIT}} → {{USSR}} → {{LIT}} |Прафесіі = |Пеўчы голас = |Інструменты = |Жанры = [[опера]] |Узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Камандор ордэна Вялікага князя Літоўскага Гядзімінаса|1996}} {{!}}- {{!}}{{Народны артыст СССР|1977}} {{!}}} |Вікісховішча = }} '''Ніёле Амбразайці́тэ''' ({{lang-lt|Nijolė Ambrazaitytė}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкая літоўская оперная і камерная спявачка ([[мецца-сапрана]]). [[Народная артыстка СССР]] (1977). == Біяграфія == Нарадзілася 21 лютага 1939 года ў вёсцы [[Буракай]] ([[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]]) (цяпер — тэрыторыя [[Кальварыйскае самакіраванне|Кальварыйскага самакіравання]] [[Марыямпальскі павет|Марыямпальскага павета]] (паводле іншых крыніц — [[Лаздзееўскі раён|Лаздзееўскага раёна]] [[Аліцкі павет|Аліцкага павета]] [[Літоўская Рэспубліка|Літоўскай Рэспублікі]]<ref>[http://www.musenc.ru/html/a/ambrazaytite.html АМБРАЗАЙЦІЦЕ ў энцыклапедыі музыкі<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref>). У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] бацькі Ніёле пераехалі ў [[Германія|Германію]], а затым — у [[Канада|Канаду]]. Выхоўвалася дзедам і бабуляй у вёсцы у Літоўскай ССР. 22 мая 1948 года, да заканчэння пачатковай школы, разам з дзедам, бабуляй і сям’ёй сястры маці выслана ў г. [[Ігарка]] [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]] [[РСФСР]], дзе жыла да 1956 года. Вярнулася ў Літоўскую ССР у 1956 годзе. У 1966 годзе скончыла [[Літоўская кансерваторыя|Віленскую кансерваторыю]] па класе спеву ў {{нп3|Элена Дзірсене|Э. Мажрымайце-Дзірсене|lt|Elena Dirsienė}}. З 1966 года — салістка [[Літоўскі тэатр оперы і балета|Літоўскага тэатра оперы і балета]] ў [[Вільня|Вільні]]. Выбіралася дэпутатам [[Сейм Літоўскай Рэспублікі|Сейма Літоўскай Рэспублікі]] некалькіх скліканняў. Памерла 27 лістапада 2016 года ў Вільні. Пахавана ў Вільні на [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]]. == Творчасць == Спявачка высокай вакальнай і сцэнічнай культуры. Сярод партый: Марына Мнішак («[[Барыс Гадуноў (опера)|Барыс Гадуноў]]» [[М. Мусаргскі|М. Мусаргскага]]), Кармэн («[[Кармэн (опера)|Кармэн]]» [[Ж. Бізэ]]), Амнерыс («[[Аіда]]» [[Дж. Вердзі]]), Мірта («Піленай» [[В. Клова|В. Кловы]]). == Узнагароды і званні == * Другая прэмія Міжнароднага конкурсу вакалістаў імя [[Джорджэ Энеску|Дж. Энеску]] ў [[Бухарэст|Бухарэсце]] (1970), * [[Народны артыст Літоўскай ССР|Народная артыстка Літоўскай ССР]] (1975), * [[Народная артыстка СССР]] (1977), * Камандорскі крыж [[Ордэн Вялікага князя Літоўскага Гядзімінаса|ордэна Вялікага князя Літоўскага Гядзімінаса]] (1996). {{зноскі}} == Літаратура == * Амбразайцітэ Ніёле. {{крыніцы/БЭ|1}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Амбразайцітэ Ніёле}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Літоўскай акадэміі музыкі і тэатра]] [[Катэгорыя:Мецца-сапрана]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Літоўскай ССР]] [[Катэгорыя:Постаці Літоўскага нацыянальнага тэатра оперы і балета]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты СССР]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Літвы]] [[Катэгорыя:Члены Сейма Літвы]] tr72wtyzov1gojbsjy6bdvmrgepxjpe 5175773 5175768 2026-08-05T10:47:59Z Autumndancer 168015 5175773 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Імя = Ніёле Амбразайцітэ |Выява = Nijolė Ambrazaitytė 2008.jpg |Апісанне выявы = 2008 |Фон = 150 px |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Краіна = {{LIT}} → {{USSR}} → {{LIT}} |Прафесіі = |Пеўчы голас = |Інструменты = |Жанры = [[опера]] |Узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Камандор ордэна Вялікага князя Літоўскага Гядзімінаса|1996}} {{!}}- {{!}}{{Народны артыст СССР|1977}} {{!}}} |Вікісховішча = }} '''Ніёле Амбразайці́тэ''' ({{lang-lt|Nijolė Ambrazaitytė}}; {{ВД-Прэамбула}}) — літоўская оперная і камерная спявачка ([[мецца-сапрана]]). [[Народная артыстка СССР]] (1977). == Біяграфія == Нарадзілася 21 лютага 1939 года ў вёсцы [[Буракай]] ([[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]]) (цяпер — тэрыторыя [[Кальварыйскае самакіраванне|Кальварыйскага самакіравання]] [[Марыямпальскі павет|Марыямпальскага павета]] (паводле іншых крыніц — [[Лаздзееўскі раён|Лаздзееўскага раёна]] [[Аліцкі павет|Аліцкага павета]] [[Літоўская Рэспубліка|Літоўскай Рэспублікі]]<ref>[http://www.musenc.ru/html/a/ambrazaytite.html АМБРАЗАЙЦІЦЕ ў энцыклапедыі музыкі<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref>). У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] бацькі Ніёле пераехалі ў [[Германія|Германію]], а затым — у [[Канада|Канаду]]. Выхоўвалася дзедам і бабуляй у вёсцы у Літоўскай ССР. 22 мая 1948 года, да заканчэння пачатковай школы, разам з дзедам, бабуляй і сям’ёй сястры маці выслана ў г. [[Ігарка]] [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]] [[РСФСР]], дзе жыла да 1956 года. Вярнулася ў Літоўскую ССР у 1956 годзе. У 1966 годзе скончыла [[Літоўская кансерваторыя|Віленскую кансерваторыю]] па класе спеву ў {{нп3|Элена Дзірсене|Э. Мажрымайце-Дзірсене|lt|Elena Dirsienė}}. З 1966 года — салістка [[Літоўскі тэатр оперы і балета|Літоўскага тэатра оперы і балета]] ў [[Вільня|Вільні]]. Выбіралася дэпутатам [[Сейм Літоўскай Рэспублікі|Сейма Літоўскай Рэспублікі]] некалькіх скліканняў. Памерла 27 лістапада 2016 года ў Вільні. Пахавана ў Вільні на [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]]. == Творчасць == Спявачка высокай вакальнай і сцэнічнай культуры. Сярод партый: Марына Мнішак («[[Барыс Гадуноў (опера)|Барыс Гадуноў]]» [[М. Мусаргскі|М. Мусаргскага]]), Кармэн («[[Кармэн (опера)|Кармэн]]» [[Ж. Бізэ]]), Амнерыс («[[Аіда]]» [[Дж. Вердзі]]), Мірта («Піленай» [[В. Клова|В. Кловы]]). == Узнагароды і званні == * Другая прэмія Міжнароднага конкурсу вакалістаў імя [[Джорджэ Энеску|Дж. Энеску]] ў [[Бухарэст|Бухарэсце]] (1970), * [[Народны артыст Літоўскай ССР|Народная артыстка Літоўскай ССР]] (1975), * [[Народная артыстка СССР]] (1977), * Камандорскі крыж [[Ордэн Вялікага князя Літоўскага Гядзімінаса|ордэна Вялікага князя Літоўскага Гядзімінаса]] (1996). {{зноскі}} == Літаратура == * Амбразайцітэ Ніёле. {{крыніцы/БЭ|1}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Амбразайцітэ Ніёле}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Літоўскай акадэміі музыкі і тэатра]] [[Катэгорыя:Мецца-сапрана]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Літоўскай ССР]] [[Катэгорыя:Постаці Літоўскага нацыянальнага тэатра оперы і балета]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты СССР]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Літвы]] [[Катэгорыя:Члены Сейма Літвы]] mrvjqvy8n40xhit5oc1nocyg46i4t1l 1 331332 5175695 2332781 2026-08-05T08:40:39Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Ніёле Амбразайціце]] у [[Размовы:Ніёле Амбразайцітэ]]: паводле БЭ 2332781 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2016 |удзельнік= Чаховіч Уладзіслаў|тэма= |тэма2= |тэма3= |краіна= |краіна2= |краіна3= }} 8em7myp1jefe5u72pw7xq8rz9n584e2 0 333404 5175422 5123157 2026-08-04T13:01:53Z Aliaksei Lastouski 75892 5175422 wikitext text/x-wiki '''Слу́цкая друка́рня'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[друкарня]], якая існавала ў [[1672]]—[[1705]] гадах у горадзе [[Слуцк]]. Першая спроба стварыць друкарню зроблена ў [[1665]] годзе. У [[1672]] годзе распачала дзейнасць на базе княжацкай друкарні [[Радзівілы|Радзівілаў]], што перавезена з [[Мітава|Мітавы]]. У [[1693]] годзе княгіня [[Людавіка Караліна Радзівіл]] перадала друкарню [[сінод кальвінісцкай царквы Вялікага Княства Літоўскага|сіноду кальвінісцкай царквы Вялікага Княства Літоўскага]], які перавёў яе ў час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] у [[Кёнігсберг]]у. У Слуцкай друкарні друкаваліся на [[Польская мова|польскай мове]] [[рэлігійныя кнігі]], ваенныя і геаграфічныя выданні, [[мастацкі твор|мастацкія творы]], [[каляндар|календары]], [[навучальны дапаможнік|навучальныя дапаможнікі]], [[мемуары]], [[гравюра|гравюры]], [[пераклад]]ы з [[Нямецкая мова|нямецкай]] і [[Французская мова|французскай моў]]. За перыяд [[1673]]—[[1687]] гг. выдадзены 23 кнігі тыражом 24 200 экзэмпляраў. [[File:Манархія турэцкая вокладка.jpg|thumb|Вокладка да кнігі «Манархія турэцкая»]] Вядома 29 назваў кніг, у т.л. «Абшарнік, або Гаспадар ліфляндскі» І. Германа ([[1673]]), «Неабходныя заўвагі пра ваенны парадак» [[Андрэй Максіміліян Фрэдра|А. М. Фрэдры]] ([[1675]]), «[[Турэцкая манархія]]» {{нп3|Пол Рыко|П. Рыко|en|Paul Rycaut}} ў перакладзе [[Казімір Крыштоф Клакоцкі|К. Клакоцкага]] ([[1678]]) з гравюрамі [[М. Вашчанка|Максіма Вашчанкі]], «Руская тэорыя» — падручнік па [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Тыражы кніг вагаліся ад 82—100 да 3389 экзэмпляраў. Выданні выкарыстоўваліся як падарункі, у [[Слуцк]]у і [[Капыль|Капылі]] іх прадаваў княжацкі гандляр Цэрнер. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Слуцкая друкарня|[[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|Грыцкевіч А. П.]]|29}} * ''[[А. П. Грыцкевіч|Грицкевич А. П.]]'' Книжное дело в феодальном Слуцке в XVI—XVIII вв. // Вопросы библиографоведения н библиотековедения. — Мн., 1983. — Вып. 4; * ''Грицкевич А. П.'' Слуцк: Ист.-экон. очерк. 2 изд. — Мн., 1970; * Древний город на Случи. Мн., 1985; * ''[[Віктар Фёдаравіч Шматаў|Шматаў В. Ф.]]'' Беларуская кніжная гравюра XVI—XVIII стст. — Мн., 1984. [[Катэгорыя:Друкарні Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Культура Слуцка]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1672 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1705 годзе]] dksz0p59dx4y4qebroikb27e8vidp5r 0 340060 5175602 5047321 2026-08-05T01:17:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175602 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт |скарачэнне = БДАТУ |эмблема = [[Файл:Логотип БГАТУ.jpg|150пкс]] |выява =Мінск. БДАТУ (02).jpg |арыгінал = |міжназва = Belarusian State Agrarian Technical University (BSATU) |ранейшыя = Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі, Беларускі аграрны тэхнічны ўніверсітэт |дэвіз = |заснаваны = [[1954]] |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = Дзяржаўны |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = [[Мікалай Мікалаевіч Раманюк]] |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = {{BLR}}, [[Мінск]] |кампус = |адрас = 220023 [[Мінск]], [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|пр. Незалежнасці]], 99 |сайт = http://www.bsatu.by/ |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт''' — [[вышэйшая навучальная ўстанова]] ў г. [[Мінск]]у. Шматпрофільны навучальна-навуковы цэнтр [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], які рыхтуе спецыялістаў вышэйшай кваліфікацыі для аграпрамысловага комплекса. == Агульныя звесткі == Універсітэт уяўляе сабой вучэбна-навукова-вытворчы комплекс, які мае 8 факультэтаў, 42 кафедры і іх 42 філіяла, Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў АПК, Навукова-даследчы інстытут механізацыі і электрыфікацыі (НДІМЭСГ БДАТУ), Цэнтр навукова-метадычнай і вучэбнай працы, Цэнтр інавацыйных тэхналогій навучання і кіравання, выдавецка-паліграфічны цэнтр, Рэспубліканскі вучэбна-вытворчы цэнтр практычнага навучання новым тэхналогіям і асваення комплексу машын. Усе яны выдатна абсталяваныя сучаснымі аўдыторыямі, вучэбнымі класамі, лабараторыямі, вытворчымі майстэрнямі, кампутарнай і іншай, неабходнай для адукацыйнага працэсу тэхнікай або яе ўзорамі. Маецца бібліятэка з універсальным фондам — больш за 500 тыс. навучальных выданняў. Навучанне ва універсітэце ажыццяўляецца па 12 спецыяльнасцях вышэйшай адукацыі першай ступені і па 6 спецыяльнасцях другой ступені вышэйшай адукацыі. Адукацыйны працэс арганізуецца ў 5 вучэбна-лабараторных карпусах у г. Мінску, 3-х вучэбна-лабараторных карпусах у [[Бараўляны (Мінскі раён)|в.]] [[Бараўляны (Мінскі раён)|Бараўляны]] і ў Буда-Кашалёўскім філіяле ўніверсітэта; Рэспубліканскім вучэбна-вытворчым цэнтры практычнага навучання новых тэхналогій і асваення комплексаў машын. == Гісторыя == Гісторыя ўніверсітэта цесна звязана з гісторыяй пасляваеннага аднаўлення народнай гаспадаркі краіны, у асаблівасці яго аграрнага сектара. Стварэнне ў [[1954|1954 годзе]] ў [[Беларусь|Беларусі]] '''Інстытута механізацыі сельскай гаспадаркі''' (цяпер БДАТУ) было задачай дзяржаўнай важнасці. У пасляваенны час сельскагаспадарчыя прадпрыемствы і МТС практычна не мелі спецыялістаў з вышэйшай адукацыяй. У [[1951]] годзе ў сельскай гаспадарцы Беларусі было ўсяго 135 інжынераў-механікаў з вышэйшай адукацыяй, у тым ліку ў МТС — 17 чалавек. Узнікла вострая неабходнасць падрыхтоўкі кваліфікаваных спецыялістаў для патрэб народнай гаспадаркі краіны. У [[1952]] годзе беларускія навукоўцы на чале з прафесарам М. Я. Мацапурай выступілі з ініцыятывай стварэння Інстытута механізацыі сельскай гаспадаркі ў [[Мінск]]у. Прапанова аб падрыхтоўцы кваліфікаваных спецыялістаў для сельскай гаспадаркі рэспублікі было падтрымана [[Савет Міністраў СССР|Саветам Міністраў СССР]]. 1 кастрычніка [[1954]] года першыя студэнты ў колькасці 200 чалавек прыступілі да заняткаў па двух спецыяльнасцях: 150 — «Механізацыя сельскай гаспадаркі», 50 — «[[Электрыфікацыя]] сельскай гаспадаркі».<ref>{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-638-soveta-ministrov-belorusskoj-ssr-ob-otkrytii-zanyatij-v-minskom-institute-mehanizaczii-i-elektrifikaczii-selskogo-hozyajstva/ |title=Постановление № 638 Совета Министров Белорусской ССР и ЦК КП Белоруссии от 10 июля 1954 г. «Об открытии занятий в Минском институте механизации и электрификации сельского хозяйства» |access-date=3 чэрвеня 2025 |archive-date=27 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927073819/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-638-soveta-ministrov-belorusskoj-ssr-ob-otkrytii-zanyatij-v-minskom-institute-mehanizaczii-i-elektrifikaczii-selskogo-hozyajstva/ |url-status=dead }}</ref> У інстытуце былі сфармаваныя 8 кафедр. Дырэктарам стаў доктар тэхнічных навук Віктар Паўлавіч Суслаў. У студзені 1955 года быў уведзена ў эксплуатацыю інтэрнат № 1. На двух першых паверхах ажыццяўляўся навучальны працэс, а 3-й і 4-й паверхі былі адведзены для пражывання студэнтаў. У гэтым жа годзе быў створаны факультэт механізацыі сельскай гаспадаркі (дэкан — кандыдат тэхнічных навук, дацэнт А. С. Ларыёнаў). З 1-га верасня 1955 года студэнты III—V курсаў, якія праходзілі навучанне ў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускім політэхнічным інстытуце]] па спецыяльнасці «Механізацыя і электрыфікацыя сельскай гаспадаркі», былі пераведзеныя ў Беларускі інстытут механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі. У [[1956|1956 годзе]] адкрыта аспірантура і завочнае аддзяленне. У [[1957|1957 годзе]] інстытут быў перайменаваны ў '''Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі''' (БІМСГ). Такая назва захавалася за ім аж да 1992 года. Таксама быў створаны факультэт электрыфікацыі сельскай гаспадаркі (дэкан — кандыдат тэхнічных навук Б. Д. Дойнікаў). У [[1959|1959 годзе]] Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі ўзначаліў вучоны ў галіне сельскагаспадарчага машынабудавання, кандыдат тэхнічных навук Дзмітрый Івусцінавіч Горын (1959—1968). У [[1963|1963 годзе]] ўпершыню залічаны замежныя студэнты. У [[1965|1965 годзе]] адкрыты факультэт грамадскіх прафесій. У [[1966|1966 годзе]] створаны факультэт арганізацыі і тэхналогіі рамонту сельскагаспадарчых машын (дэкан — кандыдат тэхнічных навук Ю. А. Сідарэнка). У [[1968|1968 годзе]] рэктарам Беларускага інстытута механізацыі сельскай гаспадаркі прызначаны Заслужаны работнік сельскай гаспадаркі, кандыдат тэхнічных навук Сяргей Сяргеевіч Сяліцкі (1968—1977). [[Файл:Мінск. БДАТУ (06).jpg|thumb|Навучальна-лабараторны корпус № 4 БДАТУ]] На пачатак 1970 года ў БІМСГ працавалі 585 чалавек. З 263 навуковых і навукова-педагагічных работнікаў 5 мелі вучоную ступень доктара і 83 — кандыдата навук. На дзённай форме навучаліся 2255 студэнтаў, на завочнай — 1819. Упершыню ў інстытуце пачалі рыхтаваць інжынераў па 5 спецыяльнасцях: «Механізацыя сельскай гаспадаркі», «Механізацыя жывёлагадоўлі», «Прымяненне электраэнергіі ў сельскай гаспадарцы», «Электразабеспячэнне ў сельскай гаспадарцы», «Арганізацыя і тэхналогія рамонту сельскагаспадарчых машын». У кастрычніку [[1973|1973 года]] ўведзены яшчэ дзве спецыяльнасці: «Аўтаматызацыя жывёлагадоўлі» і «Аўтаматызацыя птушкагадоўлі». У [[1974|1974 годзе]] на працягу 20 гадоў пабудаваны галоўны корпус, 2 вучэбна-лабараторнага корпусы, 7 інтэрнатаў, вучэбна-рамонтная майстэрня, сталовая на 500 пасадачных месцаў і гараж, здадзены ў эксплуатацыю спартыўны корпус. У [[1977|1977 годзе]] інстытут узначаліў Заслужаны дзеяч навукі БССР, вучоны ў галіне тэорыі і праектавання дарожных меліярацыйных і сельскагаспадарчых машын, доктар тэхнічных навук, прафесар Валерый Аляксандравіч Скотнікаў (1977—1988). У [[1978|1978 годзе]] быў адкрыты факультэт аўтаматызацыі сельскагаспадарчай вытворчасці (скасаваны ў 1987 годзе). У [[1979]] годзе пачаў працу інжынерна-педагагічны факультэт па спецыяльнасці ''«Сельская гаспадарка»'' (дэкан — кандыдат тэхнічных навук [[Аляксандр Рыгоравіч Бясчастнаў|А. Р. Бясчастнаў]]) (скасаваны ў 1987 годзе). На [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|XXII Алімпіядзе]], якая праходзіла ў [[Масква|Маскве]] ў чэрвені [[1980]] года, выкладчык БІМСГ штангіст [[Леанід Аркадзьевіч Тараненка|Л. А. Тараненка]] заваяваў залаты медаль і ўсталяваў шэраг сусветных рэкордаў. У [[1987|1987 годзе]] — інстытут стаў пераможцам Усесаюзнага сацыялістычнага спаборніцтва, ўручаны пераходзячы Чырвоны сцяг [[ЦК КПСС]], [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]]], [[УЦСПС]] і ЦК [[УЛКСМ]]. У [[1988|1988 годзе]] Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі ўзначаліў Заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь, акадэмік НАН Беларусі, Ганаровы прафесар БДАТУ, доктар тэхнічных навук Леанід Сцяпанавіч Герасімовіч (1988—2003). У [[1992|1992 годзе]] Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі пераўтвораны ў '''Беларускі аграрны тэхнічны ўніверсітэт'''.<ref>{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-158-soveta-ministrov-respubliki-belarus-o-preobrazovanii-belorusskogo-instituta-mehanizaczii-selskogo-hozyajstva-v-belorusskij-agrarnyj-tehnicheskij-universitet/ |title=Постановление № 158 Совета Министров Республики Беларусь от 25 марта 1992 г. «О преобразовании Белорусского института механизации сельского хозяйства в Белорусский аграрный технический университет» |access-date=5 чэрвеня 2025 |archive-date=27 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927150504/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-158-soveta-ministrov-respubliki-belarus-o-preobrazovanii-belorusskogo-instituta-mehanizaczii-selskogo-hozyajstva-v-belorusskij-agrarnyj-tehnicheskij-universitet/ |url-status=dead }}</ref> У [[1994|1994 годзе]] адкрыты факультэт давузаўскай падрыхтоўкі і прафесійнай арыентацыі моладзі. У [[1996|1996 годзе]] БАТУ паспяхова прайшоў дзяржаўную атэстацыю, пацвердзіўшы статус універсітэта. У гэтым годзе таксама быў створаны ''факультэт прадпрымальніцтва і кіравання'' (дэкан — кандыдат тэхнічных навук, дацэнт Вячаслаў Паўлавіч Сцепанцоў). У [[1997|1997 годзе]] — у сувязі са змяненнем зместу навучання і падрыхтоўкі спецыялістаў для АПК адбылося перайменаванне шэрагу факультэтаў: механізацыі — у механіка-тэхналагічны (з 1998 г. — аграмеханічны), электрыфікацыі — у аграэнергетычны, гуманітарызацыі — у гуманітарна-экалагічны. У [[2000|2000 годзе]] адкрыты факультэт «Тэхнічны сэрвіс у АПК» (дэкан — кандыдат тэхнічных навук, прафесар [[Уладзімір Пятровіч Міклуш]]). У канцы 2000 года універсітэт быў перайменаваны ў '''Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт (БДАТУ)'''. У [[2002|2002 годзе]] факультэт павышэння кваліфікацыі перайменаваны ў факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў (пазней ператвораны ў '''Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў АПК'''). У 2003 годзе Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт узначаліў Мікалай Уладзіміравіч Казаравец, член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, доктар сельскагаспадарчых навук, прафесар . У [[2004|2004 годзе]] Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт узнагароджаны Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь у сувязі з 50-годдзем з дня ўтварэння. У [[2007|2007 годзе]] на Міжнароднай карпарацыі сацыяльнага супрацоўніцтва «Еўрапейская Асацыяцыя Бізнесу» (Оксфард, Вялікабрытанія) Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт удастоены ўзнагароды «Лепшае прадпрыемства Еўропы як інавацыйная, канкурэнтаздольная, перспектыўная, вядучая ўстанова адукацыі Рэспублікі Беларусь». У [[2008|2008 годзе]] на 4-й Міжнароднай асамблеі якасці ў Маскве Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны універсітэт узнагароджаны «Залатым сертыфікатам якасці», а таксама правам выкарыстання сімволікі Сусветнай праграмы прасоўвання якасці. У [[2011|2011 годзе]] адкрыты інжынерна-тэхналагічны факультэт (дэкан — кандыдат тэхнічных навук, дацэнт [[Андрэй Аляксандравіч Брэнч]]). У наступнае дзесяцігоддзе, на шляху да свайго 60-гадовага юбілею БДАТУ, як найбуйнейшая аграрная вну рэспублікі, беражліва захаваў і прымножыў свае багатыя і выдатныя традыцыі. Імклівае ўдасканаленне і павышэнне якасці адукацыі стала магчымым дзякуючы пераемнасці пакаленняў выкладчыкаў, умацаванню матэрыяльна-тэхнічнай і інфармацыйнай базы ўніверсітэта, пашырэнню яго міжнародных сувязяў. Гэты перыяд можна назваць гістарычным з пункту гледжання актыўнага развіцця матэрыяльна-тэхнічнай базы, удасканалення ўсіх бакоў адукацыйнага працэсу, павелічэння кантынгенту студэнтаў і штатаў работнікаў, росту аўтарытэту і фарміраванню пазітыўнага іміджу ўніверсітэта, прызнання яго дасягненняў. Перад калектывам вну была пастаўлена стратэгічная мэта — прывядзенне ў адпаведнасць са сусветнымі аналагамі ўніверсітэцкага гарадка, навучальных карпусоў, аўдыторый і лабараторый, вытворча-матэрыяльнай базы, аб’ектаў сацыяльнай інфраструктуры. Пасля капітальнай рэканструкцыі восенню 2007 года ўведзены ў эксплуатацыю стадыён са штучным пакрыццём, у лютым 2010 года — вучэбна-выставачны павільён, у 2012 годзе — новы навучальны корпус (5/3), у якім размясціліся Навукова-даследчы інстытут механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі і Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў АПК; вучэбна-лабараторны корпус з інтэрнатам у [[Бараўляны (Мінскі раён)|в. Бараўляны]], пачаты капітальны рамонт студэнцкага інтэрната № 1<ref>{{Cite web|url=http://minsknews.by/blog/2014/08/21/rekonstruirovannoe-obshhezhitie-bgatu-1-gotovitsya-prinyat-novyih-zhiltsov/|title=Реконструированное общежитие БГАТУ № 1 готовится принять жильцов|accessdate=28 ліпеня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160819102515/http://minsknews.by/blog/2014/08/21/rekonstruirovannoe-obshhezhitie-bgatu-1-gotovitsya-prinyat-novyih-zhiltsov/|archivedate=19 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref>. Велізарную ролю ў гэты перыяд адыграў рэктарат вну: І. М. Шыла — першы прарэктар, В. П. Сцепанцоў, М. М. Раманюк — прарэктары па вучэбнай рабоце, [[Міхаіл Аляксандравіч Прышчэпаў|М. А. Прышчэпаў]] — прарэктар па навуковай рабоце, В. С. Карко, Л. У. Пакуш, І. Г. Падпорын — прарэктары па выхаваўчай працы, С. А. Марозаў — прарэктар па адміністрацыйна-гаспадарчай рабоце, А. В. Кузьміцкі і В. Н. Дашкоў — дырэктары Інстытута павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў АПК. [[28 лютага]] [[2013|2013 года]] доктар тэхнічных навук, прафесар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь Іван Мікалаевіч Шыла прызначаны на пасаду рэктара Ўстановы адукацыі «Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны універсітэт».<ref>{{Cite web|url=http://www.belta.by/president/view/lukashenko-rassmotrel-kadrovye-voprosy-69414-2013|title=Лукашенко рассмотрел кадровые вопросы|author=|work=|date=|publisher=}}</ref> == Сучасны стан == === Вучэбная праца === Навучанне студэнтаў на дзённай форме атрымання вышэйшай адукацыі ажыццяўляецца на 5 факультэтах універсітэта (аграмеханічны, аграэнергетычны, інжынерна-тэхналагічны, «Тэхнічны сэрвіс у АПК», факультэт прадпрымальніцтва і кіравання) па 18 спецыяльнасцях, на завочнай — на 3-х факультэтах (механізацыі, электрыфікацыі, прадпрымальніцтва і кіравання); у філіяле БДАТУ — Буда-Кашалеўскім дзяржаўным аграрна-тэхнічным каледжы — па 8 спецыяльнасцях. Навучанне па адукацыйных праграмах са скарочаным тэрмінам навучання вядзецца на дзённай і завочнай формах па 5 спецыяльнасцях. Практычнае навучанне студэнтаў з’яўляецца складовай часткай адукацыйнага працэсу. Яго задачай з’яўляецца падрыхтоўка спецыяліста па абранай спецыяльнасці з паглыбленым замацаваннем тэарэтычных ведаў, прафесійных і творчых, выканальніцкіх навыкаў на кожным этапе навучання. === Вучэбная практыка === Вучэбныя практыкі праводзяцца па наступных відах: тэхналагічныя асновы раслінаводства; тэхналагічныя асновы жывёлагадоўлі; тэхналогія матэрыялаў; кіраванне і падрыхтоўка да працы трактароў і AIT; халадзільным абсталяванні; электраслясарная; азнаямленчая. Студэнты праходзяць вучэбную практыку на 7 кафедрах: ''«Вытворчае навучанне»'', ''«Практычная падрыхтоўка студэнтаў»'', ''«Тэхналогія металаў»'', ''«Асновы навуковых даследаванняў і праектавання»'', ''«Асновы аграноміі»'', ''«Тэхналогія і механізацыя жывёлагадоўлі»'', ''«Эканамічная інфарматыка»'', а таксама ў Рэспубліканскім вучэбна-вытворчым цэнтры практычнага навучання новых тэхналогій і асваення комплексаў машын. Падчас практык для студэнтаў арганізуюцца выязныя заняткі ў НВЦ [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] па земляробству, жывёлагадоўлі і механізацыі, сельскагаспадарчыя арганізацыі, на перапрацоўчыя і іншыя прадпрыемствы АПК; яны таксама наведваюць выставачныя цэнтры. === Міжнароднае супрацоўніцтва === Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт супрацоўнічае больш чым з 60 універсітэтамі і арганізацыямі СНД, краін Еўрасаюза, Кітайскай Народнай Рэспублікі і іншых краін. У БДАТУ навучаюцца грамадзяне дзяржаў СНД, Кітая, Літвы, Азербайджана, Нігерыі і іншых дзяржаў. Па заканчэнні вучобы яны атрымліваюць дыплом адпаведнага ўзору. Для замежных грамадзян арганізавана навучанне на падрыхтоўчых курсах і курсах рускай мовы, на асноўных факультэтах (тэрмін навучання 4,5 гады), у магістратуры, аспірантуры і навучанне ў форме стажыровак. Усім замежным грамадзянам прадастаўляецца інтэрнат. === Навукова-даследчая праца === Навуковую, навукова-тэхнічную і інавацыйную дзейнасць у універсітэце ажыццяўляюць Навукова-даследчы інстытут механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі (НДІМЭСГ), 42 кафедры, больш за 20 філіялаў кафедраў і сумесных навукова-даследчых лабараторый (НДЛ) на вытворчасці і ў НДІ, Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў АПК, Рэспубліканскі вучэбна-вытворчы цэнтр у в. Бараўляны, тэхналагічны навукова-вытворчы цэнтр «Тэхналагічныя метады павышэння працаздольнасці дэталяў працоўных органаў сельскагаспадарчай тэхнікі», 14 гасразліковых і 4 студэнцкія навукова-даследчыя лабараторыі. Функцыянуюць больш за 20 навуковых школ па прыярытэтных навуковых напрамках.<ref>{{Cite web|url=http://www.bsatu.by/content/nauchnye-shkoly|title=Научные школы БГАТУ|author=|work=|date=|publisher=|url-status=dead|access-date=28 ліпеня 2016|archive-date=10 ліпеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710195248/http://www.bsatu.by/content/nauchnye-shkoly}}</ref> БДАТУ з’яўляецца членам Навукова-адукацыйнага кансорцыума вышэйшых навучальных устаноў і НДІ Рэспублікі Беларусь і Рэспублікі Казахстан. == Спецыяльнасці == '''Аграмеханічны факультэт'''<ref>{{Cite web|url=http://www.bsatu.by/content/agromekhanicheskii-fakultet|title=Агромеханический факультет|accessdate=28 ліпеня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160811182243/http://www.bsatu.by/content/agromekhanicheskii-fakultet|archivedate=11 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref> * ''1-74 06 01 «Тэхнічнае забеспячэнне працэсаў сельскагаспадарчай вытворчасці»'' * ''1-36 12 01 «Праектаванне і [[вытворчасць]] сельскагаспадарчай тэхнікі»'' '''Аграэнергетычны факультэт'''<ref>{{Cite web|url=http://www.bsatu.by/content/agroenergeticheskii-fakultet|title=Агроэнергетический факультет|accessdate=28 ліпеня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160710194818/http://www.bsatu.by/content/agroenergeticheskii-fakultet|archivedate=10 ліпеня 2016|url-status=dead}}</ref> * ''1-74 06 05 «Энергетычнае забеспячэнне сельскай гаспадаркі» (накіраванні)'' * ''1-74 06 05-01 «Энергетычнае забеспячэнне сельскай гаспадаркі» (электраэнергетыка) са спецыялізацыямі'' ** ''1-74 06 01 05-01 «Электразабеспячэнне сельскай гаспадаркі»'' ** ''1-74 06 05-01 02 «Электрыфікацыя сельскай гаспадаркі»'' * ''1-74 06 05-02 «Энергетычнае забеспячэнне сельскай гаспадаркі» (цеплаэнергетыка) са спецыялізацыяй 1-74 06 05-02 01 «Цеплазабеспячэнне сельскай гаспадаркі»'' * ''1-53 01 01-09 Аўтаматызацыя тэхналагічных працэсаў і вытворчасцей (сельская гаспадарка)'' '''Тэхнічны сэрвіс у АПК (у аграпрамысловым комплексе)''' * ''1-74 06 03 «Рамонтна-абслугоўваючая вытворчасць у сельскай гаспадарцы»'' * ''1-74 06 06 «Матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне аграпрамысловага комплексу»'' '''Інжынерна-тэхналагічны факультэт''' * ''1-74 06 02 «Тэхнічнае забеспячэнне працэсаў захоўвання і перапрацоўкі сельскагаспадарчай прадукцыі»'' * ''1-74 06 07 «Кіраванне аховай працы ў сельскай гаспадарцы»'' * ''1-54 01 01 «Метралогія, стандартызацыя і сертыфікацыя (аграрна-прамысловы комплекс)'' * ''1-59 80 01 Ахова працы'' * ''1-74 80 08 Тэхналогія харчовых прадуктаў'' '''Факультэт прадпрымальніцтва і кіравання''' * ''1-74 01 01 Эканоміка і арганізацыя вытворчасці ў галінах аграпрамысловага комплексу'' * ''1-26 02 02 Менеджмент, напрамак спецыяльнасці 1-26 02 02 07 Менеджмент (інфармацыйны)'' * ''1-25 01 07 Эканоміка і кіраванне на прадпрыемстве, спецыялізацыя'' ** ''1-25 01 07 15 Эканоміка і кіраванне на прадпрыемстве аграпрамысловага комплексу'' == Факультэты і кафедры == === [[Аграмеханічны факультэт БДАТУ|Аграмеханічны факультэт]]: === * ''»[[Гідраўліка]] і гідраўлічныя машыны"'' * ''«Асновы [[Аграномія|аграноміі]]»'' * ''«Асновы навуковых даследаванняў і праектавання»'' * ''«Вытворчае навучанне»'' * ''«Сельскагаспадарчыя машыны»'' * ''«Трактары і [[Аўтамабіль|аўтамабілі]]»'' * ''«Сацыяльна-гуманітарныя дысцыпліны»'' * ''«Эксплуатацыя машынна-трактарнага парку»'' * ''«Фізічнае выхаванне і [[спорт]]»'' === [[Аграэнергетычны факультэт БДАТУ|Аграэнергетычны факультэт]]: === * ''электраабсталявання сельскагаспадарчых прадпрыемстваў'' * ''энергетыкі'' * ''практычнай падрыхтоўкі студэнтаў'' * ''аўтаматызаваных сістэм кіравання вытворчасцю'' * ''[[Электратэхніка|электратэхнікі]]'' * ''[[Фізіка|фізікі]]'' * ''замежных моў № 2'' === [[Факультэт тэхнічнага сэрвісу ў АПК БДАТУ|Факультэт тэхнічнага сэрвісу ў АПК]]: === * ''тэхналогіі і арганізацыя тэхнічнага сэрвісу'' * ''тэхналогіі металаў'' * ''механікі матэрыялаў і дэталяў машын'' * ''бяспекі жыццядзейнасці'' * ''[[Чарцёж|інжынернай графікі]]'' * ''замежных моў (№ 1)'' * ''[[Беларуская мова|беларускай]] і рускай моў'' === [[Інжынерна-тэхналагічны факультэт БДАТУ|Інжынерна-тэхналагічны факультэт]]: === * ''«Тэхналогіі і тэхнічнае забеспячэнне працэсаў перапрацоўкі сельскагаспадарчай прадукцыі»'' * ''«Кіраванне [[Ахова працы|аховай працы]]»'' * ''«Стандартызацыя і [[метралогія]]»'' * ''«Прыкладная [[інфарматыка]]»'' * ''«[[Хімія]]»'' * ''«[[Псіхалогія]] і [[педагогіка]]»'' === [[Факультэт прадпрымальніцтва і кіравання БДАТУ|Факультэт прадпрымальніцтва і кіравання]]: === * Эканоміка і арганізацыя прадпрыемстваў аграпрамысловага комплексу * Эканамічная [[тэорыя]] і [[права]] * Эканамічная [[інфарматыка]] * Мадэляванне і прагназаванне эканомікі аграпрамысловага комплексу * Улік, аналіз і аўдыт * [[Менеджмент]] і [[маркетынг]] * Вышэйшая [[матэматыка]] === Факультэт механізацыі (завочны): === * «Тэхналогіі і механізацыі [[Жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]]» * «Тэарэтычная [[механіка]] і тэорыя механізмаў і машын» === Факультэт электрыфікацыі (завочны): === * Электразабеспячэнне * Электратэхналогіі == Вядомыя выпускнікі == * [[Іван Міхайлавіч Бамбіза]] * [[Мікалай Рыгоравіч Вайцянкоў]] * [[Уладзімір Віктаравіч Даманеўскі]] * [[Васіль Севасцьянавіч Лявонаў]] * [[Юрый Дзмітрыевіч Мароз]] * [[Вадзім Аляксандравіч Папоў]] * [[Мікалай Мікітавіч Слюнькоў]] (завочна) * [[Альфонс Ільіч Тышкевіч]] * [[Лявонцій Іванавіч Харужык]] == Рэктары == {{Div col|2}} * 1954—1959 — [[Віктар Паўлавіч Суслаў]] * 1959—1968 — [[Дзмітрый Іўсцінавіч Горын]] * 1968—1977 — [[Сяргей Сяргеевіч Сяліцкі]] * 1977—1988 — [[Валерый Аляксандравіч Скотнікаў]] * 1988—2003 — [[Леанід Сцяпанавіч Герасімовіч]] * 2003—2013 — [[Мікалай Уладзіміравіч Казаравец]] * 2013—2021 — [[Іван Мікалаевіч Шыла]] * з 2021 — [[Мікалай Мікалаевіч Раманюк]] {{Div col end}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.bsatu.by/ Афіцыйны сайт БДАТУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160724053818/http://www.bsatu.by/ |date=24 ліпеня 2016 }} * [https://new.vk.com/abit_bgatu Супольнасць абітурыентаў БДАТУ: інфармацыя, пытанні, адказы, абмен думкамі пра ПАСТУПЛЕННЕ Ў УНІВЕРСІТЭТ] * [https://new.vk.com/club97628969 Бібліятэка БДАТУ] * http://www.abiturient.by/university/batu.html * [https://www.linkedin.com/company/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82?trk=company_logo Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт www.linkedin.com] * [http://rep.bsatu.by/ Рэпазітар Беларускага дзяржаўнага аграрнага тэхнічнага ўніверсітэта] * [http://elib.bsatu.by/ Электронная бібліятэка БДАТУ]{{Недаступная спасылка}} * [http://library.bsatu.by/ Электронны каталог БДАТУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161023034931/http://library.bsatu.by/ |date=23 кастрычніка 2016 }} * '''[http://ap.bsatu.by/ «Аграпанарама»]''' [http://ap.bsatu.by/ - навукова-тэхнічны часопіс для работнікаў аграпрамысловага комплексу] * [http://www.moodle.bsatu.by/ Дыстанцыйныя адукацыйныя рэсурсы БДАТУ] * [http://photobelta.by/ru/photos?id=188123&rubric_id=25&theme_id=38197 А.Лукашэнка наведвае Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160821194709/http://photobelta.by/ru/photos?id=188123&rubric_id=25&theme_id=38197 |date=21 жніўня 2016 }} * [http://president.gov.by/ru/photo_ru/getRubric/500045/findTagsRubric/163/page/4/ Наведванне Беларускага дзяржаўнага аграрнага тэхнічнага ўніверсітэта] * [http://agriculture.by/news/apk-belarusi/bgatu-vypustil-buduschih-rukovoditelej БДАТУ выпусціў будучых кіраўнікоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160718132521/http://agriculture.by/news/apk-belarusi/bgatu-vypustil-buduschih-rukovoditelej |date=18 ліпеня 2016 }} {{Рэктары БДАТУ}} {{БДАТУ}} {{ВНУ Беларусі}} {{Сельская гаспадарка Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вышэйшыя тэхнічныя навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт| ]] [[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы сельскай гаспадаркі]] aa0qdwlt9qdcxs60f1b48y4jfsxbbgn 0 341965 5175569 5117898 2026-08-04T20:52:12Z Pabojnia 135280 афармленне 5175569 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Анзегізе́ль''' (''Ansegisel'') — адзін з прадстаўнікоў роду [[Арнульфінгі|Арнульфінгаў]]. Сын [[Арнульф Мецкі|Арнульфа Мецкага]], заснавальніка дынастыі. == Біяграфія == Анзегізель быў жанаты з [[Бега Андэнская|Бегай Андэнскай]] з роду [[Піпініды|Піпінідаў]] (пазней — [[Каралінгі|Каралінгаў]]). Пасля іх вяселля адбылася своеасаблівая асіміляцыя [[Арнульфінгі|Арнульфінгаў]]: іх сын, будучы [[маярдом]] [[Піпін Герыстальскі|Піпін II Герыстальскі]], і яго нашчадкі да [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]] сталі называцца [[Піпініды|Піпінідамі]]. Анзегізель быў забіты Гундэвінам (ці Гундаінам) не пазней за [[679]] год<ref>[[Раннія Мецкія аналы]], год 678.</ref>, магчыма, каля 662 года, неўзабаве пасля звяржэння [[Кароль франкаў|караля франкаў]] [[Хільдэберт Прыёмны|Хільдэберта Прыёмнага]]<ref>[http://fmg.ac/Projects/MedLands/FRANKSMaiordomi.htm#Ansegiseldied662 Franks, Merovingian Nobility] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120302115744/http://fmg.ac/Projects/MedLands/FRANKSMaiordomi.htm#Ansegiseldied662 |date=2 сакавіка 2012 }} {{ref-en}}</ref>. == Шлюб і дзеці == Жонка: пасля [[635]] года — [[Бега Андэнская]] (каля [[605]]—да [[679]]) * [[Піпін Герыстальскі|'''Піпін II Герыстальскі''']] (каля [[635]] — [[16 снежня]] [[714]]), [[маярдом]] [[Аўстразія|Аўстразіі]] (з [[679]]), [[маярдом]] [[Нейстрыя|Нейстрыі]] і [[Бургундыя|Бургундыі]] (з [[687]]), герцаг франкаў ([[687]]—[[714]]) * '''Марцін''' (каля [[655]]—да [[696]]), граф [[Лаон]]а; жонка: з каля [[695]] Бертрада (каля [[676]]—[[740]]), дачка караля [[Тэадорых III|Тэадорыха III]] * '''Клацільда''' (пасля [[650]]—[[3 чэрвеня]] [[692]]); муж: [[Тэадорых III]] ([[654]]—[[691]]) — [[спіс каралёў Францыі|кароль франкаў]] ([[673]], [[675]]—[[691]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дынастыя Арнульфінгаў]] [[Катэгорыя:Каралінгі]] e2458thz4osyjugpjkcxqa4sp0s85lt 0 342875 5175807 5146440 2026-08-05T11:10:41Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Зялёнае]] у [[Зялёнае (прыпыначны пункт)]] 5146440 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Зялёнае (значэнні)}} {{Чыгуначная станцыя |Тып = прыпыначны пункт |Назва = Зялёнае |Лінія = Лінія Мінск-Пасажырскі — Маладзечна |Чыгунка = Беларуская чыгунка |Аддзяленне = [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскае аддзяленне]] |Краіна = Беларусь |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53.9792|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 27.2953|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Станцыя = |Дата адкрыцця = 1951 год |Дата зачынення = |Праектная назва = |Ранейшыя назвы = Зялёная |Праекты пераназвання = |Ужыванне = |Класнасць = |Архітэктары = |Інжынеры канструктары = |Поўная колькасць платформаў = 2 |Поўная колькасць шляхоў = 2 |Тып платформы = бакавыя |Форма платформы = выгнутыя |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Год электрыфікацыі = 1963 |Род току = |Будаўнічая арганізацыя = |Выхад да = дарога {{таблічка-by|Н|8979}} (на Заслаўе), шаша {{таблічка-by|Р|28}} Мінск—Маладзечна |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Перасадка на = |Адлегласць = 772,579 |Адлегласць2 = |Адлегласць да = |Адлегласць2 да = |Тарыфная зона = |Сотавая сувязь = [[Вэлком]], [[Беларуская сетка тэлекамунікацый|life:)]], [[Мабільныя ТэлеСістэмы (Беларусь)|МТС]] |Код станцыі = 143613 |Код Экспрэс-3 = 2100763 |Наменклатура = N-35-79 |Катэгорыя на Вікісховішчы = |Для раскладу = }} '''Зялё́нае''' ({{lang-be-trans|Zialionaje}}, {{lang-ru|Зелёное}})<ref>{{maps.by|viewrw/327}}</ref> — [[прыпыначны пункт]] [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Размешчаны ў вёсцы [[Зялёная (Мінскі раён)|Зялёная]]; на лініі [[Мінск-Пасажырскі]] — [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна]], паміж [[пуцявы пост Крыжоўка|пуцявым пастом Крыжоўка]] і [[Беларусь (станцыя)|станцыяй Беларусь]]. Недалёка ад прыпыначнага пункта размяшчаюцца дзіцячыя аздараўленчыя лагеры: «імя Гастэлы», «Энергетык», «Дзяржынец», «Сасновы бор» і іншыя. Таксама знаходзяцца садовыя таварыствы: «Ніва-2», «Здароўе», «Экран», «Адрэта» і іншыя. У 500 кроках ад станцыі праходзіць шаша {{таблічка-by|Р|28}} Мінск—Маладзечна, па якой ходзяць прыгарадныя аўтобусы і маршруткі на Мінск. <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:2014.09.21 House Dacha Zelionoe Zialionaje Minsk District Belarus.jpg Выява:2014.09.21 Red Brick House Dacha Zelionoe Zialionaje Зелёное 3-я линия Minsk District Belarus 03.jpg </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/327}} * [http://www.rw.by/be/schedule/suburban/?train_station=%D0%97%D1%8F%D0%BB%D1%91%D0%BD%D0%B0%D0%B5&train_date_station=%D0%BD%D0%B0+%D1%9E%D1%81%D0%B5+%D0%B4%D0%BD%D1%96&type=2 Расклад руху цягнікоў для ст. Зялёнае] {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} {{Мінск-Пасажырскі — Маладзечна}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title=[[Мінск-Пасажырскі]] — [[станцыя Маладзечна |Маладзечна ]]|before= [[пуцявы пост Крыжоўка|Крыжоўка]] |after= [[Беларусь (станцыя)|Беларусь]]}} {{end box}} [[Катэгорыя:Станцыі Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Вёска Зялёная, Мінскі раён]] rilaicyo1989dm05f56l6mlnpbwpv6n 5175813 5175807 2026-08-05T11:12:11Z Autumndancer 168015 5175813 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Зялёнае}} {{Чыгуначная станцыя |Тып = прыпыначны пункт |Назва = Зялёнае |Лінія = Лінія Мінск-Пасажырскі — Маладзечна |Чыгунка = Беларуская чыгунка |Аддзяленне = [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскае аддзяленне]] |Краіна = Беларусь |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53.9792|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 27.2953|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Станцыя = |Дата адкрыцця = 1951 год |Дата зачынення = |Праектная назва = |Ранейшыя назвы = Зялёная |Праекты пераназвання = |Ужыванне = |Класнасць = |Архітэктары = |Інжынеры канструктары = |Поўная колькасць платформаў = 2 |Поўная колькасць шляхоў = 2 |Тып платформы = бакавыя |Форма платформы = выгнутыя |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Год электрыфікацыі = 1963 |Род току = |Будаўнічая арганізацыя = |Выхад да = дарога {{таблічка-by|Н|8979}} (на Заслаўе), шаша {{таблічка-by|Р|28}} Мінск—Маладзечна |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Перасадка на = |Адлегласць = 772,579 |Адлегласць2 = |Адлегласць да = |Адлегласць2 да = |Тарыфная зона = |Сотавая сувязь = [[Вэлком]], [[Беларуская сетка тэлекамунікацый|life:)]], [[Мабільныя ТэлеСістэмы (Беларусь)|МТС]] |Код станцыі = 143613 |Код Экспрэс-3 = 2100763 |Наменклатура = N-35-79 |Катэгорыя на Вікісховішчы = |Для раскладу = }} '''Зялё́нае''' ({{lang-be-trans|Zialionaje}}, {{lang-ru|Зелёное}})<ref>{{maps.by|viewrw/327}}</ref> — [[прыпыначны пункт]] [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Размешчаны ў вёсцы [[Зялёная (Мінскі раён)|Зялёная]]; на лініі [[Мінск-Пасажырскі]] — [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна]], паміж [[пуцявы пост Крыжоўка|пуцявым пастом Крыжоўка]] і [[Беларусь (станцыя)|станцыяй Беларусь]]. Недалёка ад прыпыначнага пункта размяшчаюцца дзіцячыя аздараўленчыя лагеры: «імя Гастэлы», «Энергетык», «Дзяржынец», «Сасновы бор» і іншыя. Таксама знаходзяцца садовыя таварыствы: «Ніва-2», «Здароўе», «Экран», «Адрэта» і іншыя. У 500 кроках ад станцыі праходзіць шаша {{таблічка-by|Р|28}} Мінск—Маладзечна, па якой ходзяць прыгарадныя аўтобусы і маршруткі на Мінск. <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:2014.09.21 House Dacha Zelionoe Zialionaje Minsk District Belarus.jpg Выява:2014.09.21 Red Brick House Dacha Zelionoe Zialionaje Зелёное 3-я линия Minsk District Belarus 03.jpg </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/327}} * [http://www.rw.by/be/schedule/suburban/?train_station=%D0%97%D1%8F%D0%BB%D1%91%D0%BD%D0%B0%D0%B5&train_date_station=%D0%BD%D0%B0+%D1%9E%D1%81%D0%B5+%D0%B4%D0%BD%D1%96&type=2 Расклад руху цягнікоў для ст. Зялёнае] {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} {{Мінск-Пасажырскі — Маладзечна}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title=[[Мінск-Пасажырскі]] — [[станцыя Маладзечна |Маладзечна ]]|before= [[пуцявы пост Крыжоўка|Крыжоўка]] |after= [[Беларусь (станцыя)|Беларусь]]}} {{end box}} [[Катэгорыя:Станцыі Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Вёска Зялёная, Мінскі раён]] syawyiv1zg68wwxw2lj54qr21u7xefp 0 345348 5175564 4811173 2026-08-04T20:12:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175564 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = <center>Беатук {{вымер}}</center> | image = [[Выява:Carlb-beothuk-museum-2002.jpg|250px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Музейная рэканструкцыя<small> | poptime = | popplace = [[востраў Ньюфаўндленд|Ньюфаўндленд]] | langs = беатук | rels = [[анімізм]] | related = [[мікмак]] }} '''Бе́атук''' ({{lang-en|Beothuk}}, {{lang-fr|Béothuk}}) {{вымер}} — [[індзейцы|індзейскі]] народ, карэнныя жыхары [[востраў Ньюфаўндленд|Ньюфаўндленда]]. Вымер у першай трэці [[19 стагоддзе|XIX]] ст. == Паходжанне == [[Індзейцы]]-[[алганкіны]] перасяляліся на [[востраў Ньюфаўндленд|Ньюфаўндленд]] з сярэдзіны [[1 стагоддзе да н.э.|I ст. да н. э.]] Да першых стагоддзяў 2 тысячагоддзя да н. э. на востраве таксама жылі [[палеаэскімосы]], прадстаўнікі [[Археалагічная культура Дорсет|культуры Дорсет]], у пачатку 2 тысячагоддзя часова сяліліся [[нарманы]] з [[Грэнландыя|Грэнландыі]]. Да [[15 стагоддзе|XV]] ст. індзейцы Ньюфаўндленда перажылі 3 [[археалагічная культура|культурныя]] фазы, кожная з якіх можа з'яўляцца як этапам развіцця культуры першасных пасяленцаў-індзейцаў, так і вынікам новых міграцый з [[Паўночная Амерыка|паўночнаамерыканскага]] кантынента. Даследаванне [[палеагенетыка|палеагенетыкаў]] выявіла агульнае паходжанне беатук і [[мікмак]]. == Культура == Да канца [[15 стагоддзе|XV]] ст. беатук насялілі ўсю тэрыторыю [[востраў Ньюфаўндленд|Ньюфаўндленда]], акрамя крайняй поўначы і ўсходу. Яны займаліся сезонным [[рыбалоўства]]м і паляваннем на [[карыбу]]. Археолагі выявілі рэшткі паселішчаў беатук у гротах, [[пячора]]х, аднак найчасцей яны стваралі сезонныя стаянкі з разборных [[конус|канічных]] хацін на адкрытай або ў [[лес|лясной]] мясцовасці ўздоўж [[рака|рэк]] і марскога [[бераг|ўзбярэжжа]]. Тубыльцы Ньюфаўндленда не мелі адзінай сацыяльнай арганізацыі. Жылі невялікімі групамі. [[Джон Кабат]], які адкрыў Ньюфаўндленд [[24 чэрвеня]] [[1497]] г., называў іх чырвонаскурымі з-за звычая пакрываць цела [[охра]]й. Пазней гэта мянушка была перанесена на астатніх індзейцаў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. У кароткіх паведамленнях еўрапейцаў пазнейшай пары сцвярджалася, што беатук шанавалі [[сонца]] і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месяц]]. Сучасныя [[археалогія|археолагі]] мяркуюць, што важную ролю ў пахавальных [[абрад]]ах адыгрываў культ [[птушкі|птушак]]. Беатук не здабывалі [[метал]]аў, але пасля з'яўлення еўрапейскіх рыбакоў і перасяленцаў запазычвалі і апрацоўвалі [[жалеза|жалезныя]] цвікі і пасткі. == Знікненне == [[Францыя|Французскія]] і [[Англія|англійскія]] перасяленцы пачалі ствараць сталыя калоніі на [[востраў Ньюфаўндленд|Ньюфаўндлендзе]] ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. Беатук імкнуліся не сутыкацца з імі, таму кантакты заставаліся вельмі абмежаванымі, практычна не мелася [[гандаль|гандлёвых]] зносін. З-за таго, што перасяленцы займалі прыбярэжныя землі, беатук былі вымушаны мігрыраваць углыб вострава. У [[1713]] г. правы на Ньюфаўндленд перайшлі да [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. У [[1768]] г. каланіяльныя ўлады арганізавалі місію лейтэнанта Джона Картрайта для ўсталявання афіцыйных зносін з індзейцамі, але яна скончылася беспаспяхова. У [[1792]] г. абследаванне паселішчаў паляўнічых і рыбакоў на паўночным усходзе паказала, што яны перыядычна ўступалі ў канфлікт з беатук, паколькі тыя кралі іх [[жалеза|жалезныя]] рэчы. З [[1797]] г. губернатары Ньюфаўндленда выдавалі распараджэнні, якія забаранялі ўжываць супраць індзейцаў [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльную зброю]] і нападаць першымі. У [[1819]] г. улады ўмяшаліся ў канфлікт паміж гандлярамі і беатук, падчас якога перасяленцы захапілі ў палон індзейскую жанчыну. У [[1823]] г. перасяленцы выратавалі некалькі жанчын-беатук, знясіленых з-за голада. Меліся факты выратавання і выхавання дзяцей-беатук. Сярод іх была Нэнсі Шанаўдытыт. Яна была выратавана пасля смерці бацькі. Нэнсі гадавалася сярод дзяцей перасяленцаў і стала апошняй вядомай прадстаўніцай свайго народа, памерла [[6 чэрвеня]] [[1829]] г. Канчаткова не высветлены ўсе абставіны знікнення беатук. Мяркуецца, што яны пацярпелі ад [[эпідэмія|эпідэмічных]] захворванняў, завезеных еўрапейцамі. Перасяленцы з Вялікабрытаніі і [[мікмак]] занялі найбольш каштоўныя паляўнічыя тэрыторыі, што прывяло да голаду і нястач. == Спасылкі == * [http://visitnewfoundland.ca/beothuk.html The Beothuk of Newfoundland] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150220223049/http://visitnewfoundland.ca/beothuk.html |date=20 лютага 2015 }} * [http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/beothuk/ Beothuk — The Canadian Encyclopedia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160912085207/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/beothuk/ |date=12 верасня 2016 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17205549 A preliminary analysis of the DNA and diet of the extinct Beothuk: a systematic approach to ancient human DNA] * [http://www.heritage.nf.ca/articles/aboriginal/beothuk-history.php Post-Contact Beothuk History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160918012400/http://www.heritage.nf.ca/articles/aboriginal/beothuk-history.php |date=18 верасня 2016 }} * [http://archaeologicalnews.tumblr.com/post/43159738271/newfoundland-birds-were-the-heart-of-extinct Newfoundland birds were the heart of extinct Beothuk nation’s religion, study says] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Канады]] [[Катэгорыя:Зніклыя народы Амерыкі]] [[Катэгорыя:Алганкіны]] [[Катэгорыя:Ньюфаўндленд]] nr2f38nu20n5patcl3fy4p93ezdoiaq 0 351925 5175478 5156557 2026-08-04T14:37:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175478 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Байканур (значэнні)}} {{НП-Казахстан |статус = горад |беларуская назва = Байканур |арыгінальная назва = Байқоңыр |падпарадкаванне = горад рэспубліканскага значэння Казахстана,<br />на перыяд расійскай арэнды ў адносінах з РФ нададзены статусам, што адпавядае [[Горад федэральнага значэння|гораду федэральнага значэння]] РФ<ref>[http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=1957 Международное Соглашение между Российской Федерацией и Республикой Казахстан о статусе города Байконур, порядке формирования и статусе его органов исполнительной власти от 23 декабря 1995 года, статья 1, пункт 1.]</ref>, але не з'яўляецца [[Суб’екты Расійскай Федэрацыі|суб'ектам РФ]]<ref>паводле спіса суб'ектаў РФ, прыведзенаму ў арт. 65 [[Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі|Канстытуцыі РФ]]</ref> |краіна = [[Казахстан]]<br />арандуецца [[Расія]]й да [[2050]] года |краіна карта = Казахстан |герб = Coat of arms Baikonur.svg |сцяг = Флаг города Байконур.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir =N |lat_deg =45 |lat_min =37 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =63 |lon_min =19 |lon_sec = |CoordAddon = |памер карты краіны = 300 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = Кіраўнік адміністрацыі |кіраўнік = Анатоль Паўлавіч Пятрэнка |дата заснавання = 1955 |ранейшыя імёны = Ленінскі (1958—1969), Ленінск (1969—1995) |статус з = 1969 |плошча = 57 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 100 |клімат = рэзка-кантынентальны, пустэльны |насельніцтва = 73 127 |год перапісу = 2014 |этнахаронім = байкану́рэц, байкану́рцы |часавы пояс = +6 |тэлефонны код = +7 33622 і +7 73622 (для званкоў з Казахстана) |паштовы індэкс = 46832x і 710501 |аўтамабільны код = 94RUS |назва для Commons = Байаонур |сайт = http://www.baikonuradm.ru/index.htm }} '''Байкану́р'''<ref>Назва размешчнага каля горада [[Байканур|касмадрома]] і найболей часта ўжытная ў дакументах [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]] назва горада</ref>, '''Байканыр'''<ref>Афіцыйная назва горада паводле юрысдыкцыі [[Казахстан]]а</ref> ({{lang-kk|Байқоңыр}}) — горад у [[Казахстан]]е, адміністрацыйны і жылы цэнтр [[касмадром]]а [[Байканур]]. Горад Байканур і касмадром [[Байканур]] разам утвараюць комплекс «Байканур», арандаваны [[Расія]]й у [[Казахстан]]а на перыяд да 2050 года. Насельніцтва — 73 127 чалавек (на 1 студзеня 2014). Па стане на 1 студзеня 2011 года колькасць зарэгістраваных у горадзе грамадзянаў Казахстана складала 37,1 тыс. чалавек<ref>[http://www.stat.kz/publishing/DocLib2/2011/%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0/EandS1103End.pdf Т. Жумасултанов. Расселение населения страны по городской и сельской местностям. Экономика и статистика. 3/2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111113213448/http://www.stat.kz/publishing/DocLib2/2011/%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0/EandS1103End.pdf |date=13 лістапада 2011 }}</ref>. Да снежня 1995 зваўся '''Ленінск'''. У СССР меў статус [[Закрытае адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне|закрытага горада]]. У горадзе дзее прапускны рэжым. Змесцаваны ў лукавіне на правым высокім беразе ракі [[Сырдар’я|Сырдар'і]]. Чыгуначная станцыя знаходзіцца ў 2 км на поўнач ад горада на тэрыторыі прыгараднага мястэчка [[Цюратам]]. Чыгунка Арысь I — [[Кандагач]] аднакалейная, [[Шырыня каляіны|шырокакалейная]] з цеплавознай цягай. У 5 км на поўнач ад горада праходзіць аўтамабільная дарога [[Аральск]] — [[Жасалы, Кызылардзінская вобласць|Жасалы]] — [[Кызыларда]], яна мае нумар [[М32, траса)|М32]] ([[Самара]] — [[Шымкент]]). Горад і касмадром абслугоўваюць аэрапорты [[Крайні, аэрапорт|Крайні]] (у 6 км заходней горада) і [[Юбілейны аэрапорт|Юбілейны]] (былы пасадкавы комплекс для «[[Буран, касмічны карабель|Бурана]]» у 40 км паўночна-паўночна-заходней горада, на тэрыторыі касмадрома). == Дэмаграфія і перспектывы горада == Дэмаграфічная гісторыя горада незвычайная. З моманту заснавання (1955) і на працягу двух наступных дзесяцігоддзяў абсалютная большасць жыхароў горада была прадстаўлена славянскімі нацыянальнасцямі (афіцэры і камандзіраваныя грамадзянскія спецыялісты пераважна з [[РСФСР]], [[Украінская ССР|Украінскай ССР]], [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]). Па меркаваннях сакрэтнасці, карэннае насельніцтва рэгіёна (казахаў) на працу на касмадроме не прымалі і жытла ў горадзе (за рэдкім выняткам) не падавалі. Такім чынам, у 1955—1975 гадах карэннае насельніцтва складала менш 1 % колькасці насельніцтва горада. Насельніцтва прыгарадных мястэчак [[Цюратам]], [[Акай, Кызылардзінская вобласць|Акай]], Хутар Болдзіна займалася гавядніцтвам, частка з іх працавала на чыгуначнай станцыі Цюратам. Сітуацыя змянілася ў сярэдзіне 1970-х, калі быў знесены пасёлак сельскага тыпу Хутар Болдзіна, што знаходзіўся ў 1 км да паўночнага ўсходу ад горада (паўсталы ў гады будавання касмадрома), блізка гарадскога водазабору. Тут назіралася неспрыяльнае санітарна-эпідэміялагічнае становішча, назіраліся частыя выбліскі інфекцыйных захворванняў, што магло прывесці да эпідэміі ў горадзе. Жыхары мястэчка былі расселены ў пяціпавярховых дамах на паўночнай ускраіне горада (вуліца Сайфуліна). Такім чынам, доля карэннага насельніцтва ў горадзе дасягнула 5-7 %, і надалей паступова расла (за рахунак больш высокай нараджальнасці ў казахаў у параўнанні са славянскімі нацыянальнасцямі); ім было дазволена працаваць у гарадскіх службах ([[гандаль|гандлю]] і [[ЖКГ]]). Наступная змена дэмаграфічнай структуры горада адбылася ў 1993—1994 гадах, калі касмадром і горад перажылі глыбокі крызіс. Мноства супрацоўнікаў касмадрома пакінулі Байканур і з'ехалі са сваімі сем'ямі ў Расію, на Украіну, у Беларусь. Кватэры, якія вызваліліся, былі заняты карэнным насельніцтвам, што прыбывае з гарадоў і сёл Кызылардзінскай вобласці (так званыя «самазасяленцы»), частка якіх змагла працаўладкавацца ў гандлі і гарадскіх службах, а большасць былі беспрацоўныя. Да сярэдзіны 1990-х доля карэннага насельніцтва складала ў горадзе ўжо 40-50 %. У другой палове 1990-х і пачатку 2000-х працягнуўся адток рускамоўнага насельніцтва з горада, злучаны з паэтапным скарачэннем вайсковых частак і перадачай аб'ектаў касмадрома грамадзянскім прадпрыемствам. Быў дазволены прыём карэннага насельніцтва на аб'екты касмадрома. Да 2007 доля карэннага насельніцтва ў горадзе дасягнула 60-70 %. Улічваючы высокую нараджальнасць у казахскіх сем'ях (у сярэднім 3-4 дзіцяці ў сям'і, супраць 1-2 у славянскіх сем'ях), можна чакаць, што да 2015—2020 гадоў гэты паказнік дасягне 90 %. Апроч таго, на касмадром з 2005 года няма прытоку маладых спецыялістаў касмічнай галіны звонку (раней сюды штогод прыязджалі сотні выпускнікоў ВКА ім. Мажайскага і іншых вайсковых ВНУ). Расце сярэдні ўзрост супрацоўнікаў прадпрыемстваў касмадрома. == Ганаровыя грамадзяне == * [[Мікалай Андрэевіч Барысюк]] (2004) {{зноскі}} == Літаратура == * [http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/chertok/kniga-1/01.html Ракеты и люди] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170710163357/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/chertok/kniga-1/01.html |date=10 ліпеня 2017 }} — [[Барыс Яўсеевіч Чарток|Б. Е. Черток]], М: «Машиностроение», 1999г, — ISBN 5-217-02942-0; * «Прорыв в космос» — [[Канстанцін Васільевіч Герчык|К. В. Герчик]], М: ТОО «Велес», 1994г, — ISBN 5-87955-001-X; * [http://testpilot.ru/review/golovanov/korolev/index.htm «Королёв: Факты и мифы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140201131242/http://testpilot.ru/review/golovanov/korolev/index.htm |date=1 лютага 2014 }} — Я. К. Голованов, М: [[Наука (издательство)|«Наука»]], 1994г, — ISBN 5-02-000822-2; * «Байконур. Королёв. Янгель.» — М. И. Кузнецкий, [[Варонеж|Воронеж]]: ИПФ "Воронеж", 1997г, ISBN 5-89981-117-X; * «Неизвестный Байконур» - под редакцией Б.И. Посысаева, М.: "Глобус" 2001г. ISBN 5-8155-0051-8 * «Испытание ракетно-космической техники - дело моей жизни» События и факты — [[Аркадзь Ільіч Осташаў|А.И. Осташев]], [[Королёв (город)|Королёв]], 2001 г.[http://cosmosravelin.narod.ru/r-space/bibliografia.html] ; * «Ракетно-космический подвиг Байконура» - Порошков В.В., издательство "Патриот" 2007г. ISBN 5-7030-0969-3 * «Берег Вселенной» - под редакцией Болтенко А.С., г. [[Кіеў|Киев]], 2014г., издательство "Феникс", ISBN 978-966-136-169-9 == Спасылкі == * [http://www.baikonuradm.ru/index.htm Официальный сайт администрации города Байконур] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131203013406/http://www.baikonuradm.ru/index.htm |date=3 снежня 2013 }} * [http://www.baykonur.net/index.htm Официальный сайт городской еженедельной газеты «Байконур»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140327091830/http://www.baykonur.net/index.htm |date=27 сакавіка 2014 }} * [http://www.leninsk.ru/gallery/index.php Фотогалерея Ленинск-Байконур (более 15 тыс. фото)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100409055656/http://www.leninsk.ru/gallery/index.php |date=9 красавіка 2010 }} * [http://nalog.garant.ru/fns/2460320.htm Текст Соглашения между РФ и РК о статусе города Байконур] * [http://meteocenter.net/bai_photo.htm Байконур — космодром и город. История и фотоальбом.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201021012929/http://meteocenter.net/bai_photo.htm |date=21 кастрычніка 2020 }} * [http://vkosmodrom.com Официальный сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151117182102/http://vkosmodrom.com/ |date=17 лістапада 2015 }} * [http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/268/01.shtml Статья об истории города] в «[[Новости космонавтики]]» * [http://www.vestnik.com/issues/97/0930/win/snitkov.htm Виктор Снитковский — Байконур мнимый и настоящий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200129064236/http://www.vestnik.com/issues/97/0930/win/snitkov.htm |date=29 студзеня 2020 }} * [http://ibaykonur.ru Сайт Байконур. Истории, факты.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140625081140/http://ibaykonur.ru/ |date=25 чэрвеня 2014 }} * «[[Новости космонавтики]]» — [http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/268/01.shtml статья об истории города] * [http://bcam.spb.ru/bajkonur/ bcam.spb.ru — Космодром и город Байконур] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170531103920/http://bcam.spb.ru/bajkonur/ |date=31 мая 2017 }} (рассказ о поездке на Байконур в декабре 2009) * [http://soyuzveteranov.ru/?q=content/delegaciya-rossiyskogo-soyuza-veteranov-pochtila-pamyat-ispytateley-pogibshih-pri-ispolnenii Российский Союз Ветеранов] // День Памяти и уважения. === Фота і відэа === * [http://www.360pano.eu/baikonur/glory_conquerors_of_space.html 360º полноэкранные панорамы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201203133425/https://www.360pano.eu/baikonur/glory_conquerors_of_space.html |date=3 снежня 2020 }} на улицах Байконура {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Гарады федэральнага значэння Расіі]] [[Катэгорыя:Гарады Казахстана]] joe4fjg70r8hqisoa6471l5k3lirlv8 0 359234 5175434 4418912 2026-08-04T13:06:48Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5175434 wikitext text/x-wiki Назву '''Ві́ктараўка''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Магілёўская вобласць]]: ** [[Віктараўка (Бабруйскі раён)|Віктараўка]] — былая вёска ў [[Бабруйскі раён|Бабруйскім раёне]] ** [[Віктараўка (Кіраўскі раён)|Віктараўка]] — вёска ў [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]] === [[Казахстан]] === * [[Віктараўка (Акмолінская вобласць)]] {{Неадназначнасць}} ioktmn316qwwf1nwpooq7mrpoeeaaos 0 359318 5175629 5175169 2026-08-05T06:44:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5175629 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |Імя = Пётр Нонхарт |Арыгінал імя = {{lang-de|Peter Nonhardt}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = каля 1550 |Месца нараджэння = [[Краква|Кракаў]], [[Каралеўства Польскае]] |Дата смерці = {{ДС|18|2|1633}} |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ВКЛ}} |Род дзейнасці = [[архітэктар]], дзяржаўны дзеяч |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Пётр Но́нхарт''' (таксама ''Nonhardt'', ''Nonhaart'', ''Nonharteken'', ''Nunhart''; каля 1550 — {{ДС|18|2|1633}}) — віленскі [[архітэктар]] і [[будаўнік]], дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Віленскі гараднічы (1619—1633) і дзераўнічы (1627—1633). == Біяграфія == У старой гістарыяграфіі сустракалася меркаванне, што Пётр Нонхарт паходзіў з Дэрпта ці Нідэрландаў і належаў да нямецкай мешчанскай сям’і. Аднак сучасныя даследаванні паказваюць, што яго карані звязаны з [[Кракаў|Кракавам]]. Яго бацькам, хутчэй за ўсё, быў нюрнбергскі ювелір Мікалай Нонарт (памёр у 1563 годзе), які працаваў у Кракаве і Вільні, выконваючы заказы караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]<ref>M. A. Janicki, Imagines biblijne, alegoryczne, historyczne i heraldyczne zamawiane dla Zygmunta Augusta w świetle kilku zapisów rachunkowych z lat 1547–1548 (przyczynek do genezy królewskiej kolekcji arrasów), w: Amicissima. Studia Magdalenae Piwocka oblata, Cracoviae 2010, s. 150</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. У Пятра таксама былі брат Станіслаў і сястра Крысціна<ref>LNMMB, F101-50</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. З маладых гадоў Нонхарт знаходзіўся на каралеўскай службе. Спачатку ён быў пакаёвым дваранінам у караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], а затым служыў [[Жыгімонт III|Жыгімонту III Вазе]]. Прымаў удзел у ваенных кампаніях Стэфана Баторыя і Жыгімонта III, у тым ліку ў паходах на Пскоў, Полацк і Вялікія Лукі, а таксама ў экспедыцыі ў Швецыю. Падчас бітвы пад Бычынай атрымаў раненне<ref>S. Dambrowski, Postilla chrześcijańska, to jest kazania abo wykłady porządne Świętych Ewangeliej na każdą niedzielę i na każde święto przez cały rok, a przy nich kazania pogrzebne i inne, Toruń 1620–1621</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=90}}. У адказ на абвінавачванні ворагаў у плебейскім паходжанні Нонхарт прад’яўляў імператарскія прывілеі, якія пацвярджалі польскае шляхецтва яго бацькі<ref>S. Dambrowski, Postilla chrześcijańska, to jest kazania abo wykłady porządne Świętych Ewangeliej na każdą niedzielę i na każde święto przez cały rok, a przy nich kazania pogrzebne i inne, Toruń 1620–1621</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=90}}. На варшаўскім сойме 16 красавіка 1590 года за ваенныя заслугі Пётр Нонхарт атрымаў набілітацыю і ўласны герб «Ноннарт», які паходзіў ад набілітацыі яго брата Станіслава імператарам Максіміліянам II у 1563 годзе<ref>Album armorum nobilium Regni Poloniae XV–XVIII saec. / Herby nobilitacji i indygenatów XV–XVIII w., oprac. B. Trelińska, Lublin 2001, s. 227</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=91}}. Пазней, у 1609 годзе, атрымаў прускі індыгенат<ref>Album armorum nobilium Regni Poloniae XV–XVIII saec. / Herby nobilitacji i indygenatów XV–XVIII w., oprac. B. Trelińska, Lublin 2001, s. 227</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=91}}. Быў двойчы жанаты. Яго першай жонкай была віленская мяшчанка Зузанна Мржыглудаўна Міруцкая. Ад гэтага шлюбу нарадзіліся тры дачкі: Зузанна (якая выйшла замуж за [[Юрый Храптовіч|Юрыя Храптовіча]], ваяводу навагрудскага), Гальшка (жонка Аляксандра Храптовіча) і трэцяя дачка, імя якой невядомае (жонка Аляксандра Нарушэвіча)<ref>AGAD, AR, dz. X, nr 108, k. 1r–v, 4r–6r</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=95}}. Другой жонкай архітэктара стала кальвіністка Рахеля Шэміётаўна<ref>Akta synodów prowincjalnych Jednoty Litewskiej 1611–1625 („Monumenta Reformationis Polonicae et Lithuanicae / Zbiór pomników reformacji Kościoła polskiego i litewskiego”, seria 4, z. 2), Wilno 1915, s. 57</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=95}}. == Дзяржаўная і будаўнічая дзейнасць == З 1595 года Пётр Нонхарт займаў пасаду віленскага будаўнічага, стаўшы начальнікам каралеўскіх фартыфікацый у Вялікім Княстве Літоўскім<ref name=":0">{{крыніцы/БЭ|11|Нонхарт Пётр}}</ref>. Праз 24 гады, 21 сакавіка 1619 года, ён дадаткова атрымаў пасаду віленскага гараднічага, змяніўшы на ёй [[Ян Улошак|Яна Улошка]], і сумяшчаў абодва ўрады да канца жыцця<ref>LVIA, LM, 95, k. 168v–169r; 96, k. 39r–v, 52v–53r</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=88}}. У 1627 годзе кароль перадаў яму таксама ўрад віленскага дзераўнічага<ref>LVIA, LM, 102, k. 37v</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=93}}. Акрамя гэтага, Нонхарт валодаў шэрагам нягродавых старостваў: раканцішскім і лаварышскім (1604), аранскім (1611), а таксама быў ляснічым мерацкім, аранскім і пералайскім<ref>LVIA, LM, 85, k. 277v; 86, k. 476v–477r; 88, k. 147r–v, 318v</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. Да 1602 года ён таксама з’яўляўся старостам гельмецкім у Эстоніі<ref>LVIA, LM, 88, k. 34v–35r</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. Як архітэктар і будаўнік, Пётр Нонхарт кіраваў аднаўленнем віленскага Дольнага замка пасля вялікага пажару 1610 года. З 1623 года і прынамсі да 1631 года ён наглядаў за будаўніцтвам капліцы святога Казіміра ў віленскай катэдральнай базіліцы<ref>P. J. Jamski, Kaplica św. Kazimierza w Wilnie i jej twórcy, „Acta Academiae Artium Vilnensis” 51 (2008), s. 92, 105–109</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. У 1594 годзе ён набыў маёнтак [[Гайцюнішкі]], дзе ў 1611—1612 гадах узвёў для сябе [[Дом-крэпасць Нонхартаў|мураваны дом-крэпасць]]<ref name=":0" />. У Вільні Нонхарту належала камяніца на скрыжаванні вуліц Замкавай і Скапоўкі, а таксама дом на Рудніцкай вуліцы. У 1619 годзе ён набыў у падкаморага віленскага Яна Альфонса Лацкага двор на [[Антокаль|Антокалі]], на месцы якога пазней узнік палац Сапегаў, і, верагодна, менавіта Нонхарт замяніў ранейшую драўляную рэзідэнцыю мураваным будынкам<ref>Vilniaus namai, t. 4, s. 34; t. 9, s. 108, 114, 151–152</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=94}}. У 1602 годзе кароль Жыгімонт III перадаў Нонхарту пажыццёва агарод, закінуты млын і тартак на рацэ [[Вільня (рака)|Вільні]], даручыўшы яму адрамантаваць іх за кошт скарбу і пакідаць прыбыткі сабе. Пазней яму быў даручаны нагляд за галоўным каралеўскім мураваным млыном на той жа рацы<ref>VŽP 2002–2004, s. 239</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=93}}. == Рэлігійная дзейнасць == Пётр Нонхарт быў перакананым [[Лютэранства|лютэранінам]] (евангелістам аўгсбургскага вызнання). Нягледзячы на спробы адхіліць яго ад гэтай веры ў часы контррэфармацыі, ён заставаўся верным свайму вызнанню да канца жыцця. Архітэктар быў шчодрым мецэнатам: ён дапамагаў як лютэранскім, так і каталіцкім шпіталям, набыў дом у Вільні для патрэб бедных, а таксама прафінансаваў выданне «Хрысціянскай пастылы» (''Postilla chrześcijańska'') віленскага лютэранскага пастара Самуэля Дамброўскага, якое было прысвечана каралеўне Ганне Вазе<ref>S. Dambrowski, Postilla chrześcijańska, to jest kazania abo wykłady porządne Świętych Ewangeliej na każdą niedzielę i na każde święto przez cały rok, a przy nich kazania pogrzebne i inne, Toruń 1620–1621</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=90}}. У сваім тэстаменце 1633 года Нонхарт ахвяраваў 7000 злотых на ўзвядзенне мураванага збору ў Гайцюнішках, а таксама запісаў 1770 злотых віленскаму лютэранскаму збору, яго школе, шпіталю і прапаведнікам<ref>LVIA, f. 1008, ap. 1, b. 116, k. 4r</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=94}}. У 1620 годзе ён таксама згадваецца як патрон кальвінісцкага збору ў Дзявалтаве, маёнтак у якім атрымаў дзякуючы сваёй другой жонцы<ref>Akta synodów prowincjalnych Jednoty Litewskiej 1611–1625 („Monumenta Reformationis Polonicae et Lithuanicae / Zbiór pomników reformacji Kościoła polskiego i litewskiego”, seria 4, z. 2), Wilno 1915, s. 57</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=95}}. == Смерць і пахаванне == Пётр Нонхарт памёр 18 лютага 1633 года. Пахавальныя казанні былі падрыхтаваны і прачытаны лютэранскім пастарам Андрэем Шэнфлісіусам. На пахаванні прысутнічала шмат прадстаўнікоў розных саслоўяў, у тым ліку вялікі гетман літоўскі і ваявода віленскі [[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]], а таксама суддзя земскі віленскі [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч|Юрый Ян Зяновіч]]. Гараднічы быў пахаваны ў Гайцюнішках<ref>A. Schönflissius, Obchód pogrzebu Jego Mości Pana Piotra Nunharta, niegdy horodniczego wileńskiego, orańskiego, rakaczyńskiego, ławaryskiego etc., etc. starosty, który roku 1633 18 lutego spokojnie w Panu zasnął i jemu w ręce ducha swego oddał, Lubcz 1633</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=89}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|11|Нонхарт Пётр}} * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Нонхарт Пётр}} * {{кніга |аўтар= Frejlich K. |загаловак= Pod przysądem horodnictwa wileńskiego. O jurydyce i jej mieszkańcach w XVII wieku |месца= Toruń |выдавецтва= Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika |год= 2022 |старонак= 334 |isbn= 978-83-231-4694-0 |ref=Frejlich}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нонхарт Пётр}} [[Катэгорыя:Архітэктары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Нонхарты|Пётр]] [[Катэгорыя:Архітэктары XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гараднічыя віленскія]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя віленскія]] [[Катэгорыя:Дзераўнічыя віленскія]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Лівонскай вайны]] lbtczhrw89g6s28tmpf828zmbniqkiv 5175630 5175629 2026-08-05T06:49:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5175630 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |Імя = Пётр Нонхарт |Арыгінал імя = {{lang-de|Peter Nonhardt}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = каля 1550 |Месца нараджэння = [[Краква|Кракаў]], [[Каралеўства Польскае]] |Дата смерці = {{ДС|18|2|1633}} |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ВКЛ}} |Род дзейнасці = [[архітэктар]], дзяржаўны дзеяч |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Пётр Но́нхарт''' (таксама ''Nonhardt'', ''Nonhaart'', ''Nonharteken'', ''Nunhart''; каля 1550 — {{ДС|18|2|1633}}) — віленскі [[архітэктар]] і [[будаўнік]], дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Віленскі [[гараднічы]] (1619—1633) і [[дзераўнічы]] (1627—1633). == Біяграфія == У старой гістарыяграфіі сустракалася меркаванне, што Пётр Нонхарт паходзіў з Дэрпта ці Нідэрландаў і належаў да нямецкай мешчанскай сям’і. Аднак сучасныя даследаванні паказваюць, што яго карані звязаны з [[Кракаў|Кракавам]]. Яго бацькам, хутчэй за ўсё, быў нюрнбергскі ювелір Мікалай Нонарт (памёр у 1563 годзе), які працаваў у Кракаве і Вільні, выконваючы заказы караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]<ref>M. A. Janicki, Imagines biblijne, alegoryczne, historyczne i heraldyczne zamawiane dla Zygmunta Augusta w świetle kilku zapisów rachunkowych z lat 1547–1548 (przyczynek do genezy królewskiej kolekcji arrasów), w: Amicissima. Studia Magdalenae Piwocka oblata, Cracoviae 2010, s. 150</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. У Пятра таксама былі брат Станіслаў і сястра Крысціна<ref>LNMMB, F101-50</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. З маладых гадоў Нонхарт знаходзіўся на каралеўскай службе. Спачатку ён быў пакаёвым дваранінам у караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], а затым служыў [[Жыгімонт III|Жыгімонту III Вазе]]. Прымаў удзел у ваенных кампаніях Стэфана Баторыя і Жыгімонта III, у тым ліку ў паходах на [[Пскоў]], [[Полацк]] і [[Вялікія Лукі]], а таксама ў экспедыцыі ў Швецыю. Падчас [[Бітва пад Бычынай|бітвы пад Бычынай]] атрымаў раненне<ref>S. Dambrowski, Postilla chrześcijańska, to jest kazania abo wykłady porządne Świętych Ewangeliej na każdą niedzielę i na każde święto przez cały rok, a przy nich kazania pogrzebne i inne, Toruń 1620–1621</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=90}}. У адказ на абвінавачванні ворагаў у плебейскім паходжанні Нонхарт прад’яўляў імператарскія прывілеі, якія пацвярджалі польскае [[шляхецтва]] яго бацькі<ref>S. Dambrowski, Postilla chrześcijańska, to jest kazania abo wykłady porządne Świętych Ewangeliej na każdą niedzielę i na każde święto przez cały rok, a przy nich kazania pogrzebne i inne, Toruń 1620–1621</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=90}}. На варшаўскім сойме 16 красавіка 1590 года за ваенныя заслугі Пётр Нонхарт атрымаў набілітацыю і ўласны герб «Нонарт», які паходзіў ад набілітацыі яго брата Станіслава імператарам [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліянам II]] у 1563 годзе<ref>Album armorum nobilium Regni Poloniae XV–XVIII saec. / Herby nobilitacji i indygenatów XV–XVIII w., oprac. B. Trelińska, Lublin 2001, s. 227</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=91}}. Пазней, у 1609 годзе, атрымаў прускі [[індыгенат]]<ref>Album armorum nobilium Regni Poloniae XV–XVIII saec. / Herby nobilitacji i indygenatów XV–XVIII w., oprac. B. Trelińska, Lublin 2001, s. 227</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=91}}. Быў двойчы жанаты. Яго першай жонкай была віленская мяшчанка Зузанна Мржыглудаўна Міруцкая. Ад гэтага шлюбу нарадзіліся тры дачкі: Зузанна (якая выйшла замуж за [[Юрый Храптовіч|Юрыя Храптовіча]], ваяводу навагрудскага), Гальшка (жонка [[Аляксандр Храптовіч|Аляксандра Храптовіча]]) і трэцяя дачка, імя якой невядомае (жонка [[Аляксандр Нарушэвіч|Аляксандра Нарушэвіча]])<ref>AGAD, AR, dz. X, nr 108, k. 1r–v, 4r–6r</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=95}}. Другой жонкай архітэктара стала кальвіністка Рахеля Шэметаўна<ref>Akta synodów prowincjalnych Jednoty Litewskiej 1611–1625 („Monumenta Reformationis Polonicae et Lithuanicae / Zbiór pomników reformacji Kościoła polskiego i litewskiego”, seria 4, z. 2), Wilno 1915, s. 57</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=95}}. == Дзяржаўная і будаўнічая дзейнасць == З 1595 года Пётр Нонхарт займаў пасаду віленскага будаўнічага, стаўшы начальнікам каралеўскіх фартыфікацый у Вялікім Княстве Літоўскім<ref name=":0">{{крыніцы/БЭ|11|Нонхарт Пётр}}</ref>. Праз 24 гады, 21 сакавіка 1619 года, ён дадаткова атрымаў пасаду віленскага гараднічага, змяніўшы на ёй [[Ян Улошак|Яна Улошка]], і сумяшчаў абодва ўрады да канца жыцця<ref>LVIA, LM, 95, k. 168v–169r; 96, k. 39r–v, 52v–53r</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=88}}. У 1627 годзе кароль перадаў яму таксама ўрад віленскага дзераўнічага<ref>LVIA, LM, 102, k. 37v</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=93}}. Акрамя гэтага, Нонхарт валодаў шэрагам нягродавых старостваў: раканцішскім і лаварышскім (1604), аранскім (1611), а таксама быў ляснічым мерацкім, аранскім і пералайскім<ref>LVIA, LM, 85, k. 277v; 86, k. 476v–477r; 88, k. 147r–v, 318v</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. Да 1602 года ён таксама з’яўляўся старостам гельмецкім у Эстоніі<ref>LVIA, LM, 88, k. 34v–35r</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. Як архітэктар і будаўнік, Пётр Нонхарт кіраваў аднаўленнем віленскага Дольнага замка пасля вялікага пажару 1610 года. З 1623 года і прынамсі да 1631 года ён наглядаў за будаўніцтвам капліцы святога Казіміра ў віленскай катэдральнай базіліцы<ref>P. J. Jamski, Kaplica św. Kazimierza w Wilnie i jej twórcy, „Acta Academiae Artium Vilnensis” 51 (2008), s. 92, 105–109</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=92}}. У 1594 годзе ён набыў маёнтак [[Гайцюнішкі]], дзе ў 1611—1612 гадах узвёў для сябе [[Дом-крэпасць Нонхартаў|мураваны дом-крэпасць]]<ref name=":0" />. У Вільні Нонхарту належала камяніца на скрыжаванні вуліц [[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавай]] і [[Скопаўка (вуліца)|Скопаўкі]], а таксама дом на [[Рудніцкая вуліца (Вільня)|Рудніцкай вуліцы]]. У 1619 годзе ён набыў у падкаморага віленскага Яна Альфонса Лацкага двор на [[Антокаль|Антокалі]], на месцы якога пазней узнік [[Палац Сапегаў (Антокаль)|палац Сапегаў]], і, верагодна, менавіта Нонхарт замяніў ранейшую драўляную рэзідэнцыю мураваным будынкам<ref>Vilniaus namai, t. 4, s. 34; t. 9, s. 108, 114, 151–152</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=94}}. У 1602 годзе кароль [[Жыгімонт III]] перадаў Нонхарту пажыццёва агарод, закінуты млын і тартак на рацэ [[Вільня (рака)|Вільні]], даручыўшы яму адрамантаваць іх за кошт скарбу і пакідаць прыбыткі сабе. Пазней яму быў даручаны нагляд за галоўным каралеўскім мураваным млыном на той жа рацы<ref>VŽP 2002–2004, s. 239</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=93}}. == Рэлігійная дзейнасць == Пётр Нонхарт быў перакананым [[Лютэранства|лютэранінам]] (евангелістам аўгсбургскага вызнання). Нягледзячы на спробы адхіліць яго ад гэтай веры ў часы [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]], ён заставаўся верным свайму вызнанню да канца жыцця. Архітэктар быў шчодрым мецэнатам: ён дапамагаў як лютэранскім, так і каталіцкім шпіталям, набыў дом у Вільні для патрэб бедных, а таксама прафінансаваў выданне «Хрысціянскай пастылы» (''Postilla chrześcijańska'') віленскага лютэранскага пастара [[Самуэль Дамброўскі|Самуэля Дамброўскага]], якое было прысвечана каралеўне [[Ганна Ваза|Ганне Вазе]]<ref>S. Dambrowski, Postilla chrześcijańska, to jest kazania abo wykłady porządne Świętych Ewangeliej na każdą niedzielę i na każde święto przez cały rok, a przy nich kazania pogrzebne i inne, Toruń 1620–1621</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=90}}. У сваім тэстаменце 1633 года Нонхарт ахвяраваў 7000 злотых на ўзвядзенне [[Гайцюнішскі збор|мураванага збору]] ў Гайцюнішках, а таксама запісаў 1770 злотых [[Віленскі лютэранскі збор|віленскаму лютэранскаму збору]], яго школе, шпіталю і прапаведнікам<ref>LVIA, f. 1008, ap. 1, b. 116, k. 4r</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=94}}. У 1620 годзе ён таксама згадваецца як патрон кальвінісцкага збору ў [[Дзявяльтава|Дзявалтаве]], маёнтак у якім атрымаў дзякуючы сваёй другой жонцы<ref>Akta synodów prowincjalnych Jednoty Litewskiej 1611–1625 („Monumenta Reformationis Polonicae et Lithuanicae / Zbiór pomników reformacji Kościoła polskiego i litewskiego”, seria 4, z. 2), Wilno 1915, s. 57</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=95}}. == Смерць і пахаванне == Пётр Нонхарт памёр 18 лютага 1633 года. Пахавальныя казанні былі падрыхтаваны і прачытаны лютэранскім пастарам [[Андрэй Шэнфлісіус|Андрэем Шэнфлісіусам]]. На пахаванні прысутнічала шмат прадстаўнікоў розных саслоўяў, у тым ліку вялікі гетман літоўскі і ваявода віленскі [[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]], а таксама суддзя земскі віленскі [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч|Юрый Ян Зяновіч]]. Гараднічы быў пахаваны ў Гайцюнішках<ref>A. Schönflissius, Obchód pogrzebu Jego Mości Pana Piotra Nunharta, niegdy horodniczego wileńskiego, orańskiego, rakaczyńskiego, ławaryskiego etc., etc. starosty, który roku 1633 18 lutego spokojnie w Panu zasnął i jemu w ręce ducha swego oddał, Lubcz 1633</ref>{{sfn|Frejlich|2022|с=89}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|11|Нонхарт Пётр}} * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Нонхарт Пётр}} * {{кніга |аўтар= Frejlich K. |загаловак= Pod przysądem horodnictwa wileńskiego. O jurydyce i jej mieszkańcach w XVII wieku |месца= Toruń |выдавецтва= Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika |год= 2022 |старонак= 334 |isbn= 978-83-231-4694-0 |ref=Frejlich}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нонхарт Пётр}} [[Катэгорыя:Архітэктары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Нонхарты|Пётр]] [[Катэгорыя:Архітэктары XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гараднічыя віленскія]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя віленскія]] [[Катэгорыя:Дзераўнічыя віленскія]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Лівонскай вайны]] ma7jbhw9585ly4z7975uyjhq8cb0vuj 0 385958 5175746 4749816 2026-08-05T10:07:07Z Autumndancer 168015 5175746 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Амброзія}} {{Малая планета <!-- Основной блок --> | name = (193) Амброзія | discoverer = [[Жэром Эжэн Каджа|Ж. Каджа]] | discovery_site = [[Марсельская обсерватория|Марсель]] | discovery_date = [[28 лютага]] [[1879]] | designations = A915 RB | named_after = [[Амброзія, міфалогія|Амброзія]] | category = <!-- Орбитальные характеристики --> | epoch = 14.03.2012 | eccentricity = 0,29675 | semimajor = 2,60017 | inclination = 12,014 | asc_node = 350,024 | arg_peri = 81,390 | mean_anomaly = 174,192 <!-- Физические характеристики --> | dimensions = 48,7 | mass = 1,21{{e|17}} | density = 2,000 | gravity = 0,0136 | escape_velocity = 0,0257 | rotation = 6,581 | spectral_class = | abs_mag = 9,68 | albedo = 0,100 | temperature = 172 }} '''(193) Амброзія''' ({{lang-grc|ἀμβροσία}}) — гэта параўнальна невялікі [[астэроід]] [[Пояс астэроідаў|галоўнага пояса]]. Ён быў адкрыты [[28 лютага]] [[1879]] года [[Французы|французскім]] астраномам [[Жэром Эжэн Каджа|Ж. Каджа]] ў [[Марсельская абсерваторыя|Марсельскай абсерваторыі]] і названы ў гонар [[Амброзія (міфалогія)|Амброзіі]], ежы багоў у [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]], якая давала ім маладосць і неўміручасць<ref>{{Крыніцы/Слоўнік імёнаў малых планет|32}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс астэроідаў]] ([[Спіс астэроідаў (101—200)|101—200]]) * [[Класіфікацыі малых планет]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Sbdb|193}} * {{IAU|193}} {{MinorPlanets Navigator|(192) Наўсікая|(194) Прокна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Астэроіды дыяметрам ад 40 да 100 км]] [[Катэгорыя:Назвы астэроідаў са старажытнагрэчаскай міфалогіі]] 02ax7n6yoye3tggafk4w85o7g4f17g5 0 386070 5175763 3306576 2026-08-05T10:31:01Z Autumndancer 168015 5175763 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Прокна}} {{Малая планета <!-- Основной блок --> | name = (194) Прокна | discoverer = [[Крысціян Генрых Фрыдрых Петэрс|К. Г. Ф. Петэрс]] | discovery_site = [[Абсерваторыя Літчфілд|Клінтан]] | discovery_date = [[21 сакавіка]] [[1879]] | named_after = [[Прокна]] | designations = | category = <!-- Орбитальные характеристики --> | epoch = 14.03.2012 | eccentricity = 0,23565 | semimajor = 2,61822 | inclination = 18,487 | asc_node = 159,470 | arg_peri = 163,067 | mean_anomaly = 250,125 <!-- Физические характеристики --> | dimensions = 168,42 | mass = 5{{e|18}} [[кілаграм|кг]] | density = 1,998 | gravity = 0,0471 | escape_velocity = 0,0891 | rotation = 15,67 | spectral_class = C | abs_mag = 7,68 | albedo = 0,0528 | temperature = 172 }} '''(194) Прокна''' ({{lang-grc|Πρόκνη}}) — гэта адзін з найбуйнейшых [[астэроід]]аў [[Пояс астэроідаў|галоўнага пояса]], паверхня якога складаецца з простых [[вуглярод]]ных злучэнняў. Ён быў адкрыты [[21 сакавіка]] [[1879]] года германа-амерыканскім астраномам [[Крысціян Генрых Фрыдрых Петэрс|К. Г. Ф. Петэрсам]] у [[Абсерваторыя Літчфілд|Клінтане]], [[ЗША]] і названы ў гонар [[Прокна (міфалогія)|Прокны]], сястры [[Філамела|Філамены]] і жонкі [[Тэрэй|Тэрэя]], валадара [[Фракія|фракійскага]] племя адрысаў у [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]]<ref>{{Крыніцы/Слоўнік імёнаў малых планет|32}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс астэроідаў]] ([[Спіс астэроідаў (101—200)|101—200]]) * [[Класіфікацыі малых планет]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Sbdb|194}} * {{IAU|194}} {{MinorPlanets Navigator|(193) Амброзія|(195) Эўрыклея}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Астэроіды дыяметрам ад 100 да 200 км]] [[Катэгорыя:Назвы астэроідаў са старажытнагрэчаскай міфалогіі]] d5mc3shfpgz18wzlssrp70z3x9ztdb3 5175764 5175763 2026-08-05T10:31:30Z Autumndancer 168015 5175764 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Прокна}} {{Малая планета <!-- Основной блок --> | name = (194) Прокна | discoverer = [[Крысціян Генрых Фрыдрых Петэрс|К. Г. Ф. Петэрс]] | discovery_site = [[Абсерваторыя Літчфілд|Клінтан]] | discovery_date = [[21 сакавіка]] [[1879]] | named_after = [[Прокна (міфалогія)|Прокна]] | designations = | category = <!-- Орбитальные характеристики --> | epoch = 14.03.2012 | eccentricity = 0,23565 | semimajor = 2,61822 | inclination = 18,487 | asc_node = 159,470 | arg_peri = 163,067 | mean_anomaly = 250,125 <!-- Физические характеристики --> | dimensions = 168,42 | mass = 5{{e|18}} [[кілаграм|кг]] | density = 1,998 | gravity = 0,0471 | escape_velocity = 0,0891 | rotation = 15,67 | spectral_class = C | abs_mag = 7,68 | albedo = 0,0528 | temperature = 172 }} '''(194) Прокна''' ({{lang-grc|Πρόκνη}}) — гэта адзін з найбуйнейшых [[астэроід]]аў [[Пояс астэроідаў|галоўнага пояса]], паверхня якога складаецца з простых [[вуглярод]]ных злучэнняў. Ён быў адкрыты [[21 сакавіка]] [[1879]] года германа-амерыканскім астраномам [[Крысціян Генрых Фрыдрых Петэрс|К. Г. Ф. Петэрсам]] у [[Абсерваторыя Літчфілд|Клінтане]], [[ЗША]] і названы ў гонар [[Прокна (міфалогія)|Прокны]], сястры [[Філамела|Філамены]] і жонкі [[Тэрэй|Тэрэя]], валадара [[Фракія|фракійскага]] племя адрысаў у [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]]<ref>{{Крыніцы/Слоўнік імёнаў малых планет|32}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс астэроідаў]] ([[Спіс астэроідаў (101—200)|101—200]]) * [[Класіфікацыі малых планет]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Sbdb|194}} * {{IAU|194}} {{MinorPlanets Navigator|(193) Амброзія|(195) Эўрыклея}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Астэроіды дыяметрам ад 100 да 200 км]] [[Катэгорыя:Назвы астэроідаў са старажытнагрэчаскай міфалогіі]] r6chdstjj0arqg0q571he50vlkck30v 0 386334 5175766 4749449 2026-08-05T10:35:21Z Autumndancer 168015 5175766 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Філамела (значэнні)}} {{Малая планета <!-- Основной блок --> | name = (196) Філамела | discoverer = [[Крысціян Генрых Фрыдрых Петэрс|К. Г. Ф. Петэрс]] | discovery_site = [[Абсерваторыя Літчфілд|Клінтан]] | discovery_date = [[14 мая]] [[1879]] | named_after = [[Філамела]] | designations = 1934 JO | category = <!-- Орбитальные характеристики --> | epoch = 14.03.2012 | eccentricity = 0,02082 | semimajor = 3,11457 | inclination = 7,259 | asc_node = 72,546 | arg_peri = 200,286 | mean_anomaly = 237,274 <!-- Физические характеристики --> | dimensions = 136,39 км | mass = 2,65{{e|18}} [[кілаграм|кг]] | density = 2,000 | gravity = 0,0381 | escape_velocity = 0,0721 | rotation = 8,334 | spectral_class = S | abs_mag = 6,54 | albedo = 0,2299 | temperature = 152 }} '''(196) Філамела''' ({{lang-grc|Φιλομήλα}}) — гэта даволі буйны яркі [[астэроід]] [[Пояс астэроідаў|галоўнага пояса]]. Ён быў адкрыты [[14 мая]] [[1879]] года германа-амерыканскім астраномам [[Крысціян Генрых Фрыдрых Петэрс|К. Г. Ф. Петэрсам]] у [[Абсерваторыя Лічфілд|Клінтану]], [[ЗША]] і названы ў гонар [[Філамела|Філамелы]], другой жонкі [[Тэрэй|Тэрэя]], якая збегла ад яго, ператварыўшыся ў салаўя, згодна [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]]<ref>{{Крыніцы/Слоўнік імёнаў малых планет|32}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс астэроідаў]] ([[Спіс астэроідаў (101—200)|101—200]]) * [[Класіфікацыі малых планет]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Sbdb|196}} * {{IAU|196}} {{MinorPlanets Navigator|(195) Эўрыклея|(197) Арэта}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Астэроіды дыяметрам ад 100 да 200 км]] [[Катэгорыя:Назвы астэроідаў са старажытнагрэчаскай міфалогіі]] qggn2vm6pxx9d7uu9i0unnqr309c9d4 0 463942 5175483 5025838 2026-08-04T15:24:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175483 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | падзея = Бамбардзіроўка авіябазы Эш-Шайрат | частка = [[грамадзянская вайна ў Сірыі]] | bg-color = lightsteelblue | выява = USS Ross 2017 Shayrat strike 170407-N-FQ994-031.jpg | назва выявы = Запуск крылатых ракет з эсмінца ЗША | месца = авіябаза [[Эш-Шайрат]], [[мухафаза Хомс]] | каардынаты = | дад1_метка = Цэль атакі | дад1_тэкст = авіябаза Эш-Шайрат | дата = [[7 красавіка]] [[2017]] | час = 04:40 ([[UTC+3]]) | колькасць загінулых = 9 чалавек<ref name="dead">{{cite news |author= |title=У выніку ўдару ЗША па базе ў Сірыі загінулі пяць чалавек |url=http://www.interfax.ru/world/557314 |publisher=Інтэрфакс |date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref> | траўмы = 7 чалавек | дад2_метка = Спосаб атакі | дад2_тэкст = [[Авіяўдар]] | дад3_метка = Зброя | дад3_тэкст = [[Тамагаўк (ракета)|ракеты BGM-109 Tomahawk]] }} '''Бамбардзіроўка авіябазы Эш-Шайрат''' — авіяўдар крылатымі ракетамі «[[Тамагаўк (ракета)|Тамагаўк]]» па сірыйскай авіябазе «[[Эш-Шайрат]]» у [[мухафаза Хомс|мухафазе Хомс]], нанесены ўначы [[7 красавіка]] 2017 года пасля [[Хімічная атака на Хан-Шэйхун|хімічнай атакі ў Ідлібе]]<ref name="attack" />. Загад на нанясенне авіяўдару аддаў [[Прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]]<ref name="не можа быць">{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2017/04/07/ne-mozhet-byt-somneniy-siriya-ispolzovala-himicheskoe-oruzhie|title=«Не можа быць сумневаў: Сірыя выкарыстоўвала хімічная зброя» Што сказаў Дональд Трамп пра ўдары ЗША па Сірыі|date=2017-04-07|publisher=[[Meduza]]|accessdate=2017-04-07|lang=}}</ref>. Ракеты былі накіраваны па самалётах і інфраструктуры і забяспечаныя як асколачна-фугаснымі, так і касетнымі боепрыпасамі. У выніку ўдару было знішчана ад 9 да 20 самалётаў [[сірыйскія ВПС|сірыйскіх ВПС]], узлётна-пасадачная паласа не была пашкоджана, частка самалётаў таксама засталася без пашкоджанняў<ref>{{cite web |url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4163155|title=Тэлеканал «Расія 24» паказаў кадры з авіябазы Шайрат, па якой нанеслі ўдар УС ЗША|date=2017-04-07|publisher=ІТАР-ТАСС|accessdate=2017-04-07|lang=}}</ref>. Паводле даных сірыйскага ўрадавага агенцтва [[SANA]], ахвярамі ўдару сталі дзевяць мірных жыхароў, у тым ліку чацвёра дзяцей. Раненні атрымалі прынамсі сем чалавек<ref>{{cite web |url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4162300|title=Што вядома пра ўдар ЗША па авіябазе ў Сірыі|date=2017-04-07|publisher=ІТАР-ТАСС|accessdate=2017-04-07|lang=}}</ref>. == Перадгісторыя == {{main|Хімічная атака на Хан-Шэйхун}} 4 красавіка 2017 года ў выніку авіяцыйнага ўдару сірыйскіх ВПС адбылося паражэнне насельніцтва [[Баявыя атрутныя рэчывы|хімічнымі атрутнымі рэчывамі]] ў сірыйскім горадзе [[Хан-Шэйхун]] ([[муфахаза Ідліб]]). У выніку атручванняў загінулі прынамсі 74 чалавекі, раненні атрымалі прынамсі 557 чалавек<ref name=caus>{{Cite web|url=http://syriadirect.org/news/idlib-town-reels-following-major-chemical-attack-%E2%80%98no-rebel-positions-just-people%E2%80%99/|title=Idlib town reels following major chemical attack: ‘No rebel positions, just people’|publisher=Syria Direct|lang=en|accessdate=2017-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170827170757/http://syriadirect.org/news/idlib-town-reels-following-major-chemical-attack-%E2%80%98no-rebel-positions-just-people%E2%80%99/|archivedate=27 жніўня 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |author=Barnard, Anne and Gordon, Michael R. |title=Worst Chemical Attack in Years in Syria; U.S. Blames Assad |url=https://www.nytimes.com/2017/04/04/world/middleeast/syria-gas-attack.html |date=2017-04-04 |accessdate=2017-04-05 |newspaper=The New York Times}}</ref>. Асноўныя версіі таго, што адбылося: хімічная атака сірыйскай арміі і паражэнне сірыйскай авіяцыяй складаў баявікоў з хімічнай зброяй. Прэзідэнт ЗША Дональд Трамп усклаў віну за тое, што адбылося, на прэзідэнта Сірыі [[Башар Асад|Башара Асада]]<ref>{{cite news |author= |title=Трамп заявил об изменении отношения к Асаду из-за химатаки в Идлибе |url=https://lenta.ru/news/2017/04/06/trump_assad/ |publisher=[[Lenta.ru]] |date=2017-04-06 |accessdate=2017-04-07}}</ref>. 6 красавіка 2017 года Трамп заявіў пра магчымасць ваенных мер у дачыненні да Сірыі<ref>{{cite news |author= |title=Трамп задумался о военных мерах против Сирии |url=https://lenta.ru/news/2017/04/06/trump_syria/ |publisher=[[Lenta.ru]] |date=2017-04-06 |accessdate=2017-04-07}}</ref>. == Храналогія падзей == [[Выява:USS Ross in the Black Sea.jpg|міні|Эсмінец USS Ross (DDG-71)]] [[Выява:USS Porter (DDG-78) 2007.jpg|міні|Эсмінец USS Porter (DDG-78)]] {{external media |topic= |width=330px |video1={{YouTube|D6kf_q9Ax1w|Пуск ракет з амерыканскага эсмінца|logo=1}} |video2={{YouTube|QgqKtmLNli4|Заява Мінабароны Расіі ў сувязі з ракетнымі ўдарамі ЗША па Сірыі|logo=1}} |image1= }} Уначы, у 04:42 — 04:56 па [[Усходнееўрапейскі летні час|мясцовым часе]] (UTC+3), пасля папярэджання расійскіх ваенных па «існуючых каналах»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4161738]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4164907]</ref>, з акваторыі Міжземнага мора два ваенныя эсмінцы ВМФ ЗША [[USS Ross (DDG-71)]] і [[USS Porter (DDG-78)]], якія знаходзіліся каля вострава [[Крыт]], выпусцілі па сірыйскай авіябазе 59 крылатых ракет «Тамагаўк»<ref name="Канашэнкаў" />. Адзінай цэллю авіяўдару стала [[Шайрат, аэрадром|авіябаза Шайрат]], з якой, паводле меркавання амерыканскага боку, сірыйскія ўрадавыя войскі здзяйснялі хімічную атаку. Першыя паведамленні пра авіяўдары з'явіліся прыкладна ў 04:30 па мясцовым часе (і прыкладна ў 20:30 па вашынгтонскім)<ref name="attack">{{cite news |author= |title=США атаковали крылатыми ракетами аэродром правительственных сил в Сирии |url=https://lenta.ru/news/2017/04/07/attack/ |publisher=[[Lenta.ru]] |date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>. Праз некаторы час, калі на ўсходзе ЗША быў вечар, Дональд Трамп заклікаў усе «цывілізаваныя нацыі» аб'яднацца, каб «пакласці канец з разнёй і кровапраліццем у Сірыі». Таксама ён пацвердзіў, што аддаў загад нанесці ваенны ўдар па авіябазе Шайрат, з якой, паводле звестак ЗША, была здзейснена хімічная атака, і абвінаваціў Башара Асада ў парушэнні [[Канвенцыя аб забароне хімічнай зброі|Канвенцыі ААН аб забароне хімічнай зброі]]<ref>{{cite news |author= |title=Трамп призвал «цивилизованные нации» «покончить с резнёй» в Сирии |url=https://lenta.ru/news/2017/04/07/trump/ |publisher=[[Lenta.ru]] |date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>. Ракеты былі накіраваны па самалётах і інфраструктуры і забяспечаны як асколачна-фугаснымі, так і касетнымі боепрыпасамі<ref>{{cite web |url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4163155|title=Телеканал "Россия 24" показал кадры с авиабазы Шайрат, по которой нанесли удар ВС США|date=2017-04-07|publisher=ИТАР-ТАСС|accessdate=2017-04-07|lang=}}</ref>. Паводле паведамлення адміністрацыі прэзідэнта ЗША, усе ракеты дасягнулі цэлі<ref name="dod">[https://www.defense.gov/News/Article/Article/1144601/trump-orders-missile-attack-in-retaliation-for-syrian-chemical-strikes «Trump Orders Missile Attack in Retaliation for Syrian Chemical Strikes»], DoD News, 7.04.2017</ref><ref>[https://www.defense.gov/News/Article/Article/1145665/us-strike-designed-to-deter-assad-regimes-use-of-chemical-weapons]</ref>, паводле ацэнак [[Міністэрства абароны ЗША|Мінабароны ЗША]] ў цэль патрапілі 58 ракет, [[Мінабароны Расіі]] заявіла, што толькі 23 ракеты з 59 ударылі па базе Шайрат<ref name="Канашэнкаў" />, звесткі экспертаў больш ўзгадняюцца з версіяй Мінабароны ЗША ці Белага дому.<ref name=rusnext>[http://rusnext.ru/news/1491594541 Апублікаваны здымкі паражоных «Тамагаўкамі» мэт на базе Шайрат.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170408160719/http://rusnext.ru/news/1491594541 |date=8 красавіка 2017 }}</ref> У выніку ўдару былі знішчаны ваенныя самалёты (па розных паведамленнях ад 9 да 20), склады боепрыпасаў і ГЗМ, ангары, а таксама сістэмы [[ППА]], склад матэрыяльна тэхнічнай маёмасці, навучальны корпус, сталовая<ref name="Канашэнкаў" />, агульная шкода авіябазе ўяўляецца абмежаванай<ref name=rusnext />. Узлётная паласа, рулёжныя дарожкі і самалёты сірыйскіх ВПС паводле сцвярджэння Мінабароны Расіі на стаянках не пашкоджаны<ref name="Канашэнкаў" />. Па зводцы аб стратах сірыйскай арміі загінулі 7 і 18 ваенных паранены, сярод грамадзянскага насельніцтва паводле папярэдніх звестак 9 чалавек загінулі<ref>[http://rusnext.ru/news/1491590015 Трансляцыя пасяджэння СБ ААН па пытанні Шайрата] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170408160636/http://rusnext.ru/news/1491590015 |date=8 красавіка 2017 }}</ref>. Паводле слоў губернатара [[мухафаза Хомс|мухафазы Хомс]], у выніку ўдару загінулі 5 чалавек, з іх 3 ваенныя і 2 мірныя жыхары<ref name="dead" />. Паводле заявы кіраўніка дэпартамента інфармацыі і масавых камунікацый Міністэрства абароны Расіі [[Ігар Яўгенавіч Канашэнкаў|Ігара Канашэнкава]], у выніку ўдару загінулі 4 ваеннаслужачых, двое згінулі без весткі і шасцёра атрымалі раненні пры тушэнні пажару<ref name="Канашэнкаў" />. Паводле звестак Мінабароны РФ, «адразу пасля завяршэння атакі перайшлі ў наступ тэрарыстычныя арганізацыі»<ref name="Канашэнкаў" />. == Рэакцыя == Пасля ракетнага ўдару Расія прыпыніла дзеянне мемарандума аб прадухіленні інцыдэнтаў і забеспячэнні бяспекі палётаў авіяцыі падчас ваеннай аперацыі ў Сірыі паміж ваеннымі Расіі і ЗША, які дзейнічаў з кастрычніка 2015 года<ref>[https://ria.ru/syria/20170407/1491730407.html В Кремле назвали бессмысленным меморандум по безопасности полетов в Сирии, РИА Новости, 07.04.2017.]</ref>. 7 красавіка расійскі фрэгат «[[Адмірал Грыгаровіч, вартавы карабель|Адмірал Грыгаровіч]]» накіраваўся з [[Наварасійск]]а ў Міжземнае мора, да берагоў Сірыі<ref>{{Cite web |url=https://rns.online/military/Fregat-admiral-Grigorovich-vozvraschaetsya-k-beregam-Sirii-2017-04-07/ |title=Фрегат «Адмирал Григорович» возвращается к берегам Сирии |access-date=9 красавіка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170408172345/https://rns.online/military/Fregat-admiral-Grigorovich-vozvraschaetsya-k-beregam-Sirii-2017-04-07/ |archivedate=8 красавіка 2017 |url-status=dead }}</ref>. === Палітычныя заявы === У падтрымку авіяўдару выступілі [[Аўстралія]]<ref>{{cite news |author= |title=Австралия поддержала ракетный удар США по Сирии |publisher=Интерфакс-Азербайджан |date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>, [[Аўстрыя]]<ref name="поддержали">{{cite web|url=https://www.newsru.com/world/07apr2017/reaction.html|title=Страны коалиции по борьбе с ИГ* поддержали ракетный удар США по авиабазе Шайрат в Сирии, заявив, что теперь самое время для переговоров|publisher=[[NEWSru.com]]|date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>, [[Бахрэйн]]<ref name="поддержали" />, [[Вялікабрытанія]]<ref>[https://riafan.ru/703988-siriya-london-podderzhal-raketnyi-udar-ssha-po-baze-v-homse Сирия: Лондон поддержал ракетный удар США по базе в Хомсе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170407234116/https://riafan.ru/703988-siriya-london-podderzhal-raketnyi-udar-ssha-po-baze-v-homse |date=7 красавіка 2017 }}</ref>, [[Германія]]<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-39530805 «Асад назвал удары США „глупыми и безответственными“»], Би-Би-Си, 7.04.2017</ref>, [[Грузія]]<ref>{{cite web|url=https://sputnik-georgia.ru/politics/20170407/235525419/Minoborony-Gruzii-udary-SShA-po-Sirii-byli-proporcionalnymi.html|title=Минобороны Грузии сочло пропорциональными удары США по Сирии|publisher=[[Sputnik]]|date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>, [[Ізраіль]]<ref>[http://www.bbc.com/news/live/world-us-canada-39521332 «Latest updates and global reaction to Trump strike»], BBC News, 7.04/2017</ref>, [[Італія]]<ref>{{cite web |url=https://ria.ru/syria/20170407/1491734361.html|title=Италия поддержала удар США по авиабазе в Сирии |publisher=[[РИА Новости]] |date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>, [[Іарданія]]<ref>{{cite web |url=https://ria.ru/syria/20170407/1491754029.html|title=Иордания поддержала удар США по авиабазе в Сирии|publisher=[[РИА Новости]] |date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{cite web|title=Justin Trudeau supports U.S. missile strike against Syria, CPC responds|url=http://ottawacitizen.com/news/national/justin-trudeau-supports-u-s-missile-strike-against-syria|publisher=Ottawa Citizen|accessdate=7 April 2017}}</ref>, [[Катар]]<ref name="KUNA" />, [[Кувейт]]<ref name="KUNA">{{cite web|title=Kuwait, GCC states including Qatar support US strikes|url=http://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=2601336&Language=en|publisher=Kuwait News Agency|accessdate=7 April 2017}}</ref>, [[Літва]]<ref>{{cite web |url=http://ru.delfi.lt/news/politics/prezident-litvy-rukovodstvo-sirii-i-rossii-dolzhno-znat-krasnye-linii.d?id=74293524|title=Президент Литвы: руководство Сирии и России должно знать красные линии |publisher= ru.DELFI.lt|date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>, [[Новая Зеландыя]]<ref>{{cite web|title=Foreign Affairs Minister Murray McCully on US air strikes: 'We can understand why'|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11834082|publisher=New Zealand Herald|accessdate=7 апреля 2017|archive-date=7 красавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407034534/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11834082|url-status=dead}}</ref>, [[Нарвегія]]<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/syria/20170407/1491760729.html|title=Норвегия с пониманием относится к действиям США в Сирии|publisher=[[РИА Новости]]|date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>, [[Саудаўская Аравія]]<ref>{{cite web|url=https://russian.rt.com/world/news/376137-saudovskaya-araviya-udary-ssha|title=Саудовская Аравия поддержала удары США по Сирии|publisher=[[RT]]|date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>, [[ААЭ]]<ref name="поддержали" />, [[Польшча]]<ref>[https://ria.ru/syria/20170407/1491735501.html Президент Польши поддержал удар США по авиабазе в Сирии / РИА Новости]</ref>, [[Румынія]]<ref>{{cite web|title=PM Grindeanu: We condemn chemical weapons attack in Syria|url=https://www.agerpres.ro/english/2017/04/07/pm-grindeanu-we-condemn-chemical-weapons-attack-in-syria-12-10-34|work=Agerpress|accessdate=7 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180419183936/https://www.agerpres.ro/english/2017/04/07/pm-grindeanu-we-condemn-chemical-weapons-attack-in-syria-12-10-34|archivedate=19 красавіка 2018|url-status=dead}}</ref>, [[Францыя]]<ref>[https://rueconomics.ru/238939-glava-mid-francii-prokommentiroval-udar-ssha-po-sirii Глава МИД Франции прокомментировал удар США по Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170407233943/https://rueconomics.ru/238939-glava-mid-francii-prokommentiroval-udar-ssha-po-sirii |date=7 красавіка 2017 }}</ref>, [[Турцыя]]<ref>[https://www.dailysabah.com/war-on-terror/2017/04/07/turkey-arrests-syrian-military-pilot-captured-after-his-plane-crashed Turkey arrests Syrian military pilot captured after his plane crashed]</ref>, [[Украіна]]<ref>[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/56242-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-siriji Заява МЗС України щодо Сирії] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170408082104/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/56242-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-siriji |date=8 красавіка 2017 }}</ref>, [[Чэхія]]<ref name="поддержали" />, [[Японія]]<ref>{{cite web|url=http://nv.ua/world/countries/reshenie-protiv-himicheskogo-oruzhija-japonija-podderzhala-udar-ssha-po-aviabaze-v-sirii-937430.html|title=Решение против химического оружия. Япония поддержала удар США по авиабазе в Сирии|publisher=[[Новы Час, украінскі часопіс і сайт|Новое Время]]|date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>. [[Кітайская Народная Рэспубліка|КНР]] заявіла пра неабходнасць вырашэння сітуацыі палітычным шляхам і заклікала ўсе бакі праявіць стрыманасць<ref>[https://ria.ru/syria/20170407/1491717197.html Китай после удара США по Сирии призвал все стороны к хладнокровию]//«РИА Новости», 07.04.2017</ref>. [[Расія]]<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-39525155 «Крэмль назваў удары ЗША агрэсіяй супраць суверэннай дзяржавы»], Бі-Бі-Сі, 07.04.2017.</ref><ref>[https://www.bfm.ru/news/351276 Лаўраў зрабіў заяву па Сірыі]</ref> і [[Іран]]<ref>{{cite web |url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/04/07/n_9893447.shtml|title=Иран решительно осудил удар ВС США по авиабазе в Сирии |publisher=[[Газета.Ru]] |date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref> асудзілі нанясенне авіяўдару. === Савет Бяспекі ААН === [[7 красавіка]] 2017 года па ініцыятыве [[Балівія|Балівіі]] было склікана экстранае пасяджэнне [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] для абмеркавання амерыканскага ўдару па аэрадроме Шайрат<ref name="bbc_8_04_2017">[http://www.bbc.com/russian/news-39536384 «Савбяс ААН не прыйшоў да згоды па Сірыі»], Бі-Бі-Сі, 8.04.2017</ref>. Падчас пасяджэння прадстаўнікі Расіі і ЗША абмяняліся ўзаемнымі абвінавачваннямі і папярэджаннямі пра негатыўныя наступствы палітыкі, якая імі праводзіцца. Пастаянны прадстаўнік ЗША ў ААН [[Нікі Хэйлі]] заявіла, што Амерыка зробіць так, што Башар Асад больш не будзе ўжываць хімічную зброю. Хэйлі выказала ўпэўненасць, што «ўзмацненне Асада павядзе толькі да новых забойстваў», асудзіўшы ў сувязі з гэтым Расію і Іран<ref name="bbc_8_04_2017" />. Прадстаўнік Расіі [[Уладзімір Карпавіч Сафранкоў|Уладзімір Сафранкоў]], са свайго боку, назваў дзеянні ЗША незаконнымі і адзначыў, шо яны іграюць на руку «тэрарыстам». «Вашы аднабаковыя дзеянні прывядуць рэгіён да жудасных трагедый», — заявіў ён<ref name="bbc_8_04_2017" />. Прадстаўнік Вялікабрытаніі [[Мэцью Райкрафт]] назваў амерыканскі ўдар «прапарцыйным адказам на неймаверны акт», маючы на ўвазе [[Хімічная атака на Хан-Шэйхун|хімічную атаку]], у якой сірыйская апазіцыя і Захад вінавацяць рэжым Асада<ref name="bbc_8_04_2017" />. == Гл. таксама == * [[Хроніка грамадзянскай вайны ў Сірыі#2017|Хроніка грамадзянскай вайны ў Сірыі]] == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name="Канашэнкаў">{{cite news |author=[[Ігар Яўгенавіч Канашэнкаў]] |title=Заява Мінабароны Расіі ў сувязі з ракетнымі ўдарамі ЗША па Сірыі |url=https://www.youtube.com/watch?v=QgqKtmLNli4 |publisher=[[RT]] |date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref> }} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Замежны ўдзел у грамадзянскай вайне ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Падзеі 7 красавіка]] [[Катэгорыя:Замежныя аперацыі Узброеных сіл ЗША з 1991 года]] [[Катэгорыя:Паветраныя бітвы і аперацыі]] [[Катэгорыя:Красавік 2017 года]] [[Катэгорыя:2017 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:2017 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Войны Сірыі]] [[Катэгорыя:Першае прэзідэнцтва Дональда Трампа]] m8c14pg783sx0zk5xcu0vvhbajbopns 0 469613 5175593 5031282 2026-08-05T01:05:38Z ~2026-43182-65 172165 /* 145-ы асобны спецыяльны матарызаваны батальён міліцыі (1990—1992) */ 5175593 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = <br /><big>6-я асобная спецыяльная міліцэйская брыгада ўнутраных войскаў МУС Рэспублікі Беларусь</big><br /><br /> |выява = <br />[[File:Belarus Internal Troops--MU 5525 patch.png|200px]] |подпіс = ''Нарукаўны знак 6 асмбр''<br /><br /> |гады = {{date|18|01|1990}} — дасюль |краіны = {{USSR}} → {{BLR}} |падпарадкаванне = [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]] |у складзе = [[Унутраныя войскі]] [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]] |тып = |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = в/ч 5525 |размяшчэнне = [[Гомель]], [[Мазыр]], [[Рэчыца]], [[Светлагорск]] |мянушка = |заступнік = Святы вялікапакутнік Трыфан |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = [[палкоўнік]] А. В. Смірноў |вядомыя_камандзіры = [[генерал-маёр]] [[Юрый Хаджымуратавіч Караеў|Ю. Х. Караеў]] }} '''6-я асобная спецыяльная міліцэйская брыгада ўнутраных войскаў Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь''' ([[вайсковая часць]] 5525) — злучэнне [[Унутраныя войскі|ўнутраных войскаў]] [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]], падраздзяленні якога дыслакуюцца ў чатырох гарадах [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]: [[Гомель|Гомелі]], [[Мазыр]]ы, [[Рэчыца|Рэчыцы]] і [[Светлагорск]]у. На момант 2015 года, злучэнне выконвала практычна ўвесь спектр задач, пастаўленых перад [[Унутраныя войскі|унутранымі войскамі]] [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]], было ўкамплектавана на 2/3 ваеннаслужачымі кантрактнай службы, [[прапаршчык]]амі і [[афіцэр]]амі<ref name="в/ч 5525">Войсковая часть 5525. О подразделении [Электронный ресурс] // УВД Гомельского облисполкома. — Официальный веб-сайт. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://www.uvd.gomel.by/Voiskovaia_chast_5525/O_podrazdelenii.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170619135529/http://www.uvd.gomel.by/Voiskovaia_chast_5525/O_podrazdelenii.html |date=19 чэрвеня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="На страже">''Ларченко Т.'' «Хочу знать о делах в коллективе не только из докладов командиров» [Электронный ресурс] // «На страже». — 30.01.2015. — Электронная версия газеты МВД Республики Беларусь. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://mvd.gov.by/by/print.aspx?guid=239403 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911115454/http://mvd.gov.by/by/print.aspx?guid=239403 |date=11 верасня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. == Службова-баявыя задачы == Асноўнымі службова-баявымі задачамі, што выконваюцца злучэннем, з’яўляюцца: * аказанне садзейнічання [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|органам унутраных спраў]] у ахове грамадскага парадку і забеспячэнні грамадскай бяспекі ў гарадах: [[Гомель|Гомелі]], [[Мазыр]]ы, [[Рэчыца|Рэчыцы]] і [[Светлагорск]]у; * ахова [[Выпраўленчая калонія|выпраўленчых калоній]] упраўлення Дэпартамента выканання пакаранняў [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]] па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]; * канваіраванне і ахова асуджаных і асоб, якія ўтрымліваюцца пад вартай; * удзел у вышуку асоб, якія ўцяклі з-пад аховы і нагляду ў выпраўленчых установах, ад вайсковых каравулаў пры канваіраванні; * забеспячэнне правядзення пасяджэнняў Гомельскага абласнога суда; * правядзенне работ па праверцы паведамленняў аб устаноўцы выбуховых прылад, іх выяўленні, абясшкоджванні і знішчэнні, а таксама абясшкоджванне і знішчэнне неразарваўшыхся [[боепрыпас]]аў часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], іншых неразарваўшыхся боепрыпасаў у населеных пунктах і на тэрыторыі [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]; * удзел у тэрытарыяльнай абароне [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Пры ўзнікненні абставін, якія прадстаўляюць пагрозу бяспецы грамадзян, дзейнасці арганізацый і грамадскаму парадку, а таксама ў інтарэсах абароны [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] злучэнне можа прыцягвацца для выканання іншых задач у адпаведнасці з Законам Рэспублікі Беларусь «Аб унутраных войсках МУС Рэспублікі Беларусь» і іншымі актамі заканадаўства [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref name="в/ч 5525" /><ref>Закон Республики Беларусь от 3 июня 1993 года № 2341-XII «О внутренних войсках Министерства внутренних дел Республики Беларусь» (в редакции Закона Республики Беларусь от 15 июля 2015 года № 294-З) [Электронный ресурс] // Министерство внутренних дел Республики Беларусь. — Официальный веб-сайт. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://mvd.gov.by/main.aspx?guid=163023 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170608062633/http://mvd.gov.by/main.aspx?guid=163023 |date=8 чэрвеня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. == Гісторыя == За час сваёй службова-баявой дзейнасці [[вайсковая часць]] 5525 прайшла шляхам ад асобнага спецыяльнага матарызаванага [[батальён]]а міліцыі [[Узвод|ўзводнага]] складу з месцам пастаяннай дыслакацыі ў г. [[Гомель|Гомелі]] да асобнай спецыяльнай міліцэйскай [[Брыгада (войска)|брыгады]] [[батальён]]на-[[Рота|ротнага]] складу, чые падраздзяленні дыслакуюцца ў гарадах: [[Гомель|Гомелі]], [[Мазыр]]ы, [[Рэчыца|Рэчыцы]] і [[Светлагорск]]у<ref name="в/ч 5525" />. === 145-ы асобны спецыяльны матарызаваны батальён міліцыі (1990—1992) === [[Вайсковая часць]] 5525 была ўтворана Загадам [[МУС СССР]] № 03 ад 18 студзеня 1990 года ў выкананне Пастановы [[Савет Міністраў СССР|СМ СССР]] ад 25 верасня 1989 года № 795-173 і Пастановы [[СМ БССР]] ад 22 лістапада 1989 года № 298 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы са злачыннасцю ў рэспубліцы», з пастаянным месцам дыслакацыі ў г. [[Гомель|Гомелі]], у мэтах забеспячэння аховы грамадскага парадку ў гэтым абласным цэнтры. Воінская часць была сфарміравана як '''145-ы асобны спецыяльны матарызаваны батальён міліцыі''' ў складзе [[Унутраныя войскі|43-й Чырванасцяжнай канвойнай дывізіі]] [[Унутраныя войскі МУС СССР|ўнутраных войскаў МУС СССР]] (в/ч 3403, г. [[Мінск]])<ref name="в/ч 5525" /><ref name="ФВВ">История внутренних войск [Электронный ресурс] // Факультет внутренних войск Военной академии Республики Беларусь. — Официальный веб-сайт. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://fvv.by/history/history-vv.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170623171043/http://fvv.by/history/history-vv.html |date=23 чэрвеня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Дата 18 студзеня адзначаецца як Дзень часці<ref name="На страже" />. Першым камандзірам воінскай часці 28 сакавіка 1990 года быў прызначаны [[маёр]] М. М. Веліканаў, які ўступіў у выкананне пасады 13 красавіка 1990 года на падставе Загада камандзіра 43 кд<ref name="в/ч 5525" />. З моманту пачатку свайго фарміравання, воінская часць дыслакавалася ў размяшчэнні асобнага батальёна патрульна-паставой службы міліцыі (ППСМ) УУС Гомельскага аблвыканкама<ref name="в/ч 5525" />. Перад камандаваннем воінскай часці адразу ж была пастаўлена задача арганізаваць прыём першага [[Прызыў ва Узброеныя сілы|прызыву ваеннаслужачых]] тэрміновай службы і на базе [[5-я асобная спецыяльная міліцэйская брыгада|626-га канвойнага палка]] 43 кд (в/ч 6713, г. [[Магілёў]]) правесці пачатковую ваенную падрыхтоўку і вучэбны збор, а затым арганізаваць уводзіны асабістага складу ў службу па ахове грамадскага парадку ў г. [[Гомель|Гомелі]]. Першым загадам па часці стаў Загад ад 12 мая 1990 года «Аб арганізацыі вучэбнага збору па падрыхтоўцы маладога папаўнення, прызванага ў маі—чэрвені 1990 года». На ўкамплектаванне часці паступіла маладое папаўненне ў колькасці 85 чалавек, прызваных з [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай]], [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай]] і [[Прыволжская ваенная акруга|Прыволжскай]] ваенных акруг. 5 чэрвеня 1990 года з 8-га вучэбнага спецыяльнага матарызаванага палка міліцыі ўнутраных войскаў МУС СССР (в/ч 5440, г. [[Данецк]]) прыбылі першыя пяць [[сяржант]]аў, якія былі прызначаны камандзірамі [[Аддзяленне|аддзяленняў]]<ref name="в/ч 5525" />. У жніўні 1990 года ўпраўленне часці і падраздзяленні забеспячэння (20 ваеннаслужачых, якія прыбылі пасля вучэбнага збору з г. [[Магілёў|Магілёва]]) былі перадыслакаваны ў п. [[Прыбар (Гомельскі раён)|Прыбор]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] ў будынак [[Прафесійна-тэхнічныя навучальныя ўстановы Беларусі|СПТВ]] № 185 для падрыхтоўкі жылых памяшканняў, дзе павінен быў быць размешчаны асабісты склад часці<ref name="в/ч 5525" />. У жніўні 1990 года для прыёмкі меркаванага месца дыслакацыі прыбыў першы намеснік камандуючага ўнутранымі войскамі [[Міністэрства ўнутраных спраў СССР|МУС СССР]] [[генерал-лейтэнант]] Б. К. Смыслоў. Паколькі за воінскай часцю быў замацаваны толькі 3-ці паверх будынка вучылішча, а астатнія памяшканні працягвалі займаць навучэнцы, генерал-лейтэнантам Б. К. Смысловым дадзенае месца было прызнана нездавальняючым для пастаяннай дыслакацыі часці і аддадзена распараджэнне аб перадыслакацыі ўпраўлення часці назад у г. [[Гомель]], а ўсяго асабістага складу — у размяшчэнне 626 кп у г. [[Магілёў]]<ref name="в/ч 5525" />. У сувязі з цяжкасцямі размяшчэння воінскай часці ў г. [[Гомель|Гомелі]], камандзірам 43 кд [[генерал-маёр]]ам У. А. Барысенкам было прынята рашэнне аб арганізацыі ўцягвання асабістага складу ў баявую службу па ахове грамадскага парадку ў [[Кастрычніцкі раён (Магілёў)|Кастрычніцкім раёне]] г. [[Магілёў|Магілёва]]. З гэтай мэтай з 11 верасня 1990 года была арганізавана першасная стажыроўка асабістага складу ў Кастрычніцкім РАУС г. [[Магілёў|Магілёва]]. У верасні 1990 года асабісты склад часці таксама прымаў удзел у складзе зводнага атрада 626 кп і [[5-я асобная спецыяльная міліцэйская брыгада|143-га асобнага спецыяльнага матарызаванага батальёна міліцыі]] (в/ч 5523, г. [[Магілёў]]) у спыненні масавых беспарадкаў асуджаных у [[Выпраўленчая калонія|ВПК]] № 19 г. [[Магілёў|Магілёва]]<ref name="в/ч 5525" />. Новае месца пастаяннай дыслакацыі воінскай часці ў г. [[Гомель|Гомелі]] было вызначана Рашэннем Гомельскага абласнога савета народных дэпутатаў ад 16 жніўня 1990 года № 197 «Аб размяшчэнні в/ч 5525 у горадзе Гомелі». Яно прадпісвала перадачу да 1 верасня 1990 года на баланс гарвыканкама тэрыторыі і ўсіх будынкаў піянерскага лагера «Арлёнак» і выкананне да 1 лістапада 1990 года бягучага рамонта і рэканструкцыі будынкаў і пабудоў пад штаб, казармы, сталовую, пакой захоўвання зброі і г. д. з мэтай далейшага размяшчэння воінскай часці. Аднак на новае месца пастаяннай дыслакацыі на тэрыторыю былога піянерскага лагера «Арлёнак» асабісты склад часці быў перадыслакаваны толькі ў лютым 1992 года<ref name="в/ч 5525" />. З-за адсутнасці ўмоў для размяшчэння асабістага саставу прызыў у воінскую часць у кастрычніку—лістападзе 1990 года не праводзіўся. З 3 снежня 1990 года існуючы асабісты склад часці часова быў размешчаны ў спартыўнай зале асобнага батальёна ППСМ УУС Гомельскага аблвыканкама<ref name="в/ч 5525" />. У перыяд з 22 снежня 1990 года па 30 сакавіка 1991 года ў мэтах ўводу асабістага складу ў баявую службу і выпрацоўкі неабходных службовых і прафесійных якасцей і прававой практыкі была арганізавана стажыроўка асабістага складу ў [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральным]], [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначным]], [[Навабеліцкі раён|Навабеліцкім]] і [[Савецкі раён (Гомель)|Савецкім]] РАУС г. [[Гомель|Гомеля]], на якую было выдзелена 66 ваеннаслужачых<ref name="в/ч 5525" />. 27 лютага 1991 года воінская часць выконвала задачы па ахове грамадскага парадку ў сувязі з прыбыццём у г. [[Гомель]] прэзідэнта СССР [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Гарбачова]]<ref name="в/ч 5525" />. З 17 чэрвеня па 25 верасня 1991 года асабісты склад воінскай часці ў колькасці 75 чалавек выконваў задачы па [[Карабахскі канфлікт|ахове грамадскага парадку і забеспячэнні рэжыму надзвычайнага становішча]] ў г. [[Сцепанакерт|Сцепанакерце]] [[Нагорна-Карабахская аўтаномная вобласць|Нагорна-Карабахскай аўтаномнай вобласці]] (НКАВ) [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]] (з 30 жніўня 1991 года — [[Азербайджан|Азербайджанскай Рэспублікі]]). У верасні 1991 года асабісты склад часці прымаў удзел у забеспячэнні аховы грамадскага парадку пры правядзенні масавых мерапрыемстваў, звязаных з прыбыццём у НКАВ з міратворчай місіяй прэзідэнтаў [[РСФСР]] і [[Казахская ССР|Казахскай ССР]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Б. М. Ельцына]] і [[Нурсултан Абішавіч Назарбаеў|Н. А. Назарбаева]]. Служба выконвалася на цэнтральнай плошчы г. [[Сцепанакерт]]а ў першым ланцужку. За ўмелыя і рашучыя дзеянні амаль увесь асабісты склад быў узнагароджаны камендантам раёна надзвычайнага становішча і камандаваннем часці<ref name="в/ч 5525" />. У 1991 годзе воінская часць прыступіла да самастойнага нясення службы ў [[Савецкі раён (Гомель)|Савецкім]] і [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначным]] раёнах г. [[Гомель|Гомеля]]<ref name="в/ч 5525" />. Яшчэ да афіцыйнага [[Распад СССР|роспуску СССР]] і здабыцця [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] незалежнасці, згодна Загаду [[МУС СССР]] № 084 ад 28 лістапада 1991 года, [[Унутраныя войскі|43-я канвойная дывізія]] ўнутраных войскаў МУС СССР была перададзена ў падпарадкаванне [[МУС Беларусі|МУС Рэспублікі Беларусь]] і перайменавана ў 43-ю дывізію ўнутраных войскаў МУС Рэспублікі Беларусь, пры гэтым са складу дывізіі былі выведзеныя воінскія часці, якія дыслакаваліся на тэрыторыі [[РСФСР]]: 502-й канвойны полк (в/ч 7459, г. [[Смаленск]]), 649-й канвойны полк (в/ч 6703, г. [[Бранск]]) і 148-й асобны спецыяльны матарызаваны батальён міліцыі (в/ч 5528, г. [[Бранск]])<ref name="ФВВ" />. === 3-ці асобны спецыяльны матарызаваны батальён міліцыі (1992) === Пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|СМ Рэспублікі Беларусь]] ад 24 сакавіка 1992 года № 150 43-я дывізія ўнутраных войскаў МУС Рэспублікі Беларусь была перайменавана ва [[Унутраныя войскі|ўнутраныя войскі МУС Рэспублікі Беларусь]]. Загадам [[МУС Беларусі|МУС Рэспублікі Беларусь]] ад 13 мая 1992 года № 016 была зацверджана арганізацыйна-штатная структура ўнутраных войскаў, згодна з якой, у прыватнасці, 145-ы асобны спецыяльны матарызаваны батальён міліцыі (в/ч 5525, г. [[Гомель]]) быў перайменаваны ў '''3-ці асобны спецыяльны матарызаваны батальён міліцыі'''<ref name="ФВВ" />. У адпаведнасці з Загадам начальніка Упраўлення ўнутранымі войскамі [[МУС Беларусі|МУС Рэспублікі Беларусь]] ад 9 кастрычніка 1992 года, быў прызначаны і прыступіў да выканання абавязкаў камандзіра воінскай часці [[маёр]] В. П. Лапчанка<ref name="в/ч 5525" />. === 3-ці асобны спецыяльны міліцэйскі батальён (1992—2004) === 4 лістапада 1992 года, згодна Загаду [[МУС Беларусі|МУС Рэспублікі Беларусь]] ад 30 кастрычніка 1992 года № 047, воінская часць была зноў перайменавана — у '''3-ці асобны спецыяльны міліцэйскі батальён'''<ref name="в/ч 5525" /><ref name="ФВВ" />. З 1 снежня 1992 года ў [[батальён]]е былі сфармаваныя падраздзяленні: * патрульная [[рота]] (з чатырох патрульных [[узвод]]аў і патрульнага [[узвод|ўзвода]] на аўтамабілях); * стралковая [[рота]]; * [[узвод]] матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння<ref name="в/ч 5525" />. 28 лютага 1994 года, згодна Загаду камандуючага [[Унутраныя войскі|ўнутранымі войскамі МУС Рэспублікі Беларусь]], патрульная [[рота]] была перайменавана ў 1-ю патрульную [[рота|роту]], а таксама была сфарміравана 2-я патрульная [[рота]] з месцам дыслакацыі ў г. [[Мазыр]]ы ([[Гомельская вобласць]]), якая ўжо 6 верасня 1994 года была перадыслацыравана да ядра часці ў г. [[Гомель]]<ref name="в/ч 5525" />. У студзені 1995 года была сфарміравана 3-я патрульная [[рота]] для выканання службова-баявых задач у 52 км ад пункта пастаяннай дыслакацыі ў г. [[Рэчыца|Рэчыцы]] ([[Гомельская вобласць]]), але ўжо 28 красавіка 1995 года Загадам камандуючага [[Унутраныя войскі|ўнутранымі войскамі МУС Рэспублікі Беларусь]] гэтае падраздзяленне было скарочана ў поўным складзе<ref name="в/ч 5525" />. Згодна Указу [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 26 кастрычніка 1994 года № 162, з [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства абароны]] [[МУС Беларусі|Міністэрству ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] былі перападпарадкаваныя штабы і воінскія часці [[Грамадзянская абарона|грамадзянскай абароны]]<ref name="в/ч 5525" /><ref name="ФВВ" />. 10 ліпеня 1995 года ў склад вайсковай часці 5525 быў уведзены 14-ы асобны аварыйна-выратавальны батальён (в/ч 3314, в. [[Баршчоўка (Рэчыцкі раён)|Баршчоўка]] [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]]), і з 12 па 24 ліпеня 1995 года адбылася перадыслакацыя воінскага злучэння на новае агульнае месца дыслакацыі — у ваенны гарадок Лешчынец у г. [[Гомель|Гомелі]]<ref name="в/ч 5525" />. 12 ліпеня 1995 года новым камандзірам воінскай часці быў прызначаны [[падпалкоўнік]] А. В. Картыннік<ref name="в/ч 5525" />. У арганізацыйна-штатнай структуры воінскай часці адбыліся істотныя змены: была адноўлена 3-я патрульная [[рота]], стралковая [[рота]] перайменавана ў 4-ю стралковую [[рота|роту]], з [[узвод]]а матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння сфарміравана 7-я [[рота]] матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння, на базе падраздзяленняў былога 14 аавб сфармаваныя інжынерныя падраздзяленні: * 5-я інжынерна-тэхнічная [[рота]] (з аварыйна-выратавальных [[рота|рот]]); * 6-я пантонна-пераправачная [[рота]] (з пантонна-пераправачнага [[узвод|ўзвода]] спецыяльнай [[рота|роты]]); * [[узвод]] радыяцыйнай і хімічнай абароны (з [[узвод]]а супрацьхімічнай абароны)<ref name="в/ч 5525" />. 9 красавіка 1996 года [[палкоўнік]] А. В. Картыннік быў адкамандзіраваны на пасаду намесніка начальніка УУС Гомельскага аблвыканкама, новым камандзірам часці быў прызначаны [[падпалкоўнік]] А. І. Сцельмашок<ref name="в/ч 5525" />. У лютым 1997 года была сфарміравана сапёрна-піратэхнічная група для аператыўнага рэагавання па сігналу «Аб’ект замініраваны» (для выканання задач па выяўленні, абясшкоджванні і знішчэнні неразарваўшыхся [[боепрыпас]]аў і нестандартных выбуховых прылад)<ref name="в/ч 5525" />. 7 мая 1998 года на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|пл. Незалежнасці]] г. [[Мінск]]а намеснік міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь — камандуючы ўнутранымі войскамі [[генерал-маёр]] [[Юрый Леанідавіч Сівакоў|Ю. Л. Сівакоў]] ад імя [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] уручыў воінскай часці Баявы Сцяг і Грамату прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. 8 мая 1998 года ў ваенным гарадку Лешчынец (г. [[Гомель]]) адбыўся Урачысты рытуал сустрэчы Баявога Сцяга часці. 12 мая 1998 года ўпершыню з вынасам Баявога Сцяга адбылося ўрачыстае мерапрыемства, прысвечанае звальненню асабістага складу часці ў запас<ref name="в/ч 5525" />. 29 мая 1998 года, у рамках навукова-практычнай канферэнцыі [[Унутраныя войскі|ўнутраных войскаў МУС Рэспублікі Беларусь]] на тэму: «Вайсковая служба і Праваслаўная царква ў Рэспубліцы Беларусь», якая адбылася ў вайсковай часці 3310 (п. [[Аколіца (Мінскі раён)|Аколіца]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]), [[Беларуская Праваслаўная Царква|патрыяршы экзарх усяе Беларусі]], [[мітрапаліт]] [[Мінская епархія|Мінскі і Слуцкі]] [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэт]] выканаў дарэнне іконы святога заступніка вайсковай часці 5525 — Святога велікамучаніка Трыфана<ref name="в/ч 5525" />. У выкананне Распараджэння [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 2 снежня 1997 года № 365 «Аб некаторых мерах па патрыятычным выхаванні моладзі», дзе воінская часць была абвешчана пазаштатным абласным цэнтрам патрыятычнага выхавання, 30 лістапада 1998 года быў створаны цэнтр патрыятычнага выхавання «Дзяржынец», які ўзначаліў былы ваеннаслужачы часці [[старшы прапаршчык]] запасу Ю. Ю. Рахматаў<ref name="в/ч 5525" />. Загадам міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь ад 6 верасня 1999 года № 393 л/с у мэтах захавання і ўмацавання баявых традыцый злучэнняў і воінскіх часцей унутраных войскаў [[Герой Савецкага Саюза]], [[падпалкоўнік]] [[Дзмітрый Нікандравіч Пенязькоў|Д. Н. Пенязькоў]] быў залічаны ганаровым салдатам у 1-ы [[Узвод|ўзвод]] 1-й патрульнай [[рота|роты]]<ref name="в/ч 5525" />. Пасля сыходу з жыцця [[падпалкоўнік]] [[Дзмітрый Нікандравіч Пенязькоў|Д. Н. Пенязькоў]] быў навечна залічаны ў спісы вайсковай часці 5525<ref>''Заворотная Т.'' В войсковой части 5525 прошёл торжественный ритуал общевойсковой вечерней поверки [Электронный ресурс] // «Правда Гомель». — 15.05.2017. — Новостной портал. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://gp.by/category/news/society/news144176.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911115126/http://gp.by/category/news/society/news144176.html |date=11 верасня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У адпаведнасці з Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 24 лістапада 2000 года № 614 «Аб удасканаленні дзяржаўнага кіравання грамадзянскай абаронай Рэспублікі Беларусь» штабы [[грамадзянская абарона|грамадзянскай абароны]] былі перададзеныя з [[МУС Беларусі|Міністэрства ўнутраных спраў]] [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|Міністэрству па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]]. У 2001 годзе ў воінскай часці былі скарочаныя інжынерныя падраздзяленні, а іх маёмасць і тэхніка перададзеныя ў МНС<ref name="в/ч 5525" /><ref name="ФВВ" />. У лістападзе 2001 года быў створаны ваенны [[аркестр]] вайсковай часці 5525<ref name="Оркестр">''Евсеенко А.'' Оркестру войсковой части 5525 исполнилось 10 лет // «Советский район». — 16.11.2011 [Электронный ресурс] // 21.by. — Интернет-портал. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://news.21.by/society/2011/11/16/410977.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У перыяд 2002—2003 гадоў у складзе воінскай часці былі сфарміраваныя асобныя патрульныя [[рота|роты]], якія дыслакуюцца ў трох гарадах [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]<ref name="в/ч 5525" />: * у жніўні 2002 года — у г. [[Светлагорск]]у<ref name="5 пр">Пятая отдельная патрульная рота может быть расформирована [Электронный ресурс] // «Светлик». — Сайт о городе Светлогорске. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: https://svetlik.net/news/ranak-plus/2042-.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911115040/https://svetlik.net/news/ranak-plus/2042-.html |date=11 верасня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>; * у снежні 2002 года — у г. [[Рэчыца|Рэчыцы]]<ref name="6 пр">''Сергеев И.'' Эти дни в истории Речицы. Декабрь. Часть 5 [Электронный ресурс] // «Дняпровец». — 10.12.2016. — Веб-сайт газеты. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://dneprovec.by/history/2016/12/09/14453 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911114834/http://dneprovec.by/history/2016/12/09/14453 |date=11 верасня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>; * у чэрвені 2003 года — у г. [[Мазыр]]ы<ref name="2 пб">''Коноплич Н.'' 2-й отдельный патрульный батальон войсковой части 5255: имеем честь служить! [Электронный ресурс] // «Жыццё Палесся». — 18.03.2017. — Веб-сайт газеты. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://www.mazyr.by/2017/03/2-j-otdelnyj-patrulnyj-batalon-vojskovoj-chasti-5255-imeem-chest-sluzhit/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170524152913/http://www.mazyr.by/2017/03/2-j-otdelnyj-patrulnyj-batalon-vojskovoj-chasti-5255-imeem-chest-sluzhit/ |date=24 мая 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. === 6-я асобная спецыяльная міліцэйская брыгада (з 2004 года) === Згодна Указу [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 21 студзеня 2004 года № 21, на базе 3-га асобнага спецыяльнага міліцэйскага батальёна была сфарміравана '''6-я асобная спецыяльная міліцэйская брыгада'''. Камандзірам [[Брыгада (войска)|брыгады]] быў прызначаны [[палкоўнік]] А. І. Сцельмашок<ref name="в/ч 5525" />. 18 сакавіка 2004 года ў [[Брыгада (войска)|брыгадзе]] быў сфарміраваны 2-гі асобны патрульны [[батальён]] (з месцам дыслакацыі ўпраўлення батальёна ў г. [[Мазыр]]ы) у складзе: * 4-я асобная патрульная [[рота]] (г. [[Мазыр]])<ref name="2 пб" />; * 5-я асобная патрульная [[рота]] (г. [[Светлагорск]])<ref name="5 пр"/><ref name="2 пб" />; * 6-я асобная патрульная [[рота]] (г. [[Рэчыца]])<ref name="6 пр" /><ref name="2 пб" />. У рамках рэарганізацыі [[Унутраныя войскі|ўнутраных войскаў МУС Рэспублікі Беларусь]] з лістапада 2013 года ў штат гомельскага злучэння (са складу вайсковай часці 6713<ref name="в/ч 6713">Войсковая часть № 6713 [Электронный ресурс] // Могилевский городской исполнительный комитет. — Официальный веб-сайт. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://mogilev.gov.by/o-gorode/milit-path/3211-5577-vojskovaya-chast-6713.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911114748/http://mogilev.gov.by/o-gorode/milit-path/3211-5577-vojskovaya-chast-6713.html |date=11 верасня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="БелТА-в/ч 6713">''Кулягин С.'' Могилевская войсковая часть 6713 обзавелась современным автопарком [Электронный ресурс] // Белорусское телеграфное агентство. — 16.03.2012. — Веб-сайт БелТА. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://www.belta.by/regions/view/mogilevskaja-vojskovaja-chast-6713-obzavelas-sovremennym-avtoparkom-94893-2012/, свободный. — Загл. с экрана.</ref>) быў уведзены 3-ці асобны стралковы [[батальён]] (з месцам дыслакацыі ўпраўлення батальёна ў г. [[Мазыр]]ы), які ажыццяўляе ахову [[Выпраўленчая калонія|выпраўленчых устаноў]], а таксама канваіраванне і ахову асуджаных і асоб, якія ўтрымліваюцца пад вартай<ref name="в/ч 5525" />. У склад асобнага [[батальён]]а ўвайшлі: * 7-я стралковая [[рота]] (здзяйсняе нагляд за асуджанымі ў [[Выпраўленчая калонія|ВК]] № 20 г. [[Мазыр]]а)<ref name="На страже" /><ref>''Холомеева Ю.'' В Могилеве определены лучшие специалисты-кинологи. Поздравляем победителей! [Электронный ресурс] // Министерство внутренних дел Республики Беларусь. — 27.10.2015. — Официальный веб-сайт. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://mvd.gov.by/main.aspx?guid=335643 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911161508/http://mvd.gov.by/main.aspx?guid=335643 |date=11 верасня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Спорт-праздник">''Королёва Н.'' Вперед за здоровьем!!! [Электронный ресурс] // Министерство внутренних дел Республики Беларусь. — 19.09.2014. — Официальный веб-сайт. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://mvd.gov.by/main.aspx?guid=215783 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911114802/http://mvd.gov.by/main.aspx?guid=215783 |date=11 верасня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>; * 8-я асобная стралковая [[рота]] (здзяйсняе нагляд за асуджанымі жанчынамі ў [[Выпраўленчая калонія|ВК]] № 4 г. [[Гомель|Гомеля]])<ref name="На страже" /><ref name="Спорт-праздник" /><ref>''Герасименок А.'' Состязания в меткости [Электронный ресурс] // Министерство внутренних дел Республики Беларусь. — 21.06.2016. — Официальный веб-сайт. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://mvd.gov.by/main.aspx?guid=335643 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911161508/http://mvd.gov.by/main.aspx?guid=335643 |date=11 верасня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>; * 9-я асобная стралковая [[рота]] (здзяйсняе нагляд за асуджанымі жанчынамі ў [[Выпраўленчая калонія|ВК]] № 24 г. п. [[Зарэчча (Рэчыцкі раён)|Зарэчча]] [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]])<ref name="На страже" /><ref name="Спорт-праздник" />; * 10-я стралковая [[рота]] (здзяйсняе судовае і сустрэчнае канваіраванне ў г. [[Гомель|Гомелі]] і [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]])<ref name="Спорт-праздник" />. У гэты перыяд [[Брыгада (войска)|брыгадай]] камандавалі: з 13 красавіка 2005 года — [[палкоўнік]] [[Юрый Хаджымуратавіч Караеў|Ю. Х. Караеў]], з 22 ліпеня 2008 года — [[палкоўнік]] [[Ігар Паўлавіч Бурмістраў|Ігар Бурмістраў]], з 24 кастрычніка 2008 года — [[падпалкоўнік]] У. А. Мандрык, з 13 верасня 2010 года — [[падпалкоўнік]] С. А. Грабеннікаў, з 15 красавіка 2013 года — [[палкоўнік]] Р. У. Шастапалаў<ref name="в/ч 5525" />, з вясны 2017 года — [[палкоўнік]] А. В. Смірноў<ref name="ТВ-Гомель">Защитники Отечества. В/ч 5525 [Электронный ресурс] // Телерадиокомпания «Гомель». — 22.02.2017. — YouTube-канал Телерадиокомпании «Гомель». — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: https://www.youtube.com/watch?v=QarwjIjYr8c, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Командование">Войсковая часть 5525. Командование войсковой части 5525 [Электронный ресурс] // УВД Гомельского облисполкома. — Официальный веб-сайт. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://www.uvd.gomel.by/Voiskovaia_chast_5525/Komandovanie_voiskovoi_chasti_5525.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170615052755/http://www.uvd.gomel.by/Voiskovaia_chast_5525/Komandovanie_voiskovoi_chasti_5525.html |date=15 чэрвеня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. == Арганізацыйна-штатная структура == === Да снежня 1992 года === * упраўленне часці; * чатыры патрульных [[узвод|ўзвод]]а; * патрульны [[узвод|ўзвод]] на аўтамабілях; * [[узвод]] матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння<ref name="в/ч 5525" />. === Да ліпеня 1995 года === * упраўленне часці; * 1-я патрульная [[рота]] (сфарміравана ў снежні 1992 года з чатырох патрульных [[узвод]]аў і патрульнага [[узвод|ўзвода]] на аўтамабілях): ** 1-ы [[узвод|ўзвод]] спецыяльнага прызначэння; * 2-я патрульная [[рота]] (з лютага 1994 года па верасень 1994 года дыслакавалася ў г. [[Мазыр]]ы, пасля была перадыслацыравана да ядра часці ў г. [[Гомель]]); * 3-я патрульная [[рота]] (сфарміравана ў студзені 1995 года для выканання службова-баявых задач у 52 км ад пункта пастаяннай дыслакацыі ў г. [[Рэчыца|Рэчыцы]] ([[Гомельская вобласць]]), у красавіку 1995 года была скарочана ў поўным складзе); * стралковая [[рота]] (выконвала судовае і сустрэчнае канваіраванне ў г. [[Гомель|Гомелі]] і [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]): ** група службова-вышуковага сабакаводства (СВС); * [[узвод]] матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння<ref name="в/ч 5525" />. === Да 2001 года === * упраўленне часці; * 1-я патрульная [[рота]]: ** 1-ы [[узвод|ўзвод]] спецыяльнага прызначэння; * 2-я патрульная [[рота]]; * 3-я патрульная [[рота]]; * 4-я стралковая [[рота]]: ** група службова-вышуковага сабакаводства (СВС); * 5-я інжынерна-тэхнічная [[рота]] (сфарміравана ў ліпені 1995 года з аварыйна-выратавальных [[рота|рот]] в/ч 3314; была расфарміравана ў 2001 годзе, маёмасць і тэхніка перададзеныя [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС]]): ** [[узвод]] радыяцыйнай і хімічнай абароны (сфарміраваны ў ліпені 1995 года з [[узвод]]а супрацьхімічнай абароны в/ч 3314; быў расфарміраваны ў 2001 годзе, маёмасць і тэхніка перададзеныя [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС]]); * 6-я пантонна-пераправачная [[рота]] (сфарміравана ў ліпені 1995 года з пантонна-пераправачнага [[узвод|ўзвода]] спецыяльнай [[рота|роты]] в/ч 3314; была расфарміравана ў 2001 годзе, маёмасць і тэхніка перададзеныя [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС]]); * 7-я [[рота]] матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння; * вучэбныя [[рота|роты]] (фарміраваліся на час правядзення курса маладога байца для маладога папаўнення з ліку ваеннаслужачых тэрміновай службы); * санітарная часць; * два стрэльбішчы<ref name="в/ч 5525" />. === Пасля 2001 года === * упраўленне часці<ref name="На страже" /><ref name="Спорт-праздник" />; * 1-ы патрульны [[батальён]] (сфарміраваны ў сакавіку 2004 года з месцам дыслакацыі ўпраўлення батальёна ў г. [[Гомель|Гомелі]])<ref name="На страже" /><ref name="Спорт-праздник" /><ref name="ИВ">''Хузеева Е.'' Достойная смена // «Информационный вестник» ГУКВВ МВД Республики Беларусь. — 2017. — № 3 (март). — С. 11.</ref>: ** 1-я патрульная [[рота]]<ref name="На страже" />: *** 1-ы [[узвод|ўзвод]] (разведкі) спецыяльнага прызначэння<ref name="ИВ" /><ref>''Кандраль И.'' Осень-2012: проверка на мужество [Электронный ресурс] // «Во славу Родины. Белорусская военная газета». — 13.11.2012. — Веб-сайт газеты. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://www.uvd.gomel.by/Voiskovaia_chast_5525/Komandovanie_voiskovoi_chasti_5525.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170615052755/http://www.uvd.gomel.by/Voiskovaia_chast_5525/Komandovanie_voiskovoi_chasti_5525.html |date=15 чэрвеня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>; ** 2-я патрульная [[рота]]; ** 3-я патрульная [[рота]]<ref name="ИВ" />; * 2-гі асобны патрульны [[батальён]] (сфарміраваны ў сакавіку 2004 года з месцам дыслакацыі ўпраўлення батальёна ў г. [[Мазыр]]ы)<ref name="2 пб" /><ref name="Спорт-праздник" />: ** 4-я асобная патрульная [[рота]] (сфарміравана ў чэрвені 2003 года ў г. [[Мазыр]]ы)<ref name="2 пб" />; ** 5-я асобная патрульная [[рота]] (сфарміравана ў жніўні 2002 года ў г. [[Светлагорск]]у)<ref name="5 пр"/><ref name="2 пб" />; ** 6-я асобная патрульная [[рота]] (сфарміравана ў снежні 2002 года ў г. [[Рэчыца|Рэчыцы]])<ref name="6 пр" /><ref name="2 пб" />; * 3-ці асобны стралковы [[батальён]] (сфарміраваны ў лістападзе 2013 года з падраздзяленняў, перададзеных са складу в/ч 6713<ref name="в/ч 6713" /><ref name="БелТА-в/ч 6713" />, з месцам дыслакацыі ўпраўлення батальёна ў г. [[Мазыр]]ы)<ref name="в/ч 5525" /><ref name="На страже" />: ** 7-я стралковая [[рота]] (здзяйсняе нагляд за асуджанымі ў [[Выпраўленчая калонія|ВК]] № 20 г. [[Мазыр]]а)<ref name="На страже" /><ref name="Спорт-праздник" />: *** група спецыялістаў-кінолагаў<ref>Мозырский кинолог в/ч 5525 Александр Шутов занял второе место в личном зачёте на 16-м открытом чемпионате внутренних войск МВД [Электронный ресурс] // Телеканал «Мозырь». — 12.11.2015. — Веб-сайт телеканала. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://tkm.by/2015/11/mozyrskij-kinolog-vch-5525-aleksandr-shutov-zanyal-vtoroe-mesto-v-lichnom-zachete-na-16-om-otkrytom-chempionate-vnutrennix-vojsk-mvd/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911161633/http://tkm.by/2015/11/mozyrskij-kinolog-vch-5525-aleksandr-shutov-zanyal-vtoroe-mesto-v-lichnom-zachete-na-16-om-otkrytom-chempionate-vnutrennix-vojsk-mvd/ |date=11 верасня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>; ** 8-я асобная стралковая [[рота]] (здзяйсняе нагляд за асуджанымі жанчынамі ў [[Выпраўленчая калонія|ВК]] № 4 г. [[Гомель|Гомеля]])<ref name="На страже" /><ref name="Спорт-праздник" />; ** 9-я асобная стралковая [[рота]] (здзяйсняе нагляд за асуджанымі жанчынамі ў [[Выпраўленчая калонія|ВК]] № 24 г. п. [[Зарэчча (Рэчыцкі раён)|Зарэчча]] [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]])<ref name="На страже" /><ref name="Спорт-праздник" />; ** 10-я стралковая [[рота]] (здзяйсняе судовае і сустрэчнае канваіраванне ў г. [[Гомель|Гомелі]] і [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]])<ref name="Спорт-праздник" />: * рота баявога і матэрыяльнага забеспячэння<ref name="Спорт-праздник" />; * рота тэхнічнага забеспячэння<ref name="Спорт-праздник" />; * вучэбныя [[рота|роты]] (фарміруюцца на час правядзення курса маладога байца для маладога папаўнення з ліку ваеннаслужачых тэрміновай службы)<ref name="в/ч 5525" /><ref name="На страже" />; * кіналагічная служба<ref>''Пахомович Н.'' Итоги чемпионата ВВ МВД Беларуси среди кинологов [Электронный ресурс] // «СБ. Беларусь сегодня». — 18.09.2014. — Веб-сайт газеты. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: https://www.sb.by/articles/itogi-chempionata-vv-mvd-belarusi-sredi-kinologov.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Чемпионат внутренних войск РБ среди кинологов (продолжение часть 2) [Электронный ресурс] // «Человек и собака». Философия взаимоотношений от инструктора-кинолога Андрея Шкляева. — Веб-сайт. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://dressirovka.by/news/chempionat-vnutrennix-vojsk-rb-sredi-kinologov-chast-2.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911161520/http://dressirovka.by/news/chempionat-vnutrennix-vojsk-rb-sredi-kinologov-chast-2.html |date=11 верасня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>; * сапёрна-піратэхнічная група (сфарміравана ў лютым 1997 года)<ref name="в/ч 5525" /><ref name="На страже" />; * ваенны [[аркестр]] (утвораны ў лістападзе 2001 года)<ref name="Оркестр" />; * медыцынскі пункт<ref name="в/ч 5525" />; * тры стрэльбішчы<ref name="На страже" />. == Камандзіры == === 145 асмбм === * [[маёр]] Мікалай Матвеевіч Веліканаў (28.03.1990—13.05.1992)<ref name="в/ч 5525" />. === 3 асмбм === * [[маёр]] Мікалай Матвеевіч Веліканаў (13.05.1992—08.10.1992)<ref name="в/ч 5525" />; * [[маёр]] Валерый Пятровіч Лапчанка (09.10.1992—04.11.1992)<ref name="в/ч 5525" />. === 3 асмб === * [[падпалкоўнік]] Валерый Пятровіч Лапчанка (04.11.1992—11.06.1995)<ref name="в/ч 5525" />; * [[палкоўнік]] Аляксандр Васільевіч Картыннік (12.06.1995—08.04.1996)<ref name="в/ч 5525" />; * [[падпалкоўнік]] Аляксандр Іванавіч Сцельмашок (09.04.1996—21.01.2004)<ref name="в/ч 5525" />. === 6 асмбр === * [[палкоўнік]] Аляксандр Іванавіч Сцельмашок (21.01.2004—12.04.2005)<ref name="в/ч 5525" />; * [[палкоўнік]] [[Юрый Хаджымуратавіч Караеў]] (13.04.2005—21.06.2008)<ref name="в/ч 5525" />; * [[палкоўнік]] Ігар Паўлавіч Бурмістраў (22.06.2008—23.10.2008)<ref name="в/ч 5525" />; * [[падпалкоўнік]] Уладзіслаў Аляксеевіч Мандрык (24.10.2008—12.09.2010)<ref name="в/ч 5525" />; * [[падпалкоўнік]] Сяргей Аляксандравіч Грабеннікаў (13.09.2010—14.04.2013)<ref name="в/ч 5525" />; * [[палкоўнік]] Руслан Уладзіміравіч Шастапалаў (15.04.2013 — вясна 2017 года)<ref name="в/ч 5525" />; * [[палкоўнік]] Андрэй Вячаслававіч Смірноў (з вясны 2017 года)<ref name="ТВ-Гомель" /><ref name="Командование" />. == Гл. таксама == {{Commonscat|Internal Troops of Belarus|Унутраныя войскі МУС Рэспублікі Беларусь}} * [[Унутраныя войскі]] * [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] * [[Міністэрства ўнутраных спраў БССР]] * [[Міністэрства ўнутраных спраў СССР]] == Крыніцы == {{reflist}} [[Катэгорыя:Унутраныя войскі МУС Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Брыгады Беларусі]] silmsfx7zq395ymxh4mpe0fglvczv0n 0 471453 5175379 4814171 2026-08-04T12:11:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175379 wikitext text/x-wiki [[Файл:TaurusLX.jpg|міні|250x250пкс|Ford Taurus 1986 года з адкрытымі дзвярыма.]] '''Аўтамабільная дзверы''' — дэталь [[Аўтамабіль|аўтамабіля]], прызначаная для ўваходу і выхаду з [[Аўтамабіль|машыны]]. Мацуецца звычайна на [[шарнір]]ы, часам, у спецыяльнай каляіне ўздоўж адчынення дзвярэй. Аўтамабільныя дзверы могуць адкрывацца ўручную або з дапамогай электрычнага прывада. Дзверы з прывадам звычайна ставяцца на мікрааўтобусы, мадыфікаваныя аўтамабілі або аўтамабілі высокага класа. == Тыпы дзвярэй == Існуе мноства розных тыпаў аўтамабільных дзвярэй: === Звычайныя дзверы === {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" align="center" | align="center" | [[Файл:F1_safety_car.JPG|злева|міні|150x150пкс]] | colspan="2" | Звычайныя стандартныя дзверы — тып дзвярэй, замацаваных [[Шарнір|шарнірна]] сваім пярэднім краем, што дазваляе ім расхінацца вонкі [[Кузаў|кузава]]. Гэтыя дзверы адносна бяспечныя ў тым, што калі іх адкрыць падчас [[Механічны рух|руху]], [[Лабавое супраціўленне|супраціў ветру]] будзе аказваць зачыняльны эфект. | align="center" | [[Файл:2010_Porsche_997_GT3_RS_3.8_drivers_door_and_engine_bonnet.jpg|справа|міні|150x150пкс]] |} === Задняпяцельныя дзверы === {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" align="center" | align="center" | [[Файл:1948_Delahaye_135MS_Cabriolet_Chapron.jpg|злева|міні|150x150пкс]] | colspan="2" | Заднепяцельныя дзверы — тып дзвярэй, замацаваныя [[Шарнір|шарнірна]] сваім заднім краем. Называюцца таксама «самагубнымі дзвярыма» ({{Lang-en|suicide door}}) з-за патэнцыйнай магчымасці рэзка адкрыцца і нават адарвацца пад дзеяннем сустрэчнага ветру падчас руху аўтамабіля. Вядома толькі ў выпадку вызвалення завала дзвярэй. | align="center" | [[Файл:Daihatsu_Deca_Deca_001.JPG|справа|міні|150x150пкс]] |} === Ламба-дзверы === {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" align="center" | align="center" | [[Файл:White_Spyker_C8.jpg|злева|міні|150x150пкс]] | colspan="2" | Ламба-дзверы — дзверы, паварочвыемыя вертыкальна ўверх вакол шарнірнага мацавання ў краю лабавога шкла. | align="center" | [[Файл:Lamborghini_Murciélago_Concours.jpg|справа|міні|150x150пкс]] |} === Дзверы «Крыло матылька» === {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" align="center" | align="center" | [[Файл:Orange enzo ferrari (3373802436).jpg|злева|міні|150x150пкс]] | colspan="2" | «Крыло матылька» — тып дзвярэй, падобны на ламба-дзверы з адчыненнем вертыкальна ўверх, але, апроч іншага, са зрухам вонкі кузава, што дазваляе спрасціць уваход/выхад з салона і забяспечыць дадатковае месца. | align="center" | [[Файл:RenaultAltica4.JPG|справа|міні|150x150пкс]] |} === Дзверы «Крыло чайкі» === {| class="standard" style="margin-bottom: 34px;" align="center" | align="center" | [[Файл:Melkus_RS2000_Spreewaldring.jpg|злева|міні|150x150пкс]] | colspan="2" | «Крыло чайкі» — тып дзверэй, замацаваных шарнірна сваім верхнім краем да [[Дах|даху]] аўтамабіля. Атрымалі назву з прычыны таго, што ў адкрытым становішчы падобныя на расчыненыя крылы [[Чайкавыя|чайкі]]. | align="center" | [[Файл:Gumpert_Apollo_Leipzig-Altenburg_Airport.JPG|справа|міні|150x150пкс]] |} === Ссоўныя дзверы === {| class="standard" style="margin-bottom: 58px;" align="center" | align="center" | [[Файл:GE-RZH125B-Kanachu-a13-Yumebus.jpg|злева|міні|150x150пкс]] | colspan="2" | Ссоўныя дзверы — тып дзвярэй, якія адкрываюцца [[Гарызонт|гарызантальным]] зрухам у межах спецыяльнай каляіны так, што дзверы альбо абапіраюцца аб каляіну, альбо на ёй вісяць. Дзверы часта выкарыстоўваюцца на бакавым баку фургонаў, так як дазваляюць вырабіць пагрузку/выгрузку буйнагабарытнага грузу не заграждая доступ у салон. | align="center" | [[Файл:2006-08_Bundespolizei_VW_Transporter.JPG|справа|міні|150x150пкс]] |} === Верхняпадвясныя дзверы === {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" align="center" | align="center" | [[Файл:EXHIBIT_AT_THE_FIRST_SYMPOSIUM_ON_LOW_POLLUTION_POWER_SYSTEMS_DEVELOPMENT_HELD_AT_THE_MARRIOTT_MOTOR_INN,_ANN_ARBOR..._-_NARA_-_552790.jpg|злева|міні|150x150пкс]] | colspan="2" | Верхняпадвясныя дзверы — тып дзвярэй, якія знаходзяцца на версе [[Аўтамабіль|аўтамабіля]] і прыўздымаюцца, каб забяспечыць доступ [[Пасажыр|пасажырам]]. Дзверы падобная да адкідной кабіны [[Знішчальнік|самалёта-знішчальніка]]. Устояных [[Стандарт|стандартаў]] на дзверы-навес не існуе, таму яны могуць мацавацца шарнірамі спераду, збоку ці ззаду - хоць мацаванне спераду больш распаўсюджана. Дзверы-навес рэдка прымяняюцца на серыйных [[Аўтамабіль|аўтамабілях]], аднак яны часта выкарыстоўваюцца на "закрытых" мадыфікацыях [[гоначны аўтамабіль|гоначных аўтамабіляў]] для Ле-Манаўскіх заездаў на цягавітасць. | align="center" | [[Файл:Maserati_Birdcage_75th.JPG|справа|міні|150x150пкс|Maserati Birdcage 75th]] |} == Дзвярныя замкі і засаўкі == Пераважная большасць аўтамабільных дзвярэй надзейна прыціскаюцца да [[Кузаў|кузава]] машыны з дапамогай замкоў, якія прадухіляюць несанкцыянаваны доступ звонку. Існуюць розныя сістэмы замыкання [[Аўтамабіль|аўтамабіля]]. Дзвярныя замкі могуць быць ручныя або аўтаматычныя, з асобным або цэнтральным кіраваннем. Таксама магчыма дыстанцыйнае кіраванне праз перадатчык у ключы запальвання. Заднія [[Пасажыр|пасажырскія]] дзверы часта дадаткова абсталёўваюцца замкамі з абаронай ад дзяцей, каб не дапусціць іх выхад з [[Аўтамабіль|машыны]], перш чым дзверы не будуць адкрыта з боку [[Вуліца|вуліцы]]. Той жа прынцып часта выкарыстоўваецца ў аўтамабілях [[Паліцыя|паліцыі]] для прадухілення ўцёкаў затрыманых асоб. Дзвярныя замкі практычна на ўсіх сучасных [[Аўтамабіль|аўтамабілях]] кіруюцца выкарыстаннем ручкі, якую неабходна цягнуць, прыўздымаць або тузаць на сябе, але ніяк не штурхаць наперад. Гэтаму існуе тлумачэнне. Яшчэ ў [[1970-я|1970-х]] некаторыя [[Аўтамабіль|аўтамабілі]], як некалькі мадэляў [[Opel|Опеля]], выкарыстоўвалі для адмыкання замка ўразлівыя націскныя кнопкі. Няўдалы пабочны эфект такога механізму заключаўся ў тым, што розныя староннія аб’екты, якія тычыліся [[Аўтамабіль|машыны]] пры заносе на павароце маглі адкрыць замок, што прывядзе да выкіду [[Пасажыр|пасажыраў]]. [[Смерць]], якая здарылася дакладна апісаным спосабам прывяла ў [[1978|1978 годзе]] да судовага разбору супраць [[General Motors]] «[http://online.ceb.com/calcases/C3/20C3d725.htm 20 Cal. 3d 725]{{Недаступная спасылка}}», у якім {{нп5|Вярхоўны Суд Каліфорніі||en|Supreme Court of California}} звязаў адказнасць за якасць выпускаемай прадукцыі са параўнаваемым канструктыўным недахопам, і такім чынам пацвердзіў права [[General Motors]] прывесці доказы таго, што нябожчык Кірк Дэлі вылецеў са свайго [[Opel]] не толькі таму што расчыніліся дзверы, але і ў сувязі з алкагольным ап’яненнем і не прышпіленымі рамянямі бяспекі. == Вокны == [[Файл:Window_tint_car.jpg|міні]] [[Файл:1965_AMC_Ambassador_detail_of_vent_window.jpg|міні|Трохкутнае бакавое акно]] У большасці аўтамабільных дзвярэй ёсць акно. Як правіла яно можа быць адкрыта, прычым аконны праём можа рэгулявацца. Большасць вокнаў апускаюцца ў дзвярны каркас і адкрываюцца ўручную круцільнай ручкай, альбо электрапрывадам (у адрозненне ад пасведчання вокны, дзвярныя вокны астатніх пасажырскіх месцаў звычайна кіруюцца як на самых дзвярах, так і цэнтралізавана органам кіравання ў кіроўчага месца). У мінулым некаторыя вокны даводзілася апускаць/падымаць непасрэдным націсканнем. Яны ўтрымліваліся ў верхнім становішчы сілай трэння, а не унутраным пад’ёмным механізмам. Некаторыя аўтамабілі, асабліва старыя фургоны вытворчасці ЗША, маюць вокны з шарнірным мацаваннем. Акно адкідваецца на завесах вонкі адносна зачыненага становішча. Адна з ужо не распаўсюджаных схем — трохвугольнае бакавое акно, завяршальнае ашклянення верхняй паловы пярэдняй дзверы пасля асноўнага акна прамавугольнай формы. Трохвугольныя вокны мацуюцца на вертыкальнай восі і тая іх частка, якая паварочваецца вонкі складае вугал з кірункам руху аўтамабіля, тым самым забіраючы паветра ўнутр аўтамабіля. Такое акно можна назіраць у аўтамабілях тыпу Nissan Sunny. Маніпулюецца і зачыняецца з дапамогай паварачваючыйся дзвярной зашчапкі, часта ёсць фіксавальная кнопка (раз)блакавання знутры. == Дзвярныя даводчыкі == Аўтамабільныя дзверы часта маюць даводчыкі, якія запавольваюць дзверы непасрэдна перад зачыненнем і прадухіляюць яе адчыненне за межы устаноўленых спецыфікацыяй абмежаванняў. Сучасная тэндэнцыя — трохступеньчаты дзвярны даводчык. Дзвярныя даводчыкі існуюць з-за таго, што на першых [[Аўтамабіль|аўтамабілях]] дзверы былі цяжкімі і каб закрыць, даводзілася іх моцна штурхаць. Зусім хутка аўтавытворцы паклапаціліся аб стварэнні лёгкай дзверы, аднак карыстальнікі працягвалі з сілай зачыняць дзверы, што хутка прыводзіла да яе пашкоджання. Каб дзверы не ламалі, з’явіліся даводчыкі для запаволення дзверы прама перад зачыненнем. Неўзабаве даводчыкі сталі [[Стандарт|стандартам]]. == Прымяненне == [[Файл:Chevrolet_Aveo_LT_hatch_front.jpg|міні|Злева-направа: Дзверы ў задняй сценцы, заднія дзверы, пярэднія дзверы. [[Chevrolet Aveo]]]] * Пярэднія дзверы * Заднія дзверы * Дзверы ў задняй сценцы (у [[Хэтчбэк|хэтчбэку]] і ўніверсале) == Класіфікацыя дзвярэй == [[Кузаў|Кузавы]] [[хэтчбэк]] і ўніверсал ідуць у продаж як мадэлі з трыма або пяццю дзвярыма. У гэтых выпадках задні люк класіфікуецца як дзверы, бо ён вядзе ў салон. З іншымі [[Аўтамабіль|аўтамабілямі]], такімі як [[седан]] і [[Купэ (кузаў)|купэ]], вечка багажніка не лічыцца дзвярыма, бо багажнік аддзелены ад салона — гэтыя [[Аўтамабіль|аўтамабілі]] ідуць у продаж як двухдзверныя або чатырохдзверныя. Такая [[класіфікацыя аўтамабіляў|класіфікацыя]] выкарыстоўваецца пераважна ў [[Еўропа|Еўропе]], амерыканскія ж абазначэнні выкарыстоўваюцца рэдка. У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] [[Аўтамабіль|аўтамабілі]] ідуць у продаж толькі як двухдзверныя або чатырохдзверныя мадэлі. Гэта амерыканскае абазначэнне ўключае толькі дзверы [[Пасажыр|пасажыраў]] і кіроўцы, і не ўключае задні люк на хэтчбэках і універсалах. Усё гэта прывяло да таго, што многія не разумеюць, што ў [[Еўропа|Еўропе]] задні люк лічыцца дзвярыма, у той час як ізаляваны адсек багажніка — не. == Дэталі == [[Файл:Porsche_red_0818.jpg|міні|Ручка дзвярэй]] * '''Акно''' шкляное * '''Замок''' дзвярэй, які можа працаваць дыстанцыйна * '''Фіксавальная кнопка''' (раз)блакавання замка знутры * '''Ручка адчынення''' дзвярэй (звонку і ў салоне) * '''Панэль аздаблення''' дзверы (унутраная ашалёўка) * '''Выключальнік''' (уключае асвятленне ў салоне пры адчыненні дзвярэй) * '''Стойка''' дзвярэй * '''Кішэня''' для прыладаў (смецця) == Дзвярны выключальнік == Дзвярныя [[выключальнік]]і — просты механізм уключэння/адключэння, падлучаны да асвятлення салона (потолочный плафон) і, быць можа, да сігнальнай папераджальнай лямпе, [[Гучнагаварыцель|гучнагаварыцеля]] або іншага прылады для інфармавання вадзіцеля аб не закрытай дзверы. Сігнальны ліхтар адкрытай дзверы — стандартнае абсталяванне на ўсіх [[Аўтамабіль|машынах]]. У амерыканскіх аўтамабілях [[1950-я|1950-х]] — [[1990-я|1990-х]] меліся зумеры або «дзвярныя званкі», якія гучаць кожны раз, калі дзверы адкрываецца разам з уключэннем асвятлення. Неасцярожнае выкарыстанне аўтамабільных дзвярэй багата траўматызмам і нанясеннем матэрыяльнага ўрону. Так, пры раптоўным адкрыцці дзверы могуць пацярпець іншыя ўдзельнікі дарожнага руху: [[Пешаход|пешаходы]], веласіпедысты. Самі дзверы могуць быць пашкоджаныя і нават адарваныя абганяючым/аб’язджаючым [[Аўтамабіль|аўтамабілем]]. Неаднакратны выпадкі ацарапвання суседніх машын на паркоўках пры іх занадта шчыльным размяшчэнні і празмерным высілку пры адкрыцці дзвярэй. Таксама пацярпець могуць і самі неасцярожныя карыстальнікі: досыць распаўсюджаныя траўмы (аж да пераломаў) рук і ног пры закрыцці аўтамабільных дзвярэй. == Гл. таксама == * [[Ламба-дзверы]] * [[Дзверы тыпу «Крыло матылька»]] * [[Дзверы тыпу «Крыло чайкі»]] * [[Верхняпадвясныя дзверы]] * [[Ссоўныя дзверы]] * [[Аўтамабіль]] [[Катэгорыя:Кузаў]] [[Катэгорыя:Будова аўтамабіля]] [[Катэгорыя:Дзверы]] {{Канструкцыя аўтамабіля}} 8ntwyvczgn0pjygdzou159fxkkdszzm 0 480662 5175540 4413059 2026-08-04T18:19:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175540 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Барыс Фёдаравіч Звінагродскі | арыгінальнае імя = Борис Фёдорович Звиногродский | імя пры нараджэнні = | партрэт =Барыс Звінагродскі.jpg | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = 14.03.1896 | месца нараджэння = | дата смерці = 29.09.1982 | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр = жывапіс | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] ([[1956 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1956]]) | сайт = | вікісховішча = }} '''Бары́с Фё́даравіч Звінагро́дскі''' ({{lang-ru|Борис Фёдорович Звиногродский}}; {{ДН|14|3|1896}}, [[Горад Артвін|Артвін]], Кутаіская губерня Расійскай імперыі, цяпер [[Турцыя]]<ref>https://socrealizm.com.ua/gallery/artist/zvinogrodskii-zvenigorodskii-bf-1896{{Недаступная спасылка}}</ref> — {{ДС|29|9|1982}}) — беларускі мастак-[[жывапісец]]. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] ([[1956 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1956]]). == Біяграфія == Вучыўся жывапісу з 1905 года ў майстэрні {{нп5|Сяргей Іванавіч Васількоўскі|С. І. Васількоўскага|ru|Васильковский, Сергей Иванович}} ў [[Харкаў|Харка]]ве, затым у Маскве ў майстэрнях Е. А. Агафонава (1905—1909) і {{нп5|Пётр Іванавіч Келін|П. І. Келіна|ru|Келин, Пётр Иванович}} (1909—1913). У 1916/17−1918 гадах навучаўся ў [[Інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя І. Я. Рэпіна|Санкт-Пецярбургскім інстытуце жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя І. Я. Рэпіна]], у 1918—1920 — у [[Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства|Маскоўскай пралетарскай мастацкай студыі]]. З [[1925 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1925]] года жыў і працаваў у [[Гомель|Гомелі]]. Выкладаў у Гомелі; у сярэдняй школе (1919—1929), тэхнікуме (1930—1939), мастацкай студыі ў [[Палац культуры чыгуначнікаў (Гомель)|Палацы культуры чыгуначнікаў]] (1949—1958). Галоўны мастак [[Дзяржаўны тэатр лялек Беларусі|Беларускага тэатра лялек]] (1938—1941, 1945—1949). Сябра [[Беларуская асацыяцыя мастакоў|Беларускай асацыяцыі мастакоў]] (з 1929). Член [[Саюз мастакоў СССР|Саюза мастакоў СССР]]. == Творчасць == Спецыялізаваўся на пейзажах<ref>http://visart.info/POST/tr.htm</ref>. Удзельнічаў у выставах з 1925 года. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Звінагродскі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Турцыі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР]] o3h0bac4v4fyp0ie4wa7u5we0i85tut 1 514764 5175857 2816043 2026-08-05T11:44:01Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Размовы:Зялёнае (прыпыначны пункт)]] 5175857 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Зялёнае (прыпыначны пункт)]] lh53yszm5pyfksmbyumuejtqozxh5fh 0 531452 5175497 4537670 2026-08-04T16:26:38Z Цімох 101134 дадаў інфармацыю 5175497 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Юцэвіч}} '''Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч''' (псеўд. '''Людвік з Покева''', {{lang-lt|Liudvikas Adomas Jucevičius}}; {{ДН|15|12|1813}} — {{ДС|12|3|1846}}) — [[літва|літоўскі]] i [[беларусь|беларускі]] [[этнограф]] i [[фалькларыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў в. [[Пакевіс]] [[Кельмескі раён|Кельмескага раёна]] [[Літва|Літвы]]. 3 [[літоўцы|літоўскай]] [[шляхта|шляхты]]. Скончыў у [[1836]] годзе [[Віленская духоўная акадэмія|Віленскую духоўную акадэмію]]. У [[1831]]—[[1834]] гадах працаваў хатнім настаўнікам i [[гувернёр]]ам, у [[1837]]—[[1842]] гадах [[вікарый]] [[Свянцяны|Свянцянскага]] i {{нп3|Сведасай|Свядосцкага|lt|Svėdasai}} прыходаў. Уступіў у любоўную сувязь з адной з вучаніц Мальвінай Жураўскай і ў сувязі з яе цяжарнасцю перайшоў з каталіцтва ў [[праваслаўе]], ажаніўся з Жураўскай і выехаў у [[Беларусь]]. У [[1842]] годзе афіцыйна адрокся ад духоўнага сану. 3 [[1843]] выкладчык [[Лепель]]скага дваранскага вучылішча. == Навуковая дзейнасць == Лічыцца адным з піянераў [[літоўскае нацыянальнае адраджэнне|літоўскага нацыянальнага адраджэння]]. Пісаў галоўным чынам на [[Польская мова|польскай мове]]. Першую кнігу «Piśma Ludwika Adama Jucewicza» («Сачыненні Людвіка Адама Юцэвіча», Вільня, [[1834]]) склалі пераклады твораў [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. С. Пушкіна]], [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|М. М. Карамзіна]], [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|В. А. Жукоўскага]], [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкоў|К. М. Бацюшкова]], [[Фенелон]]а. Аўтар артыкулаў «Камяні літоўскіх багінь» ([[1836]]), «Вялікія горы i гарадзішчы ў Літве» ([[1837]]), кнігі «Выслоўі i думкі» ([[1837]], у дадатку да кнігі выказаў свае адносіны да народнай мовы i нацыянальнай культуры). Матэрыяльнай i духоўнай культуры [[літоўцы|літоўскага]] i [[беларусы|беларускага]] народаў прысвечаны працы «Другая гара» (фрагменты з рукапісу «Даследаванні даўніны літоўскай i беларускай»), «Гульні i забавы літоўскага народа на Жмудзі», «Літоўскія звычаі, дапасаваныя да пэўных дзён года» (усе [[1839]]), «Прыказкі літоўскага народа», «Рысы Літвы», «Інструкцыя Якуба Сабескага…» (усе [[1840]]), «Некалькі слоў да пана Крашэўскага…» ([[1841]]). У [[1841]] выпусціў у Вільні літаратурны [[альманах]] на [[польская мова|польскай мове]] «Linksmine». У [[1842]] выдаў кнігу [[этнаграфія|этнаграфічных]], [[Гісторыя|гістарычных]] i [[Геаграфія|геаграфічных]] [[нарыс]]аў «Паданні Літвы». У дадатку прывёў звесткі пра гісторыю семінарыі ў [[Жмудзь|Жмудзі]], судовыя прыгаворы [[чараўнік]]ам, змясціў вясковыя песні. У зборніку «Літоўскія песні ў перакладзе Людвіка з Покева» ([[1844]]) уключыў 35 песень, да некаторых з ix напісаў каментарыі. Адна з самых значных i грунтоўных прац — «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў i нораваў» ([[1846]]). У ёй вялікі i разнастайны матэрыял пра народную міфалогію, адносіны чалавека да прыроды, звычаі, забавы, язычніцкія перажыткі, побыт, народную медыцыну i інш. Асаблівае значэнне праца мае для вывучэння гісторыі [[Беларуская дуда|беларускай дударскай традыцыі]]. У раздзеле «Instrumenta muzyczne» Юцэвіч падзяліў інструменты, ужываныя літоўскімі сялянамі, на перанятыя ад іншых народаў і ўласна народныя, аднак дуду не ўключыў ні ў адзін з гэтых пералікаў. Яе апісанне з’яўляецца толькі пасля слоў «''Zbliżając się ku granicom Białorusi''» («Набліжаючыся да межаў Беларусі»). Названую ім «''Ruska Duda''» аўтар лакалізаваў у Завілейскім (Свянцянскім) і Ашмянскім паветах ды Гродзенскай губерні, а яе напеў параўнаў з песняй, вядомай у Мінскай губерні. Такім чынам, класіфікацыя, геаграфічная лакалізацыя і музычная паралель у Юцэвіча з’яўляюцца важнымі аргументамі ў дыскусіі пра беларускую або беларуска-літоўскую этнаграфічную атрыбуцыю гэтага тыпу дуды і сведчаць на карысць яе прыналежнасці да беларускай традыцыі.<ref>Ludwik z Pokiewia [Ludwik Adam Jucewicz]. [https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/49325/file/scans/DEFAULT/OCR_rezultaty/100000300067_A_v1_200dpi_q60.pdf ''Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona'']. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza Księgarza Wileńskiego, w Drukarni M. Romma, 1846. S. 199—201.</ref> Карыстаўся [[крыптонім]]амі і [[псеўданім]]амі ''L.&nbsp;A.&nbsp;J.'', ''L.&nbsp;J.'', ''Ludwik z Pokiewia'', ''N.&nbsp;N.'' == Сачыненні == * Piśma Ludwika Adama Jucewicza. Wilno, 1834. * Historyja litewska dla dzieci przez L.A.J. Wilno, 1836. * Wyjątki z nowoczesnych poetów polskich. Wilno, 1837. * Prysłowia ludu litewskiego. Wilno, 1840. * Rysy Żmudzi. Wilno, 1840. * Pieśni litewskie, 1844. * Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona przez Ludwika z Pokiewia. Wilno, 1846. * Raštai. Vilnius: Valstybinė grožinės literatūros leidykla, 1959. == Літаратура == * {{крыніцы/МАБ|Юцэвіч Людвік Адам Дзям'янавіч}} * История литовской литературы. Вильнюс: Vaga, 1977. С. 21—22. * {{ВТ-ЭСБЕ|Юцевич, Людвик-Адам}} * Lietuvių rašytojai. Biobibliografinis žodynas: A—J. Vilnius: Vaga, 1979. С. 742—746. {{DEFAULTSORT:Юцэвіч Людвік Адам Дзям'янавіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Літвы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на польскую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на літоўскую мову]] [[Катэгорыя:Этнографы Літвы]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Літвы]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] g0p2qo759dc26nvq2l4qbfn74d1amyo 5175734 5175497 2026-08-05T09:45:49Z M.L.Bot 261 афармленне 5175734 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Юцэвіч}} {{навуковец}} '''Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч''', псеўданім '''Людвік з Покева''' ({{lang-lt|Liudvikas Adomas Jucevičius}}; {{ВДП}}) — [[літоўцы|літоўскі]] i [[беларусы|беларускі]] [[этнограф]] i [[фалькларыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Пакевіс]]е [[Кельмескі раён|Кельмескага раёна]] [[Літва|Літвы]]. 3 [[літоўцы|літоўскай]] [[шляхта|шляхты]]. Скончыў у 1836 годзе [[Віленская духоўная акадэмія|Віленскую духоўную акадэмію]]. У 1831—1834 гадах працаваў хатнім настаўнікам i [[гувернёр]]ам, у 1837—1842 гадах [[вікарый]] [[Свянцяны|Свянцянскага]] i {{нп3|Сведасай|Свядосцкага|lt|Svėdasai}} прыходаў. Уступіў у любоўную сувязь з адной з вучаніц Мальвінай Жураўскай і ў сувязі з яе цяжарнасцю перайшоў з каталіцтва ў [[праваслаўе]], ажаніўся з Жураўскай і выехаў у [[Беларусь]]. У 1842 годзе афіцыйна адрокся ад духоўнага сану. 3 1843 годзе выкладчык [[Лепель]]скага дваранскага вучылішча. == Навуковая дзейнасць == Лічыцца адным з піянераў [[літоўскае нацыянальнае адраджэнне|літоўскага нацыянальнага адраджэння]]. Пісаў галоўным чынам на [[Польская мова|польскай мове]]. Першую кнігу «Piśma Ludwika Adama Jucewicza» («Сачыненні Людвіка Адама Юцэвіча», Вільня, 1834) склалі пераклады твораў [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. С. Пушкіна]], [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|М. М. Карамзіна]], [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|В. А. Жукоўскага]], [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкоў|К. М. Бацюшкова]], [[Фенелон]]а. Аўтар артыкулаў «Камяні літоўскіх багінь» (1836), «Вялікія горы i гарадзішчы ў Літве» (1837), кнігі «Выслоўі i думкі» (1837, у дадатку да кнігі выказаў свае адносіны да народнай мовы i нацыянальнай культуры). Матэрыяльнай i духоўнай культуры [[літоўцы|літоўскага]] i [[беларусы|беларускага]] народаў прысвечаны працы «Другая гара» (фрагменты з рукапісу «Даследаванні даўніны літоўскай i беларускай»), «Гульні i забавы літоўскага народа на Жмудзі», «Літоўскія звычаі, дапасаваныя да пэўных дзён года» (усе 1839), «Прыказкі літоўскага народа», «Рысы Літвы», «Інструкцыя Якуба Сабескага…» (усе 1840), «Некалькі слоў да пана Крашэўскага…» (1841). У 1841 годзе выпусціў у Вільні літаратурны [[альманах]] на [[польская мова|польскай мове]] «Linksmine». У 1842 годзе выдаў кнігу [[этнаграфія|этнаграфічных]], [[Гісторыя|гістарычных]] i [[Геаграфія|геаграфічных]] [[нарыс]]аў «Паданні Літвы». У дадатку прывёў звесткі пра гісторыю семінарыі ў [[Жмудзь|Жмудзі]], судовыя прыгаворы [[чараўнік]]ам, змясціў вясковыя песні. У зборніку «Літоўскія песні ў перакладзе Людвіка з Покева» (1844) уключыў 35 песень, да некаторых з ix напісаў каментарыі. Адна з самых значных i грунтоўных прац — «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў i нораваў» (1846). У ёй вялікі i разнастайны матэрыял пра народную міфалогію, адносіны чалавека да прыроды, звычаі, забавы, язычніцкія перажыткі, побыт, народную медыцыну i інш. Асаблівае значэнне праца мае для вывучэння гісторыі [[Беларуская дуда|беларускай дударскай традыцыі]]. У раздзеле «Instrumenta muzyczne» Юцэвіч падзяліў інструменты, ужываныя літоўскімі сялянамі, на перанятыя ад іншых народаў і ўласна народныя, аднак дуду не ўключыў ні ў адзін з гэтых пералікаў. Яе апісанне з’яўляецца толькі пасля слоў «''Zbliżając się ku granicom Białorusi''» («Набліжаючыся да межаў Беларусі»). Названую ім «''Ruska Duda''» аўтар лакалізаваў у Завілейскім (Свянцянскім) і Ашмянскім паветах ды Гродзенскай губерні, а яе напеў параўнаў з песняй, вядомай у Мінскай губерні. Такім чынам, класіфікацыя, геаграфічная лакалізацыя і музычная паралель у Юцэвіча з’яўляюцца важнымі аргументамі ў дыскусіі пра беларускую або беларуска-літоўскую этнаграфічную атрыбуцыю гэтага тыпу дуды і сведчаць на карысць яе прыналежнасці да беларускай традыцыі.<ref>Ludwik z Pokiewia [Ludwik Adam Jucewicz]. [https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/49325/file/scans/DEFAULT/OCR_rezultaty/100000300067_A_v1_200dpi_q60.pdf ''Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona'']. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza Księgarza Wileńskiego, w Drukarni M. Romma, 1846. S. 199—201.</ref> Карыстаўся [[крыптонім]]амі і [[псеўданім]]амі ''L.&nbsp;A.&nbsp;J.'', ''L.&nbsp;J.'', ''Ludwik z Pokiewia'', ''N.&nbsp;N.'' == Працы == * Piśma Ludwika Adama Jucewicza. Wilno, 1834. * Historyja litewska dla dzieci przez L.A.J. Wilno, 1836. * Wyjątki z nowoczesnych poetów polskich. Wilno, 1837. * Prysłowia ludu litewskiego. Wilno, 1840. * Rysy Żmudzi. Wilno, 1840. * Pieśni litewskie, 1844. * Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona przez Ludwika z Pokiewia. Wilno, 1846. * Raštai. Vilnius: Valstybinė grožinės literatūros leidykla, 1959. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/МАБ|Юцэвіч Людвік Адам Дзям'янавіч}} * История литовской литературы. Вильнюс: Vaga, 1977. С. 21—22. * {{ВТ-ЭСБЕ|Юцевич, Людвик-Адам}} * Lietuvių rašytojai. Biobibliografinis žodynas: A—J. Vilnius: Vaga, 1979. С. 742—746. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Юцэвіч Людвік Адам Дзям'янавіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Літвы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на польскую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на літоўскую мову]] [[Катэгорыя:Этнографы Літвы]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Літвы]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] 1tni3m0tx0o0wos5jkltds3hz0tjxy0 5175735 5175734 2026-08-05T09:47:02Z M.L.Bot 261 /* Навуковая дзейнасць */ 5175735 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Юцэвіч}} {{навуковец}} '''Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч''', псеўданім '''Людвік з Покева''' ({{lang-lt|Liudvikas Adomas Jucevičius}}; {{ВДП}}) — [[літоўцы|літоўскі]] i [[беларусы|беларускі]] [[этнограф]] i [[фалькларыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Пакевіс]]е [[Кельмескі раён|Кельмескага раёна]] [[Літва|Літвы]]. 3 [[літоўцы|літоўскай]] [[шляхта|шляхты]]. Скончыў у 1836 годзе [[Віленская духоўная акадэмія|Віленскую духоўную акадэмію]]. У 1831—1834 гадах працаваў хатнім настаўнікам i [[гувернёр]]ам, у 1837—1842 гадах [[вікарый]] [[Свянцяны|Свянцянскага]] i {{нп3|Сведасай|Свядосцкага|lt|Svėdasai}} прыходаў. Уступіў у любоўную сувязь з адной з вучаніц Мальвінай Жураўскай і ў сувязі з яе цяжарнасцю перайшоў з каталіцтва ў [[праваслаўе]], ажаніўся з Жураўскай і выехаў у [[Беларусь]]. У 1842 годзе афіцыйна адрокся ад духоўнага сану. 3 1843 годзе выкладчык [[Лепель]]скага дваранскага вучылішча. == Навуковая дзейнасць == Лічыцца адным з піянераў [[літоўскае нацыянальнае адраджэнне|літоўскага нацыянальнага адраджэння]]. Пісаў галоўным чынам на [[Польская мова|польскай мове]]. Першую кнігу «Piśma Ludwika Adama Jucewicza» («Сачыненні Людвіка Адама Юцэвіча», Вільня, 1834) склалі пераклады твораў [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. С. Пушкіна]], [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|М. М. Карамзіна]], [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|В. А. Жукоўскага]], [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкоў|К. М. Бацюшкова]], [[Фенелон]]а. Аўтар артыкулаў «Камяні літоўскіх багінь» (1836), «Вялікія горы i гарадзішчы ў Літве» (1837), кнігі «Выслоўі i думкі» (1837, у дадатку да кнігі выказаў свае адносіны да народнай мовы i нацыянальнай культуры). Матэрыяльнай i духоўнай культуры [[літоўцы|літоўскага]] i [[беларусы|беларускага]] народаў прысвечаны працы «Другая гара» (фрагменты з рукапісу «Даследаванні даўніны літоўскай i беларускай»), «Гульні i забавы літоўскага народа на Жмудзі», «Літоўскія звычаі, дапасаваныя да пэўных дзён года» (усе 1839), «Прыказкі літоўскага народа», «Рысы Літвы», «Інструкцыя Якуба Сабескага…» (усе 1840), «Некалькі слоў да пана Крашэўскага…» (1841). У 1841 годзе выпусціў у Вільні літаратурны [[альманах]] на [[польская мова|польскай мове]] «Linksmine». У 1842 годзе выдаў кнігу [[этнаграфія|этнаграфічных]], [[Гісторыя|гістарычных]] i [[Геаграфія|геаграфічных]] [[нарыс]]аў «Паданні Літвы». У дадатку прывёў звесткі пра гісторыю семінарыі ў [[Жмудзь|Жмудзі]], судовыя прыгаворы [[чараўнік]]ам, змясціў вясковыя песні. У зборніку «Літоўскія песні ў перакладзе Людвіка з Покева» (1844) уключыў 35 песень, да некаторых з ix напісаў каментарыі. Адна з самых значных i грунтоўных прац — «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў i нораваў» (1846). У ёй вялікі i разнастайны матэрыял пра народную міфалогію, адносіны чалавека да прыроды, звычаі, забавы, язычніцкія перажыткі, побыт, народную медыцыну i інш. Асаблівае значэнне праца мае для вывучэння гісторыі [[Беларуская дуда|беларускай дударскай традыцыі]]. У раздзеле «Instrumenta muzyczne» Юцэвіч падзяліў інструменты, ужываныя літоўскімі сялянамі, на перанятыя ад іншых народаў і ўласна народныя, аднак дуду не ўключыў ні ў адзін з гэтых пералікаў. Яе апісанне з’яўляецца толькі пасля слоў «''Zbliżając się ku granicom Białorusi''» («Набліжаючыся да межаў Беларусі»). Названую ім «''Ruska Duda''» аўтар лакалізаваў у Завілейскім (Свянцянскім) і Ашмянскім паветах ды Гродзенскай губерні, а яе напеў параўнаў з песняй, вядомай у Мінскай губерні. Такім чынам, класіфікацыя, геаграфічная лакалізацыя і музычная паралель у Юцэвіча з’яўляюцца важнымі аргументамі ў дыскусіі пра беларускую або беларуска-літоўскую этнаграфічную атрыбуцыю гэтага тыпу дуды і сведчаць на карысць яе прыналежнасці да беларускай традыцыі.<ref>Ludwik z Pokiewia [Ludwik Adam Jucewicz]. [https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/49325/file/scans/DEFAULT/OCR_rezultaty/100000300067_A_v1_200dpi_q60.pdf ''Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona'']. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza Księgarza Wileńskiego, w Drukarni M. Romma, 1846. S. 199—201.</ref> Карыстаўся [[крыптонім]]амі і [[псеўданім]]амі ''L.&nbsp;A.&nbsp;J.'', ''L.&nbsp;J.'', ''Ludwik z Pokiewia'', ''N.&nbsp;N.'' == Працы == * Piśma Ludwika Adama Jucewicza. Wilno, 1834. * Historyja litewska dla dzieci przez L.A.J. Wilno, 1836. * Wyjątki z nowoczesnych poetów polskich. Wilno, 1837. * Prysłowia ludu litewskiego. Wilno, 1840. * Rysy Żmudzi. Wilno, 1840. * Pieśni litewskie, 1844. * Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona przez Ludwika z Pokiewia. Wilno, 1846. * Raštai. Vilnius: Valstybinė grožinės literatūros leidykla, 1959. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/МАБ|Юцэвіч Людвік Адам Дзям'янавіч}} * История литовской литературы. Вильнюс: Vaga, 1977. С. 21—22. * {{ВТ-ЭСБЕ|Юцевич, Людвик-Адам}} * Lietuvių rašytojai. Biobibliografinis žodynas: A—J. Vilnius: Vaga, 1979. С. 742—746. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Юцэвіч Людвік Адам Дзям'янавіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Літвы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на польскую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на літоўскую мову]] [[Катэгорыя:Этнографы Літвы]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Літвы]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] tb1l5m2t0ktu0456zv8c3qpfxnon35v 0 533530 5175559 4765270 2026-08-04T20:06:07Z DenisBorum 139498 абнаўленне звестак 5175559 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = 147-ы зенітны ракетны полк<ref name="bobrlife" /> |выява = [[Файл:147 Brigade Insignia.jpg|100px]] |подпіс = Нарукаўны знак 147-й брыгады |гады = з 1 красавіка 1949 года<ref name="bobrlife" /> |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |падпарадкаванне = [[Сілы спецыяльных аперацый (Беларусь)|Сілы спецыяльных аперацый]]<ref name="news" /> |у складзе = |тып = [[воінская часць]] |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = [[Бабруйск]] |мянушка = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = }} '''147-ы зенітны ракетны полк''' — воінская часць [[Узброеныя Сілы Беларусі|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]]<ref name="bobrlife">[https://www.bobrlife.by/news/70-let-na-strazhe-mirnogo-neba-segodnya-otmechaet-jubilej-147-j-zenitnyj-raketnyj-polk/ Сегодня отмечает юбилей 147-й зенитный ракетный полк]{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == У 1949 годзе з кадраў 5-й гвардзейскай механізаванай арміі і афіцэрскага складу [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругi]] была створана 110-я армейская зенітная [[артылерыя|артылерыйская]] [[Брыгада (войска)|брыгада]]. У 1956 годзе брыгада была перафарміравана ў 58-ю зенітную артылерыйскую [[дывізія|дывізію]]. У 1960 годзе яна стала 160-м зенітным артылерыйскім [[полк|палком]] сярэдняга калібра. У 1962 годзе полк быў абсталяваны найноўшай па тых часах зенітнай ракетнай тэхнікай — [[Зенітны ракетны комплекс|ЗРК]] [[С-75]]. У 1963 годзе воінская часць атрымала новую назву — 160-ы асобны зенітны ракетны полк. З 8 чэрвеня 1972 года полк перайшоў на штаты 147-й зенітнай ракетнай брыгады, брыгада атрымала новае ўзбраенне — ЗРК «Круг-М». За поспехі ў баявой падрыхтоўцы і ўзорную воінскую дысцыпліну злучэнне было ўзнагароджана пераходным Чырвоным Сцягам ваеннага савета ЧБВА. З 1988 па 1990 год падраздзяленні брыгады атрымалі новую баявую тэхніку — зенітныя ракетныя сістэмы [[С-300]]В. 31 студзеня 2011 года брыгада ўвайшла ў склад Паўночна-Заходняга аператыўна-тактычнага камандавання [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь|ВПС і войскаў СПА]]. З 2016 года на ўзбраенне паступіў зенітны ракетны комплекс «[[Аса (зенітны ракетны комплекс)|Аса-АКМ]]»<ref name="bobrlife" />. З 1 снежня 2017 года 147-я зенітная ракетная брыгада перайшла на штат 147-га зенітнага ракетнага палка<ref name="bobrlife" />. У ліпені 2025 года 147-мы зенітны ракетны полк быў перададзены ў склад [[Сілы спецыяльных аперацый (Беларусь)|Сіл спецыяльных аперацый]]<ref name="news">[https://news.by/news/obshchestvo/sso-prinyali-v-podchinenie-147-y-zenitno-raketniy-polk-pochemu-eto-vazhno ССО приняли в подчинение 147-й зенитно-ракетный полк]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://vsr.mil.by/2014/03/29/147-ya-zenitnaya-raketnaya-brigada/|title=147-Я ЗЕНИТНАЯ РАКЕТНАЯ БРИГАДА|author=Мікалай Макарэвіч|date=29.03.2014|publisher=Белорусская военная газета «Во славу Родины!»|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171219164703/http://vsr.mil.by/2014/03/29/147-ya-zenitnaya-raketnaya-brigada/|archivedate=19 снежня 2017|url-status=dead}} {{Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь}} [[Катэгорыя:Брыгады Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1949 годзе]] [[Катэгорыя:Бабруйск]] [[Катэгорыя:1949 год у Бабруйску]] 8thmhr1jtguf242uy0m3x26ib69vmnw 5175561 5175559 2026-08-04T20:08:20Z DenisBorum 139498 DenisBorum перанёс старонку [[147-ая зенітна-ракетная брыгада]] у [[147-ы зенітны ракетны полк]]: З 2017 года так. Гл. у тэксце артыкула 5175559 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = 147-ы зенітны ракетны полк<ref name="bobrlife" /> |выява = [[Файл:147 Brigade Insignia.jpg|100px]] |подпіс = Нарукаўны знак 147-й брыгады |гады = з 1 красавіка 1949 года<ref name="bobrlife" /> |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |падпарадкаванне = [[Сілы спецыяльных аперацый (Беларусь)|Сілы спецыяльных аперацый]]<ref name="news" /> |у складзе = |тып = [[воінская часць]] |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = [[Бабруйск]] |мянушка = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = }} '''147-ы зенітны ракетны полк''' — воінская часць [[Узброеныя Сілы Беларусі|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]]<ref name="bobrlife">[https://www.bobrlife.by/news/70-let-na-strazhe-mirnogo-neba-segodnya-otmechaet-jubilej-147-j-zenitnyj-raketnyj-polk/ Сегодня отмечает юбилей 147-й зенитный ракетный полк]{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == У 1949 годзе з кадраў 5-й гвардзейскай механізаванай арміі і афіцэрскага складу [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругi]] была створана 110-я армейская зенітная [[артылерыя|артылерыйская]] [[Брыгада (войска)|брыгада]]. У 1956 годзе брыгада была перафарміравана ў 58-ю зенітную артылерыйскую [[дывізія|дывізію]]. У 1960 годзе яна стала 160-м зенітным артылерыйскім [[полк|палком]] сярэдняга калібра. У 1962 годзе полк быў абсталяваны найноўшай па тых часах зенітнай ракетнай тэхнікай — [[Зенітны ракетны комплекс|ЗРК]] [[С-75]]. У 1963 годзе воінская часць атрымала новую назву — 160-ы асобны зенітны ракетны полк. З 8 чэрвеня 1972 года полк перайшоў на штаты 147-й зенітнай ракетнай брыгады, брыгада атрымала новае ўзбраенне — ЗРК «Круг-М». За поспехі ў баявой падрыхтоўцы і ўзорную воінскую дысцыпліну злучэнне было ўзнагароджана пераходным Чырвоным Сцягам ваеннага савета ЧБВА. З 1988 па 1990 год падраздзяленні брыгады атрымалі новую баявую тэхніку — зенітныя ракетныя сістэмы [[С-300]]В. 31 студзеня 2011 года брыгада ўвайшла ў склад Паўночна-Заходняга аператыўна-тактычнага камандавання [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь|ВПС і войскаў СПА]]. З 2016 года на ўзбраенне паступіў зенітны ракетны комплекс «[[Аса (зенітны ракетны комплекс)|Аса-АКМ]]»<ref name="bobrlife" />. З 1 снежня 2017 года 147-я зенітная ракетная брыгада перайшла на штат 147-га зенітнага ракетнага палка<ref name="bobrlife" />. У ліпені 2025 года 147-мы зенітны ракетны полк быў перададзены ў склад [[Сілы спецыяльных аперацый (Беларусь)|Сіл спецыяльных аперацый]]<ref name="news">[https://news.by/news/obshchestvo/sso-prinyali-v-podchinenie-147-y-zenitno-raketniy-polk-pochemu-eto-vazhno ССО приняли в подчинение 147-й зенитно-ракетный полк]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://vsr.mil.by/2014/03/29/147-ya-zenitnaya-raketnaya-brigada/|title=147-Я ЗЕНИТНАЯ РАКЕТНАЯ БРИГАДА|author=Мікалай Макарэвіч|date=29.03.2014|publisher=Белорусская военная газета «Во славу Родины!»|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171219164703/http://vsr.mil.by/2014/03/29/147-ya-zenitnaya-raketnaya-brigada/|archivedate=19 снежня 2017|url-status=dead}} {{Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь}} [[Катэгорыя:Брыгады Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1949 годзе]] [[Катэгорыя:Бабруйск]] [[Катэгорыя:1949 год у Бабруйску]] 8thmhr1jtguf242uy0m3x26ib69vmnw 0 533836 5175526 5096908 2026-08-04T17:19:13Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Гісторыя */ 5175526 wikitext text/x-wiki {{Мікрараён |Назва = Дражня |Горад = [[Мінск]] |Адміністрацыйная акруга горада = [[Партызанскі раён (Мінск)|Партызанскі раён]] }} {{значэнні2|Дражня}} '''Дражня''' — жылы раён у [[Мінск]]у, які знаходзіцца ў [[Партызанскі раён (Мінск)|Партызанскім раёне]]. == Гісторыя == Назва раёна паходзіць ад вёскі [[Дражня (Мінск)|Дражні]], якая свае імя атрымала напэўна ад ракі [[Дражня (рака)|Дражні (Слоўсці)]]. Рака пачыналася з балотца паблізу вёскі, цякла на поўдзень і побач [[Падлоссе|Падлосся]] ўпадала ў [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. Вёска Дражня стала часткай Мінска у 1959 годзе, тады ж у горадзе з’явілася вуліца Дражня, а пазней два мікрараёны — Дражня-1 і Дражня-2. == Інфраструктура == На тэрыторыі Дражні размяшчаюцца некалькі заводаў: [[Крыніца (бровар)|«Крыніца»]], Мінскі завод ігрыстых вінаў, Мінскі малочны завод №1, [[Слодыч|кандытарская фабрыка «Слодыч»]]. Таксама ў Дражні ёсць 2 сярэднія школы, 3 прафесійна-тэхнічныя каледжы і [[Мінскі дзяржаўны энергетычны каледж]]. У жылым раёне знаходзіцца Цэнтральная Мытня. == Вуліцы == У раёне ёсць 9 вуліц: * [[Вуліца Ваўпшасава (Мінск)|Вуліца Ваўпшасава]] - галоўная вуліца * [[Вуліца Солтыса (Мінск)|Вуліца Солтыса]] * [[Таежная вуліца (Мінск)|Вуліца Таежная]] * Вуліца Дражня * [[Пераходная вуліца (Мінск)|Вуліца Пераходная]] * [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Вуліца Радыяльная]] * [[Халмагорская вуліца (Мінск)|Вуліца Халмагорская]] * Вуліца Ключавая * Вуліца Нахіленая == Гл.таксама == * [[Партызанскі раён (Мінск)|Партызанскі раён]] * [[Адміністрацыйны падзел Мінска]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://blisch.by/minsk-drazhnya Не был в Дражне лет 15. Местами Дражню не узнать…] // Блогер Денис Блищ {{Жылыя раёны Мінска}} [[Катэгорыя:Жылыя раёны Мінска]] [[Катэгорыя:Партызанскі раён (Мінск)]] 4fd6xpnvhygef7ak1o0jc842efp2i5i 0 540226 5175757 4880987 2026-08-05T10:27:44Z Autumndancer 168015 5175757 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Амдурман''' — другі па велічыні горад [[Судан]]а. Размешчаны на процілеглым сталіцы Судана - [[Хартум]]а - беразе ракі Ніл. Насельніцтва Амдурмана (без агламерацыі) складае больш 2,8 мільёна чалавек (па дадзеных на 2012 год). Горад з'яўляецца камерцыйным цэнтрам дзяржавы. Ісламскі ўніверсітэт Амдурмана. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Амдурман||}} {{Населеныя пункты на Ніле}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Судана]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Ніле]] 3sonvuc0tv5mmwg1owieggzr3hxxzh3 5175758 5175757 2026-08-05T10:28:08Z Autumndancer 168015 5175758 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Амдурман''' — другі па велічыні горад [[Судан]]а. Размешчаны на процілеглым сталіцы Судана — [[Хартум]]а — беразе ракі Ніл. Насельніцтва Амдурмана (без агламерацыі) складае больш 2,8 мільёна чалавек (па дадзеных на 2012 год). Горад з’яўляецца камерцыйным цэнтрам дзяржавы. Ісламскі ўніверсітэт Амдурмана. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Амдурман||}} {{Населеныя пункты на Ніле}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Судана]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Ніле]] ganfzyhf9oefkhfhuzg7oh25ogz198d 0 540746 5175874 4322369 2026-08-05T11:49:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175874 wikitext text/x-wiki {{напой}} '''Буза''' ({{Lang-ba|буҙа}}, {{Lang-krc|боза}}, [[Казахская мова|каз]]. ''боза,'' {{Lang-bg|боза}}, [[Кыргызская мова|кирг]]. ''бозо,'' {{Lang-tt|боза}}, {{Lang-uz|бўза}}) — слабаалкагольны густы і салодкі напой [[Башкіры|башкіраў]], [[Казахі|казахаў]], [[Кіргізы|кіргізаў]], [[Татары|татараў]], [[Крымскія татары|крымскіх татараў]]. Робіцца са злёгку заброджанага [[проса]] або [[Кукуруза|кукурузы]]. Вядомы быў таксама на [[Кіеўская Русь|Русі]], дзе гатаваўся з [[Авёс|аўсянай]], [[Проса|прасяной]] або [[Грэчка пасяўная|грачанай]] мукі гэтак жа, як [[піва]], але без выкарыстання [[Хмель|хмеля]]. Згадваецца ў кнізе турэцкага вандроўцы [[17 стагоддзе|XVII стагоддзя]] {{нп3|Эўлія Чэлебі||ru|Эвлия Челеби}}.<ref>Эвлия Челеби. Книга путешествия, с.47</ref> Буза змяшчае 4-6 % спірту<ref>{{Крыніцы/БіЕ|Буза (напиток)}}</ref><ref>[http://bse.sci-lib.com/article001804.html Буза] // БСЭ, 3-е издание</ref>. Падаецца на [[дэсерт]] і з'яўляецца знакам асаблівай павагі да гасцей.<ref>Татарская кухня, Татарские блюда. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%AE%D0%BD%D1%83%D1%81_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Ю. А. Ахметзянов] (1961 г.), с.82</ref> У [[Татарская мова|татарскай мове]] слова «буза» мае і іншае значэнне: скандал, шумны беспарадак (буза куптару). Ад гэтага слова, напрыклад, паўстала рускае слова «[[wiktionary:ru:бузить|бузіць]]». Няцяжка зразумець сэнс: хмельны напой → п'янка → скандал. Распаўсюджана і іншае тлумачэнне слова «бузацёр»: у даўніну тых, хто праштрафіўся падчас папярэдняга застолля, перад новым прымушалі на спецыяльнай тарцы расціраць зерне для прыгатавання напою. Праца не столькі цяжкая, колькі наносіць шматлікія пацёртасці і ранкі на тыльным баку далоняў, што стрымлівала ў вінаватых жаданне зноў ладзіць бойку. == Сучасная геаграфія распаўсюджвання == Распаўсюджаная ў [[Крым|Крыме]], на [[Каўказ|Каўказе]] і ў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]]. Перанесена з Азіі разам з мангола-татарскім нашэсцем. Ва ўжытку так называлася любое сусла, маладое [[піва]] або [[Брага (напой)|брага]]. {{зноскі}} == Літаратура і спасылкі == * [http://4ugunok.ru/?recipe=4328 Рэцэпт бузы (татарская кухня)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140827010458/http://www.4ugunok.ru/?recipe=4328 |date=27 жніўня 2014 }} * [http://smak.ua/ru/recept/i-166138/buza.html Буза (татарская кухня)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150920151132/http://smak.ua/ru/recept/i-166138/buza.html |date=20 верасня 2015 }} * {{Крыніцы/БіЕ|Буза (напиток)}} {{Проса}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Алкагольныя напоі]] [[Катэгорыя:Татарская кухня]] [[Катэгорыя:Ферментаваныя напоі]] [[Катэгорыя:Башкірская кухня]] [[Катэгорыя:Узбекская кухня]] qc9tmmi6ogdoo5st3ep6x3cxijdz5nm 0 544734 5175814 4977881 2026-08-05T11:13:04Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5175814 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Зялёнае}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Зялёнае |казахская назва = Зеленое |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 27 |lat_sec = 14.05 |lon_deg = 69 |lon_min = 46 |lon_sec = 27.11 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Астраханскі раён |раён у табліцы = Астраханскі раён{{!}}Астраханскі |вид селішча = Сельская акруга |селішча = Ясільская сельская акруга |селішча ў табліцы = Ясільская сельская акруга{{!}}Ясільская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1065 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 113637100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Зялёнае''' ({{lang-kz|Зеленое}}) — сяло ў [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Ясільскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 8 км на поўдзень ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113637100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1225 чалавек (581 мужчына і 644 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1065 чалавек (514 мужчын і 551 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] 527h3pwu3tlbebm5ysn9pbgo0na0yb2 0 544767 5175801 4980814 2026-08-05T11:08:16Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Узунколь (Акмолінская вобласць)]] у [[Узунколь (Астраханскі раён)]]: у Акмолінскай вобл. - 2 НП з такой назвай 4980814 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Узунколь}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Узунколь |казахская назва = Ұзынкөл |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 30 |lat_sec = 2.87 |lon_deg = 69 |lon_min = 23 |lon_sec = 29.03 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Астраханскі раён |раён у табліцы = Астраханскі раён{{!}}Астраханскі |вид селішча = Сельская акруга |селішча = Узункольская сельская акруга |селішча ў табліцы = Узункольская сельская акруга{{!}}Узункольская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 451 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 113657100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Узунколь''' ({{lang-kz|Ұзынкөл}}) — сяло ў [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Узункольскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 28 км на захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113657100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 621 чалавек (309 мужчын і 312 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 451 чалавек (218 мужчын і 233 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] 16zphqhk05rqmevjg9vliq8avi5hqfj 10 544792 5175829 3751459 2026-08-05T11:25:02Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5175829 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Атбасарскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Атбасарскі раён|Атбасарскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Адыр]] •}} {{nobr| [[Сяло Акана Курманава|Акана Курманава]] •}} {{nobr| [[Атбасар]] •}} {{nobr| [[Ашчыколь (Акмолінская вобласць)|Ашчыколь]] •}} {{nobr| [[Барысаўка (Акмолінская вобласць)|Барысаўка]] •}} {{nobr| [[Бастау (Акмолінская вобласць)|Бастау]] •}} {{nobr| [[Бейіс Хазірэт]] •}} {{nobr| [[Есенгельды (Акмолінская вобласць)|Есенгельды]] •}} {{nobr| [[Калінаўка (Акмолінская вобласць)|Калінаўка]] •}} {{nobr| ''[[Каражар (Атбасарскі раён)|Каражар]]'' •}} {{nobr| [[Караколь (Атбасарскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| [[Касбармак (Акмолінская вобласць)|Касбармак]] •}} {{nobr| [[Магдалінаўка (Акмолінская вобласць)|Магдалінаўка]] •}} {{nobr| [[Макееўка (Акмолінская вобласць)|Макееўка]] •}} {{nobr| [[Марынаўка (Акмолінская вобласць)|Марынаўка]] •}} {{nobr| ''[[Мікалаеўка (Атбасарскі раён)|Мікалаеўка]]'' •}} {{nobr| [[Навасельскае (Акмолінская вобласць)|Навасельскае]] •}} {{nobr| [[Новамарынаўка (Акмолінская вобласць)|Новамарынаўка]] •}} {{nobr| [[Пакроўка (Акмолінская вобласць)|Пакроўка]] •}} {{nobr| [[Палтаўка (Акмолінская вобласць)|Палтаўка]] •}} {{nobr| [[Папоўка (Акмолінская вобласць)|Папоўка]] •}} {{nobr| ''[[Пралетарка (Акмолінская вобласць)|Пралетарка]]'' •}} {{nobr| [[Раз’езд 87]] •}} {{nobr| [[Радзіёнаўка (Акмолінская вобласць)|Радзіёнаўка]] •}} {{nobr| [[Садовае (Атбасарскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| ''[[Садубек]]'' •}} {{nobr| [[Самарка (Акмолінская вобласць)|Самарка]] •}} {{nobr| [[Сепе (сяло)|Сепе]] •}} {{nobr| [[Сочынскае]] •}} {{nobr| [[Сяргееўка (Акмолінская вобласць)|Сяргееўка]] •}} {{nobr| [[Траццякоўка (Акмолінская вобласць)|Траццякоўка]] •}} {{nobr| [[Тэльмана (Акмолінская вобласць)|Тэльмана]] •}} {{nobr| [[Цімашоўка (Акмолінская вобласць)|Цімашоўка]] •}} {{nobr| [[Цітоўка (Акмолінская вобласць)|Цітоўка]] •}} {{nobr| [[Храшчоўка (Акмолінская вобласць)|Храшчоўка]] •}} {{nobr| [[Шуйскае (Акмолінская вобласць)|Шуйскае]] •}} {{nobr| ''[[Шункырколь (Акмолінская вобласць)|Шункырколь]]'' }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> awmfor1d3alekbrs57e1w8gw4qxcmnh 5175836 5175829 2026-08-05T11:27:34Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5175836 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Атбасарскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Атбасарскі раён|Атбасарскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Адыр]] •}} {{nobr| [[Сяло Акана Курманава|Акана Курманава]] •}} {{nobr| [[Атбасар]] •}} {{nobr| [[Ашчыколь (Акмолінская вобласць)|Ашчыколь]] •}} {{nobr| [[Барысаўка (Акмолінская вобласць)|Барысаўка]] •}} {{nobr| [[Бастау (Акмолінская вобласць)|Бастау]] •}} {{nobr| [[Бейіс Хазірэт]] •}} {{nobr| [[Есенгельды (Акмолінская вобласць)|Есенгельды]] •}} {{nobr| [[Калінаўка (Акмолінская вобласць)|Калінаўка]] •}} {{nobr| ''[[Каражар (Атбасарскі раён)|Каражар]]'' •}} {{nobr| [[Караколь (Атбасарскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| [[Касбармак (Акмолінская вобласць)|Касбармак]] •}} {{nobr| [[Магдалінаўка (Акмолінская вобласць)|Магдалінаўка]] •}} {{nobr| [[Макееўка (Акмолінская вобласць)|Макееўка]] •}} {{nobr| [[Марынаўка (Акмолінская вобласць)|Марынаўка]] •}} {{nobr| ''[[Мікалаеўка (Атбасарскі раён)|Мікалаеўка]]'' •}} {{nobr| [[Навасельскае (Акмолінская вобласць)|Навасельскае]] •}} {{nobr| [[Новамарынаўка (Акмолінская вобласць)|Новамарынаўка]] •}} {{nobr| [[Пакроўка (Акмолінская вобласць)|Пакроўка]] •}} {{nobr| [[Палтаўка (Акмолінская вобласць)|Палтаўка]] •}} {{nobr| [[Папоўка (Акмолінская вобласць)|Папоўка]] •}} {{nobr| ''[[Пралетарка (Акмолінская вобласць)|Пралетарка]]'' •}} {{nobr| [[Раз’езд 87]] •}} {{nobr| [[Радзіёнаўка (Акмолінская вобласць)|Радзіёнаўка]] •}} {{nobr| [[Садовае (Атбасарскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| ''[[Садубек]]'' •}} {{nobr| [[Самарка (Акмолінская вобласць)|Самарка]] •}} {{nobr| [[Сепе (сяло)|Сепе]] •}} {{nobr| [[Сочынскае]] •}} {{nobr| [[Сяргееўка (Акмолінская вобласць)|Сяргееўка]] •}} {{nobr| [[Траццякоўка (Акмолінская вобласць)|Траццякоўка]] •}} {{nobr| [[Тэльман (Акмолінская вобласць)|Тэльман]] •}} {{nobr| [[Цімашоўка (Акмолінская вобласць)|Цімашоўка]] •}} {{nobr| [[Цітоўка (Акмолінская вобласць)|Цітоўка]] •}} {{nobr| [[Храшчоўка (Акмолінская вобласць)|Храшчоўка]] •}} {{nobr| [[Шуйскае (Акмолінская вобласць)|Шуйскае]] •}} {{nobr| ''[[Шункырколь (Акмолінская вобласць)|Шункырколь]]'' }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> r00kziotizkeevq6pvev8haf44vbtrg 0 544806 5175838 4979080 2026-08-05T11:34:36Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5175838 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Навасельскае}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Навасельскае |казахская назва = Новосельское |герб = |сцяг = |lat_deg = 52 |lat_min = 1 |lat_sec = 49.44 |lon_deg = 68 |lon_min = 21 |lon_sec = 12.25 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |район = Атбасарскі раён |раён у табліцы = Атбасарскі раён{{!}}Атбасарскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Навасельская сельская акруга |селішча ў табліцы = Навасельская сельская акруга{{!}}Навасельская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1079 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 113849100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Навасельскае''' ({{lang-kz|Новосельское}}) — сяло ў [[Атбасарскі раён|Атбасарскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Навасельскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 25 км на поўнач ад цэнтра горада [[Атбасар]]. Код КАТА — 113849100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1345 чалавек (622 мужчыны і 723 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1079 чалавек (527 мужчын і 552 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Атбасарскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Атбасарскага раёна]] fjtbwylb9lv9xt84ue1s82h1zsmbgpi 0 544807 5175822 4979232 2026-08-05T11:23:08Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Пралятарка (Акмолінская вобласць)]] у [[Пралетарка (Акмолінская вобласць)]] 4979232 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Пралятарка}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Пралятарка |казахская назва = Пролетарка |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 58 |lat_sec = 17.76 |lon_deg = 68 |lon_min = 19 |lon_sec = 13.44 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |район = Атбасарскі раён |раён у табліцы = Атбасарскі раён{{!}}Атбасарскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Навасельская сельская акруга |селішча ў табліцы = Навасельская сельская акруга{{!}}Навасельская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 38 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 113849107 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Пралятарка''' ({{lang-kz|Пролетарка}}) — сяло ў [[Атбасарскі раён|Атбасарскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Навасельскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 18 км на поўнач ад цэнтра горада [[Атбасар]]. Код КАТА — 113849107<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 192 чалавекі (97 мужчын і 95 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 38 чалавек (23 мужчыны і 15 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Атбасарскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Атбасарскага раёна]] avpijlddbafmagrfm8nilvqwdd9m0p3 5175825 5175822 2026-08-05T11:23:45Z Autumndancer 168015 5175825 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Пралетарка}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Пралятарка |казахская назва = Пролетарка |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 58 |lat_sec = 17.76 |lon_deg = 68 |lon_min = 19 |lon_sec = 13.44 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |район = Атбасарскі раён |раён у табліцы = Атбасарскі раён{{!}}Атбасарскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Навасельская сельская акруга |селішча ў табліцы = Навасельская сельская акруга{{!}}Навасельская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 38 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 113849107 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Пралетарка''' ({{lang-kz|Пролетарка}}) — сяло ў [[Атбасарскі раён|Атбасарскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Навасельскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 18 км на поўнач ад цэнтра горада [[Атбасар]]. Код КАТА — 113849107<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 192 чалавекі (97 мужчын і 95 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 38 чалавек (23 мужчыны і 15 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Атбасарскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Атбасарскага раёна]] 2g83ef91bz70wz05m7he8nfnij3zo3g 5175827 5175825 2026-08-05T11:24:34Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5175827 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Пралетарка}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Пралятарка |казахская назва = Пролетарка |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 58 |lat_sec = 17.76 |lon_deg = 68 |lon_min = 19 |lon_sec = 13.44 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |район = Атбасарскі раён |раён у табліцы = Атбасарскі раён{{!}}Атбасарскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Навасельская сельская акруга |селішча ў табліцы = Навасельская сельская акруга{{!}}Навасельская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 38 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 113849107 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Пралетарка''' ({{lang-kz|Пролетарка}}) — сяло ў [[Атбасарскі раён|Атбасарскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Навасельскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 18 км на поўнач ад цэнтра горада [[Атбасар]]. Код КАТА — 113849107<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 192 чалавекі (97 мужчын і 95 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 38 чалавек (23 мужчыны і 15 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Атбасарскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Атбасарскага раёна]] 292rkracjppaknju6g31tzln8je8zky 0 544813 5175821 4979367 2026-08-05T11:22:27Z Autumndancer 168015 5175821 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Садовае}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Садовае |казахская назва = Садовое |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 53 |lat_sec = 0.24 |lon_deg = 68 |lon_min = 23 |lon_sec = 47.77 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |район = Атбасарскі раён |раён у табліцы = Атбасарскі раён{{!}}Атбасарскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Садовая сельская акруга |селішча ў табліцы = Садовая сельская акруга{{!}}Садовая |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 688 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 113852200 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Садовае''' ({{lang-kz|Садовое}}) — сяло ў [[Атбасарскі раён|Атбасарскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Садовай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 9 км на поўнач ад цэнтра горада [[Атбасар]]. Код КАТА — 113852200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 824 чалавекі (391 мужчына і 433 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 688 чалавек (346 мужчын і 342 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Атбасарскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Атбасарскага раёна]] nsn0jckflvy460ja1q2mlr5r2ttzt08 0 544822 5175831 4980801 2026-08-05T11:26:00Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Тэльмана (Акмолінская вобласць)]] у [[Тэльман (Акмолінская вобласць)]]: памылка 4980801 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Тэльмана}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Тэльмана |казахская назва = Тельман |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 44 |lat_sec = 20.76 |lon_deg = 68 |lon_min = 35 |lon_sec = 27.59 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |район = Атбасарскі раён |раён у табліцы = Атбасарскі раён{{!}}Атбасарскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Тэльманская сельская акруга |селішча ў табліцы = Тэльманская сельская акруга{{!}}Тэльманская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 754 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 113863100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Тэльмана''' ({{lang-kz|Тельман}}) — сяло ў [[Атбасарскі раён|Атбасарскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Тэльманскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 18 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра горада [[Атбасар]]. Код КАТА — 113863100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 623 чалавекі (309 мужчын і 314 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 754 чалавекі (365 мужчын і 389 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Атбасарскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Атбасарскага раёна]] pl6vrts1eax8vah66utovisb3kk9dmk 5175834 5175831 2026-08-05T11:26:36Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5175834 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Тэльман}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Тэльман |казахская назва = Тельман |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 44 |lat_sec = 20.76 |lon_deg = 68 |lon_min = 35 |lon_sec = 27.59 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |район = Атбасарскі раён |раён у табліцы = Атбасарскі раён{{!}}Атбасарскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Тэльманская сельская акруга |селішча ў табліцы = Тэльманская сельская акруга{{!}}Тэльманская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 754 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 113863100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Тэльман''' ({{lang-kz|Тельман}}) — сяло ў [[Атбасарскі раён|Атбасарскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Тэльманскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 18 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра горада [[Атбасар]]. Код КАТА — 113863100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 623 чалавекі (309 мужчын і 314 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 754 чалавекі (365 мужчын і 389 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Атбасарскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Атбасарскага раёна]] 1aalis36bnmqdroicrj68xitlxqbsni 0 544826 5175820 4977638 2026-08-05T11:20:18Z Autumndancer 168015 5175820 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Есенгельды}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Есенгельды |казахская назва = Есенкелді |герб = |сцяг = |lat_deg = 50 |lat_min = 59 |lat_sec = 53.52 |lon_deg = 68 |lon_min = 41 |lon_sec = 53.17 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |район = Атбасарскі раён |раён у табліцы = Атбасарскі раён{{!}}Атбасарскі |від селішча = Аульная акруга |селішча = Есенгельдынская аульная акруга |селішча ў табліцы = Есенгельдынская аульная акруга{{!}}Есенгельдынская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 806 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 113865100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Есенгельды''' ({{lang-kz|Есенкелді}}) — аул у [[Атбасарскі раён|Атбасарскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Есенгельдынскай аульнай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 93 км на поўдзень ад цэнтра горада [[Атбасар]]. Код КАТА — 113865100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1336 чалавек (651 мужчына і 685 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 806 чалавек (420 мужчын і 386 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Атбасарскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Атбасарскага раёна]] nj9uwkjq1nz7gtu3obz9usrsayxrh2t 0 545188 5175781 4977326 2026-08-05T10:57:48Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Баўманскае (Акмолінская вобласць)]] у [[Баўман (Акмолінская вобласць)]]: памылка 4977326 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Баўманскае}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Баўманскае |казахская назва = Бауман |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 6 |lat_sec = 44.27 |lon_deg = 68 |lon_min = 55 |lon_sec = 3 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Егіндыкольскі раён |раён у табліцы = Егіндыкольскі раён{{!}}Егіндыкольскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Баўманская сельская акруга |селішча ў табліцы = Баўманская сельская акруга{{!}}Баўманская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 778 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114439100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Баўманскае''' ({{lang-kz|Бауман}}) — сяло ў [[Егіндыкольскі раён|Егіндыкольскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Баўманскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 39 км на захад ад цэнтра пасёлка [[Егіндыколь]]. Код КАТА — 114439100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 906 чалавекі (440 мужчын і 466 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 778 чалавекі (379 мужчын і 399 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Егіндыкольскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Егіндыкольскага раёна]] 2xcy7d55zapq0gockc7mt845d3tki96 5175784 5175781 2026-08-05T10:58:28Z Autumndancer 168015 5175784 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Баўман}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Баўман |казахская назва = Бауман |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 6 |lat_sec = 44.27 |lon_deg = 68 |lon_min = 55 |lon_sec = 3 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Егіндыкольскі раён |раён у табліцы = Егіндыкольскі раён{{!}}Егіндыкольскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Баўманская сельская акруга |селішча ў табліцы = Баўманская сельская акруга{{!}}Баўманская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 778 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114439100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Баўман''' ({{lang-kz|Бауман}}) — сяло ў [[Егіндыкольскі раён|Егіндыкольскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Баўманскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 39 км на захад ад цэнтра пасёлка [[Егіндыколь]]. Код КАТА — 114439100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 906 чалавекі (440 мужчын і 466 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 778 чалавекі (379 мужчын і 399 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Егіндыкольскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Егіндыкольскага раёна]] htwqngz3ka1cu9m4t251k8k57ymjklh 0 545194 5175790 4978206 2026-08-05T11:03:08Z Autumndancer 168015 5175790 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Каржынколь}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Каржынколь |казахская назва = Қоржынкөл |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 6 |lat_sec = 48.24 |lon_deg = 68 |lon_min = 57 |lon_sec = 59.05 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Егіндыкольскі раён |раён у табліцы = Егіндыкольскі раён{{!}}Егіндыкольскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Каржынкольская сельская акруга |селішча ў табліцы = Каржынкольская сельская акруга{{!}}Каржынкольская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 432 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114446100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Каржынколь''' ({{lang-kz|Қоржынкөл}}) — сяло ў [[Егіндыкольскі раён|Егіндыкольскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Каржынкольскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 35 км на захад ад цэнтра пасёлка [[Егіндыколь]]. Код КАТА — 114446100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 623 чалавекі (289 мужчын і 334 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле звестак перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 432 чалавекі (205 мужчын і 227 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Егіндыкольскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Егіндыкольскага раёна]] foj6aqavxzimpfh7ceouf7wom57cw9n 0 545195 5175791 4980815 2026-08-05T11:04:50Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Узункольскае]] у [[Узунколь]]: ёсць такі ж НП 4980815 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Узункольскае |казахская назва = Ұзынкөл |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Егіндыкольскі раён |раён у табліцы = Егіндыкольскі раён{{!}}Егіндыкольскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Узункольская сельская акруга |селішча ў табліцы = Узункольская сельская акруга{{!}}Узункольская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 396 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114447100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Узункольскае''' ({{lang-kz|Ұзынкөл}}) — сяло ў [[Егіндыкольскі раён|Егіндыкольскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Узункольскай сельскай акругі. Код КАТА — 114447100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 594 чалавекі (299 мужчын і 295 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 396 чалавекі (189 мужчын і 207 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Егіндыкольскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Егіндыкольскага раёна]] 08332ngbqpgblt5npx69y58n9n2hk6x 5175794 5175791 2026-08-05T11:05:25Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Узунколь]] у [[Узунколь (Егіндыкольскі раён)]] 4980815 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Узункольскае |казахская назва = Ұзынкөл |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Егіндыкольскі раён |раён у табліцы = Егіндыкольскі раён{{!}}Егіндыкольскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Узункольская сельская акруга |селішча ў табліцы = Узункольская сельская акруга{{!}}Узункольская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 396 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114447100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Узункольскае''' ({{lang-kz|Ұзынкөл}}) — сяло ў [[Егіндыкольскі раён|Егіндыкольскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Узункольскай сельскай акругі. Код КАТА — 114447100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 594 чалавекі (299 мужчын і 295 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 396 чалавекі (189 мужчын і 207 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Егіндыкольскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Егіндыкольскага раёна]] 08332ngbqpgblt5npx69y58n9n2hk6x 5175796 5175794 2026-08-05T11:06:04Z Autumndancer 168015 5175796 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Узунколь |казахская назва = Ұзынкөл |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Егіндыкольскі раён |раён у табліцы = Егіндыкольскі раён{{!}}Егіндыкольскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Узункольская сельская акруга |селішча ў табліцы = Узункольская сельская акруга{{!}}Узункольская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 396 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114447100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Узунколь''' ({{lang-kz|Ұзынкөл}}) — сяло ў [[Егіндыкольскі раён|Егіндыкольскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Узункольскай сельскай акругі. Код КАТА — 114447100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 594 чалавекі (299 мужчын і 295 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 396 чалавекі (189 мужчын і 207 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Егіндыкольскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Егіндыкольскага раёна]] g9iddlpx1903qnfiajm1nizlh8rzpsl 5175798 5175796 2026-08-05T11:06:38Z Autumndancer 168015 5175798 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Узунколь}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Узунколь |казахская назва = Ұзынкөл |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Егіндыкольскі раён |раён у табліцы = Егіндыкольскі раён{{!}}Егіндыкольскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Узункольская сельская акруга |селішча ў табліцы = Узункольская сельская акруга{{!}}Узункольская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 396 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114447100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Узунколь''' ({{lang-kz|Ұзынкөл}}) — сяло ў [[Егіндыкольскі раён|Егіндыкольскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Узункольскай сельскай акругі. Код КАТА — 114447100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 594 чалавекі (299 мужчын і 295 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 396 чалавекі (189 мужчын і 207 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Егіндыкольскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Егіндыкольскага раёна]] 6luvpun4ym9soezb7ej2qaxtwy71eul 10 545197 5175785 3751482 2026-08-05T10:59:03Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5175785 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Егіндыкольскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Егіндыкольскі раён|Егіндыкольскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Абай (Егіндыкольскі раён)|Абай]] •}} {{nobr| [[Баўман (Акмолінская вобласць)|Баўман]] •}} {{nobr| [[Буравеснік (Акмолінская вобласць)|Буравеснік]] •}} {{nobr| [[Егіндыколь]] •}} {{nobr| [[Жалманкулак]] •}} {{nobr| [[Жалан]] •}} {{nobr| [[Жулдыз (Акмолінская вобласць)|Жулдыз]] •}} {{nobr| [[Каныртубек]] •}} {{nobr| [[Каржынколь (Егіндыкольскі раён)|Каржынколь]] •}} {{nobr| [[Каркем]] •}} {{nobr| [[Палтаўскае (Акмолінская вобласць)|Палтаўскае]] •}} {{nobr| [[Спірыдонаўка (Акмолінская вобласць)|Спірыдонаўка]] •}} {{nobr| [[Таганас (Акмолінская вобласць)|Таганас]] •}} {{nobr| [[Узункольскае]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> 1o6zsf5uxkgrnougn2qn36v75jv73h0 5175799 5175785 2026-08-05T11:07:26Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5175799 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Егіндыкольскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Егіндыкольскі раён|Егіндыкольскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Абай (Егіндыкольскі раён)|Абай]] •}} {{nobr| [[Баўман (Акмолінская вобласць)|Баўман]] •}} {{nobr| [[Буравеснік (Акмолінская вобласць)|Буравеснік]] •}} {{nobr| [[Егіндыколь]] •}} {{nobr| [[Жалманкулак]] •}} {{nobr| [[Жалан]] •}} {{nobr| [[Жулдыз (Акмолінская вобласць)|Жулдыз]] •}} {{nobr| [[Каныртубек]] •}} {{nobr| [[Каржынколь (Егіндыкольскі раён)|Каржынколь]] •}} {{nobr| [[Каркем]] •}} {{nobr| [[Палтаўскае (Акмолінская вобласць)|Палтаўскае]] •}} {{nobr| [[Спірыдонаўка (Акмолінская вобласць)|Спірыдонаўка]] •}} {{nobr| [[Таганас (Акмолінская вобласць)|Таганас]] •}} {{nobr| [[Узунколь (Егіндыкольскі раён)|Узунколь]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> df1til07sty8dw0z24pd8x9vom05wmk 0 545198 5175789 3076006 2026-08-05T11:01:35Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Каржынколь (Егіндыкольскі раён)]] 5175789 wikitext text/x-wiki '''Каржынколь''': * [[Каржынколь (Егіндыкольскі раён)]] * [[Каржынколь (Ярэйментаўскі раён)]] {{неадназначнасць}} rm2jx7hkhg6hzxhs4k3zckkytu8rw13 0 545340 5175839 4977103 2026-08-05T11:36:32Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ангал батыра]] у [[Ангал батыр]]: памылка 4977103 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Ангал батыра |казахская назва = Аңғал Батыр |герб = |сцяг = |lat_deg = 53 |lat_min = 13 |lat_sec = 30 |lon_deg = 70 |lon_min = 54 |lon_sec = 38.88 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = раён Біржан сал |раён у табліцы = раён Біржан сал{{!}}Біржан сал |від селішча = Сельская акруга |селішча = Ангалбатырская сельская акруга |селішча ў табліцы = Ангалбатырская сельская акруга{{!}}Ангалбатырская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 783 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114532100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Ангал батыра''' ({{lang-kz|Аңғал Батыр}}) — аул у [[раён Біржан сал|раёне Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Ангалбатырскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 45 км на поўнач ад цэнтра горада [[Сцяпняк]]. Код КАТА — 114532100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 951 чалавекі (475 мужчын і 476 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 783 чалавекі (396 мужчын і 387 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП раёна Біржан сал}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты раёна Біржан сал]] bcmsknth17tlc81fcoiozqpppsjlvko 5175842 5175839 2026-08-05T11:37:03Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5175842 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Ангал батыр |казахская назва = Аңғал Батыр |герб = |сцяг = |lat_deg = 53 |lat_min = 13 |lat_sec = 30 |lon_deg = 70 |lon_min = 54 |lon_sec = 38.88 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = раён Біржан сал |раён у табліцы = раён Біржан сал{{!}}Біржан сал |від селішча = Сельская акруга |селішча = Ангалбатырская сельская акруга |селішча ў табліцы = Ангалбатырская сельская акруга{{!}}Ангалбатырская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 783 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114532100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Ангал батыр''' ({{lang-kz|Аңғал Батыр}}) — аул у [[раён Біржан сал|раёне Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Ангалбатырскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 45 км на поўнач ад цэнтра горада [[Сцяпняк]]. Код КАТА — 114532100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 951 чалавекі (475 мужчын і 476 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 783 чалавекі (396 мужчын і 387 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП раёна Біржан сал}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты раёна Біржан сал]] ezbficqmrgpapnb7kxxwgacm0vlmup2 0 545347 5175845 4977113 2026-08-05T11:40:15Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Андыкожа батыра]] у [[Андыкожа батыр]] 4977113 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Андыкожа батыра |казахская назва = Аңдықожа батыр ауылы |герб = |сцяг = |lat_deg = 53 |lat_min = 8 |lat_sec = 17.88 |lon_deg = 70 |lon_min = 43 |lon_sec = 49.08 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = раён Біржан сал |раён у табліцы = раён Біржан сал{{!}}Біржан сал |від селішча = Сельская акруга |селішча = Данская сельская акруга |селішча ў табліцы = Данская сельская акруга{{!}}Данская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 919 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114535100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Андыкожа батыра''' ({{lang-kz|Аңдықожа батыр ауылы}}) — аул у [[раён Біржан сал|раёне Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад сельскай акругі Данская. Знаходзіцца прыкладна за 34 км на поўнач ад цэнтра горада [[Сцяпняк]]. Код КАТА — 114535100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1135 чалавек (560 мужчын і 575 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 919 чалавек (491 мужчына і 428 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП раёна Біржан сал}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты раёна Біржан сал]] mvo55u8kbzdp5qj23m26ot0p7xksjak 5175848 5175845 2026-08-05T11:40:49Z Autumndancer 168015 5175848 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Андыкожа батыр |казахская назва = Аңдықожа батыр ауылы |герб = |сцяг = |lat_deg = 53 |lat_min = 8 |lat_sec = 17.88 |lon_deg = 70 |lon_min = 43 |lon_sec = 49.08 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = раён Біржан сал |раён у табліцы = раён Біржан сал{{!}}Біржан сал |від селішча = Сельская акруга |селішча = Данская сельская акруга |селішча ў табліцы = Данская сельская акруга{{!}}Данская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 919 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114535100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Андыкожа батыр''' ({{lang-kz|Аңдықожа батыр ауылы}}) — аул у [[раён Біржан сал|раёне Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад сельскай акругі Данская. Знаходзіцца прыкладна за 34 км на поўнач ад цэнтра горада [[Сцяпняк]]. Код КАТА — 114535100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1135 чалавек (560 мужчын і 575 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 919 чалавек (491 мужчына і 428 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП раёна Біржан сал}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты раёна Біржан сал]] ieibl91fxyn14uhsi43wf3iw8nt4bsp 0 545349 5175860 4977623 2026-08-05T11:45:51Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Енбекшыльдэрскае]] у [[Енбекшыльдэр]]: памылка 4977623 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Енбекшыльдэрскае |казахская назва = Еңбекшілдер |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = раён Біржан сал |раён у табліцы = раён Біржан сал{{!}}Біржан сал |від селішча = Сельская акруга |селішча = Енбекшыльдэрская сельская акруга |селішча ў табліцы = Енбекшыльдэрская сельская акруга{{!}}Біржан сал |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 514 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114537100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Енбекшыльдэрскае''' ({{lang-kz|Еңбекшілдер}}) — сяло ў [[раён Біржан сал|раёне Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Енбекшыльдэрскай сельскай акругі. Код КАТА — 114537100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 513 чалавекі (251 мужчына і 262 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 514 чалавек (261 мужчына і 253 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП раёна Біржан сал}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты раёна Біржан сал]] hn9xctypou2h3x01enmvscx25jend1l 5175863 5175860 2026-08-05T11:46:23Z Autumndancer 168015 5175863 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Енбекшыльдэр |казахская назва = Еңбекшілдер |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = раён Біржан сал |раён у табліцы = раён Біржан сал{{!}}Біржан сал |від селішча = Сельская акруга |селішча = Енбекшыльдэрская сельская акруга |селішча ў табліцы = Енбекшыльдэрская сельская акруга{{!}}Біржан сал |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 514 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114537100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Енбекшыльдэр''' ({{lang-kz|Еңбекшілдер}}) — сяло ў [[раён Біржан сал|раёне Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Енбекшыльдэрскай сельскай акругі. Код КАТА — 114537100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 513 чалавекі (251 мужчына і 262 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 514 чалавек (261 мужчына і 253 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП раёна Біржан сал}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты раёна Біржан сал]] r8zbc9elz3knrymykm54dbwgqnf1i4w 0 545353 5175869 4977848 2026-08-05T11:48:39Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Заазёрнае (Акмолінская вобласць)]] у [[Заазёрны (Акмолінская вобласць)]] 4977848 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Заазёрнае}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Заазёрнае |казахская назва = Заозерный |герб = |сцяг = |lat_deg = 53 |lat_min = 6 |lat_sec = 29.87 |lon_deg = 71 |lon_min = 9 |lon_sec = 21.97 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = раён Біржан сал |раён у табліцы = раён Біржан сал{{!}}Біржан сал |від селішча = Сельская акруга |селішча = Заазёрная сельская акруга |селішча ў табліцы = Заазёрная сельская акруга{{!}}Заазёрная |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 436 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114538100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Заазёрнае''' ({{lang-kz|Заозерный}}) — сяло ў [[раён Біржан сал|раёне Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Заазёрнай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на паўночны ўсход ад цэнтра горада [[Сцяпняк]]. Код КАТА — 114538100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1896 чалавек (891 мужчына і 1005 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 436 чалавек (220 мужчын і 216 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП раёна Біржан сал}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты раёна Біржан сал]] kq73z56d5g56b20evoibl7pe4wrqxo5 5175872 5175869 2026-08-05T11:49:22Z Autumndancer 168015 5175872 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Заазёрнае}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Заазёрны |казахская назва = Заозерный |герб = |сцяг = |lat_deg = 53 |lat_min = 6 |lat_sec = 29.87 |lon_deg = 71 |lon_min = 9 |lon_sec = 21.97 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = раён Біржан сал |раён у табліцы = раён Біржан сал{{!}}Біржан сал |від селішча = Сельская акруга |селішча = Заазёрная сельская акруга |селішча ў табліцы = Заазёрная сельская акруга{{!}}Заазёрная |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 436 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114538100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Заазёрны''' ({{lang-kz|Заозерный}}) — сяло ў [[раён Біржан сал|раёне Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Заазёрнай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на паўночны ўсход ад цэнтра горада [[Сцяпняк]]. Код КАТА — 114538100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1896 чалавек (891 мужчына і 1005 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 436 чалавек (220 мужчын і 216 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП раёна Біржан сал}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты раёна Біржан сал]] rp21juy6qt9colgigqpe9xmj4pg4wh7 5175873 5175872 2026-08-05T11:49:33Z Autumndancer 168015 5175873 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Заазёрны}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Заазёрны |казахская назва = Заозерный |герб = |сцяг = |lat_deg = 53 |lat_min = 6 |lat_sec = 29.87 |lon_deg = 71 |lon_min = 9 |lon_sec = 21.97 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = раён Біржан сал |раён у табліцы = раён Біржан сал{{!}}Біржан сал |від селішча = Сельская акруга |селішча = Заазёрная сельская акруга |селішча ў табліцы = Заазёрная сельская акруга{{!}}Заазёрная |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 436 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114538100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Заазёрны''' ({{lang-kz|Заозерный}}) — сяло ў [[раён Біржан сал|раёне Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Заазёрнай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на паўночны ўсход ад цэнтра горада [[Сцяпняк]]. Код КАТА — 114538100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1896 чалавек (891 мужчына і 1005 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 436 чалавек (220 мужчын і 216 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП раёна Біржан сал}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты раёна Біржан сал]] s53ljrq30b09mgrvsyn2yufn6auaxq1 0 545359 5175877 4978159 2026-08-05T11:51:38Z Autumndancer 168015 /* Насельніцтва */ 5175877 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Карасор}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Карасор |казахская назва = Қарасор |герб = |сцяг = |lat_deg = 53 |lat_min = 0 |lat_sec = 1.12 |lon_deg = 70 |lon_min = 50 |lon_sec = 59.1 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = раён Біржан сал |раён у табліцы = раён Біржан сал{{!}}Біржан сал |від селішча = Сельская акруга |селішча = Кенашчынская сельская акруга |селішча ў табліцы = Кенашчынская сельская акруга{{!}}Кенашчынская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = 0 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114540500 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Карасор''' ({{lang-kz|Қарасор}}) — сяло ў [[раён Біржан сал|раёне Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кенашчынскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 19 км на поўнач ад цэнтра горада [[Сцяпняк]]. Код КАТА — 114540500<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 98 чалавек: (53 мужчыны і 45 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных 2009 года, у сяле не было пастаяннага насельніцтва<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП раёна Біржан сал}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты раёна Біржан сал]] ikvrtb4pwsxmu3rqso6tyw4zfkd7o60 0 545371 5175882 4978993 2026-08-05T11:54:28Z Autumndancer 168015 5175882 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Мамай (значэнні)}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Мамай |казахская назва = Мамай |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = раён Біржан сал |раён у табліцы = раён Біржан сал{{!}}Біржан сал |від селішча = Сельская акруга |селішча = Мамайская сельская акруга |селішча ў табліцы = Мамайская сельская акруга{{!}}Мамайская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 342 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114544100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Мамай''' ({{lang-kz|Мамай}}) — сяло ў [[раён Біржан сал|раёне Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Мамайскай сельскай акругі. Код КАТА — 114544100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 605 чалавекі (311 мужчын і 294 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 342 чалавекі (185 мужчын і 157 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП раёна Біржан сал}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты раёна Біржан сал]] aoxomtwxfcv8pe7mw3ui649pplom4ny 0 545372 5175865 4977479 2026-08-05T11:47:31Z Autumndancer 168015 5175865 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Валіханава}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Валіханаў |казахская назва = Уәлиханов |герб = |сцяг = |lat_deg = 52 |lat_min = 47 |lat_sec = 14.65 |lon_deg = 71 |lon_min = 50 |lon_sec = 13.55 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = раён Біржан сал |раён у табліцы = раён Біржан сал{{!}}Біржан сал |від селішча = Сельская акруга |селішча = Валіханаўская сельская акруга |селішча ў табліцы = Валіханаўская сельская акруга{{!}}Валіханаўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 191 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114545100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Валіханаў''' ({{lang-kz|Уәлиханов}}) — сяло ў [[раён Біржан сал|раёне Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Валіханаўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 71 км на ўсход ад цэнтра горада [[Сцяпняк]]. Код КАТА — 114545100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1105 чалавекі (527 мужчын і 578 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 191 чалавекі (94 мужчыны і 97 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП раёна Біржан сал}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты раёна Біржан сал]] 8te1p63q51g9kt503pua1z7xhxlhulb 5175866 5175865 2026-08-05T11:47:41Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Валіханава (раён Біржан сал)]] у [[Валіханаў (раён Біржан сал)]]: памылка 5175865 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Валіханава}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Валіханаў |казахская назва = Уәлиханов |герб = |сцяг = |lat_deg = 52 |lat_min = 47 |lat_sec = 14.65 |lon_deg = 71 |lon_min = 50 |lon_sec = 13.55 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = раён Біржан сал |раён у табліцы = раён Біржан сал{{!}}Біржан сал |від селішча = Сельская акруга |селішча = Валіханаўская сельская акруга |селішча ў табліцы = Валіханаўская сельская акруга{{!}}Валіханаўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 191 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114545100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Валіханаў''' ({{lang-kz|Уәлиханов}}) — сяло ў [[раён Біржан сал|раёне Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Валіханаўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 71 км на ўсход ад цэнтра горада [[Сцяпняк]]. Код КАТА — 114545100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1105 чалавекі (527 мужчын і 578 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 191 чалавекі (94 мужчыны і 97 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП раёна Біржан сал}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты раёна Біржан сал]] 8te1p63q51g9kt503pua1z7xhxlhulb 0 545375 5175883 4979229 2026-08-05T11:55:13Z Autumndancer 168015 5175883 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Пражэктар (значэнні)}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Пражэктар |казахская назва = Прожектор |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = раён Біржан сал |раён у табліцы = раён Біржан сал{{!}}Біржан сал |від селішча = Сельская акруга |селішча = Валіханаўская сельская акруга |селішча ў табліцы = Валіханаўская сельская акруга{{!}}Валіханаўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 6 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 114545107 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Пражэктар''' ({{lang-kz|Прожектор}}) — сяло ў [[раён Біржан сал|раёне Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Валіханаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 114545107<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 134 чалавекі (64 мужчыны і 70 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 6 чалавекі (4 мужчыны і 2 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП раёна Біржан сал}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты раёна Біржан сал]] i1ilwirtxdcy0j8854m55k8t2zslkhv 10 545386 5175844 3751516 2026-08-05T11:39:44Z Autumndancer 168015 5175844 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП раёна Біржан сал |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[раён Біржан сал|раёна Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| ''[[Азнабай]]'' •}} {{nobr| [[Акбулак (раён Біржан сал)|Акбулак]] •}} {{nobr| [[Аксу (раён Біржан сал)|Аксу]] •}} {{nobr| [[Актас (Акмолінская вобласць)|Актас]] •}} {{nobr| [[Алга (Акмолінская вобласць)|Алга]] •}} {{nobr| [[Ангал батыр]] •}} {{nobr| [[Андыкожа батыра]] •}} {{nobr| ''[[Арай (Акмолінская вобласць)|Арай]]'' •}} {{nobr| [[Атансор]] •}} {{nobr| [[Баймырза (Акмолінская вобласць)|Баймырза]] •}} {{nobr| ''[[Белагаш (раён Біржан сал)|Белагаш]]'' •}} {{nobr| [[Бірсуат (раён Біржан сал)|Бірсуат]] •}} {{nobr| [[Буланды]] •}} {{nobr| [[Валіханава (раён Біржан сал)|Валіханава]] •}} {{nobr| ''[[Дачы (Акмолінская вобласць)|Дачы]]'' •}} {{nobr| [[Енбекшыльдэрскае]] •}} {{nobr| [[Жаналык (Акмолінская вобласць)|Жаналык]] •}} {{nobr| [[Жукей (Акмолінская вобласць)|Жукей]] •}} {{nobr| [[Заазёрнае (Акмолінская вобласць)|Заазёрнае]] •}} {{nobr| [[Заўралаўка]] •}} {{nobr| [[Кагам (Акмолінская вобласць)|Кагам]] •}} {{nobr| [[Кайнар (раён Біржан сал)|Кайнар]] •}} {{nobr| [[Карагай (раён Біржан сал)|Карагай]] •}} {{nobr| ''[[Карасор (Акмолінская вобласць)|Карасор]]'' •}} {{nobr| ''[[Карасу (Акмолінская вобласць)|Карасу]]'' •}} {{nobr| [[Каратал (раён Біржан сал)|Каратал]] •}} {{nobr| [[Карлаўка (Акмолінская вобласць)|Карловка]] •}} {{nobr| [[Кенашы]] •}} {{nobr| ''[[Кішкентай (Акмолінская вобласць)|Кішкентай]]'' •}} {{nobr| [[Краснафлоцкае (Акмолінская вобласць)|Краснафлоцкае]] •}} {{nobr| [[Кудабас]] •}} {{nobr| [[Кудукагаш]] •}} {{nobr| [[Кызылуюм]] •}} {{nobr| [[Макінка]] •}} {{nobr| [[Макпал (Акмолінская вобласць)|Макпал]] •}} {{nobr| [[Мамай (Акмолінская вобласць)|Мамай]] •}} {{nobr| [[Неўскае (Акмолінская вобласць)|Неўскае]] •}} {{nobr| [[Прыгархоз]] •}} {{nobr| ''[[Пражэктар (Акмолінская вобласць)|Пражэктар]]'' •}} {{nobr| [[Сапак (Акмолінская вобласць)|Сапак]] •}} {{nobr| [[Саўле (Акмолінская вобласць)|Саўле]] •}} {{nobr| [[Сцяпняк]] •}} {{nobr| [[Трамбоўка]] •}} {{nobr| [[Ульгі (Акмолінская вобласць)|Ульгі]] •}} {{nobr| [[Уюмшыл]] •}} {{nobr| ''[[Церак (Акмолінская вобласць)|Церак]]'' •}} {{nobr| [[Шашкалы]] •}} {{nobr| [[Ябланаўка (Акмолінская вобласць)|Ябланаўка]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> 13iephnmzvwiayfmbbnizv925uo70hs 5175849 5175844 2026-08-05T11:41:11Z Autumndancer 168015 5175849 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП раёна Біржан сал |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[раён Біржан сал|раёна Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| ''[[Азнабай]]'' •}} {{nobr| [[Акбулак (раён Біржан сал)|Акбулак]] •}} {{nobr| [[Аксу (раён Біржан сал)|Аксу]] •}} {{nobr| [[Актас (Акмолінская вобласць)|Актас]] •}} {{nobr| [[Алга (Акмолінская вобласць)|Алга]] •}} {{nobr| [[Ангал батыр]] •}} {{nobr| [[Андыкожа батыр]] •}} {{nobr| ''[[Арай (Акмолінская вобласць)|Арай]]'' •}} {{nobr| [[Атансор]] •}} {{nobr| [[Баймырза (Акмолінская вобласць)|Баймырза]] •}} {{nobr| ''[[Белагаш (раён Біржан сал)|Белагаш]]'' •}} {{nobr| [[Бірсуат (раён Біржан сал)|Бірсуат]] •}} {{nobr| [[Буланды]] •}} {{nobr| [[Валіханава (раён Біржан сал)|Валіханава]] •}} {{nobr| ''[[Дачы (Акмолінская вобласць)|Дачы]]'' •}} {{nobr| [[Енбекшыльдэрскае]] •}} {{nobr| [[Жаналык (Акмолінская вобласць)|Жаналык]] •}} {{nobr| [[Жукей (Акмолінская вобласць)|Жукей]] •}} {{nobr| [[Заазёрнае (Акмолінская вобласць)|Заазёрнае]] •}} {{nobr| [[Заўралаўка]] •}} {{nobr| [[Кагам (Акмолінская вобласць)|Кагам]] •}} {{nobr| [[Кайнар (раён Біржан сал)|Кайнар]] •}} {{nobr| [[Карагай (раён Біржан сал)|Карагай]] •}} {{nobr| ''[[Карасор (Акмолінская вобласць)|Карасор]]'' •}} {{nobr| ''[[Карасу (Акмолінская вобласць)|Карасу]]'' •}} {{nobr| [[Каратал (раён Біржан сал)|Каратал]] •}} {{nobr| [[Карлаўка (Акмолінская вобласць)|Карловка]] •}} {{nobr| [[Кенашы]] •}} {{nobr| ''[[Кішкентай (Акмолінская вобласць)|Кішкентай]]'' •}} {{nobr| [[Краснафлоцкае (Акмолінская вобласць)|Краснафлоцкае]] •}} {{nobr| [[Кудабас]] •}} {{nobr| [[Кудукагаш]] •}} {{nobr| [[Кызылуюм]] •}} {{nobr| [[Макінка]] •}} {{nobr| [[Макпал (Акмолінская вобласць)|Макпал]] •}} {{nobr| [[Мамай (Акмолінская вобласць)|Мамай]] •}} {{nobr| [[Неўскае (Акмолінская вобласць)|Неўскае]] •}} {{nobr| [[Прыгархоз]] •}} {{nobr| ''[[Пражэктар (Акмолінская вобласць)|Пражэктар]]'' •}} {{nobr| [[Сапак (Акмолінская вобласць)|Сапак]] •}} {{nobr| [[Саўле (Акмолінская вобласць)|Саўле]] •}} {{nobr| [[Сцяпняк]] •}} {{nobr| [[Трамбоўка]] •}} {{nobr| [[Ульгі (Акмолінская вобласць)|Ульгі]] •}} {{nobr| [[Уюмшыл]] •}} {{nobr| ''[[Церак (Акмолінская вобласць)|Церак]]'' •}} {{nobr| [[Шашкалы]] •}} {{nobr| [[Ябланаўка (Акмолінская вобласць)|Ябланаўка]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> 61vlin1566r4pj7wtqcy9f55fkpt5ps 5175864 5175849 2026-08-05T11:46:59Z Autumndancer 168015 5175864 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП раёна Біржан сал |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[раён Біржан сал|раёна Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| ''[[Азнабай]]'' •}} {{nobr| [[Акбулак (раён Біржан сал)|Акбулак]] •}} {{nobr| [[Аксу (раён Біржан сал)|Аксу]] •}} {{nobr| [[Актас (Акмолінская вобласць)|Актас]] •}} {{nobr| [[Алга (Акмолінская вобласць)|Алга]] •}} {{nobr| [[Ангал батыр]] •}} {{nobr| [[Андыкожа батыр]] •}} {{nobr| ''[[Арай (Акмолінская вобласць)|Арай]]'' •}} {{nobr| [[Атансор]] •}} {{nobr| [[Баймырза (Акмолінская вобласць)|Баймырза]] •}} {{nobr| ''[[Белагаш (раён Біржан сал)|Белагаш]]'' •}} {{nobr| [[Бірсуат (раён Біржан сал)|Бірсуат]] •}} {{nobr| [[Буланды]] •}} {{nobr| [[Валіханаў (раён Біржан сал)|Валіханаў]] •}} {{nobr| ''[[Дачы (Акмолінская вобласць)|Дачы]]'' •}} {{nobr| [[Енбекшыльдэр]] •}} {{nobr| [[Жаналык (Акмолінская вобласць)|Жаналык]] •}} {{nobr| [[Жукей (Акмолінская вобласць)|Жукей]] •}} {{nobr| [[Заазёрнае (Акмолінская вобласць)|Заазёрнае]] •}} {{nobr| [[Заўралаўка]] •}} {{nobr| [[Кагам (Акмолінская вобласць)|Кагам]] •}} {{nobr| [[Кайнар (раён Біржан сал)|Кайнар]] •}} {{nobr| [[Карагай (раён Біржан сал)|Карагай]] •}} {{nobr| ''[[Карасор (Акмолінская вобласць)|Карасор]]'' •}} {{nobr| ''[[Карасу (Акмолінская вобласць)|Карасу]]'' •}} {{nobr| [[Каратал (раён Біржан сал)|Каратал]] •}} {{nobr| [[Карлаўка (Акмолінская вобласць)|Карловка]] •}} {{nobr| [[Кенашы]] •}} {{nobr| ''[[Кішкентай (Акмолінская вобласць)|Кішкентай]]'' •}} {{nobr| [[Краснафлоцкае (Акмолінская вобласць)|Краснафлоцкае]] •}} {{nobr| [[Кудабас]] •}} {{nobr| [[Кудукагаш]] •}} {{nobr| [[Кызылуюм]] •}} {{nobr| [[Макінка]] •}} {{nobr| [[Макпал (Акмолінская вобласць)|Макпал]] •}} {{nobr| [[Мамай (Акмолінская вобласць)|Мамай]] •}} {{nobr| [[Неўскае (Акмолінская вобласць)|Неўскае]] •}} {{nobr| [[Прыгархоз]] •}} {{nobr| ''[[Пражэктар (Акмолінская вобласць)|Пражэктар]]'' •}} {{nobr| [[Сапак (Акмолінская вобласць)|Сапак]] •}} {{nobr| [[Саўле (Акмолінская вобласць)|Саўле]] •}} {{nobr| [[Сцяпняк]] •}} {{nobr| [[Трамбоўка]] •}} {{nobr| [[Ульгі (Акмолінская вобласць)|Ульгі]] •}} {{nobr| [[Уюмшыл]] •}} {{nobr| ''[[Церак (Акмолінская вобласць)|Церак]]'' •}} {{nobr| [[Шашкалы]] •}} {{nobr| [[Ябланаўка (Акмолінская вобласць)|Ябланаўка]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> 2zp4i3kyhna3drmsd31nfyuhi1zf7mm 5175876 5175864 2026-08-05T11:50:35Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5175876 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП раёна Біржан сал |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[раён Біржан сал|раёна Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| ''[[Азнабай]]'' •}} {{nobr| [[Акбулак (раён Біржан сал)|Акбулак]] •}} {{nobr| [[Аксу (раён Біржан сал)|Аксу]] •}} {{nobr| [[Актас (Акмолінская вобласць)|Актас]] •}} {{nobr| [[Алга (Акмолінская вобласць)|Алга]] •}} {{nobr| [[Ангал батыр]] •}} {{nobr| [[Андыкожа батыр]] •}} {{nobr| ''[[Арай (Акмолінская вобласць)|Арай]]'' •}} {{nobr| [[Атансор]] •}} {{nobr| [[Баймырза (Акмолінская вобласць)|Баймырза]] •}} {{nobr| ''[[Белагаш (раён Біржан сал)|Белагаш]]'' •}} {{nobr| [[Бірсуат (раён Біржан сал)|Бірсуат]] •}} {{nobr| [[Буланды]] •}} {{nobr| [[Валіханаў (раён Біржан сал)|Валіханаў]] •}} {{nobr| ''[[Дачы (Акмолінская вобласць)|Дачы]]'' •}} {{nobr| [[Енбекшыльдэр]] •}} {{nobr| [[Жаналык (Акмолінская вобласць)|Жаналык]] •}} {{nobr| [[Жукей (Акмолінская вобласць)|Жукей]] •}} {{nobr| [[Заазёрны (Акмолінская вобласць)|Заазёрны]] •}} {{nobr| [[Заўралаўка]] •}} {{nobr| [[Кагам (Акмолінская вобласць)|Кагам]] •}} {{nobr| [[Кайнар (раён Біржан сал)|Кайнар]] •}} {{nobr| [[Карагай (раён Біржан сал)|Карагай]] •}} {{nobr| ''[[Карасор (Акмолінская вобласць)|Карасор]]'' •}} {{nobr| ''[[Карасу (Акмолінская вобласць)|Карасу]]'' •}} {{nobr| [[Каратал (раён Біржан сал)|Каратал]] •}} {{nobr| [[Карлаўка (Акмолінская вобласць)|Карловка]] •}} {{nobr| [[Кенашы]] •}} {{nobr| ''[[Кішкентай (Акмолінская вобласць)|Кішкентай]]'' •}} {{nobr| [[Краснафлоцкае (Акмолінская вобласць)|Краснафлоцкае]] •}} {{nobr| [[Кудабас]] •}} {{nobr| [[Кудукагаш]] •}} {{nobr| [[Кызылуюм]] •}} {{nobr| [[Макінка]] •}} {{nobr| [[Макпал (Акмолінская вобласць)|Макпал]] •}} {{nobr| [[Мамай (Акмолінская вобласць)|Мамай]] •}} {{nobr| [[Неўскае (Акмолінская вобласць)|Неўскае]] •}} {{nobr| [[Прыгархоз]] •}} {{nobr| ''[[Пражэктар (Акмолінская вобласць)|Пражэктар]]'' •}} {{nobr| [[Сапак (Акмолінская вобласць)|Сапак]] •}} {{nobr| [[Саўле (Акмолінская вобласць)|Саўле]] •}} {{nobr| [[Сцяпняк]] •}} {{nobr| [[Трамбоўка]] •}} {{nobr| [[Ульгі (Акмолінская вобласць)|Ульгі]] •}} {{nobr| [[Уюмшыл]] •}} {{nobr| ''[[Церак (Акмолінская вобласць)|Церак]]'' •}} {{nobr| [[Шашкалы]] •}} {{nobr| [[Ябланаўка (Акмолінская вобласць)|Ябланаўка]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> 3kp5npasotnfi3j2udcgvf0tu9yo6lt 5175878 5175876 2026-08-05T11:52:19Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5175878 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП раёна Біржан сал |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[раён Біржан сал|раёна Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| ''[[Азнабай]]'' •}} {{nobr| [[Акбулак (раён Біржан сал)|Акбулак]] •}} {{nobr| [[Аксу (раён Біржан сал)|Аксу]] •}} {{nobr| [[Актас (Акмолінская вобласць)|Актас]] •}} {{nobr| [[Алга (Акмолінская вобласць)|Алга]] •}} {{nobr| [[Ангал батыр]] •}} {{nobr| [[Андыкожа батыр]] •}} {{nobr| ''[[Арай (Акмолінская вобласць)|Арай]]'' •}} {{nobr| [[Атансор]] •}} {{nobr| [[Баймырза (Акмолінская вобласць)|Баймырза]] •}} {{nobr| ''[[Белагаш (раён Біржан сал)|Белагаш]]'' •}} {{nobr| [[Бірсуат (раён Біржан сал)|Бірсуат]] •}} {{nobr| [[Буланды]] •}} {{nobr| [[Валіханаў (раён Біржан сал)|Валіханаў]] •}} {{nobr| ''[[Дачы (Акмолінская вобласць)|Дачы]]'' •}} {{nobr| [[Енбекшыльдэр]] •}} {{nobr| [[Жаналык (Акмолінская вобласць)|Жаналык]] •}} {{nobr| [[Жукей (Акмолінская вобласць)|Жукей]] •}} {{nobr| [[Заазёрны (Акмолінская вобласць)|Заазёрны]] •}} {{nobr| [[Заўралаўка]] •}} {{nobr| [[Кагам (Акмолінская вобласць)|Кагам]] •}} {{nobr| [[Кайнар (раён Біржан сал)|Кайнар]] •}} {{nobr| [[Карагай (раён Біржан сал)|Карагай]] •}} {{nobr| ''[[Карасор (Акмолінская вобласць)|Карасор]]'' •}} {{nobr| ''[[Карасу (Акмолінская вобласць)|Карасу]]'' •}} {{nobr| [[Каратал (раён Біржан сал)|Каратал]] •}} {{nobr| [[Карлаўка (Акмолінская вобласць)|Карлаўка]] •}} {{nobr| [[Кенашы]] •}} {{nobr| ''[[Кішкентай (Акмолінская вобласць)|Кішкентай]]'' •}} {{nobr| [[Краснафлоцкае (Акмолінская вобласць)|Краснафлоцкае]] •}} {{nobr| [[Кудабас]] •}} {{nobr| [[Кудукагаш]] •}} {{nobr| [[Кызылуюм]] •}} {{nobr| [[Макінка]] •}} {{nobr| [[Макпал (Акмолінская вобласць)|Макпал]] •}} {{nobr| [[Мамай (Акмолінская вобласць)|Мамай]] •}} {{nobr| [[Неўскае (Акмолінская вобласць)|Неўскае]] •}} {{nobr| [[Прыгархоз]] •}} {{nobr| ''[[Пражэктар (Акмолінская вобласць)|Пражэктар]]'' •}} {{nobr| [[Сапак (Акмолінская вобласць)|Сапак]] •}} {{nobr| [[Саўле (Акмолінская вобласць)|Саўле]] •}} {{nobr| [[Сцяпняк]] •}} {{nobr| [[Трамбоўка]] •}} {{nobr| [[Ульгі (Акмолінская вобласць)|Ульгі]] •}} {{nobr| [[Уюмшыл]] •}} {{nobr| ''[[Церак (Акмолінская вобласць)|Церак]]'' •}} {{nobr| [[Шашкалы]] •}} {{nobr| [[Ябланаўка (Акмолінская вобласць)|Ябланаўка]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> ounx6206qrbk7pywh4di3frcrl77uum 0 546222 5175415 4977871 2026-08-04T12:56:51Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Зерэнда]] у [[Зерэндзі]]: памылка 4977871 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Зерэнда |казахская назва = Зеренді |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Зерэндзінскі раён |раён у табліцы = Зерэндзінскі раён{{!}}Зерэндзінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Зерэндзінская сельская акруга |селішча ў табліцы = Зерэндзінская сельская акруга{{!}}Зерэндзінская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 7083 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 115630100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Зерэнда''' ({{lang-kz|Зеренді}}) — сяло ў [[Зерэндзінскі раён|Зерэндзінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Зерэндзінскай сельскай акругі. Код КАТА — 115630100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 7698 чалавек (3814 мужчын і 3884 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 7083 чалавекі (3388 мужчын і 3695 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Зерэндзінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Зерэндзінскага раёна]] cfpq9q72rhnwa5pgtmayr7mx5pm1vgh 0 546244 5175409 4978817 2026-08-04T12:48:20Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Курапаткіна (Акмолінская вобласць)]] у [[Аркен (Акмолінская вобласць)]]: з 2018 года - новая назва 4978817 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Курапаткіна}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Курапаткіна |казахская назва = Куропаткино |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Зерэндзінскі раён |раён у табліцы = Зерэндзінскі раён{{!}}Зерэндзінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Кусепская сельская акруга |селішча ў табліцы = Кусепская сельская акруга{{!}}Кусепская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1265 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 115647100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Курапаткіна''' ({{lang-kz|Куропаткино}}) — сяло ў [[Зерэндзінскі раён|Зерэндзінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кусепскай сельскай акругі. Код КАТА — 115647100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1536 чалавек (730 мужчын і 806 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1265 чалавек (634 мужчыны і 631 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Зерэндзінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Зерэндзінскага раёна]] ffcx3idjcsxrlqdcq6z21t3ajbficy9 5175411 5175409 2026-08-04T12:49:00Z Autumndancer 168015 5175411 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Курапаткіна}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Аркен |казахская назва = Куропаткино |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Зерэндзінскі раён |раён у табліцы = Зерэндзінскі раён{{!}}Зерэндзінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Кусепская сельская акруга |селішча ў табліцы = Кусепская сельская акруга{{!}}Кусепская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1265 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 115647100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Аркен''', да 2018 года — '''Курапаткіна''' ({{lang-kz|Куропаткино}}) — сяло ў [[Зерэндзінскі раён|Зерэндзінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кусепскай сельскай акругі. Код КАТА — 115647100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1536 чалавек (730 мужчын і 806 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1265 чалавек (634 мужчыны і 631 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Зерэндзінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Зерэндзінскага раёна]] tdwez30742bvkmycekdxdfxp2hzjo2d 0 546285 5175420 5168873 2026-08-04T12:59:11Z Autumndancer 168015 5175420 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Жэлтау}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Жэлтау |казахская назва = Желтау |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Зерэндзінскі раён |раён у табліцы = Зерэндзінскі раён{{!}}Зерэндзінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = сельская акруга імя Канай-бія |селішча ў табліцы = сельская акруга імя Канай-бія{{!}}імя Канай-бія |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 75 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 115665800 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Жэлтау''' ({{lang-kz|Желтау}}) — аул у [[Зерэндзінскі раён|Зерэндзінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад сельскай акругі імя Канай-бія. Код КАТА — 115665800<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 138 чалавек (67 мужчын і 71 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 75 чалавек (40 мужчын і 35 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Зерэндзінскага раёна}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Зерэндзінскага раёна]] s9mghcnzj33p2km1omti8mhksl7tbo8 0 546292 5175885 4980838 2026-08-05T11:57:34Z Autumndancer 168015 5175885 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Ульгілі}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Ульгілі |казахская назва = Үлгілі |герб = |сцяг = |lat_deg = 52 |lat_min = 52 |lat_sec = 6.23 |lon_deg = 68 |lon_min = 40 |lon_sec = 37.57 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Зерэндзінскі раён |раён у табліцы = Зерэндзінскі раён{{!}}Зерэндзінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Байтэрекская сельская акруга |селішча ў табліцы = Байтэрекская сельская акруга{{!}}Байтэрекская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 175 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 115669800 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Ульгили''' ({{lang-kz|Үлгілі}}) — сяло ў [[Зерэндзінскі раён|Зерэндзінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай Ульгілі]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Байтэрекскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 32 км на захад ад цэнтра сяла [[Зерэндзі]]. Код КАТА — 115669800<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 397 чалавек (181 мужчына і 216 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 175 чалавек (89 мужчын і 86 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Зерэндзінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Зерэндзінскага раёна]] fjv5b2y039kjm6xefk6qxgbvrshsnpa 5175886 5175885 2026-08-05T11:57:57Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5175886 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Ульгілі}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Ульгілі |казахская назва = Үлгілі |герб = |сцяг = |lat_deg = 52 |lat_min = 52 |lat_sec = 6.23 |lon_deg = 68 |lon_min = 40 |lon_sec = 37.57 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Зерэндзінскі раён |раён у табліцы = Зерэндзінскі раён{{!}}Зерэндзінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Байтэрекская сельская акруга |селішча ў табліцы = Байтэрекская сельская акруга{{!}}Байтэрекская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 175 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 115669800 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Ульгілі''' ({{lang-kz|Үлгілі}}) — сяло ў [[Зерэндзінскі раён|Зерэндзінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай Ульгілі]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Байтэрекскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 32 км на захад ад цэнтра сяла [[Зерэндзі]]. Код КАТА — 115669800<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 397 чалавек (181 мужчына і 216 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 175 чалавек (89 мужчын і 86 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Зерэндзінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Зерэндзінскага раёна]] au60wy0rluy0ilwhxy6nfgzvs59davb 0 546298 5175391 4979473 2026-08-04T12:35:07Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сейфуліна (Акмолінская вобласць)]] у [[Сейфулін (Акмолінская вобласць)]]: ёсць у Кызылардзінскай вобласці. Адкуль "а" у канцы? 4979473 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Сейфуліна}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Сейфуліна |казахская назва = Сейфуллин |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Зерэндзінскі раён |раён у табліцы = Зерэндзінскі раён{{!}}Зерэндзінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = сельская акруга імя Сакена Сейфуліна |селішча ў табліцы = сельская акруга імя Сакена Сейфуліна{{!}}імя Сакена Сейфуліна |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 531 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 115673500 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Сейфуліна''' ({{lang-kz|Сейфуллин}}) — сяло ў [[Зерэндзінскі раён|Зерэндзінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад сельскай акругі імя Сакена Сейфуліна. Код КАТА — 115673500<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 801 чалавек (400 мужчын і 401 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 531 чалавек (266 мужчын і 265 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Зерэндзінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Зерэндзінскага раёна]] 9p98borfb8e7uuau1loej5zfo2o1ffy 5175396 5175391 2026-08-04T12:35:42Z Autumndancer 168015 5175396 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Сейфулін}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Сейфулін |казахская назва = Сейфуллин |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Зерэндзінскі раён |раён у табліцы = Зерэндзінскі раён{{!}}Зерэндзінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = сельская акруга імя Сакена Сейфуліна |селішча ў табліцы = сельская акруга імя Сакена Сейфуліна{{!}}імя Сакена Сейфуліна |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 531 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 115673500 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Сейфулін''' ({{lang-kz|Сейфуллин}}) — сяло ў [[Зерэндзінскі раён|Зерэндзінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад сельскай акругі імя Сакена Сейфуліна. Код КАТА — 115673500<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 801 чалавек (400 мужчын і 401 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 531 чалавек (266 мужчын і 265 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Зерэндзінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Зерэндзінскага раёна]] puyrbkjtg6o2d4fm5alaiu4s27i0dqi 10 546317 5175397 3751492 2026-08-04T12:36:19Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5175397 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Зерэндзінскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Зерэндзінскі раён|Зерэндзінскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Азат (Зерэндзінскі раён)|Азат]] •}} {{nobr| ''[[Айгыржал (Акмолінская вобласць)|Айгыржал]]'' •}} {{nobr| [[Айдабол (Акмолінская вобласць)|Айдабол]] •}} {{nobr| [[Айдарлы (Акмолінская вобласць)|Айдарлы]] •}} {{nobr| [[Акадыр (Акмолінская вобласць)|Акадыр]] •}} {{nobr| [[Акан (Акмолінская вобласць)|Акан]] •}} {{nobr| [[Аколь (Зерэндзінскі раён)|Аколь]] •}} {{nobr| [[Аляксееўка (Зерэндзінскі раён)|Аляксееўка]] •}} {{nobr| [[Андзірыс (Зерэндзінскі раён)|Андзірыс]] •}} {{nobr| [[Артак (Акмолінская вобласць)|Артак]] •}} {{nobr| [[Аул Маліка Габдуліна]] •}} {{nobr| [[Багенбай бі]] •}} {{nobr| [[Байтэрэк (Акмолінская вобласць)|Байтэрэк]] •}} {{nobr| [[Баратай]] •}} {{nobr| [[Беразнякоўка]] •}} {{nobr| [[Біктэсін]] •}} {{nobr| [[Бірлестык (Акмолінская вобласць)|Бірлестык]] •}} {{nobr| [[Булак (Акмолінская вобласць)|Булак]] •}} {{nobr| [[Васількоўка (Акмолінская вобласць)|Васількоўка]] •}} {{nobr| [[Віктараўка (Акмолінская вобласць)|Віктараўка]] •}} {{nobr| [[Гранітны (Акмолінская вобласць)|Гранітны]] •}} {{nobr| [[Дангулагаш]] •}} {{nobr| [[Дарагоўка]] •}} {{nobr| [[Енбекбірлік]] •}} {{nobr| [[Ермакоўка (Акмолінская вобласць)|Ермакоўка]] •}} {{nobr| [[Жалдыбай (Акмолінская вобласць)|Жалдыбай]] •}} {{nobr| [[Жаманашы]] •}} {{nobr| [[Жамантуз (Акмолінская вобласць)|Жамантуз]] •}} {{nobr| [[Жамбыл (Зерэндзінскі раён)|Жамбыл]] •}} {{nobr| [[Жанааул (Акмолінская вобласць)|Жанааул]] •}} {{nobr| [[Жанатлек (Акмолінская вобласць)|Жанатлек]] •}} {{nobr| [[Жэлтау]] •}} {{nobr| [[Жылымды]] •}} {{nobr| [[Зарэчнае (Зерэндзінскі раён)|Зарэчнае]] •}} {{nobr| [[Зерэнда]] •}} {{nobr| [[Іванаўка (Акмолінская вобласць)|Іванаўка]] •}} {{nobr| [[Ігілік (Акмолінская вобласць)|Ігілік]] •}} {{nobr| [[Ісакаўка (Акмолінская вобласць)|Ісакаўка]] •}} {{nobr| [[Казахстан (Зерэндзінскі раён)|Казахстан]] •}} {{nobr| [[Какцерэк (Акмолінская вобласць)|Какцерэк]] •}} {{nobr| [[Кайсалган]] •}} {{nobr| [[Канысбай (Акмолінская вобласць)|Канысбай]] •}} {{nobr| [[Карагай (Зерэндзінскі раён)|Карагай]] •}} {{nobr| [[Караазек (Зерэндзінскі раён)|Караазек]] •}} {{nobr| [[Карауыл Канай-бія]] •}} {{nobr| [[Карашылік (Зерэндзінскі раён)|Карашылік]] •}} {{nobr| [[Карлыколь]] •}} {{nobr| [[Карсак (сяло)|Карсак]] •}} {{nobr| [[Кастамараўка (Акмолінская вобласць)|Кастамараўка]] •}} {{nobr| [[Кашкарбай (Акмолінская вобласць)|Кашкарбай]] •}} {{nobr| [[Кенаткель]] •}} {{nobr| [[Красілаўка (Акмолінская вобласць)|Красілаўка]] •}} {{nobr| [[Красны Кардон (Зерэндзінскі раён)|Красны Кардон]] •}} {{nobr| [[Курапаткіна (Акмолінская вобласць)|Курапаткіна]] •}} {{nobr| [[Кызылагаш (Зерэндзінскі раён)|Кызылагаш]] •}} {{nobr| [[Кызылегіс]] •}} {{nobr| ''[[Кызылкайнар (Акмолінская вобласць)|Кызылкайнар]]'' •}} {{nobr| [[Кызылсая]] •}} {{nobr| [[Кызылтан (Акмолінская вобласць)|Кызылтан]] •}} {{nobr| [[Малыя Цюкты]] •}} {{nobr| [[Маладзёжнае (Акмолінская вобласць)|Маладзёжнае]] •}} {{nobr| [[Ортаагаш]] •}} {{nobr| [[Паўлаўка (Акмолінская вобласць)|Паўлаўка]] •}} {{nobr| [[Прырэчнае (Зерэндзінскі раён)|Прырэчнае]] •}} {{nobr| [[Раздольнае (Зерэндзінскі раён)|Раздольнае]] •}} {{nobr| [[Садовае (Зерэндзінскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сейфулін (Акмолінская вобласць)|Сейфулін]] •}} {{nobr| [[Серафімаўка (Акмолінская вобласць)|Серафімаўка]] •}} {{nobr| [[Сімферопальскае]] •}} {{nobr| [[Трафімаўка (Акмолінская вобласць)|Трафімаўка]] •}} {{nobr| [[Троіцкае (Акмолінская вобласць)|Троіцкае]] •}} {{nobr| [[Тупалеўка]] •}} {{nobr| [[Угалкі (Акмолінская вобласць)|Угалкі]] •}} {{nobr| [[Ульгілі (Акмолінская вобласць)|Ульгілі]] •}} {{nobr| [[Уялы (Ісакаўская сельская акруга)|Уялы]] (Ісакаўская с.а.) •}} {{nobr| [[Уялы (Чаглінская сельская акруга)|Уялы]] (Чаглінская с.а.) •}} {{nobr| [[Церакты]] •}} {{nobr| [[Чаглінка (Аляксееўская пасялковая адміністрацыя)|Чаглінка]] (Аляксееўская п.а.) •}} {{nobr| [[Чаглінка (Чаглінская сельская акруга)|Чаглінка]] (Чаглінская с.а.) •}} {{nobr| [[Яленаўка (Акмолінская вобласць)|Яленаўка]] •}} {{nobr| [[Яскенежал]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> 7e4m6ubrwo89eh7vi9hpmyyk09zhxru 5175412 5175397 2026-08-04T12:50:06Z Autumndancer 168015 абнаўленне звестак 5175412 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Зерэндзінскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Зерэндзінскі раён|Зерэндзінскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Азат (Зерэндзінскі раён)|Азат]] •}} {{nobr| ''[[Айгыржал (Акмолінская вобласць)|Айгыржал]]'' •}} {{nobr| [[Айдабол (Акмолінская вобласць)|Айдабол]] •}} {{nobr| [[Айдарлы (Акмолінская вобласць)|Айдарлы]] •}} {{nobr| [[Акадыр (Акмолінская вобласць)|Акадыр]] •}} {{nobr| [[Акан (Акмолінская вобласць)|Акан]] •}} {{nobr| [[Аколь (Зерэндзінскі раён)|Аколь]] •}} {{nobr| [[Аляксееўка (Зерэндзінскі раён)|Аляксееўка]] •}} {{nobr| [[Андзірыс (Зерэндзінскі раён)|Андзірыс]] •}} {{nobr| [[Аркен (Акмолінская вобласць)|Аркен]] •}} {{nobr| [[Артак (Акмолінская вобласць)|Артак]] •}} {{nobr| [[Аул Маліка Габдуліна]] •}} {{nobr| [[Багенбай бі]] •}} {{nobr| [[Байтэрэк (Акмолінская вобласць)|Байтэрэк]] •}} {{nobr| [[Баратай]] •}} {{nobr| [[Беразнякоўка]] •}} {{nobr| [[Біктэсін]] •}} {{nobr| [[Бірлестык (Акмолінская вобласць)|Бірлестык]] •}} {{nobr| [[Булак (Акмолінская вобласць)|Булак]] •}} {{nobr| [[Васількоўка (Акмолінская вобласць)|Васількоўка]] •}} {{nobr| [[Віктараўка (Акмолінская вобласць)|Віктараўка]] •}} {{nobr| [[Гранітны (Акмолінская вобласць)|Гранітны]] •}} {{nobr| [[Дангулагаш]] •}} {{nobr| [[Дарагоўка]] •}} {{nobr| [[Енбекбірлік]] •}} {{nobr| [[Ермакоўка (Акмолінская вобласць)|Ермакоўка]] •}} {{nobr| [[Жалдыбай (Акмолінская вобласць)|Жалдыбай]] •}} {{nobr| [[Жаманашы]] •}} {{nobr| [[Жамантуз (Акмолінская вобласць)|Жамантуз]] •}} {{nobr| [[Жамбыл (Зерэндзінскі раён)|Жамбыл]] •}} {{nobr| [[Жанааул (Акмолінская вобласць)|Жанааул]] •}} {{nobr| [[Жанатлек (Акмолінская вобласць)|Жанатлек]] •}} {{nobr| [[Жэлтау]] •}} {{nobr| [[Жылымды]] •}} {{nobr| [[Зарэчнае (Зерэндзінскі раён)|Зарэчнае]] •}} {{nobr| [[Зерэнда]] •}} {{nobr| [[Іванаўка (Акмолінская вобласць)|Іванаўка]] •}} {{nobr| [[Ігілік (Акмолінская вобласць)|Ігілік]] •}} {{nobr| [[Ісакаўка (Акмолінская вобласць)|Ісакаўка]] •}} {{nobr| [[Казахстан (Зерэндзінскі раён)|Казахстан]] •}} {{nobr| [[Какцерэк (Акмолінская вобласць)|Какцерэк]] •}} {{nobr| [[Кайсалган]] •}} {{nobr| [[Канысбай (Акмолінская вобласць)|Канысбай]] •}} {{nobr| [[Карагай (Зерэндзінскі раён)|Карагай]] •}} {{nobr| [[Караазек (Зерэндзінскі раён)|Караазек]] •}} {{nobr| [[Карауыл Канай-бія]] •}} {{nobr| [[Карашылік (Зерэндзінскі раён)|Карашылік]] •}} {{nobr| [[Карлыколь]] •}} {{nobr| [[Карсак (сяло)|Карсак]] •}} {{nobr| [[Кастамараўка (Акмолінская вобласць)|Кастамараўка]] •}} {{nobr| [[Кашкарбай (Акмолінская вобласць)|Кашкарбай]] •}} {{nobr| [[Кенаткель]] •}} {{nobr| [[Красілаўка (Акмолінская вобласць)|Красілаўка]] •}} {{nobr| [[Красны Кардон (Зерэндзінскі раён)|Красны Кардон]] •}} {{nobr| [[Кызылагаш (Зерэндзінскі раён)|Кызылагаш]] •}} {{nobr| [[Кызылегіс]] •}} {{nobr| ''[[Кызылкайнар (Акмолінская вобласць)|Кызылкайнар]]'' •}} {{nobr| [[Кызылсая]] •}} {{nobr| [[Кызылтан (Акмолінская вобласць)|Кызылтан]] •}} {{nobr| [[Малыя Цюкты]] •}} {{nobr| [[Маладзёжнае (Акмолінская вобласць)|Маладзёжнае]] •}} {{nobr| [[Ортаагаш]] •}} {{nobr| [[Паўлаўка (Акмолінская вобласць)|Паўлаўка]] •}} {{nobr| [[Прырэчнае (Зерэндзінскі раён)|Прырэчнае]] •}} {{nobr| [[Раздольнае (Зерэндзінскі раён)|Раздольнае]] •}} {{nobr| [[Садовае (Зерэндзінскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сейфулін (Акмолінская вобласць)|Сейфулін]] •}} {{nobr| [[Серафімаўка (Акмолінская вобласць)|Серафімаўка]] •}} {{nobr| [[Сімферопальскае]] •}} {{nobr| [[Трафімаўка (Акмолінская вобласць)|Трафімаўка]] •}} {{nobr| [[Троіцкае (Акмолінская вобласць)|Троіцкае]] •}} {{nobr| [[Тупалеўка]] •}} {{nobr| [[Угалкі (Акмолінская вобласць)|Угалкі]] •}} {{nobr| [[Ульгілі (Акмолінская вобласць)|Ульгілі]] •}} {{nobr| [[Уялы (Ісакаўская сельская акруга)|Уялы]] (Ісакаўская с.а.) •}} {{nobr| [[Уялы (Чаглінская сельская акруга)|Уялы]] (Чаглінская с.а.) •}} {{nobr| [[Церакты]] •}} {{nobr| [[Чаглінка (Аляксееўская пасялковая адміністрацыя)|Чаглінка]] (Аляксееўская п.а.) •}} {{nobr| [[Чаглінка (Чаглінская сельская акруга)|Чаглінка]] (Чаглінская с.а.) •}} {{nobr| [[Яленаўка (Акмолінская вобласць)|Яленаўка]] •}} {{nobr| [[Яскенежал]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> 27ou9f0cazegqtyyk7fmt1sx42qlvb8 5175418 5175412 2026-08-04T12:57:33Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5175418 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Зерэндзінскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Зерэндзінскі раён|Зерэндзінскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Азат (Зерэндзінскі раён)|Азат]] •}} {{nobr| ''[[Айгыржал (Акмолінская вобласць)|Айгыржал]]'' •}} {{nobr| [[Айдабол (Акмолінская вобласць)|Айдабол]] •}} {{nobr| [[Айдарлы (Акмолінская вобласць)|Айдарлы]] •}} {{nobr| [[Акадыр (Акмолінская вобласць)|Акадыр]] •}} {{nobr| [[Акан (Акмолінская вобласць)|Акан]] •}} {{nobr| [[Аколь (Зерэндзінскі раён)|Аколь]] •}} {{nobr| [[Аляксееўка (Зерэндзінскі раён)|Аляксееўка]] •}} {{nobr| [[Андзірыс (Зерэндзінскі раён)|Андзірыс]] •}} {{nobr| [[Аркен (Акмолінская вобласць)|Аркен]] •}} {{nobr| [[Артак (Акмолінская вобласць)|Артак]] •}} {{nobr| [[Аул Маліка Габдуліна]] •}} {{nobr| [[Багенбай бі]] •}} {{nobr| [[Байтэрэк (Акмолінская вобласць)|Байтэрэк]] •}} {{nobr| [[Баратай]] •}} {{nobr| [[Беразнякоўка]] •}} {{nobr| [[Біктэсін]] •}} {{nobr| [[Бірлестык (Акмолінская вобласць)|Бірлестык]] •}} {{nobr| [[Булак (Акмолінская вобласць)|Булак]] •}} {{nobr| [[Васількоўка (Акмолінская вобласць)|Васількоўка]] •}} {{nobr| [[Віктараўка (Акмолінская вобласць)|Віктараўка]] •}} {{nobr| [[Гранітны (Акмолінская вобласць)|Гранітны]] •}} {{nobr| [[Дангулагаш]] •}} {{nobr| [[Дарагоўка]] •}} {{nobr| [[Енбекбірлік]] •}} {{nobr| [[Ермакоўка (Акмолінская вобласць)|Ермакоўка]] •}} {{nobr| [[Жалдыбай (Акмолінская вобласць)|Жалдыбай]] •}} {{nobr| [[Жаманашы]] •}} {{nobr| [[Жамантуз (Акмолінская вобласць)|Жамантуз]] •}} {{nobr| [[Жамбыл (Зерэндзінскі раён)|Жамбыл]] •}} {{nobr| [[Жанааул (Акмолінская вобласць)|Жанааул]] •}} {{nobr| [[Жанатлек (Акмолінская вобласць)|Жанатлек]] •}} {{nobr| [[Жэлтау]] •}} {{nobr| [[Жылымды]] •}} {{nobr| [[Зарэчнае (Зерэндзінскі раён)|Зарэчнае]] •}} {{nobr| [[Зерэндзі]] •}} {{nobr| [[Іванаўка (Акмолінская вобласць)|Іванаўка]] •}} {{nobr| [[Ігілік (Акмолінская вобласць)|Ігілік]] •}} {{nobr| [[Ісакаўка (Акмолінская вобласць)|Ісакаўка]] •}} {{nobr| [[Казахстан (Зерэндзінскі раён)|Казахстан]] •}} {{nobr| [[Какцерэк (Акмолінская вобласць)|Какцерэк]] •}} {{nobr| [[Кайсалган]] •}} {{nobr| [[Канысбай (Акмолінская вобласць)|Канысбай]] •}} {{nobr| [[Карагай (Зерэндзінскі раён)|Карагай]] •}} {{nobr| [[Караазек (Зерэндзінскі раён)|Караазек]] •}} {{nobr| [[Карауыл Канай-бія]] •}} {{nobr| [[Карашылік (Зерэндзінскі раён)|Карашылік]] •}} {{nobr| [[Карлыколь]] •}} {{nobr| [[Карсак (сяло)|Карсак]] •}} {{nobr| [[Кастамараўка (Акмолінская вобласць)|Кастамараўка]] •}} {{nobr| [[Кашкарбай (Акмолінская вобласць)|Кашкарбай]] •}} {{nobr| [[Кенаткель]] •}} {{nobr| [[Красілаўка (Акмолінская вобласць)|Красілаўка]] •}} {{nobr| [[Красны Кардон (Зерэндзінскі раён)|Красны Кардон]] •}} {{nobr| [[Кызылагаш (Зерэндзінскі раён)|Кызылагаш]] •}} {{nobr| [[Кызылегіс]] •}} {{nobr| ''[[Кызылкайнар (Акмолінская вобласць)|Кызылкайнар]]'' •}} {{nobr| [[Кызылсая]] •}} {{nobr| [[Кызылтан (Акмолінская вобласць)|Кызылтан]] •}} {{nobr| [[Малыя Цюкты]] •}} {{nobr| [[Маладзёжнае (Акмолінская вобласць)|Маладзёжнае]] •}} {{nobr| [[Ортаагаш]] •}} {{nobr| [[Паўлаўка (Акмолінская вобласць)|Паўлаўка]] •}} {{nobr| [[Прырэчнае (Зерэндзінскі раён)|Прырэчнае]] •}} {{nobr| [[Раздольнае (Зерэндзінскі раён)|Раздольнае]] •}} {{nobr| [[Садовае (Зерэндзінскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сейфулін (Акмолінская вобласць)|Сейфулін]] •}} {{nobr| [[Серафімаўка (Акмолінская вобласць)|Серафімаўка]] •}} {{nobr| [[Сімферопальскае]] •}} {{nobr| [[Трафімаўка (Акмолінская вобласць)|Трафімаўка]] •}} {{nobr| [[Троіцкае (Акмолінская вобласць)|Троіцкае]] •}} {{nobr| [[Тупалеўка]] •}} {{nobr| [[Угалкі (Акмолінская вобласць)|Угалкі]] •}} {{nobr| [[Ульгілі (Акмолінская вобласць)|Ульгілі]] •}} {{nobr| [[Уялы (Ісакаўская сельская акруга)|Уялы]] (Ісакаўская с.а.) •}} {{nobr| [[Уялы (Чаглінская сельская акруга)|Уялы]] (Чаглінская с.а.) •}} {{nobr| [[Церакты]] •}} {{nobr| [[Чаглінка (Аляксееўская пасялковая адміністрацыя)|Чаглінка]] (Аляксееўская п.а.) •}} {{nobr| [[Чаглінка (Чаглінская сельская акруга)|Чаглінка]] (Чаглінская с.а.) •}} {{nobr| [[Яленаўка (Акмолінская вобласць)|Яленаўка]] •}} {{nobr| [[Яскенежал]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> lsa2utr3w07l5ilm7zybo9txv8uc4pf 5175421 5175418 2026-08-04T13:00:54Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5175421 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Зерэндзінскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Зерэндзінскі раён|Зерэндзінскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Азат (Зерэндзінскі раён)|Азат]] •}} {{nobr| ''[[Айгыржал (Акмолінская вобласць)|Айгыржал]]'' •}} {{nobr| [[Айдабол (Акмолінская вобласць)|Айдабол]] •}} {{nobr| [[Айдарлы (Акмолінская вобласць)|Айдарлы]] •}} {{nobr| [[Акадыр (Акмолінская вобласць)|Акадыр]] •}} {{nobr| [[Акан (Акмолінская вобласць)|Акан]] •}} {{nobr| [[Аколь (Зерэндзінскі раён)|Аколь]] •}} {{nobr| [[Аляксееўка (Зерэндзінскі раён)|Аляксееўка]] •}} {{nobr| [[Андзірыс (Зерэндзінскі раён)|Андзірыс]] •}} {{nobr| [[Аркен (Акмолінская вобласць)|Аркен]] •}} {{nobr| [[Артак (Акмолінская вобласць)|Артак]] •}} {{nobr| [[Аул Маліка Габдуліна]] •}} {{nobr| [[Багенбай бі]] •}} {{nobr| [[Байтэрэк (Акмолінская вобласць)|Байтэрэк]] •}} {{nobr| [[Баратай]] •}} {{nobr| [[Беразнякоўка]] •}} {{nobr| [[Біктэсін]] •}} {{nobr| [[Бірлестык (Акмолінская вобласць)|Бірлестык]] •}} {{nobr| [[Булак (Акмолінская вобласць)|Булак]] •}} {{nobr| [[Васількоўка (Акмолінская вобласць)|Васількоўка]] •}} {{nobr| [[Віктараўка (Акмолінская вобласць)|Віктараўка]] •}} {{nobr| [[Гранітны (Акмолінская вобласць)|Гранітны]] •}} {{nobr| [[Дангулагаш]] •}} {{nobr| [[Дарагоўка]] •}} {{nobr| [[Енбекбірлік]] •}} {{nobr| [[Ермакоўка (Акмолінская вобласць)|Ермакоўка]] •}} {{nobr| [[Жалдыбай (Акмолінская вобласць)|Жалдыбай]] •}} {{nobr| [[Жаманашы]] •}} {{nobr| [[Жамантуз (Акмолінская вобласць)|Жамантуз]] •}} {{nobr| [[Жамбыл (Зерэндзінскі раён)|Жамбыл]] •}} {{nobr| [[Жанааул (Акмолінская вобласць)|Жанааул]] •}} {{nobr| [[Жанатылек (Акмолінская вобласць)|Жанатылек]] •}} {{nobr| [[Жэлтау]] •}} {{nobr| [[Жылымды]] •}} {{nobr| [[Зарэчнае (Зерэндзінскі раён)|Зарэчнае]] •}} {{nobr| [[Зерэндзі]] •}} {{nobr| [[Іванаўка (Акмолінская вобласць)|Іванаўка]] •}} {{nobr| [[Ігілік (Акмолінская вобласць)|Ігілік]] •}} {{nobr| [[Ісакаўка (Акмолінская вобласць)|Ісакаўка]] •}} {{nobr| [[Казахстан (Зерэндзінскі раён)|Казахстан]] •}} {{nobr| [[Какцерэк (Акмолінская вобласць)|Какцерэк]] •}} {{nobr| [[Кайсалган]] •}} {{nobr| [[Канысбай (Акмолінская вобласць)|Канысбай]] •}} {{nobr| [[Карагай (Зерэндзінскі раён)|Карагай]] •}} {{nobr| [[Караазек (Зерэндзінскі раён)|Караазек]] •}} {{nobr| [[Карауыл Канай-бія]] •}} {{nobr| [[Карашылік (Зерэндзінскі раён)|Карашылік]] •}} {{nobr| [[Карлыколь]] •}} {{nobr| [[Карсак (сяло)|Карсак]] •}} {{nobr| [[Кастамараўка (Акмолінская вобласць)|Кастамараўка]] •}} {{nobr| [[Кашкарбай (Акмолінская вобласць)|Кашкарбай]] •}} {{nobr| [[Кенаткель]] •}} {{nobr| [[Красілаўка (Акмолінская вобласць)|Красілаўка]] •}} {{nobr| [[Красны Кардон (Зерэндзінскі раён)|Красны Кардон]] •}} {{nobr| [[Кызылагаш (Зерэндзінскі раён)|Кызылагаш]] •}} {{nobr| [[Кызылегіс]] •}} {{nobr| ''[[Кызылкайнар (Акмолінская вобласць)|Кызылкайнар]]'' •}} {{nobr| [[Кызылсая]] •}} {{nobr| [[Кызылтан (Акмолінская вобласць)|Кызылтан]] •}} {{nobr| [[Малыя Цюкты]] •}} {{nobr| [[Маладзёжнае (Акмолінская вобласць)|Маладзёжнае]] •}} {{nobr| [[Ортаагаш]] •}} {{nobr| [[Паўлаўка (Акмолінская вобласць)|Паўлаўка]] •}} {{nobr| [[Прырэчнае (Зерэндзінскі раён)|Прырэчнае]] •}} {{nobr| [[Раздольнае (Зерэндзінскі раён)|Раздольнае]] •}} {{nobr| [[Садовае (Зерэндзінскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сейфулін (Акмолінская вобласць)|Сейфулін]] •}} {{nobr| [[Серафімаўка (Акмолінская вобласць)|Серафімаўка]] •}} {{nobr| [[Сімферопальскае]] •}} {{nobr| [[Трафімаўка (Акмолінская вобласць)|Трафімаўка]] •}} {{nobr| [[Троіцкае (Акмолінская вобласць)|Троіцкае]] •}} {{nobr| [[Тупалеўка]] •}} {{nobr| [[Угалкі (Акмолінская вобласць)|Угалкі]] •}} {{nobr| [[Ульгілі (Акмолінская вобласць)|Ульгілі]] •}} {{nobr| [[Уялы (Ісакаўская сельская акруга)|Уялы]] (Ісакаўская с.а.) •}} {{nobr| [[Уялы (Чаглінская сельская акруга)|Уялы]] (Чаглінская с.а.) •}} {{nobr| [[Церакты]] •}} {{nobr| [[Чаглінка (Аляксееўская пасялковая адміністрацыя)|Чаглінка]] (Аляксееўская п.а.) •}} {{nobr| [[Чаглінка (Чаглінская сельская акруга)|Чаглінка]] (Чаглінская с.а.) •}} {{nobr| [[Яленаўка (Акмолінская вобласць)|Яленаўка]] •}} {{nobr| [[Яскенежал]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> jso2ciggp11p8ix719djvsfrwbvjbx1 0 547243 5175402 4980840 2026-08-04T12:42:30Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ульгулі (Паўладарская вобласць)]] у [[Ульгілі (Паўладарская вобласць)]]: памылка ў назве, ёсць у Акмолінскай вобл. 4980840 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Ульгулі}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Ульгулі |казахская назва = Үлгілі |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = |раён = Іртышскі раён (Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Іртышскі раён (Паўладарская вобласць){{!}}Іртышскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Іса Байзакаўская сельская акруга |селішча ў табліцы = Іса Байзакаўская сельская акруга{{!}}Іса Байзакаўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 257 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 554639400 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Ульгулі''' ({{lang-kz|Үлгілі}}) — сяло ў [[Іртышскі раён (Паўладарская вобласць)|Іртышскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Іса Байзакаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 554639400<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=26 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 455 чалавек (231 мужчына і 224 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 257 чалавек (130 мужчын і 127 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Іртышскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іртышскага раёна]] c1ehoixtuyxej58e1xmq5j36sja7yw4 5175405 5175402 2026-08-04T12:43:03Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5175405 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Ульгілі}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Ульгілі |казахская назва = Үлгілі |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = |раён = Іртышскі раён (Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Іртышскі раён (Паўладарская вобласць){{!}}Іртышскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Іса Байзакаўская сельская акруга |селішча ў табліцы = Іса Байзакаўская сельская акруга{{!}}Іса Байзакаўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 257 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 554639400 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Ульгілі''' ({{lang-kz|Үлгілі}}) — сяло ў [[Іртышскі раён (Паўладарская вобласць)|Іртышскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Іса Байзакаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 554639400<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=26 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 455 чалавек (231 мужчына і 224 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 257 чалавек (130 мужчын і 127 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Іртышскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іртышскага раёна]] kacvtm5h2ouljqufklq1i14sj7rcdw0 10 547269 5175406 3751494 2026-08-04T12:43:40Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5175406 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Іртышскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Іртышскі раён (Паўладарская вобласць)|Іртышскага раёна]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Агашорын]] •}} {{nobr| ''[[Акбетэй]]'' •}} {{nobr| ''[[Актайлак (Паўладарская вобласць)|Актайлак]]'' •}} {{nobr| [[Амангельды (Паўладарская вобласць)|Амангельды]] •}} {{nobr| ''[[Бескепе (Паўладарская вобласць)|Бескепе]]'' •}} {{nobr| [[Буланбай]] •}} {{nobr| [[Галубоўка (Паўладарская вобласць)|Галубоўка]] •}} {{nobr| [[Іртышск]] •}} {{nobr| [[Сяло Ісы Байзакава|Ісы Байзакава]] •}} {{nobr| [[Караагаш (Паўладарская вобласць)|Караагаш]] •}} {{nobr| [[Карааткель (Паўладарская вобласць)|Карааткель]] •}} {{nobr| [[Каракудук (Паўладарская вобласць)|Каракудук]] •}} {{nobr| [[Касагаш (Паўладарская вобласць)|Касагаш]] •}} {{nobr| [[Касколь (Паўладарская вобласць)|Касколь]] •}} {{nobr| ''[[Кастамар (Паўладарская вобласць)|Кастамар]]'' •}} {{nobr| [[Кенес (Паўладарская вобласць)|Кенес]] •}} {{nobr| [[Кызылагаш (Паўладарская вобласць)|Кызылагаш]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Паўладарская вобласць)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылкак]] •}} {{nobr| [[Леніна (Паўладарская вобласць)|Леніна]] •}} {{nobr| [[Лугавое (Іртышскі раён)|Лугавое]] •}} {{nobr| [[Майканыр]] •}} {{nobr| [[Панфілава (Паўладарская вобласць)|Панфілава]] •}} {{nobr| [[Севернае (Паўладарская вобласць)|Севернае]] •}} {{nobr| [[Селеты]] •}} {{nobr| [[Сцяпное (Северная сельская акруга)|Сцяпное]] •}} {{nobr| ''[[Табелес]]'' •}} {{nobr| [[Тагузак (Паўладарская вобласць)|Тагузак]] •}} {{nobr| ''[[Таскудук (Паўладарская вобласць)|Таскудук]]'' •}} {{nobr| [[Тохта (Паўладарская вобласць)|Тохта]] •}} {{nobr| [[Узынсу]] •}} {{nobr| [[Ульгілі (Паўладарская вобласць)|Ульгілі]] •}} {{nobr| ''[[Шубарат]]'' •}} {{nobr| [[Ынтымак (Іртышскі раён)|Ынтымак]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]] </noinclude> 458s22867yh00gbukk5al9xxrfg91hj 0 550743 5175686 4975653 2026-08-05T08:02:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175686 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Ботчырка |Арыгінальная назва = {{lang-sv|Botkyrka kommun}} |Герб = Botkyrka vapen.svg |Апісанне герба = Герб камуны Ботчырка |Карта = Botkyrka Municipality in Stockholm County.png |Карта_подпіс = Камуна на карце лена Стакгольм |Памер карты = 250px |Сталіца = [[Тумба]] |Краіна = {{SWE}} |Уваходзіць у = [[Стакгольм (лен)|Стакгольм]] |Насельніцтва = 86 274 чал. |Год перапісу = 2012 |Шчыльнасць = 444 |Плошча = 209,57 |Сайт = http://www.Botkyrka.se/ www.Botkyrka.se |ISO = }} '''Камуна Ботчырка''' ({{lang-sv|Botkyrka kommun}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў [[лен (Швецыя)|лене]] [[Стакгольм (лен)|Стакгольм]] у цэнтральнай [[Швецыя|Швецыі]]. Ботчырка 250-ая па памеры тэрыторыі камуна [[Швецыя|Швецыі]]. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад [[Тумба]]. == Насельніцтва == Насельніцтва складае 86 274 чалавек (станам на студзень 2013 года)<ref name="teryt">{{cite web|url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|title=Folkmangd i riket, lan och kommuner|publisher=Цэнтральнае бюро статыстыкі Швецыі|language=шв.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J10R7tbI?url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|archivedate=20 жніўня 2013|accessdate=23 лютага 2018|url-status=live}}</ref>. {{Bar box |title=Колькасць насельніцтва камуны Ботчырка за 1970-2010 гады |titlebar=#DDD |width=600px |barwidth=40px |left1=Год |right1=Насельніцтва |bars= {{bar pixel|1970|#0080E6|154||26 673}} {{bar pixel|1975|#0099FF|332||57 286}} {{bar pixel|1980|#0080E6|378||65 218}} {{bar pixel|1985|#0099FF|385||66 326}} {{bar pixel|1990|#0080E6|398||68 542}} {{bar pixel|1995|#0099FF|403||69 500}} {{bar pixel|2000|#0080E6|424||73 097}} {{bar pixel|2005|#0099FF|445||76 592}} {{bar pixel|2010|#0080E6|480||82 608}} |caption=Крыніца: [http://www.ssd.scb.se/databaser/makro/SubTable.asp?yp=tansss&xu=C9233001&omradekod=BE&huvudtabell=BefolkningNy&omradetext=Befolkning&tabelltext=Folkm%E4ngden+efter+region%2C+civilst%E5nd%2C+%E5lder+och+k%F6n%2E+%C5r&preskat=O&prodid=BE0101&starttid=1970&stopptid=2010&Fromwhere=M&lang=1&langdb=1 SCB]}} == Населеныя пункты == Камуне падпарадкаваныя 5 гарадскіх пасяленняў (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх: * [[Тумба]] (Tumba) (частка) * [[Стакгольм]] (Stockholm) (частка) * Ворста (Vårsta) * Нора-Рыкстэн (Norra Riksten) * Сібле (Sibble) * Овінгэ (Åvinge) == Галерэя == <center><gallery> Файл:Centrumkyrkan Tumba.jpg|Царква<br/>(Тумба) Файл:Segersjön.JPG|Возера Сегершэн Файл:Slott Sturehov 2011a.jpg|Замак Стурэгаў </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == *[http://www.Botkyrka.se/ Сайт камуны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071221020358/http://www.botkyrka.se/ |date=21 снежня 2007 }} {{Стакгольм (лен)}} {{Заліўка камун Швецыі}} [[Катэгорыя:Камуны лена Стакгольм]] 0lzdr0smehdwr7g5gaecvzrqzrx97yb 0 551928 5175383 4978923 2026-08-04T12:29:24Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Лясгасп (Кызылардзінская вобласць)]] у [[Тагайлы (Кызылардзінская вобласць)]]: памылка ў састарэлай назве 4978923 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Лясгасп}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Лясгасп |казахская назва = Орманшар |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Кызылардзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская |від раёна = |раён = Чыілійскі раён |раён у табліцы = Чыілійскі раён{{!}}Чыілійскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Алмалінская сельская акруга |селішча ў табліцы = Алмалінская сельская акруга{{!}}Алмалінская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 91 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 435235400 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Лясгасп''' ({{lang-kz|Орманшар}}) — сяло ў [[Чыілійскі раён|Чыілійскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Алмалінскай сельскай акругі. Код КАТА — 435235400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 128 чалавек (56 мужчын і 72 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=29 красавіка 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 91 чалавек (50 мужчын і 41 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Чыілійскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чыілійскага раёна]] ggz40xz7413usb41aujuk9lf21lij3y 5175389 5175383 2026-08-04T12:31:57Z Autumndancer 168015 5175389 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Тагайлы |казахская назва = Орманшар |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Кызылардзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская |від раёна = |раён = Чыілійскі раён |раён у табліцы = Чыілійскі раён{{!}}Чыілійскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Алмалінская сельская акруга |селішча ў табліцы = Алмалінская сельская акруга{{!}}Алмалінская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 91 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 435235400 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} ''' Тагайлы''' ({{lang-kz|Орманшар}}) — сяло ў [[Чыілійскі раён|Чыілійскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Алмалінскай сельскай акругі. Код КАТА — 435235400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 128 чалавек (56 мужчын і 72 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=29 красавіка 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 91 чалавек (50 мужчын і 41 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Чыілійскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чыілійскага раёна]] lcx7w1h0b9fs4bobcrup1b02kyhv7p5 5175390 5175389 2026-08-04T12:32:50Z Autumndancer 168015 5175390 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Тагайлы |казахская назва = Тоғайлы |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Кызылардзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Кызылардзінская вобласць{{!}}Кызылардзінская |від раёна = |раён = Чыілійскі раён |раён у табліцы = Чыілійскі раён{{!}}Чыілійскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Алмалінская сельская акруга |селішча ў табліцы = Алмалінская сельская акруга{{!}}Алмалінская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 91 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 435235400 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} ''' Тагайлы''', да 2020 года — '''Лясгас''' ({{lang-kz|Тоғайлы}}) — сяло ў [[Чыілійскі раён|Чыілійскім раёне]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Алмалінскай сельскай акругі. Код КАТА — 435235400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 128 чалавек (56 мужчын і 72 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=29 красавіка 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 91 чалавек (50 мужчын і 41 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Чыілійскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чыілійскага раёна]] o3bkj1ot9ipeype0xpwybsqwlwp2900 10 552022 5175387 3751526 2026-08-04T12:30:55Z Autumndancer 168015 абнаўленне звестак 5175387 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Чыілійскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Чыілійскі раён|Чыілійскага раёна]] [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Абдзільда Тажыбаева]] •}} {{nobr| [[Акмая (Кызылардзінская вобласць)|Акмая]] •}} {{nobr| [[Актам (Чыілійскі раён)|Актам]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Кызылардзінская вобласць)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Алмалы (Кызылардзінская вобласць)|Алмалы]] •}} {{nobr| [[Артакшыл (Кызылардзінская вобласць)|Артакшыл]] •}} {{nobr| [[Байгекум]] •}} {{nobr| [[Байсын]] •}} {{nobr| [[Бала бі]] •}} {{nobr| [[Батабай (Кызылардзінская вобласць)|Батабай]] •}} {{nobr| [[Бестам (Кызылардзінская вобласць)|Бестам]] •}} {{nobr| [[Бідайколь]] •}} {{nobr| [[Бірлестык (Кызылардзінская вобласць)|Бірлестык]] •}} {{nobr| [[Буланбайбауы]] •}} {{nobr| [[Дасбол бі]] •}} {{nobr| [[Енбекшы (Кызылардзінская вобласць)|Енбекшы]] •}} {{nobr| [[Жансеіт]] •}} {{nobr| [[Жыдэліярык]] •}} {{nobr| [[Жалек]] •}} {{nobr| [[Жуантабэ (Кызылардзінская вобласць)|Жуантабэ]] •}} {{nobr| [[Кірпічны завод (Кызылардзінская вобласць)|Кірпічны завод]] •}} {{nobr| [[Касуенкі (Чыілійскі раён)|Касуенкі]] •}} {{nobr| [[Кызылкаін]] •}} {{nobr| [[Майлытагай]] •}} {{nobr| [[Першы Мамыр]] •}} {{nobr| [[Паўказарма]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 16]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 18 (Кызылардзінская вобласць)|Раз’езд 18]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 19 (Кызылардзінская вобласць)|Раз’езд 19]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 20]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 21 (Кызылардзінская вобласць)|Раз’езд 21]] •}} {{nobr| [[Раз’езд 22]] •}} {{nobr| [[Сяло імя Ібрая Жахаева]] •}} {{nobr| [[Сяло імя Н. Бекежанава]] •}} {{nobr| [[Сяло Ш. Кадаманава]] •}} {{nobr| [[Сулуцюбэ (Кызылардзінская вобласць)|Сулуцюбэ]] •}} {{nobr| [[Тагайлы (Кызылардзінская вобласць)|Тагайлы]] •}} {{nobr| [[Тартагай (Кызылардзінская вобласць)|Тартагай]] •}} {{nobr| [[Ферма 2 (Кызылардзінская вобласць)|Ферма 2]] •}} {{nobr| [[Шыелі (Кызылардзінская вобласць)|Шыелі]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Кызылардзінская вобласць]] </noinclude> kziu921nog98ltc1ueikitmt6ijdr9i 0 553874 5175578 3675384 2026-08-04T22:34:10Z Pabojnia 135280 афармленне 5175578 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва}} '''Этэльстанаў Псалтыр''', ці '''Псалтыр Этэльстана''' ({{lang-en|Athelstan Psalter}}) — [[Англасаксонскае мастацтва|англасаксонскі]] [[ілюмінаваны рукапіс]], створаны ў пачатку IX стагоддзя. У цяперашні час захоўваецца ў [[Котанаўская бібліятэка|Котанаўскай калекцыі]] [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэкі]]<ref name="АПО">[http://britishlibrary.typepad.co.uk/digitisedmanuscripts/2012/01/athelstan-psalter-online.html Athelstan Psalter online] {{ref-en}}</ref>. == Гісторыя == Рукапіс быў створаны на паўночным усходзе Францыі ў IX стагоддзі, а ў X стагоддзі быў дастаўлены ў Англію, дзе, верагодна, трапіў да [[Этэльстан]]а, караля Уэсекса і Англіі ў 924—939. Пазней гэты Псалтыр стаў уласнасцю сэра [[Роберт Котан|Роберта Котана]], які дадаў [[франтыспіс]] рукапісу, складзены з нарэзкі з Трэбніка {{нп3|Маргарыта Ёркская|Маргарыты Ёркскай|ru|Маргарита Йоркская}}, герцагіні Бургундыі, і таго, што, магчыма, было [[часаслоў|часасловам]]<ref name="АПО"/>. У кастрычніку 1731 года Псалтыр пацярпеў пры пажары ў {{нп3|Эшбернхэм-Хаўз|Эшбернхэм-Хаўзе||Ashburnham House}} ў [[Вэстмінстэр (бора Лондана)|Вэстмінстэры]], у якім некалькі іншых рукапісаў былі цалкам знішчаныя. Знешнія краі старонак былі абпаленыя, а сам пергамент пакарабаціўся ад полымя<ref name="АПО"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|Athelstan Psalter}} * [http://britishlibrary.typepad.co.uk/digitisedmanuscripts/2012/01/athelstan-psalter-online.html Athelstan Psalter online] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Псалтыры]] [[Катэгорыя:Ілюмінаваныя рукапісы]] [[Катэгорыя:Творы IX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кнігі IX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Котанаўская бібліятэка]] oz61y3juccdpp85n78cep9o97m8uzyz 0 559885 5175819 4977639 2026-08-05T11:19:57Z Autumndancer 168015 5175819 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Есенгельды}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Есенгельды |казахская назва = Есенгелді |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Абайскі раён (Карагандзінская вобласць) |раён у табліцы = Абайскі раён (Карагандзінская вобласць){{!}}Абайскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Есенгельдзінская сельская акруга |селішча ў табліцы = Есенгельдзінская сельская акруга{{!}}Есенгельдзінская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 353241100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Есенгельды''' ({{lang-kz|Есенгелді}}) — сяло ў [[Абайскі раён (Карагандзінская вобласць)|Абайскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Есенгельдзінскай сельскай акругі. Код КАТА — 353241100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1039 чалавек (513 мужчын і 526 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 909 чалавек (467 мужчын і 442 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Абайскага раёна Карагандзінскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Абайскага раёна Карагандзінскай вобласці]] 6cgsdc8s9rhr2it5g0p6p4txnsbo7qj 0 561104 5175625 4161952 2026-08-05T06:25:14Z Autumndancer 168015 +літ-ра 5175625 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Рычард Пайпс''' ({{lang-en|Richard Pipes}}; {{ДН|11|7|1923}} — {{ДС|17|5|2018}}) — польскі і амерыканскі [[гісторык]], спецыялізаваўся на [[Гісторыя Расіі|гісторыі Расіі]]<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=209787 nashaniva.by]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1923 годзе ў [[Цешын]]е ([[Польшча]]) у яўрэйскай сям’і. У 1939 сям’я збегла ад нацыстаў спачатку ў [[Італія|Італію]], а затым у [[ЗША]]. Рычард Пайпс займаўся гісторыяй Расіі і быў адным з самых вядомых замежных спецыялістаў па гісторыі Расіі пачатку XX стагоддзя. Ён напісаў, у прыватнасці, класічную кнігу «Руская рэвалюцыя». Акрамя акадэмічнай працы і адукацыі, Пайпс быў членам ''Team B'', створанай уладамі ЗША ў 1976 годзе для ацэнкі пагрозы з боку [[СССР|Савецкага Саюза]] адначасова з [[ЦРУ]]. У пачатку 1980-х ён быў дарадцам [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнта ЗША]] [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]]. Памёр у ЗША ва ўзросце 94 гадоў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пайпс Рычард||}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пайпс Рычард}} [[Катэгорыя:Гісторыкі ЗША]] 98uiuki78rv9m7y1d1csbj40cjk66t5 0 570365 5175816 5131603 2026-08-05T11:18:14Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, дапаўненне, пунктуацыя, стыль, арфаграфія 5175816 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Анікіна}} {{архітэктар}} '''Лідзія Іосіфаўна Анікіна''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[архітэктар]]. Жонка архітэктара [[Віктар Іванавіч Анікін|Віктара Анікіна]]. == Біяграфія == Нарадзілася 24 чэрвеня 1917 года ў г. [[Растоў-на-Доне]]. Скончыла ў 1941 годзе [[Ленінградскі інжынерна-будаўнічы інстытут]]. У 1941 і 1944—1945 гадах працавала ў г. [[Растоў-на-Доне]], у [[1942]]—[[1944]] гадах у [[Цюмень|Цюмені]] (мастак-пастаноўшчык у [[Цюменскі драматычны тэатр|Гарадскім драматычным тэатры]], мастак у абласной газеце «Чырвоны сцяг»). У 1946—1960 гадах — у [[Вільня|Вільні]], галоўны архітэктар праектаў у [[Літдзіпрагарбуд]]зе. З 1960 года — у інстытуце «[[Белдзяржпраект]]», з 1969 года — у «[[Мінскграмадзянпраект|Мінскграмадзянпраекце]]» (у 1973—1978 гадах — [[галоўны архітэктар праектаў]]). Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з 1949 года. Жыла ў [[Мінск]]у. Памерла 14 студзеня 2007 года ў г. [[Петах-Тыква]] (Ізраіль). == Творчасць == [[Файл:Reformatų_Parkas.jpg|thumb|Лесвіцы ў віленскім скверы]] [[Файл:Vilnius - Gimnazjum Żydowskie 01.JPG|thumb|злева|Дом на рагу [[вуліца Ёгайлас|вул. Капсука]] і [[вуліца Паменкальнё|П. Цвіркас]]]] [[Файл:Vokieciu5 and 7.JPG|thumb|Шматкватэрны жылы дом на [[Нямецкая вуліца (Вільня)|Музейнай вуліцы (Вокечу)]]]] Асноўныя творы ў Вільні: прыбудова корпуса да [[Рускі драматычны тэатр Літвы|Рускага драматычнага тэатра]]<ref name="archives"/><ref name="АСБ"/>, праект [[Зялёны мост (Вільня)|моста імя Чарняхоўскага]] цераз р. [[Вілія]], праект лесвіцы для {{нп5|Рэфармацкі парк|сквера|lt|Reformatų parkas}} па [[вуліца Піліма|вул. Кам’яўніма]] ({{lang-lt|Komjaunimo g.}}, цяпер — вул. Піліма), будынкі раённых камітэтаў [[Камуністычная партыя Літвы|КП(б) Літвы]]<ref name="АСБ"/>, праект планіроўкі і забудовы Дома адпачынку ў раёне {{нп5|Валакампей|Валакумпе (Валакумпяй)|ru|Valakampiai}}, праекты жылых дамоў на рагу [[вуліца Ёгайлас|вул. Капсука]] ({{lang-lt2|V. Kapsuko g.}}, цяпер Ёгайлас) і Яўніма, [[вуліца М. Валанчаус|вул. М. Валанчаус]] ({{lang-lt2|M. Valančiaus g.}}) і [[вуліца Сувалку|Сувалку]] ({{lang-lt2|Suvalkų g.}})<ref name="archives"/><ref name="АСБ"/>, вул. Дую, [[вуліца В. Кудзіркас|вул. В. Кудзіркас]] ({{lang-lt2|Vinco Kudirkos g.}})<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Аникина Лидия Иосифовна}}</ref>, праектнае заданне жылога дома завода электралічыльнікаў на рагу вул. Капсука і [[вуліца Паменкальнё|П. Цвіркас]] ({{lang-lt2|P. Cvirkos g.}}, цяпер Паменкальнё)<ref name="archives"/> з крамай-салонам «Дайле»<ref name="АСБ"/>, комплекс жылых дамоў па [[Нямецкая вуліца (Вільня)|вул. Музейнай]] (у аўтарскім калектыве)<ref name="АСБ"/>, мемарыяльны комплекс загінулым воінам у раёне [[Антокаль|Антокаль (Антакальніс)]]<ref name="archives">[http://fk.archives.gov.by/fond/106565/ Аникин Виктор Иванович, Заслуженный архитектор БССР Аникина Лидия Иосифовна, жена Аникина В. И. — архитектор]</ref>. [[Файл:Minsk palace of culture of the railway workers 2.jpg|міні|злева|[[Палац культуры і спорту чыгуначнікаў (Мінск)|Палац культуры і спорту чыгуначнікаў]] у Мінску]] [[Файл:Мінск._Вуліца_Чкалава,_люты_2020_(26).jpg|thumb|226-кватэрны жылы дом па вул. Чкалава]] Асноўныя работы ў Беларусі (усе ў суаўтарстве): 154-кватэрны жылы дом<ref name="АСБ"/> па [[Маскоўская вуліца (Мінск)|Маскоўскай]] (1967), жылыя дамы з крамамі і ўстановамі абслугоўвання ў Мінску, [[Салігорск]]у, Светлагорску, комплексная забудова мікрараёна па вуліцы [[Вуліца Чкалава (Мінск)|Чкалава]] (1967—1972)<ref name="АСБ"/>, 9-павярховы 226-кватэрны жылы дом з цэнтральнымі гарадскімі чыгуначнымі касамі і магазінам «Кветкі» па вул. Чкалава (1978, у суаўтарстве) у [[Мінск]]у; праекты забудовы мікрараёнаў [[Кастрычніцкі (мікрараён, Светлагорск)|1]] і [[Першамайскі (мікрараён, Светлагорск)|2]] у [[Светлагорск]]у (1965—1971) і па [[Вуліца Чкалава (Мінск)|вул. Чкалава]] ў [[Мінск]]у (1974—1978), забудова навучальнай зоны індустрыяльнага тэхнікума, школы ДТСААФ, прафтэхвучылішча ў [[Светлагорск]]у (1971)<ref name="АСБ"/>, зоны адпачынку з [[Сярэбраныя ключы (санаторый)|прафілакторыямі]] і піянерлагерамі [[Светлагорскі завод штучнага валакна|Светлагорскага завода штучнага валакна]]<ref name="archives"/> ў в. [[Чыркавічы]] пад [[Светлагорск]]ам (1971)<ref name="АСБ"/>, [[Зубраня (лагер)|піянерскі лагер «Зубраня»]] на возеры [[Нарач (возера)|Нарач]] (1953—1965, у аўтарскім калектыве), [[Палац культуры і спорту чыгуначнікаў (Мінск)|Палац культуры і спорту чыгуначнікаў]] у Мінску (1978, з інжынерамі [[Б. П. Шлосберг]]ам, [[І. А. Петрашкевіч]]ам), яго інтэр’еры, перадклубная плошча па вул. Чкалава, [[Кавальская вуліца (Мінск)|вул. Кавальская]] (1978) у Мінску<ref name="АСБ"/>, праект школы ў в. [[Сосны (Любанскі раён)|Сосны]] [[Любанскі раён|Любанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="archives"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Анікіна Лідзія Іосіфаўна}} * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Аникина Лидия Иосифовна}} * {{Крыніцы/Белдзяржпраект|артыкул=Аникина Лидия Иосифовна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Анікіна Лідзія Іосіфаўна}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары СССР]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Архітэктары Вільні]] [[Катэгорыя:Архітэктары Цюмені]] [[Катэгорыя:Архітэктары Растова-на-Доне]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Мінскграмадзянпраекта]] 3n4tdyzumselqhidkho9wegs7asn3ox 0 572269 5175597 5166788 2026-08-05T01:09:46Z ~2026-43182-65 172165 /* Канкрэтныя прыклады */ 5175597 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gedenktafel Magnus-Hirschfeld-Ufer (Moab) Erste Homosexuelle Emanzipationsbewegung 1.jpg|thumb|260px|Памятная дошка ў берлінскім раёне [[Маабіт]], якая напамінае пра гісторыю пераследу гомасексуалаў у Трэцім рэйху.]] '''[[Гомасексуальнасць|Гомасексуалы]] ў [[Трэці рэйх|Трэцім рэйху]]''' былі цалкам выцеснены з грамадскага поля і падвяргаліся жорсткаму пераследу. Атрымалая росквіт у [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспубліцы]] {{нп5|гомасексуальная субкультура||ru|Гомосексуальная субкультура}} (часопісы і газеты, кафэ і бары, забаўляльныя ўстановы і імпрэзы) была цалкам знішчана{{пераход|#Заход субкультуры|2}}. Гомасексуальныя мужчыны падвяргаліся сістэматычнаму кантролю і ўліку{{пераход|#Паліцэйскі кантроль|2}}. Крымінальнае заканадаўства, якое стала значна больш жорсткім у 1935 годзе, пераследавала любыя сексуальныя ўзаемадзеянні паміж мужчынамі, нават тыя, якія адбываліся без непасрэднага фізічнага кантакту{{пераход|#Узмацненне жорсткасці КК|2}}. І нават пасля адбыцця турэмнага зняволення асуджаныя мужчыны нярэдка дэпартаваліся ў [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйныя лагеры]] пад так званыя «{{нп5|Ахоўны арышт|ахоўныя|de|Schutzhaft}}» ці «прафілактычныя» арышты для прадухілення «рэцыдыву»{{пераход|#Канцлагеры|2}}. [[Лесбіянства|Лесбіянкі]] не падвяргаліся масаваму пераследу, аднак яны нярэдка выпрабоўвалі на сабе іншыя формы [[Дыскрымінацыя|дыскрымінацыі]] з боку ўлады{{пераход|#Лесбіянкі|2}}. Даследчыкі вылучаюць у гісторыі Трэцяга рэйха тры перыяды пераследу гомасексуалаў. Першы перыяд пачынаецца з {{нп5|Прыход нацыянал-сацыялістаў да ўлады ў Германіі|прыходам нацыянал-сацыялістаў да ўлады|de|Machtergreifung}} ў 1933 годзе і характарызуецца агульнай барацьбой за [[маральнасць]], поўным знішчэннем гомасексуальнай субкультуры, актыўнай антыгомасексуальнай дзяржаўнай прапагандай і першымі індывідуалізаванымі выпадкамі тэрору ў дачыненні гомасексуалаў. Другі перыяд адзначыцца ўзмацненнем жорсткасці ў 1935 годзе [[Параграф 175|параграфа 175]], які крыміналізаваў аднаполыя сексуальныя кантакты паміж мужчынамі, і пачаткам іх сістэматычнага крымінальнага пераследу. Апошні перыяд пачынаецца ў 1940 годзе і характарызуецца ўзмацненнем рэпрэсіўных мер у адносінах да членаў [[СС]], [[Вермахт]]а і паліцыі, а таксама пачаткам масавай дэпартацыі ўсіх вызваленых з турмы гомасексуальных мужчын у канцлагеры{{sfn|Grau|2011|с=35}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=85}}. У агульнай складанасці ў часы Трэцяга рэйха па вінавачанні ў «ненатуральнай распусце» паміж мужчынамі былі асуджаны каля 50 тысяч чалавек (з іх каля чатырох тысяч падлеткаў{{sfn|Кон|2003|с=258}}{{sfn|Homosexuality and the Holocaust}}) і каля 10—15 тысяч былі дэпартаваны ў канцэнтрацыйныя лагеры. З іх каля дзвюх трацін не перажылі лагераў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=72}}. Лік гомасексуалаў, змярцвёных па {{нп5|Праграма змярцвення Т-4|праграме эўтаназіі|de|Aktion T4}} ў псіхіятрычных лякарнях, пакараных смерцю вайсковым трыбуналам ці адпраўленых у {{нп5|Штрафныя воінскія падраздзяленні|штрафныя батальёны|ru|Штрафные воинские подразделения}}, невядомы і ў наш час з'яўляецца прадметам навуковага вывучэння{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=171-172}}. == Сітуацыя да прыходу нацыстаў да ўлады == {{Main|Гісторыя ЛГБТ-руху ў Германіі}} [[Файл:Der Eigene 1924-25 vol 10 no 4.jpg|thumb|160px|{{нп5|Der Eigene|''Der Eigene''|de|Der Eigene}} — першы ў свеце часопіс для гомасексуальных мужчын, 1924 год]] У 1871 годзе адбылося [[Аб’яднанне Германіі (1871)|аб’яднанне германскіх дзяржаў]] у [[Германская імперыя|адну імперыю]] вакол [[Прусія (каралеўства)|Прусіі]], у выніку чаго прускае крымінальнае заканадаўства, а разам з ім і [[Параграф 175|крымінальны артыкул]] за «распусту» ({{lang-de|Unzucht}}) паміж мужчынамі, пашырылася на тэрыторыю ўсёй Германскай імперыі{{sfn|Herrn|1999|с=11, 13}}{{sfn|Bruns|2012|с=26}}. 15 мая 1897 года высілкамі {{нп5|Магнус Хіршфельд|Магнуса Хіршфельда|de|Magnus Hirschfeld}}, {{нп5|Макс Шпор|Макса Шпора|de|Max Spohr}}, {{нп5|Эдуард Оберг|Эдуарда Оберга|de|Eduard Oberg}} і {{нп5|Франц-Іозеф фон Бюлаў|Франца-Іозефа фон Бюлава|de|Franz Joseph von Bülow}} быў заснаваны {{нп5|Навукова-гуманітарны камітэт||de|Wissenschaftlich-humanitäres Komitee}}, які змагаўся за скасаванне [[Параграф 175|параграфа 175]] — першая ў свеце арганізацыя, якая бараніла правы гомасексуалаў{{sfn|Herrn|1999|с=15}}{{sfn|Stümke|1989|с=34-35}}. [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1983-0121-500, Berlin, Bar "Eldorado".jpg|thumb|230px|left|Бар «Эльдарада» на [[Моцштрасэ]] ў Берліне — упадабанае месца сустрэч гомасексуальнай публікі, 1932 год.]] З падзеннем імперыі і стварэннем [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]] (1918) былі гарантаваны свабоды слова і сходаў усім грамадзянам, у выніку чаго адбыўся росквіт гомасексуальнага руху і з’явіўся вялікі лік арганізацый гомасексуалаў{{sfn|Stümke|1989|с=53}}. У 1919 годзе Магнусам Хіршфельдам у [[Берлін]]e быў заснаваны [[Інстытут сексуальных навук]], які цесна супрацоўнічаў з Навукова-гуманітарным камітэтам{{sfn|Herrn|1999|с=24}}. Мэтай створанага інстытута было паглыбленне навукова-даследчай базы па пытаннях сексуальнасці, прасоўванне скасавання крымінальнага пераследу гомасексуалаў, а таксама разгляд агульных пытанняў чалавечай сексуальнасці і спрыянне правядзенню сексуальных рэформаў{{sfn|Stümke|1989|с=61}}. У прыватнасці, у Інстытуце праводзіліся грамадскія дыскусіі па тэмах сексуальнасці, сямейнага жыцця, гігіены цела, [[Кантрацэпцыя|кантрацэпцыі]], [[аборт]]у, гомасексуальнасці, палавых інфекцый і іншых пытанняў{{sfn|Stümke|1989|с=62}}. У выдавецтве Фрыдрыха Радсцувайта выходзіў цэлы спектр газет і часопісаў для гомасексуальных мужчын і жанчын. Наклад некаторых з іх даходзіў да 100 тысяч асобнікаў у месяц{{sfn|Stümke|1989|с=53}}. Адзін толькі часопіс ''Die Insel'' да 1930 года дасягнуў накладу ў 150 тысяч асобнікаў{{sfn|Stümke|1989|с=53-54}}{{sfn|Herrn|1999|с=27}}. Прэса для гомасексуалаў была свабодна даступная ў газетных кіёсках буйных гарадоў{{sfn|Stümke|1989|с=54}}. Практычна ў кожным буйным горадзе былі бары і закусачныя для гомасексуальнай публікі{{sfn|Stümke|1989|с=55}}. Па ўсёй краіне ад [[Кёнігсберг]]а да [[Кёльн]]а, ад [[Фленсбург]]а да [[Мюнхен]]а праходзілі розныя забаўляльныя імпрэзы, святы і балі, арганізаваныя для гомасексуалаў{{sfn|Stümke|1989|с=54-55}}. У 1931—1932 гады высілкамі [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|сацыял-дэмакратаў]] падпала пад агалоску гомасексуальнасць {{нп5|Эрнст Юліус Ром|Эрнста Рома|de|Ernst Röhm}} — аднаго з лідараў нацыянал-сацыялістаў і кіраўніка [[Штурмавыя атрады|штурмавых атрадаў (СА)]]. Тым самым сацыял-дэмакраты спадзяваліся нашкодзіць [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]]{{sfn|Herrn|1999|с=32}}. == Пачатак барацьбы з «распустай паміж мужчынамі» == {{Якар|Ідэалогія}} === Стаўленне да гомасексуальнасці ў рэчышчы нацысцкай ідэалогіі === {{Rquote|right|''Гомасексуалы — ворагі дзяржавы і з імі трэба як з такімі і абыходзіцца. Гаворка ідзе пра аздараўленне цела і пра захаванне і ўмацаванне сілы нямецкага народа.''|[[Герман Герынг]]{{sfn|Stümke|1989|с=111}}||}} {{Rquote|right|''Тыя, хто дапускае каханне паміж мужчынамі ці паміж жанчынамі, — нашы ворагі, таму што такія паводзіны саслабляюць нацыю і пазбываюць яе мужнасці.''|З праграмнай дэкларацыі [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]], 1928 год{{sfn|Кон|2003|с=256}}||}} У ранняй гісторыі [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]] не прасочваецца ніякага праграмнага згадвання барацьбы з гомасексуальнасцю. Ні {{нп5|праграма «25 пунктаў»||de|25-Punkte-Programm}} ад 24 лютага 1920 года, ні «[[Мая барацьба|Майн Кампф]]» [[Адольф Гітлер|Гітлера]] не ўтрымлівалі згадванняў пра гомасексуальнасць{{sfn|Jellonnek|1990|с=51}}. У той жа час выяўна, што нацыянал-сацыялізм катэгарычна не прымаў аднаполых адносін{{sfn|Jellonnek|1990|с=51}}. Ужо пад канец 1920-х гадоў партыйная прапаганда злучала гомасексуальныя арганізацыі з яўрэямі, заклікаючы да патрэбы абароны нямецкага народа ад «разбэшчанай яўрэйскай сексуальнай маралі» [[Магнус Хіршфельд|Магнуса Хіршфельда]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=53}}. Газета ''{{нп5|Völkischer Beobachter||ru}}'', якая з’яўлялася афіцыйным друкаваным органам НСДАП, у кастрычніку 1928 года дэкларавала «сувязь паміж [[марксізм]]ам, педэрастыяй і сістэматычнай яўрэйскай заразай» і пісала пра патрэбы абароны рослага пакалення ад свабоднага доступу «літаратуры для педэрастаў і лесбіянак»{{sfn|Jellonnek|1990|с=55}}. {{нп5|Дэмаграфічная палітыка||de|Bevölkerungspolitik}} Трэцяга рэйха засноўвалася на заахвочанні ўзнаўлення здаровага «{{нп5|Арыйцы (нацыянал-сацыялізм)|арыйскага||Aryan race}}» нямецкага народа і перашкодзе рэпрадукцыі, на думку афіцыйнай прапаганды, асацыяльных і спадчынна хворых пластоў насельніцтва{{sfn|Grau|2011|с=39}}. У гэтай сувязі гомасексуальнасць нароўні з абортамі разглядалася нацыстамі як асаблівая пагроза ўзнаўленню насельніцтва{{sfn|Grau|2011|с=39}}. Апроч таго, гомасексуалы не ўпісваліся ў [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкую ідэалогію]] чыстай «арыйскай расы», паводле якой любая праява [[Сексуальнасць чалавека|сексуальнасці]], што выходзіла за межы «арыйскага шлюбу», лічылася бруднай і небяспечнай{{sfn|Stümke|1989|с=93}}{{sfn|Grau|2011|с=6}}. Наступныя пераследы гомасексуальных мужчын былі абумоўлены трыма асноўнымі мэтамі: знішчэннем гомасексуальнай субкультуры, прадухіленнем «заражэння» моладзі і «ачышчэннем» нацыянал-сацыялістычных арганізацый (у першую чаргу шэрагаў [[СС]] і [[гітлерюгенд]]а){{sfn|Grau|2011|с=5}}. [[Рэйхсфюрар СС]] [[Генрых Гімлер]] бачыў у гомасексуальных мужчынах вялікую пагрозу. Паводле яго ацэнак, зробленых у 1937 годзе, у Германіі налічвалася ад 1 до 2 мільёнаў гомасексуальных мужчын ад 16 гадоў, што складала 7—10 % мужчынскага насельніцтва краіны{{sfn|Jellonnek|1990|с=27}}{{sfn|Grau|2011|с=42}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=190}}. Гімлер лічыў мужчынскую гомасексуальнасць «сімптомам паміраючага народа»{{sfn|Jellonnek|1990|с=26}}. Як ён кажа, няўдзел гомасексуальных мужчын у рэпрадукцыйным працэсе можа цягам 200 гадоў прывесці да смерці нацыі{{sfn|Jellonnek|1990|с=27}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=152}}. Асаблівую небяспеку ён бачыў таксама ў тым, што гомасексуальныя мужчыны маглі ўступаць у {{нп5|Фіктыўны шлюб|«камуфляжны» шлюб|ru|Фиктивный брак}} і тым самым «псаваць» «расава чыстых» жанчын, здольных да нараджэння «расава паўнавартасных» дзяцей, бо, на думку Гімлера, дзеці гомасексуальных мужчынаў несді ў сабе «расава непаўнавартасныя» гомасексуальныя гены{{sfn|Grau|2011|с=42}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=77}}. У той жа час нацысцкая ідэалогія не разглядала ўсіх гомасексуальных мужчын як падлеглых поўнаму фізічнаму знішчэнню (у адрозненне, прыкладам, ад яўрэяў). Гомасексуалы падлягалі «перавыхаванню» і «лячэнню», і толькі тых, «што не паддаюцца выпраўленню» — вынішчэнню{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=66, 151}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=36, 328}}{{sfn|Кон|2003|с=256}}. Афіцыйны друкаваны орган СС ''[[Das Schwarze Korps]]'' ад 15 красавіка 1937 года адзначаў, што 98 % усіх мужчын, якія аддаюцца аднаполым кантактам, здольныя да «нармальных» гетэрасексуальных адносін, аднак яны былі «спакушаны», таму пры адпаведным лячэнні могуць «акрыяць». Астатнія 2 % гомасексуалаў, што, на думку газеты, складала каля 40 тысяч мужчын Германіі, з’яўляюцца «крышталізацыяй брыдот» і не заслугоўваюць ніякай літасці{{sfn|Grau|2011|с=68}}. Стаўленне да лесбіянак было трохі іншым. У нацысцкай ідэалогіі жанчыне адводзілася роля ў межах {{нп5|Kinder, Küche, Kirche|сям'і, мацярынства і кухні}}, таму з прыходам да ўлады нацыянал-сацыялістаў жанчыны практычна зніклі з грамадскага і палітычнага жыцця краіны, і дзяржаўная прапаганда не закранала зацікаўленняў жанчын, якія выходзілі за межы шлюбу і мацярынства{{sfn|Grau|2011|с=7}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=75-76}}<ref name="Школа_смерти"/>. [[Генрых Гімлер]] бачыў адну з прычын лесбіянства ў «амужычванні» жанчыны і таму актыўна прапагандаваў захаванне традыцыйных [[Гендарная роля|поларалявых мадэляў]] і іх {{нп5|Бінарная гендарная сістэма|палярнасці||Gender binary}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=76}}. Нацысцкая ідэалогія разглядала жанчыну з усіх пунктаў погляду толькі ў залежным ад мужчыны становішчы{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=75}}. Жанчына ў такой ідэалогіі не валодала ўласнай актыўнай [[Сексуальнасць чалавека|сексуальнасцю]], і жаночая сексуальнасць вызначалася толькі праз мужчыну{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}. У сувязі з гэтым лесбіянкі не падвяргаліся масаваму і сістэматычнаму кантролю і пераследу{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=64}}. Нацысты не бачылі асаблівай дзяржаўнай небяспекі ў лесбіянстве, бо лічылі лесбіянак, па-ранейшаму, «прыдатнымі» для працягу роду{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}. {{Якар|Заход субкультуры}} === Меры па ўзняцці «грамадскай маралі і маральнасці» === Пасля [[Прыход нацыянал-сацыялістаў да ўлады ў Германіі|прыходу да ўлады]] [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] ў студзені 1933 гады перад [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]] устае заданне па рэалізацыі яе праграмных мэт па адраджэнню нямецкай нацыі і ўзняццю [[Мараль|маралі]] і [[Маральнасць|маральнасці]] шляхам збавення ад «яўрэйскага бруду», «марксісцка-лібералысцкіх сексуальных рэформаў» і спыненні «маральнага хаосу [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]]»{{sfn|Jellonnek|1990|с=81}}. Ужо 23 лютага 1933 года{{sfn|Grau|2011|с=35}} былі выдадзены ўказы пра закрыццё «амаральных» устаноў, што служаць «месцамі сустрэч» людзей, «якія аддаюцца ненатуральнай распусце» і [[Прастытуцыя|прастытуцыі]]. Згодна гэтаму закону, былі закрыты і ўсе пагадзінныя гатэлі, а разам з імі і большасць кафэ і бараў, вядомых як месцы сустрэч гомасексуальнай публікі{{sfn|Stümke|1989|с=93}}{{sfn|Grau|2004|с=54}}{{sfn|Herrn|1999|с=32}}. Некаторыя ўстановы былі, аднак, пакінуты і выкарыстоўваліся пасля для налётаў і арыштаў{{sfn|Grau|2004|с=54}}. Да сакавіка 1933 года былі закрыты апошнія {{нп5|гей-бар|гей-бары||Gay bar}} і начныя ўстановы, што служылі для сустрэч гомасексуалаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=82}}. У некаторых выпадках рабіліся спробы працягнуць таемныя сустрэчы гомасексуальных груп пад маркай розных клубаў па зацікаўленнях, прыкладам гульні ў карты{{sfn|Jellonnek|1990|с=282}}. [[Файл:Institut für Sexualwissenschaft - Bibliothek 1933.jpg|thumb|260px|Знішчэнне бібліятэкі Інстытута сексуальных навук у Берліне.]] 24 лютага 1933 года{{sfn|Grau|2011|с=35}}{{sfn|Zinn|2011|с=47}} выйшаў указ пра забарону шырання «брудных часопісаў», у лік якіх была ўлучана не толькі парнаграфічная літаратура, але і любая навуковая [[Сексалогія|сексалагічная]] літаратура, у прыватнасці, пад забарону трапілі ўсе працы [[Магнус Хіршфельд|Магнуса Хіршфельда]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=81}}. Былі забаронены таксама і выданні, што закраналі тэму [[аборт]]аў і планаванні сям'і, выданні пра [[натурызм|культуру цела]] і [[Эротыка|эротыку]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=81}}. Апроч таго, пад забарону трапілі і розныя навуковыя і мастацкія выданні, што закраналі тэму гомасексуальнасці{{sfn|Herrn|1999|с=32}}{{sfn|Grau|2011|с=35}}. Сярод забароненых выданняў апынуліся такія часопісы, як ''Blätter für Menschenrecht'', ''Die Insel'' і іншыя{{sfn|Grau|2004|с=54-55}}. Да сакавіка 1933 года былі закрыты ўсе астатнія часопісы, што закраналі тэму гомасексуальнасці{{sfn|Herrn|1999|с=32}}. Выдавецтва Адольфа Бранта, што выпускала часопіс ''Der Eigene'' з мая па лістапад 1933 года пяць разоў падвяргалася ператрусам і канфіскацыям{{sfn|Zinn|2011|с=47}}. Часопіс ''Der Kreis'', які выдаваўся ў [[Швейцарыя ў гады сусветных войн|нейтральнай]] Швейцарыі, да 1951 года заставаўся адзіным рэгулярна выходным нямецкамоўным выданнем, што асвятляла жыццё гомасексуалаў у Германіі{{sfn|Herrn|1999|с=37}}. 6 мая 1933 года нацыстамі быў разбураны створаны [[Магнус Хіршфельд|Хіршфельдам]] [[Інстытут сексуальных навук]] у Берліне. Бібліятэка інстытута была канфіскавана і знішчана 10 мая ў час {{нп5|Спаленне кніг у нацысцкай Германіі|масавага спалення кніг|de|Bücherverbrennung 1933 in Deutschland}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=82}}{{sfn|Grau|2004|с=55}}{{sfn|Herrn|1999|с=33}}{{sfn|Zinn|2011|с=47}}. У гэтым жа годзе спынілі сваю чыннасць усе арганізацыі гомасексуалаў у краіне{{sfn|Herrn|1999|с=33}}. Сам Хіршфельд, які вандраваў у той час па свеце, прыняў раду сяброў больш не вяртацца на радзіму{{sfn|Zinn|2011|с=47}}. Ён памёр у 1935 годзе ў эміграцыі ў [[Ніца|Ніцы]] (Францыя){{sfn|Zinn|2011|с=48}}{{sfn|Herrn|1999|с=33}}. {{нп5|Курт Хілер||de|Kurt Hiller}}, які з'яўляўся другім старшынём [[Навукова-гуманітарны камітэт|Навукова-гуманітарнага камітэта]], 23 сакавіка 1933 года быў арыштаваны як гомасексуал, яўрэй, сацыяліст і пацыфіст і пасля года турэмнага зняволення ў верасні 1934 года бег у [[Прага|Прагу]]{{sfn|Zinn|2011|с=48}}. Большасць арганізацый гомасексуалаў, асцерагаючыся тэрору з боку паліцыі, прынялі рашэнне пра самароспуск. У чэрвені 1933 года самараспусціўся і Навукова-гуманітарны камітэт, які з 1897 года змагаўся за скасаванне [[Параграф 175|параграфа 175]]{{sfn|Zinn|2011|с=47}}{{sfn|Herrn|1999|с=32}}{{sfn|Grau|2004|с=55}}. У гэтым жа годзе распусціўся і «Саюз за правы чалавека» ({{lang-de|Bund für Menschenrechte}}){{sfn|Zinn|2011|с=48}}{{sfn|Herrn|1999|с=32}}. У лістападзе 1933 года быў прыняты «{{нп5|Закон супраць небяспечных рэцыдывістаў||de|Gewohnheitsverbrechergesetz}}», які ўводзіў значныя змены і дадаткі ў крымінальны кодэкс. У прыватнасці, у КК уводзіўся новы § 20a, паводле якога асоба, што неаднаразова затрымвалася ў сувязі з паўторным здзяйсненнем злачынства, класіфікавалася як «небяспечны рэцыдывіст» і ў яе дачыненні маглі ўжывацца больш цвёрдыя меры кары. Аб'ектыўнай прычынай для ўжывання § 20a у дачыненні гомасексуальных мужчынаў з'яўляўся паўторны прысуд па [[Параграф 175|параграфу 175]]. Такім чынам, пераслед гомасексуалаў пастрожыўся нават без змены антыгомасексуальнага параграфа{{sfn|Mengel|2012|с=23}}. === «Путч Рома» і яго ўплыў на наступныя падзеі === [[Файл:Bundesarchiv Bild 102-15282A, Ernst Röhm.jpg|thumb|180px|[[Эрнст Юліус Ром|Эрнст Ром]].]] Падчас першай хвалі тэрору гомасексуальныя мужчыны не падвяргаліся сістэматычнаму пераследу, і нават тым з іх, хто быў арыштаваны, часта падаваліся палітычныя вінавачанні, не злучаныя з іх гомасексуальнасцю{{sfn|Jellonnek|1990|с=82}}. Кампаніі па закрыцці арганізацый, бараў, перыёдыкі гомасексуалаў мелі мэтай поўнае выцясненне гомасексуальнасці з поля грамадскага зроку, аднак не закраналі саміх гомасексуалаў асабіста{{sfn|Jellonnek|1990|с=83}}. У адрозненне ад [[СС]], у якім актыўна змагаліся з «амаральнасцю», у шэрагах [[Штурмавыя атрады|СА]], кіраваных [[Эрнст Юліус Ром|Эрнстам Ромам]], які сам быў гомасексуалам, гомасексуальнасць не ўяўляла праблем для кар’ернага ўзросту, хоць і не з’яўлялася патрэбнай якасцю для пасоўвання па службовым усходам{{sfn|Jellonnek|1990|с=85-86}}. Таксама і ў [[гітлерюгенд]]зе дачыненне да гомасексуальнасці да падзей 1934 года было адносна талерантным{{sfn|Jellonnek|1990|с=87}}. Ці быў сам {{нп5|рэйхсюгендфюрар||de|Reichsjugendführung}} [[Бальдур фон Шырах]] гомасексуалам — невядома, але ўжо ў 1930-я гады пра гэта хадзілі шматлікія чуткі, што шыраліся, перадусім, за межамі Германіі і заснаваныя на тым, што Шырах не меў дастатковай маскуліннасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=87}}. Тым не менш арышты ў межах гітлерюгенда па вінавачанні ў гомасексуальных кантактах да вінавачання Рома былі, хутчэй, выняткамі{{sfn|Jellonnek|1990|с=89}}. У 1940 годзе Гітлер страціў цікавасць да Шыраха і адхіліў яго ад кіраўніцтва гітлерюгендам, прызначыўшы яго [[гаўляйтар]]ам і {{нп5|рэйхсштатгальтэр|рэйхсштатгальтэрам|de|Reichsstatthalter}} Вены<ref name="Школа_смерти">{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/comments/68019.html|title=Школа смерти|author=Леонид Млечин|publisher=Новая газета, № 37|date=2015-04-10|access-date=2015-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150412185110/http://www.novayagazeta.ru/comments/68019.html|archive-date=12 красавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. Да 1934 года ўзмацнілася супрацьстаянне паміж [[Штурмавыя атрады|СА]] і [[СС]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=95}}. Дзеля дыскрэдытацыі СА ўжо пад канец 1933 года па ўказе Гітлера [[гестапа]] стала збіраць інфармацыю пра «гомасексуальную актыўнасць» у верхавіне СА{{sfn|Jellonnek|1990|с=96}}. У выніку канфлікту зацікаўленняў кіраўнік СА Эрнст Ром быў публічна звінавачаны ў змове з мэтай путча супраць Гітлера і разам з мноствам іншых высокапастаўленых членаў СА арыштаваны ў ходзе «[[Ноч доўгіх нажоў|ночы доўгіх нажоў]]», а потым і расстраляны{{sfn|Jellonnek|1990|с=96}}{{sfn|Herrn|1999|с=33}}. [[Нацыянал-сацыялістычная прапаганда|Афіцыйная прапаганда]] паспрабавала падарваць давер да СА і да самога Рома, які меў папулярнасць у народа, звінаваціўшы яго ў змове супраць Гітлера і звязаўшы «паталагічную няздольнасць да вернасці» і здраду з гомасексуальнасцю{{sfn|Jellonnek|1990|с=96}}. Гэтыя падзеі зрабілі пазней значны ўплыў на ўзмацненне жорсткасці антыгомасексуальнага заканадаўства і на прапаганду патрэбы такога ўзмацнення жорсткасці{{sfn|BVerfGE 6|с=394}}{{sfn|Mengel|2012|с=23}}{{sfn|Pretzel|2002|с=26}}{{sfn|Stümke|1989|с=103, 105}}. Ужо 30 чэрвеня 1934 года, калі быў арыштаваны Ром і іншыя высокапастаўленыя члены СА, Гітлер абвясціў, што неадменна зоймецца «выкараненнем гэтай чумы» і не будзе больш цярпець таго, што «мільёны прыстойных людзей» кампраметуюцца «паталагічна схільнымі істотамі»{{sfn|Jellonnek|1990|с=97}}. Апроч таго, у лісце новаму кіраўніку СА {{нп5|Віктар Лютцэ|Віктару Лютцэ|de|Viktor Lutze}} [[фюрар]] паказаў, што за злачынствы па [[Параграф 175|параграфу 175]] неадкладна трэба выганяць з партыі і з СА{{sfn|Jellonnek|1990|с=97}}. Чыстка ў СА была станоўча ўспрынята нямецкім насельніцтвам і дадатна адбілася на папулярнасці [[фюрар]]а{{sfn|Jellonnek|1990|с=98}}. У сувязі з зімой, што абяцала быць цяжкай у фінансавым плане, кіруючай верхавіне трэба было выкарыстанне псіхалагічных мер для падтрымання ўзроўню папулярнасці. Адной з такіх мер бачылася чышчанне партыйнага апарата ад элементаў, да якіх народ выпрабоўвае непрыязь{{sfn|Jellonnek|1990|с=99}}. Такім чынам, 30 чэрвеня 1934 года стаў пераломным днём: гомасексуальныя мужчыны разам ператварыліся з «крымінальных амаральных элементаў» і «звадыяшаў гетэрасексуалаў» у канспірацыйных і небяспечных ворагаў дзяржавы, здольных утварыць злачынныя «гомасексуальныя хеўры», што падрывалі ўладу фюрара і партыйнае адзінства{{sfn|Jellonnek|1990|с=98}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=123}}{{sfn|Кон|2003|с=256}}. Неўзабаве пасля «[[Ноч доўгіх нажоў|ночы доўгіх нажоў]]» [[рэйхсфюрар СС]] [[Генрых Гімлер]] выказваўся пра палітычную нядобранадзейнасць гомасексуалаў, лёгка схільных да [[шантаж]]у{{sfn|Jellonnek|1990|с=98}}. Адразу ж пасля падзей 30 чэрвеня 1934 года па ўсёй краіне пачаліся аблавы ў пошуках гомасексуалаў. У прыватнасці, ужо праз тры дні міністэрства ўнутраных спраў [[Баварыя|Баварыі]] арганізавала праверку ўсіх гасцініц дзеля выяўлення гомасексуальных кантактаў. Ператрусам падвяргаліся таксама і прыватныя кватэры «падазроных персон»{{sfn|Jellonnek|1990|с=100}}. Нягледзячы на ўсе высілкі, удалося арыштаваць усяго 78 мужчын, якіх, пратрымаўшы цягам некалькіх месяцаў пад «[[Ахоўны арышт|ахоўным арыштам]]», да канца лістапада 1934 год давялося зноў вызваліць за адсутнасцю довадаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=101}}{{sfn|Zinn|2011|с=72, 74}}. Простае насельніцтва краіны таксама ўспрыняло словы фюрара як заклік да дзеяння. Па ўсёй краіне імкліва павялічылася колькасць {{нп5|данос|даносаў||Complaint}} у падазрэнні на гомасексуальнасць{{sfn|Zinn|2011|с=59}}. Праз некалькі месяцаў, 24 кастрычніка 1934 года, [[гестапа]] паспрабавала надаць хаатычнаму пераследу гомасексуалаў сістэматычную форму. У Берліне ў аддзеле гестапа II1, занятым палітычнымі супернікамі дзяржавы, быў створаны спецаддзел па барцьбе з гомасексуальнасцю ({{lang-de|Sonderdezernat II1So Homosexualität}}){{sfn|Jellonnek|1990|с=102}}{{sfn|Zinn|2011|с=59}}{{sfn|Stümke|1989|с=105-106}}{{sfn|Herrn|1999|с=33}}. == Узмацненне жорсткасці крымінальнага заканадаўства == {{Якар|Узмацненне жорсткасці КК}} === Новая рэдакцыя антыгомасексуальнага параграфа === {{also|Параграф 175}} 28 чэрвеня 1935 года была зацверджана новая рэдакцыя [[Параграф 175|параграфа 175]] Імперскага крымінальнага кодэкса, якая набыла моц з 1 верасня 1935 года. Пры гэтым была значна зменена і пашырана яго фармулёўка. У прыватнасці, словазлучэнне «ненатуральная распуста паміж мужчынамі» было заменена на «распусту з іншым мужчынам»{{sfn|BVerfGE 6|с=396}}. Гэта дазваляла трактаваць тэкст больш шырока і прымяняць яго не толькі на пранікальныя анальныя палавыя кантакты, як гэта было раней, але і шырыць на любыя іншыя формы сексуальнага ўзаемадзеяння паміж мужчынамі, у тым ліку і без непасрэдага фізічнага кантакту{{sfn|Jellonnek|1990|с=122}}{{sfn|Bruns|2012|с=27}}{{sfn|Mengel|2012|с=23}}{{sfn|Grau|2004|с=93}}{{sfn|Stümke|1989|с=109}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Пры ранніх фармулёўках параграфа 175 довад наяўнасці пранікальных анальных кантактаў быў абцяжараны, а ў новай фармулёўцы яго больш не патрабавалася, што істотна палягчала вынясенне абвінаваўчых прысудаў{{sfn|BVerfGE 6|с=397}}. Пры гэтым сам тэкст закона не паказваў ні мінімальных, ні максімальных тэрмінаў кары{{sfn|Mengel|2012|с=23}}. Трохі пазней рашэннем {{нп5|Імперскі вярхоўны суд|Імперскага вярхоўнага суда|de|Reichsgericht}} было дадзена наступнае тлумачэнне (RGSt 73, 78, 80 f): [[склад злачынства]] існуе, калі «аб'ектыўна было зачэплена грамадскае пачуццё сораму і суб'ектыўна было жаданне ўзбудзіць юрлівае жаданне аднаго з двух мужчын ці трэцяга мужчыны». Пры гэтым нават не патрабавалася наяўнасць узаемных дакрананняў адзін да аднаго{{sfn|Bruns|2012|с=27}}{{sfn|Mengel|2012|с=24}}. У прыватнасці, злачынствам лічыліся не толькі самазадавальненне пры іншым мужчыне, дакрананне эрагаваным членам да цела іншага мужчыны і [[петынг]] (пры гэтым наяўнасць [[Эякуляцыя|эякуляцыі]] не патрабавалася){{sfn|Grau|2004|с=93-94}}. Больш за тое, для ўсталявання наяўнасці злачынства па § 175 было дастаткова пацалунка ці нават наяўнасці «юрлівага пагляду»{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}{{sfn|Stümke|1989|с=109}}{{sfn|Кон|2003|с=257}}. Другая частка § 175 давала судам магчымасць у «асабліва лёгкіх выпадках» адмовіцца ад вынясення кары асобам, што не дасягнулі на момант здзяйснення «злачыннай дзеі» ўзросту 21 года. Да «лёгкіх», аднак, не ставіліся выпадкі сексуальных кантактаў з пранікненнем{{sfn|Grau|2004|с=94}}. Таксама для выпадкаў «цяжкай распусты» («спакушэнне» моладзі 14—21 гадоў, {{нп5|Мужчынская прастытуцыя|прастытуцыя|ru|Мужская проституция}}, ужыванне гвалту ці выкарыстанне службовага становішча ці залежнага становішча партнёра) быў створаны ўзмацняльны параграф § 175a{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Такім чынам, параграф 175a уводзіў асаблівую праўную норму для гомасексуальных мужчынаў — крыміналізацыю мужчынскай гомасексуальнай прастытуцыі і асаблівую {{нп5|Кваліфікацыя злачынстваў|кваліфікацыю|de|Qualifikation (Strafrecht)}} для сексуальных кантактаў з падлеткамі 14—21 гадоў{{sfn|Jellonnek|1990|с=115}}{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}. Выпадкі [[Заафілія|сексуальных кантактаў з жывёламі]], што таксама раней уваходзілі ў параграф 175, былі вынесены без сэнсавай змены ў асобную частку — у § 175b{{sfn|BVerfGE 6|с=394-395}}{{sfn|Bruns|2012|с=27}}. {{Урэзка |Загаловак = '''§ 175''' |Утрыманне= (1) Калі мужчына здзяйсняе распусту з іншым мужчынам ці дазваляе яму здзяйсняць распусту над сабой, ён караецца турмой. (2) У выпадку, калі вінаваты да моманту здзяйснення дзеяння не дасягнуў 21 года, суд у асабліва лёгкіх выпадках можа адмовіцца ад кары. {{oq|de|(1) Ein Mann, der mit einem anderen Mann Unzucht treibt oder sich von ihm zur Unzucht mißbrauchen läßt, wird mit Gefängnis bestraft. (2) Bei einem Beteiligten, der zu Zeit der Tat noch nicht einundzwanzig Jahre alt war, kann das Gericht in besonders leichten Fällen von Strafe absehen.}} |Выраўноўванне = left |Шырыня = 300px }} {{Урэзка |Загаловак = '''§ 175а''' |Утрыманне= Катаргай да дзесяці гадоў, а ў выпадку змякчальных акалічнасцей турмой тэрмінам не менш за тры месяцы караецца: # Мужчына, які здзейсніў распусту з іншым мужчынам, выкарыстоўваючы сілу ці пагрозы прычынення небяспекі для жыцця, ці які дазволіў здзейсніць над сабой распусту; # Мужчына, які здзейсніў распусту ці дазволіў здзейсніць распусту над сабой з выкарыстаннем службовага ці працоўнага залежнага становішча іншага мужчыны; # Мужчына старэй 21 года, які спакусіў асобу мужчынскага полу маладзей 21 года для здзяйснення распусты над ім ці які дазволіў здзейсніць ім распусту над сабой; # Мужчына, які здзяйсняе распусту з іншымі мужчынамі ці дазваляе іншым мужчынам здзяйсняць распусту над сабой на платнай аснове, а таксама які прапануе сябе для гэтых мэт. {{oq|de|Mit Zuchthaus bis zu zehn Jahren, bei mildernden Umständen mit Gefängnis nicht unter drei Monaten wird bestraft: # ein Mann, der einen anderen Mann mit Gewalt oder durch Drohung mit gegenwärtiger Gefahr für Leib oder Leben nötigt, mit ihm Unzucht zu treiben, oder sich von ihm zur Unzucht mißbrauchen zu lassen; # ein Mann, der einen anderen Mann unter Mißbrauch einer durch ein Dienst-, Arbeits- oder Unterordnungsverhältnis begründeten Abhängigkeit bestimmt, mit ihm Unzucht zu treiben oder sich von ihm zur Unzucht mißbrauchen zu lassen; # ein Mann über einundzwanzig Jahre, der eine männliche Person unter einundzwanzig Jahren verführt, mit ihm Unzucht zu treiben oder sich von ihm zur Unzucht mißbrauchen zu lassen; # ein Mann, der gewerbsmäßig mit Männern Unzucht treibt oder von Männern sich zur Unzucht mißbrauchen läßt oder sich dazu anbietet.}} |Выраўноўванне = left |Шырыня = 300px }} {{Урэзка |Загаловак = '''§ 175b''' |Утрыманне= Ненатуральная распуста, здзейсненая чалавекам з жывёламі, караецца турмой; таксама можа весці да пазбаўлення грамадзянскіх правоў. {{oq|de| Die widernatürliche Unzucht, welche von Menschen mit Tieren begangen wird, ist mit Gefängnis zu bestrafen; auch kann auf Verlust der bürgerlichen Ehrenrechte erkannt werden.}} |Выраўноўванне = left |Шырыня = 300px }} Стаіць адзначыць, што аналагаў § 175a, ч. 3 у частцы «гомасексуальнага спакушэння» мужчынам старэй 21 года падлетка 14—21 года для гетэрасексуальных кантактаў у крымінальным заканадаўстве Трэцяга рэйха не існавала{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}. Вінавачанні па § 182 УК<ref group="►" name="StGB182"/>, што застаўся без змен, які агадваў крымінальную кару за скланенне да [[Палавы акт|палавога акту]] «незаганнай дзяўчынкі», якая не дасягнула 16 гадоў, падаваліся толькі {{нп5|Парушэнне права, пераследаванае па скарзе пацярпелага (Германія)|па заяве ад пацярпелых|de|Antragsdelikt}}, таму «гетэрасексуальнае спакушэнне» было толькі {{нп5|Прыватнае вінавачанне|прыватным вінавачаннем|de|Privatklage}}, у адрозненне ад «гомасексуальнага спакушэння», вінавачанні па якому {{нп5|Парушэнне права публічнага пераследу (Германія)|падаваліся афіцыйна|de|Offizialdelikt (Deutschland)}}{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}{{sfn|Bruns|2012|с=26}}. Дадзены параграф служыў не для абароны дзіцяці ад сексуальнага замаху ў сённяшнім разуменні, але для абароны {{нп5|Некранутасць|некранутасці||Virginity}} дзяўчынкі{{sfn|Bruns|2012|с=27}}. Такім чынам, [[Узрост сексуальнай згоды|узрост згоды]] для сексуальных кантактаў з мужчынамі ў дзяўчын складаў 16 гадоў (згодна § 182), а ў юнакоў — 21 год (згодна § 175a){{sfn|Pretzel|2002|с=25}}. Адносна сексуальных кантактаў дарослых жанчын з хлопчыкамі ці дзяўчынкамі старэй 14 гадоў у крымінальным кодэксе зусім не ўтрымвалася ніякіх указанняў{{sfn|Bruns|2012|с=28}}. Сексуальныя кантакты з дзецьмі, якія не дасягнулі 14 гадоў, рэгламентаваліся ў § 176 КК, што не змяняўся з 1876 года<ref group="►" name="StGB176"/>, дзе не ўлічвалася, былі такія кантакты разнаполымі ці аднаполымі. === Далейшыя планы па ўзмацненні жорсткасці заканадаўства === Тым часам, дыскусіі па далейшым узмацненні жорсткасці заканадаўства ў дачыненні гомасексуалаў на гэтым не скончыліся. У распрацоўваны адмысловай камісіяй новы крымінальны кодэкс § 175 павінен быў увайсці як § 215, а § 175a — як § 216{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}{{sfn|Mengel|2012|с=24}}. Рэйхсміністр [[Ганс Франк]] прапанаваў для выпадкаў § 215 нароўні з турэмным зняволеннем таксама дапускаць і катаргу, а асуджаных па § 216 у выпадку «генетычна абумоўленай гомасексуальнасці» прымусова [[кастрацыя|кастрыраваць]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}{{sfn|Mengel|2012|с=24}}. [[Рэйхсфюрар СС]] [[Генрых Гімлер]] патрабаваў злачынствы па § 215 таксама караць катаргай{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}. Франк выступаў і за крыміналізацыю аднаполых кантактаў паміж жанчынамі{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=75}}. Яго падтрымвалі і іншыя юрысты{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=74}}. Аднак, шыранне крымінальнага пераследу на лесбіянак было адпрэчана міністэрствам юстыцыі, якое выказала думку, што ў адрозненне ад гомасексуальных мужчын, якія «цалкам выключаны з рэпрадукцыйнага працэсу», у выпадку жанчын гэта не так, ці, прынамсі, не ў такіх жа маштабах. Апроч таго, паказвалася, што гомасексуальныя жанчыны не так бачны ў адрозненне ад гомасексуальных мужчын, таму небяспека «заражэння грамадства праз прыклад» не настолькі высокая, як у выпадку мужчын. Сярод іншых прычын зваліся цяжкасці ў довадах наяўнасці аднаполых кантактаў сярод жанчын па прычыне цяснейшых сяброўскіх сувязей паміж жанчынамі{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=73}}{{sfn|Stümke|1989|с=111}}. У чарнавым варыянце новага КК, пададзеным 16 кастрычніка 1937 года рэйхсміністрам юстыцыі {{нп5|Франц Гюртнер|Францам Гюртнерам|de|Franz Gürtner}}, многія прапанаваныя змены былі ўлічаны. У прыватнасці, у выпадках «простай распусты» (§ 216) турма замянялася катаргай, а мінімальны тэрмін быў павялічаны з трох до шасці месяцаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}. У той жа час, прапанова павялічыць мінімальны тэрмін кары за «цяжкую распусту» (§ 217) до аднаго года было адхілена{{sfn|Jellonnek|1990|с=117}}. Гюртнер абгрунтаваў гэта тым, што, па яго досведзе, выпадкі, калі аднаму партнёру менш 21 года, а іншаму — нешматлікім больш 21 года, сустракаюцца часта. Пры гэтым пры невялікіх «правіннасцях» малодшы партнёр, згодна § 216, быў бы вызвалены ад кары, а старэйшы — быў бы асуджаны на тэрмін не менш за адзін год, што для Гюртнера бачылася несправядлівым{{sfn|Jellonnek|1990|с=117}}. З пачаткам вайны распрацоўка новага крымінальнага кодэкса была прыпынена, і праца рэйхсміністэрства юстыцыі перамыкаецца на «затыканне дзірак» для патрэб Рэйха ва ўжо існым крымінальным кодэксе{{sfn|Jellonnek|1990|с=117}}. === Прымяненне антыгомасексуальнага заканадаўства === {| border="0" align="right" cellspacing="0" cellpadding="0" style="background:WhiteSmoke; margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center; font-size:80%;" |+'''Асуджаныя па §§ 175, 175a і 175b {{nobr|(1931—1943)}}'''{{sfn|Grau|2004|с=197|loc=[Цыт. паводле: Kriminalität und Gefährdung der Jugend, с. 89]}} |- !width="45" align="center" | Гады !colspan="2" align="center" | Колькасць асуджаных |- | |width="45" align="center" | '''Усяго''' |width="45" align="center" | '''Падлеткі*''' |- |1931|| 665|| 89 |- |1932|| 801||114 |- |1933|| 853||104 |- |1934|| 948||121 |- |1935||2106||257 |- |1936||5320||481 |- |1937||8271||973 |- |1938||8562||974 |- |1939||7614||689 |- |1940||3773||427 |- |1941||3739||687 |- |1942||2678||665 |- |1943**||2218||500 |- | colspan="3" width="180" style="text-align:center;" |<br>* Непаўналетнія асобы ({{nobr|14-18 гадоў}}).<br>** У 1943 годзе наяўныя дадзеныя толькі за першае паўгоддзе былі памножаны на два.<br>Дадзеныя за 1940—1943 гады не ўлучаюць далучаныя «ўсходнія вобласці» і Аўстрыю.</small> |} Нацысцкае крымінальнае заканадаўства, прынамсі афіцыйна, пераследавала мужчын, перадусім, не за саму [[гомасексуальнасць]] як такую, а за гомасексуальныя кантакты, што з'яўляліся, паводле дзейнага заканадаўства, крымінальным злачынствам{{sfn|Grau|2011|с=36}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=327}}. Пры гэтым захоўвалася бачнасць правасуддзя. Нават у выпадку прызнання мужчынам сваёй гомасексуальнасці, якую ён, аднак, не рэалізоўваў на практыцы, пры тым, што зваротнае не было даказана на судзе, суд змушаны быў выносіць апраўдальны прысуд. Аднак, у гэтым выпадку мужчына ўсё адно падлягаў рэгістрацыі ў якасці «падазронага»{{sfn|Grau|2011|с=36}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=327}}. У той жа час нават без здзяйснення «злачынства» гомасексуалы маглі былі быць дэпартаваны ў канцэнтрацыйныя лагеры, дзе яны праводзілі дні, тыдні ці нават месяцы ў чаканні выніку і суда, а таксама змяшчаліся ў лагеры бестэрмінова пад так званыя «ахоўныя» ці «прафілактычныя» арышты{{пераход|#Канцлагеры|2}}. Варта адзначыць, што, мусібыць, нацысцкая юстыцыя пераследавала не гомасексуальных мужчынаў у сённяшнім разуменні [[Гомасексуальнасць|гомасексуальнасці]] як [[Сексуальная арыентацыя|сексуальнай арыентацыі]], а любых мужчын, якія ўвесь час ці час ад часу ўступалі ў гомасексуальныя кантакты, што хутчэй адпавядае сённяшняму тэрміну [[Мужчыны, якія практыкуюць секс з мужчынамі|МСМ]]{{sfn|Grau|2011|с=5}}{{sfn|Кон|2003|с=256}}. Пры гэтым трактоўка «гомасексуальнага кантакту» у нацысцкім заканадаўстве была вельмі шырокай і складалася з не толькі непасрэдна сексуальнага кантакту паміж мужчынамі, як гэта бачна з каментарыяў да крымінальнага параграфа. Каб пазбегнуць арышту, асабліва ў буйных гарадах, як, прыкладам, [[Дзюсельдорф]], гомасексуалы імкнуліся канспіравацца, звяртаючыся да ананімных сексуальных кантактаў, завучы фальшывыя імёны, перакручваючы свой узрост ці асабістую інфармацыю. Шмат хто з іх прытрымліваліся правіла сустракацца з кожным партнёрам не больш за адзін раз, каб зменшыць рызыку{{sfn|Jellonnek|1990|с=281}}. Нават тыя з мужчын, хто вырашаўся на пастаянныя адносіны, унікалі прыводзіць свайго партнёра ў сваё жыллё, каб не выклікаць лішніх падазрэнняў{{sfn|Jellonnek|1990|с=282}}. Бачачы арышты многіх сваіх знаёмых, некаторыя гомасексуальныя мужчыны цалкам адмаўляліся ад актыўнага сексуальнага жыцця{{sfn|Jellonnek|1990|с=282}}. [[Файл:Artículo 175 Guerra.jpg|thumb|218px|Лік асуджаных у 1933—1942 гады па § 175 (паўналетнія і падлеткі).]] У выпадках арышту з усімі гомасексуальнымі мужчынамі звярталіся аднолькава, незалежна ад таго, здзяйснялі яны злачынства ці не{{sfn|Grau|2011|с=89}}. Іх кватэры падлягалі ператрусу для пошуку кампраметуючых матэрыялаў — кніг, лістоў, фатаграфій{{sfn|Grau|2011|с=89}}. Арыштаваных маглі дапытваць гадзінамі з мэтай дамагчыся ад іх прызнанняў{{sfn|Jellonnek|1990|с=295}}. Падчас допытаў затрыманых прымушалі зваць імёны ўсіх сексуальных партнёраў, а таксама ў дэталях апісваць усе здзейсненыя імі сексуальныя практыкі, што дэталёва фіксавалася ў пратаколах допыту{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=169-170}}. З мэтай псіхічнага ціску прымяняліся пагрозы кастрацыі і пераводу ў канцэнтрацыйныя лагеры{{sfn|Jellonnek|1990|с=295}}. Затрыманых часта фатаграфавалі, каб потым выкарыстаць картатэку фатаграфій для апазнання ананімных сексуальных партнёраў іншымі затрыманымі{{sfn|Jellonnek|1990|с=295}}. Узмацненне жорсткасці антыгомасексуальнага заканадаўства ў 1935 годзе прывяло да імклівага ўзросту ліку асуджаных. Калі з 1933 па 1935 гады за «ненатуральную распусту» былі асуджаны толькі 3907 мужчын, то з 1936 па 1938 гады лік асуджаных узрос да 22 153 чалавек{{sfn|Jellonnek|1990|с=122}}. Пры гэтым узмоцненая версія закона ўжывалася і «заднім днём» на дзеянні, якія да 1935 года не лічыліся крымінальным злачынствам{{sfn|Zinn|2011|с=80}}. У агульнай складанасці за гады існавання Трэцяга рэйха (1933—1945) за «гомасексуальную распусту» былі асуджаны каля 50 тысяч мужчын{{sfn|Jellonnek|1990|с=328}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=72}}. Найболей пацярпела ад пераследу маладое пакаленне гомасексуалаў, што знаходзілася ва ўзроставай групе 20—30 гадоў і яшчэ не выпрацавала стратэгій бяспечнага пошуку партнёра ва ўмовах пераследу, а таксама з прычыны абумоўленай іх узростам больш высокай палавой актыўнасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=330-331}}. Пераследу падлягалі і непаўналетнія. Толькі толькі на падлеткаў 10—18 гадоў у 1937 годзе былі заведзены 5424 справы па вінавачанні ў гомасексуальных кантактах, а ў 1943 годзе штотыдзень заводзілася ў сярэднім каля 23 падобных спраў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=116}}. Асуджэнне па «гомасексуальных параграфах» часцей мацней біла па інтэлігенцыі, чым па рабочым, бо адукаваныя мужчыны пасля асуджэння не маглі больш уладкавацца на кваліфікаваную працу, шмат хто гублялі навуковыя ступені ці, прыкладам, былі звольнены з дзяржаўнай службы{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=169, 211}}. Тым часам як у працы для нізкакваліфікаваных кадраў нястачы не было{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=169}}. Пры вынясенні прысуду ўлічвалася мноства розных фактараў, што ўплываюць на суровасць кары: колькасць сексуальных партнёраў, дата здзяйснення злачынства (у часы [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]], да путчу Рома ці пасля яго), «ступені цяжару» сексуальных практык (пацалунак, [[мастурбацыя]], аральны ці анальны секс і г. д.), наяўнасць «злачыннага намеру» і інш.{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}{{sfn|Zinn|2011|с=134}}. Таксама на тэрмін кары магла ўплываць наяўнасць ці адсутнасць каяння падсуднага і яго спрыянне ў расследаванні{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}. Апроч таго, усе гомасексуальныя мужчыны падзяляліся на «звадыяшаў» і «спакушаных», у выніку чаго іх кара была рознай па строгасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=328}}{{sfn|Кон|2003|с=256}}. Суддзі маглі развязваць пра ўзмацненні жорсткасці ці змякчэнні кары на аснове таго, ці ёсць «схільнасць да гомасексуальных кантактаў» ці ж мела месца «спакушэнне» ці «гвалтаванне шляхам знаходжання падсуднага ў гомасексуальных колах»{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}. Гэта ўзгаднялася з паноўнай у той час думкай у нямецкай псіхіятрыі пра двух тыпаў гомасексуальнасці — канстытуцыйнай (прыроджанай) і набытай{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=122}}. Таксама мела значэнне, здзяйснялася «злачынства» ўпершыню ці паўторна. За «злачынствы», здзейсненыя ўпершыню, зазвычай, выносіліся невялікія тэрміны кары — некалькі месяцаў турэмнага зняволення{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}. Многія мужчыны асуджаліся неаднаразова, у выніку чаго яны класіфікаваліся як «рэцыдывісты» ці нават «[[Закон супраць небяспечных рэцыдывістаў|небяспечныя рэцыдывісты]]»{{sfn|Pretzel|2002|с=29}}. Пры паўторных асуджэннях тэрміны значна павялічваліся і складалі ад паўтара да двух ці нават трох гадоў зняволення{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}. Вялікая колькасць сексуальных партнёраў для суда таксама з'яўлялася абцяжарвальнай акалічнасцю{{sfn|Zinn|2011|с=134}}. Апроч таго, тэрміны зняволення часта залежалі ад пэўных суддзяў{{sfn|Jellonnek|1990|с=313}}. Выкарыстанне антыгомасексуальных параграфаў ужывалася і ў палітычных мэтах, асабліва ў дачыненні моладзевых арганізацый, каталіцкай царквы і вайскоўцаў{{sfn|Кон|2003|с=257}}. У 1936—1938 гады ў краіне прайшла чарада масавых «{{нп5|Манастырскія працэсы ў Трэцім рэйху|манастырскіх працэсаў|de|Sittlichkeitsprozesse gegen Ordensangehörige und Priester im Nationalsozialismus}}» супраць [[Каталіцызм|каталіцкіх]] святароў, манахаў і парафіянаў па вінавачанням у гомасексуальных кантактах, у тым ліку з непаўналетнімі{{sfn|Grau|2004|с=172, 177-178}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Адной са сфабрыкаваных спраў было {{нп5|Справа Фрыча — Бломберга|вінавачанне|ru|Дело Фрича — Бломберга}} барона [[Вернер фон Фрыч|Вернера фон Фрыча]], якога ў 1938 годзе прыцягнулі да адказнасці за гомасексуальныя сувязі{{sfn|Кон|2003|с=257}}. Таксама асабліва вылучаліся працаўнікі мастацтва, як нібы найболей схільныя да аднаполых кантактаў. Так, ''[[Das Schwarze Korps]]'' у нумары за 11 сакавіка 1937 года пісаў, што больш за палова ўсіх працаўнікоў мастацтва аддаецца гомасексуальным кантактам, а таксама паказваў на цесную сувязь паміж гомасексуальнасцю і яўрэйствам{{sfn|Jellonnek|1990|с=32}}. == Суправаджальныя меры пераследу == Першыя часы ператрусы і арышты гомасексуалаў здзяйсняліся гестапа і {{нп5|Крымінальная паліцыя ў Германіі|крымінальнай паліцыяй|de|Kriminalpolizei (Deutschland)}} падчас аблаў і налётаў практычна адвольна, у выніку чаго гомасексуальныя мужчыны змяшчаліся ў {{нп5|Канцэнтрацыйныя лагеры Трэцяга рэйха|канцэнтрацыйныя лагеры|de|Konzentrationslager}}, якія часта выконвалі роля месцаў папярэдняга зняволення{{sfn|Pretzel|2002|с=27}}. Паступова на змену некантраляваных арыштаў прыйшла сістэматычная барацьба, якой стала надавацца форма [[Легітымнасць|легітымнага]] правасуддзя ў выглядзе судовых працэсаў і прысудаў судоў, якім папярэднічалі сістэматычны паліцэйскі ўлік і кантроль{{sfn|Pretzel|2002|с=27}}. {{Якар|Паліцэйскі кантроль}} === Сістэматычны ўлік і кантроль гомасексуальных мужчын === {| class="wikitable" style="margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center;" |+''Распрацоўка спраў па § 175, 175a і 175b {{nobr|(1937—1939)}}''{{sfn|Stümke|1989|с=118}} |- ! Гады ! <small>Апрацавана<br>гестапа</small> ! <small>З іх<br>заведзена<br>крымінальных спраў</small> ! <small>З іх<br>асуджаны</small> |- |1937||32 360||12 760|| 8271 |- |1938||28 882||10 638|| 8562 |- |1939||33 496||10 456|| 7614 |- |Усяго:||94 738||33 854||24 447 |} Для сістэматычнага ўліку і кантролю гомасексуальных мужчын 10 кастрычніка 1936 года сакрэтным указам [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]] было заснавана {{нп5|Імперскае цэнтральнае бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі||de|Reichszentrale zur Bekämpfung der Homosexualität und der Abtreibung}} пад кіраваннем [[гестапа]].{{sfn|Jellonnek|1990|с=123}}{{sfn|Grau|2004|с=122}}{{sfn|Stümke|1989|с=111}}{{sfn|Grau|2011|с=87}}. Аб'яднанне двух дадзеных «злачынстваў» таксама сведчыць пра тое, што мужчынская гомасексуальнасць разглядалася нацыстамі як фактар, які адмоўна ўплываў на прырост насельніцтва{{sfn|Jellonnek|1990|с=126}}{{sfn|Stümke|1989|с=111}}. [[Файл:Reichszentrale-Erlass-1936.jpg|thumb|170px|left|Указ аб стварэнні Цэнтральнага бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі.]] Паводле гэтай дырэктывы паліцыянтам загадвалася ажыццяўляць пастаянны нагляд за вуліцамі, гасцініцамі, пансіёнамі для выяўлення гомасексуальных мужчын, а таксама ўвесь час праглядаць усе публікаваныя газетныя аб'явы дзеля выяўлення ўтоеных аб'яў і намёкаў. Паліцэйскія таксама павінны былі збіраць дадзеныя на ўсіх мужчын, якія маюць «падазроныя паводзіны», што дазвалялі падазраваць іх у гомасексуальнасці{{sfn|Grau|2011|с=88}}. Уся сабраная інфармацыя старанна рэгістравалася ў картатэках.{{sfn|Grau|2011|с=88}}. Апроч таго, бюро стала цэнтральным органам для каардынацыі дзеянняў па супрацы з медычнымі і даследчымі ўстановамі, што вывучалі прычыны ўзнікнення і магчымасці лячэння гомасексуальнасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=126}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Аднак, асноўным заданнем бюро было вядзенне велізарнай картатэкі на ўсіх гомасексуальных мужчын, а таксама мужчын, падазроных у гомасексуальнасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=129}}{{sfn|Grau|2004|с=124, 139}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. У картатэках асобна абазначаліся справы мужчын, якія займаліся прастытуцыяй, а таксама гвалтаўнікоў дзяцей і моладзі{{sfn|Jellonnek|1990|с=130}}{{sfn|Grau|2004|с=140}}{{sfn|Herrn|1999|с=37}}. Толькі за перыяд 1937—1939 гадоў праз бюро прайшлі каля ста тысяч чалавек, прыкладна супраць траціны з іх было высунута вінавачанне і, нарэшце, кожны чацвёрты са спачатку пастаўленых на ўлік быў асуджаны па параграфам 175, 175a ці 175b{{sfn|Stümke|1989|с=118}}. Паводле апублікаванай справаздачы за 1939 год, у картатэках бюро ўжо да гэтага часу былі сабраны матэрыялы пра 33 тысячы гомасексуальных мужчын, з якіх каля 7800 «звадыяшаў» і 3800 мужчынаў, якія займаліся прастытуцыяй{{sfn|Jellonnek|1990|с=131}}. У той жа час, згодна гэтай жа справаздачы, бюро не бачыла патрэбы змяшчэння ў картатэку ўсіх «гомасексуальных дзеянняў»{{sfn|Jellonnek|1990|с=131}}. Апроч таго, асобна вялася статыстыка па некаторых адмысловых катэгорыях мужчын: членам [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]] і [[вермахт]]а, дзяржаўным службоўцам, рэлігійным дзеячам, былым кіроўным асобам [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]], а таксама яўрэям{{sfn|Jellonnek|1990|с=131}}. Падобная інфармацыя магла быць выкарыстана ў якасці дадатковага абвінаваўчага матэрыялу, а таксама ў прапагандысцкіх мэтах падчас працэсаў супраць рэлігійных дзеячаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=131}}. {{Якар|Канцлагеры}} === Канцэнтрацыйныя лагеры як дадатковыя меры абмежавання волі === [[Файл:Gestapo anti-gay telex.jpg|thumb|210px|Апавяшчэнне пра ўзяцце пад [[ахоўны арышт]] у сувязі з гомасексуальнасцю, «якая не паддаецца выпраўленню».]] Яшчэ 28 лютага 1933 года [[Адольф Гітлер|Гітлер]] выдаў надзвычайны ўказ «{{нп5|Указ рэйхспрэзідэнта пра абарону народа і дзяржавы|Пра абарону народа і дзяржавы|de|Verordnung des Reichspräsidenten zum Schutz von Volk und Staat}}», што дазваляў дзяржаве абмяжоўваць асноўныя [[Правы і свабоды чалавека і грамадзяніна|правы і свабоды]] грамадзян{{sfn|Jellonnek|1990|с=121}}{{sfn|Stümke|1989|с=95}}. Згодна гэтаму ўказу дзяржава магла абмяжоўваць свабоду нават без здзяйснення чалавекам пэўных злачынстваў, калі гэта служыла зацікаўленням «абароны дзяржавы»{{sfn|Jellonnek|1990|с=122}}. Магутным інструментам такога абмежавання свабоды сталі так званыя «[[Ахоўны арышт|ахоўныя арышты]]», пры якіх асоба на нявызначаны тэрмін без суда і следства змяшчалася ў [[Канцэнтрацыйныя лагеры Трэцяга рэйха|канцэнтрацыйны лагер]]. Створаны пры [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспубліцы]] інстытут «[[Ахоўны арышт|ахоўных арыштаў]]», пры якіх арыштаваная асоба на тэрмін, які не перавышаў двое сутак, без суда і следства змяшчалася пад арышт у спецыялізаваную ўстанову для абароны самой гэтай асобы ці абароны зацікаўленняў дзяржавы, быў цалкам перакручаны нацысцкім рэжымам{{sfn|Jellonnek|1990|с=134}}. Асоба, прызначана для змяшчэння пад «ахоўны арышт», атрымлівала адпаведнае апавяшчэнне, якое выдавалася гестапа ці крымінальнай паліцыяй, пасля чаго арыштаваны на нявызначаны тэрмін дэпартаваўся ў канцэнтрацыйны лагер{{sfn|Jellonnek|1990|с=135}}. Кожныя тры месяцы здзяйснялася пераправерка і рабілася заключэнне пра тое, ці ёсць яшчэ небяспека для грамадства, пасля чаго або арышт падаўжаўся яшчэ на тры месяцы, або спыняўся{{sfn|Jellonnek|1990|с=135}}. З 25 студзеня 1938 года змяшчэнне ў канцлагер пад «ахоўны арышт» стала выключна [[прэрагатыва]]й гестапа{{sfn|Jellonnek|1990|с=135}}. Да сярэдзіны 1930-х гадоў знаходжанне падазроных у гомасексуальных кантактах мужчын у канцлагерах насіла часовы характар{{sfn|Jellonnek|1990|с=329}}. Такія арышты таксама выкарыстоўваліся ў якасці застрашвання і запалохвання для дачы арыштаванымі сведчанняў з прызнаннямі{{sfn|Pretzel|2002|с=27}}. У 1935 годзе многіх арыштаваных гомасексуалаў трымалі ў лагерах да ўступлення ў сілу ўзмоцненай версіі § 175, каб потым можна было пакараць іх за тое, што на момант здзяйснення не з'яўлялася злачынствам, прыкладам, за ўзаемную мастурбацыю{{sfn|Jellonnek|1990|с=329}}. {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Актор і спявак {{нп5|Курт фон Руфін||de|Kurt von Ruffin}}, які правёў 9 месяцаў у канцлагеры {{нп5|Ліхтэнбург (канцэнтрацыйны лагер)|Ліхтэнбург|de|KZ Lichtenburg}} з-за абвінавачанняў у гомасексуальнасці, успамінае, як у лагер прывезлі некалькіх трансвестытаў у жаночых адзеннях. Эсэсаўцы здзекаваліся з іх, білі і раздзіралі на іх адзенне, пакуль тыя не засталіся зусім голымі. Аднаго з іх зацягнулі ў лагерны [[Туалет|сарцір]] і акунулі туды галавой, пратрымаўшы так датуль, пакуль ён не задыхнуўся.{{sfn|Zinn|2011|с=72}} | Подпіс = | Выраўноўванне = right | Шырыня = 250px | Вышыня = | Памер шрыфту = 11px | Фон = #F5F5F5 | Без разрываў = }} Знаходзячыся ў лагерах, гомасексуалы праводзілі ў іх дні і тыдні пад паліцэйскім арыштам ці нават месяцы пад «[[Ахоўны арышт|ахоўным арыштам]]», перш чым іх справа афіцыйна перадавалася юстыцыі{{sfn|Pretzel|2002|с=36}}. Прыкладам, толькі за перыяд з 11 мая па 10 чэрвеня 1935 года ў канцлагеры {{нп5|Калумбія-Хаўс||de|KZ Columbia}} у Берліне з 205 зняволеных, змешчаных там больш тыдня, 88 былі мужчынамі, падазравальнымі ў гомасексуальнасці. Апроч таго, па ўспамінах зняволеных, за тыдзень да паказанага перыяду яшчэ 60 гомасексуалаў былі пераведзены ў канцэнтрацыйны лагер [[Ліхтэнбург (канцэнтрацыйны лагер)|Ліхтэнбург]]{{sfn|Grau|2011|с=60}}. Паводле некаторых дадзеных, у лагеры Ліхтэнбург у 1935 годзе гомасексуальныя мужчыны складалі да 46 % усіх вязняў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=359}}. Сакрэтным указам [[Герман Вільгельм Герынг|Германа Герынга]] ад 13 лістапада 1933 года таксама быў створаны механізм так званых [[Прафілактычны арышт|прафілактычных арыштаў]], мэтай якіх стала неабмежаванае ў часе прэвентыўнае абмежаванне волі асоб, якія ў мінулым здзяйснілі розныя злачынствы, каб пазбегнуць паўторных [[Рэцыдыў злачынстваў|рэцыдываў]] для абароны грамадства{{sfn|Jellonnek|1990|с=135-136}}{{sfn|Pretzel|2002|с=36}}. Рашэнне пра прафілактычны арышт прымалася [[Крымінальная паліцыя ў Германіі|крымінальнай паліцыяй]] і не падлягала судоваму абскарджанню. Арыштаваныя маглі толькі падаць унутраную скаргу кіраўніцтву паліцыі, аднак гэта, з прычыны практычна поўнай незалежнасці крымінальнай паліцыі ад судовай сістэмы, не мела рэальных шанцаў на поспех{{sfn|Jellonnek|1990|с=136}}. Спачатку з 1933 года пад прафілактычны арышт змяшчаліся асобы, больш за адзін раз асуджаныя за аднатыпныя злачынствы{{sfn|Jellonnek|1990|с=136}}. У адносінах да гомасексуальных мужчын такія арышты спачатку прымяняліся толькі ў тых выпадках, калі мелі месца асуджанасці за сексуальныя кантакты з дзецьмі (§ 176<ref group="►" name="StGB176"/>) ці з падапечнымі (§ 174<ref group="►" name="StGB174"/>){{sfn|Jellonnek|1990|с=136}}{{sfn|Pretzel|2002|с=30}}. З 10 лютага 1934 года пад прафілактычны арышт сталі змяшчацца ўсе паўналетнія мужчыны, асуджаныя за сексуальныя кантакты з падлеткамі 14—16 гадоў (§ 175а), а таксама калі ў дачыненні асуджаных па антыгомасексуальных параграфах таксама мела месца і асуджэнне за [[эксгібіцыянізм]] (§ 183<ref group="►" name="StGB183"/>){{sfn|Jellonnek|1990|с=137}}. Пасля года арышту прымалася рашэнне пра яго падаўжэнне ці спыненне{{sfn|Jellonnek|1990|с=138}}. У снежні 1937 года рушыла ўслед чарговае ўзмацненне жорсткасці «[[Закон супраць небяспечных рэцыдывістаў|Закона супраць небяспечных рэцыдывістаў]]», паводле якога ў дачыненні асоб, што неаднаразова здзяйснялі злачынствы, прымяняліся стражэйшыя меры. Такія злачынцы аб'яўляліся «небяспечнымі рэцыдывістамі» і маглі на нявызначаны тэрмін таксама змяшчацца ў канцэнтрацыйны лагер пад прафілактычны арышт{{sfn|Grau|2004|с=172, 183-188}}. {{якар|Указ ад 12 ліпеня 1940 года}} Указ [[Галоўнае ўпраўленне імперскай бяспекі|Галоўнага ўпраўлення імперскай бяспекі]] для крымінальнай паліцыі і гестапа ад 12 ліпеня 1940 года агадваў змяшчэнне пад прафілактычны арышт усіх вызваленых з турмы мужчын, якія мелі больш аднаго сексуальнага партнёра{{sfn|Jellonnek|1990|с=139, 153, 329}}{{sfn|Grau|2004|с=140, 306, 311}}{{sfn|Stümke|1989|с=118, 120}}. Пасля гэтага ўказа лік гомасексуальных мужчын, змешчаных у канцэнтрацыйныя лагеры пад прафілактычныя арышты, значна ўзрос. Калі пад канец 1933 года гэтай меры кары падвяргаліся, галоўным чынам, асуджаныя за гвалтаванне дзяцей (§ 176 ч. 3<ref group="►" name="StGB176"/>), а ў 1937 годзе кола гэтых асоб папоўнілі ўсе мужчыны, якія асуджаныя за гомасексуальныя кантакты больш за тры разы і адседзелі за гэта ў агульнай складанасці больш за шэсць месяцаў, то з 1940 года ў канцлагеры сталі скіроўваць усіх вызваленых з турмы гомасексуалаў, якія мелі больш аднаго партнёра{{sfn|Jellonnek|1990|с=139}}. Да таго часу дэпартацыя ў канцэнтрацыйны лагер ужо практычна азначала «квіток у адзін канец»{{sfn|Jellonnek|1990|с=329}}. === Кастрацыя як метад лячэння і кары === [[Файл:Reichsgesetzblatt 25 Juli 1933.jpg|thumb|220px|Закон «[[Закон пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі|Пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі]]», апублікаваны ў ''Reichstagesblatt'' ад 25.07.1933.]] На думку многіх гісторыкаў і правазнаўцаў, імклівае ўзмацненне жорсткасці «антыгомасексуальнага параграфа» ў нацысцкай Германіі і наступныя імкненні да правядзення [[кастрацыя|кастрацыі]] над усімі асуджанымі злучана з нацысцкай ідэалогіяй [[Расавая гігіена|расавай гігіены| і спробамі абароны «[[Арыйцы (нацыянал-сацыялізм)|арыйскай расы]]» ад «заразнага дэгенеруючага ўплыву гомасексуалізму»{{sfn|Grau|2004|с=44-45}}{{sfn|Mengel|2012|с=25}}. Упершыню выкарыстанне прымусовай кастрацыі для псіхічна хворых мужчын як «метаду захавання чысціні {{нп5|генафонд|генафонда|ru|Генофонд}}» было ўзаконена законам «{{нп5|Закон пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі|Пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі|de|Gesetz zur Verhütung erbkranken Nachwuchses}}» ад 14 ліпеня 1933 года{{sfn|Jellonnek|1990|с=140}}. Прыняты 24 лістапада 1933 года «[[Закон супраць небяспечных рэцыдывістаў]]» дапаўняў крымінальны кодэкс новым § 42k, які дазваляў праводзіць [[кастрацыя|кастрацыю]] злачынцаў, якія здзейснілі цяжкія сексуальныя злачынствы (§ 176<ref group="►" name="StGB176"/>, 177<ref group="►" name="StGB177"/>, 178<ref group="►" name="StGB178"/>, 183<ref group="►" name="StGB183"/>), а таксама якія нанеслі ахвяры фізічныя пакалечанні (§ 223—226). У прыватнасці, кастрацыя магла прымяняцца пры згвалтаванні, сексуальных кантактах з дзецьмі ці здзяйсненні распусных дзеянняў у публічных месцах{{sfn|Jellonnek|1990|с=141}}{{sfn|Grau|2004|с=305}}{{sfn|Mengel|2012|с=25}}. У агульнай складанасці ў адпаведнасці з § 42k крымінальнага кодэкса былі кастрыраваны каля 2800 мужчын{{sfn|Jellonnek|1990|с=150}}. Указам ад 26 чэрвеня 1935 года былі прыняты змены і дадаткі да закона «[[Закон пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі|Пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі]]», згодна якога дазвалялася кастрацыя «па ўласнаму жаданню» і для гомасексуальных мужчын, або ўжо асуджаных па § 175 і 175a, або ўжо якія адседзелі, калі ў іх дачыненні ёсць небяспека здзяйснення злачынства па § 175—178, 183, 223—226{{sfn|Jellonnek|1990|с=150}}{{sfn|Grau|2004|с=306}}{{sfn|Mengel|2012|с=25}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Адмысловы ўказ ад 23 студзеня 1936 года асабліва падкрэсліў добраахвотны характар кастрацыі і забараніў любы ціск на асуджаных{{sfn|Grau|2004|с=306, 310}}. 23 верасня 1940 года галоўнае ўпраўленне крымінальнай паліцыі выпусціла ўказ, паводле якога асуджаныя, якія трапляюць пад дзеянне ўказа ад 12 ліпеня 1940 года{{пераход|#Указ ад 12 ліпеня 1940 года|2}}, могуць унікнуць дэпартацыі ў канцэнтрацыйны лагер для [[Прафілактычны арышт|прафілактычнага арышту]] ў выпадку іх добраахвотнай кастрацыі і медычнага канстатавання факта пра згасанне ў іх палавых інстынктаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=153}}{{sfn|Grau|2004|с=306, 312}}. Аб агульнай колькасці гомасексуальных мужчын, якія пагадзіліся на працэдуру кастрацыі, невядома{{sfn|Jellonnek|1990|с=157}}{{sfn|Grau|2004|с=306}}. Аб ступені добраахвотнасці кастрацыі можна, у прыватнасці, казаць па вынікам праведзенага ў 1963 годзе даследавання 89 кастрыраваных у часы Трэцяга рэйха мужчын, з якіх 19 былі асуджаны за гомасексуальныя кантакты, прытым дзесяць з іх — па § 175, адзін — па § 175a, шэсць — па § 175 і 175a і двое — па § 175, 175a і 176 ч. 3. (гвалтаванне дзяцей да 14 гадоў)<ref group="►" name="StGB176"/>{{sfn|Jellonnek|1990|с=152}}. Прынамсі сем з гэтых 19 мужчын сцвярджалі, што кастрацыя была зроблена супраць іх волі{{sfn|Jellonnek|1990|с=152}}. Шмат каму з іх, прыкладам, пагражалі дэпартацыяй у канцэнтрацыйны лагер у выпадку адмовы{{sfn|Jellonnek|1990|с=153}}. З гэтых 19 кастрацый 16 былі зроблены пасля 1940 года. Разам з тым, існуюць дадзеныя пра цвёрды медычны кантроль асоб, што пагадзіліся на добрахвотную кастрацыю, якія павінны былі праз пэўныя прамежкі часу (4 тыдні, 1 год, 3 гады, 5 гадоў) прайсці паўторныя медычныя абследаванні{{sfn|Grau|2004|с=308, 312-315}}. Указам ад 2 студзеня 1942 года ўсе такія асобы падпадалі таксама пад сталы паліцэйскі кантроль і назіранне і ў выпадку ўзнікнення «небяспекі» для грамадства, асабліва для моладзі, маглі быць без суда і следства арыштаваны і, нягледзячы на кастрацыю, зноў павернуты ў канцэнтрацыйны лагер{{sfn|Grau|2004|с=309, 315-318}}. З 1942 года паміж юрыстамі і лекаркамі ўзмацніліся дыскусіі пра патрэбу масавай прымусовай кастрацыі ўсіх асуджаных па § 175 і 175а{{sfn|Grau|2004|с=309}}. Сакрэтным указам [[СС]] ад 14 лістапада 1942 года кіраўнікам канцэнтрацыйных лагераў дазвалялася паводле свайго меркавання ў «асабліва цяжкіх выпадках» праводзіць аперацыі стэрылізацыі зняволеных, што фактычна легалізавала прымусовую кастрацыю гомасексуальных зняволеных па жаданні кіраўніцтва лагера{{sfn|Grau|2004|с=310, 323}}. З 1 студзеня 1945 года планаваліся ўвядзенне закона, што агадваў прымусовую кастрацыю ўсіх гомасексуальных мужчын. З-за перамог войскаў [[Антыгітлераўская кааліцыя|антыгітлераўскай кааліцыі]] законапраект гэтак і не быў ажыццёўлены{{sfn|Herrn|1999|с=37}}. == Прыклады і статыстыка == [[Файл:Bundesarchiv Bild 102-05769, Otto Peltzer.jpg|thumb|160px|{{нп5|Ота Пельтцэр||de|Otto Peltzer}} — шматразовы чэмпіён Германіі па лёгкай атлетыцы, удзельнік Алімпійскіх гульняў 1928 і 1932 гадоў; двойчы асуджаны па § 175.]] [[Файл:Bruno Balz.jpg|thumb|160px|{{нп5|Бруна Бальц||de|Bruno Balz}} — вядомы паэт-спявак; двойчы асуджаны па § 175.]] [[Файл:40vc australia 19371.jpg|thumb|160px|{{нп5|Готфрыд фон Крам||ru|Крамм, Готфрид фон}} — тытулаваны тэнісіст, шматразовы пераможца [[Турніры Вялікага шлема|турніраў Вялікага шлема]]; асуджаны па § 175.]] [[Файл:Fotothek df pk 0000024 a 011 Szenenbilder "Urfaust" mit Otto Eduard Hasse als Mephisto.jpg|thumb|160px|{{нп5|Ота Эдуард Хасэ|Ота Хасэ|de|O. E. Hasse}} — акцёр і рэжысёр, двойчы асуджаны па § 175.]] Статыстычныя дадзеныя, атрыманыя з архіваў, дазваляюць зірнуць на сітуацыю, у якой жылі гомасексуальныя мужчыны ў Германіі ў часы Трэцяга рэйха. Еланек у сваёй манаграфіі параўноўвае дадзеныя пра пераслед гомасексуалаў у сельскай правінцыі (на прыкладзе {{нп5|Пфальц (рэгіён)|Пфальца|de|Pfalz (Region)}}), невялікім горадзе (на прыкладзе [[Вюрцбург]]а) і метраполіі (на прыкладзе [[Дзюсельдорф]]а). === Узроставы і сямейны склад падазроных === Даследаваныя ім справы падазроных у гомасексуальных сувязях на 17 мая 1935 года пфальцаў, паказваюць, што каля 21 % мужчын да моманту занясення ў картатэку былі не старэй 18 гадоў{{sfn|Jellonnek|1990|с=186}}. Сярод спраў, што разглядаліся ў [[Вюрцбург]]у, выяўляецца той жа феномен — больш за чвэрць «падазроных» складалі мужчыны маладзей 20 гадоў{{sfn|Jellonnek|1990|с=229}}. Высокі адсотак маладых мужчын да 30 гадоў тлумачыцца, напэўна, больш інтэнсіўным палавым жыццём моладзі, а таксама менш развітымі ўменнямі канспірацыі ў параўнанні з больш старэйшымі пакаленнямі, што прайшлі свой [[камінг-аўт]] у параўнальна спакойныя часы і выпрацавалі свае стратэгіі пошуку партнёраў{{sfn|Jellonnek|1990|с=186, 230}}. Як паказваюць дадзеныя пра падазроных з [[Адміністрацыйная акруга Дзюсельдорф|акруга Дзюсельдорф]], мясцовае гестапа звяртала значна менш увагі на падлеткавыя гомасексуальныя кантакты, чым іх калегі з драбнейшых гарадоў, што лёгка тлумачыцца значна большай колькасцю насельніцтва. Зазвычай, дзеці і падлеткі траплялі ў поле зроку гестапа ў сувязі з аднаполымі кантактамі, калі яны займаліся прастытуцыяй{{sfn|Jellonnek|1990|с=304}}. Апроч таго, у адрозненне ад Пфальца і Вюрцбурга, у статыстыцы па Дзюсельдорфе назіраецца больш высокая сексуальная актыўнасць і сярод старэйшых пакаленняў, што тлумачыцца ў тым ліку наяўнасцю мужчынскай прастытуцыі{{sfn|Jellonnek|1990|с=304}}. Дадзеныя пра сямейнае падажэнне падазроных выяўляюць наступную долю жанатых: 81 % — у Пфальцы, 82 % — у Вюрцбургу і амаль 85 % — у Дзюсельдорфе{{sfn|Jellonnek|1990|с=306}}. У той жа час, сярэдняя доля халастых мужчын па [[Рэйнская правінцыя|Рэйнскай правінцыі]] на той час складала 46 %{{sfn|Jellonnek|1990|с=306}}. Апроч таго, у адрозненне ад вывучаных Еланекам спраў з Пфальца і Вюрцбурга, дзе не было аніякіх згадванняў пра трансвестытаў, справы з Дзюсельдорфа выяўляюць прынамсі чатыры задакументаваныя выпадкі затрыманні гомасексуальных мужчын, якія шукалі кантакты, перапрануўшыся ў дамскія сукенкі{{sfn|Jellonnek|1990|с=305}}. Апроч таго, адносна высокім з'яўляецца лік выпадкаў, калі гестапа пры ператрусах кватэр знаходзіла ў мужчын дамскія ўпрыгожанні ці касметыку{{sfn|Jellonnek|1990|с=305}}. Цікавым таксама з'яўляецца адсотак «паспяховых» расследаванняў гестапа ў паказаных рэгіёнах. Так, перадачай справы ў суд ці дэпартацыяй у канцэнтрацыйны лагер пад «[[ахоўны арышт]]» сканчаліся 60 % спраў у Пфальцы, 40 % — у Вюрцбургу і 80 % у Дзюсельдорфе{{sfn|Jellonnek|1990|с=308}}. === Склад злачынства і тэрміны асуджэння === Займальнымі апынаюцца таксама і дадзеныя пра пэўных [[Склад злачынства|складах злачынства]] абвінавачваных — іх сексуальных дзеяннях. Дадзеныя пра наяўныя 76 спраў, разгледжаных судом [[Шпаер]]а ў Пфальцы, паказваюць, што 10,5 % з іх былі заведзены за пошук сексуальнага партнёра, 50 % — за супольную ці ўзаемную мастурбацыю, 17,1 % — за аральны ці «міжсцёгнавы» секс і толькі 22,4 % — за анальны секс{{sfn|Jellonnek|1990|с=205}}. Дадзеныя пра наяўныя справы з Вюрцбурга даюць наступныя «злачынныя дзеі»: пошук партнёра — 18,94 %, супольная ці ўзаемная мастурбацыя — 39,39 %, аральны ці «міжсцёгнавы» секс — 15,91 %, анальны секс — 25,76 %{{sfn|Jellonnek|1990|с=242}}. Дадзеныя з Дзюсельдорфа таксама істотна не адрозніваюцца: пошук партнёра — 15,82 %, супольная ці ўзаемная мастурбацыя — 52,54 %, аральны ці «міжсцёгнавы» секс — 15,82 % і анальны кантакт — таксама 15,82 %{{sfn|Jellonnek|1990|с=305}}. Каля 67 % усіх судовых выракаў, вынесеных судом [[Шпаер]]а ў Пфальцы за аднаполыя кантакты паміж мужчынамі, склалі прысуды па § 175, 7 % — прысуды па § 175а і 11 % — па § 176 ч. 3 (гвалтаванне дзяцей да 14 гадоў) і § 174 (сексуальныя кантакты з даручанымі падапечнымі маладзей 21 года); у астатніх 15 % спраў дадзеных не{{sfn|Jellonnek|1990|с=209}}. Суды Вюрцбурга вынеслі па аднаполых кантактах паміж мужчынамі ў 68 % выпадкаў прысуды па § 175, у 3 % — па § 175a, у 8 % — па § 174 і 176 ч. 3; у астатніх 21 % выпадкаў параграф не паказаны{{sfn|Jellonnek|1990|с=253}}. У суднах Дзюсельдорфа былі вынесены 64,58 % прысудаў па § 175, 16,67 % — па § 175а, 4,86 % — па § 176 ч. 3; у 13,89 % выпадкаў параграф не паказаны{{sfn|Jellonnek|1990|с=311}}. Адметнай рысай дзюсельдорфскіх прысудаў па § 175a з'яўляецца тое, што дзве трэціх гэтых спраў былі злучаны з прастытуцыяй, чаго не назіралася ў Вюрфбургу і Пфальцы{{sfn|Jellonnek|1990|с=314}}. У Пфальцы ж некаторым абвінавачаным фактычна штучна абавязвалася заняцце прастытуцыяй толькі за тое, што іх сексуальны партнёр, прыкладам, частаваў іх півам і дарагімі цыгарэтамі{{sfn|Jellonnek|1990|с=205}}. Сярэдні тэрмін асуджэння, прызначаны [[шпаер]]скім судом па § 175, складаў паўгода, а ў выпадках § 175a ч. 3 (гвалтаванне моладзі) — два гады{{sfn|Jellonnek|1990|с=210}}. Прытым у большасці гэтых выпадкаў розніца ва ўзросце паміж партнёрамі была невялікая. Прыкладам, «гвалтаваннем» моладзі лічыўся сексуальны кантакт 24-гадовага з 19-гадовым (маладзей 21 года!) «падлеткам»{{sfn|Jellonnek|1990|с=210}}. Вюрцбургскі суд адрозніваўся больш драконаўскімі прысудамі па § 175. Так, сярэдні тэрмін за добраахвотныя кантакты паміж паўналетнімі мужчынамі склаў 21 месяц{{sfn|Jellonnek|1990|с=253}}. Дзюсельдорфскія суддзі па § 175 давалі ў сярэднім каля 8 месяцаў зняволення{{sfn|Jellonnek|1990|с=311}}. Па справах па § 175a выракі вюрцбургскіх і дзюсельдорфскіх суддзяў, у сярэднім, не адрозніваліся ад шпайерскіх{{sfn|Jellonnek|1990|с=314}}. За дванаццаць гадоў Трэцяга рэйха (1933—1945) у [[Берлін]]пе, па дадзеных Прэтцеля, на ўлік гестапа і крыпа ў падозранні ў гомасексуальнасці былі пастаўлены больш 17 тысяч мужчын. У больш чым 12 тысяч выпадкаў была заведзена крымінальная справа. І, нарэшце, асуджаны па «гомасексуальных параграфах» былі больш за 8 тысяч мужчын{{sfn|Pretzel|2002|с=23}}. З іх толькі па параграфах 175 і 175a — каля 5 тысяч. Апроч таго, яшчэ тры тысячы чалавек былі асуджаны па § 174 (сексуальныя кантакты з даручанымі падапечнымі маладзей 21 года), 176 ч. 3 (гвалтаванне дзяцей да 14 гадоў), 183 (публічныя сексуальныя дзеянні), 185 (абраза), а таксама па параграфе 175 у старой данацысцкай рэдакцыі{{sfn|Pretzel|2002|с=29}}. === Канкрэтныя прыклады === Тэрміны зняволення былі цалкам непрадказальнымі і, часцяком, залежалі ад пэўных суддзяў{{sfn|Jellonnek|1990|с=313}}. Колькасць «злачынстваў» павялічвала тэрміны кары нават у тым выпадку, калі ўсе яны былі здзейснены з адным і тым жа партнёрам. Так, прыкладам, адзін 24-гадовы інжынер з Пфальца быў прысуджаны судом [[Шпаер]]а да 7 месяцаў турмы за 15 даказаных выпадкаў супольнай мастурбацыі разам са сваім пастаянным партнёрам{{sfn|Jellonnek|1990|с=209}}. Суд [[Дуйсбург]]а прысудзіў да 12 месяцаў турмы аднаполую пару, якая яшчэ з часоў [[Веймарская рэспубліка|Веймара]] адкрыта жыла, па выразе суда, «як муж і жонка», а потым таксама працягвала таемна бачыцца{{sfn|Jellonnek|1990|с=312}}. Мужчын, якія вялі [[праміскуітэт]]ны лад жыцця, чакалі значна больш сур'ёзныя тэрміны. Прыкладам, у 1937 годзе ў [[Аўгсбург]]у за дзеянні, што траплялі пад § 175, здзейсненыя з 24 рознымі партнёрамі, было прызначана суровая кара ў выглядзе пазбаўлення волі на 4 гады, нягледзячы на супрацу падсуднага і добраахвотныя прызнанні ў зробленым{{sfn|Zinn|2011|с=134}}. У іншым выпадку адзін прадаўнік кнігарні, у дачыненні якой суду атрымалася давесці наяўнасць 19 кантактаў з рознымі мужчынамі, быў кваліфікаваны як «небяспечны рэцыдывіст» і ў кастрычніку 1941 года асуджаны на 4 гады катаргі, а пасля адбывання тэрміну зняволення неадкладна скіраваны ў канцэнтрацыйны лагер Эмсланд пад «[[ахоўны арышт]]» на нявызначаны тэрмін, дзе і памёр 8 лютага 1945 года{{sfn|Jellonnek|1990|с=210}}. [[Вюрцбург]]скія суддзі не баяліся даваць больш жорсткія прысуды. Так, адзін 39-гадовы мужчына быў прысуджаны да 5-ці гадоў турмы за сексуальныя кантакты з сямю маладымі (але старэй 21 года) мужчынамі{{sfn|Jellonnek|1990|с=253}}. У іншым выпадку ў 1943 годзе адзін 54-гадовы мужчына быў асуджаны на 1 год і тры месяцы па § 175 за тое, што паспрабаваў «гомасексуальна» абняць свайго выпадковага суразмоўцу, 33-гадовага салдата, з якім ён уначы ішоў праз лес, прыняўшы яго, паводле выраку суда, за магчымага сексуальнага партнёра, у выніку чаго салдат, вырваўшыся, уцёк і выклікаў падмогу{{sfn|Jellonnek|1990|с=253-254}}. Непаўналетнія мужчыны (да 21 года), асабліва тыя, хто меў кантакты з мужчынамі старэй 21 года, маглі меркаваць на ласку як «ахвяры гвалтавання». Прыкладам, адзін 16-гадовы падлетак з Вюрцбурга, які пайшоў з дома і бег са сваім 38-гадовым сябрам у Франкфурт пасля арышту быў зусім вызвалены{{sfn|Jellonnek|1990|с=251}}. У іншым выпадку суд у Пфальцы вырашыў адмовіцца ад кары 20-гадовага салдата вермахта, што прызнаўся ў двух выпадках супольнай мастурбацыі з іншым мужчынам у стане алкагольнага ап'янення{{sfn|Jellonnek|1990|с=209}}. Падлеткі, якія мелі кантакты паміж сабой, атрымлівалі таксама кару, аднак, і яны былі невялікія. Так, адзін 17-гадовы [[гітлерюгенд]]авец з Вюрцбурга, які з 12-гадовага ўзросту неаднаразова ананаваў з іншымі падлеткамі, у верасні 1935 года быў прызнаны гестапа «гвалтаўніком гітлерюгендаўцаў», аднак суд прызначыў яму кару ў форме аднаго месяца турмы ўмоўна{{sfn|Jellonnek|1990|с=251}}. У той жа час самі «гвалтаўнікі моладзі» атрымлівалі вялікія тэрміны. У тым жа Вюрцбургу адзін 49-гадовы каталіцкі святар быў асуджаны на паўгода толькі за тое, што пры гутарцы з 19-гадовым кавалём пагладзіў яго па калене і падарыў яму падарунак{{sfn|Jellonnek|1990|с=244}}. Пазней у 1940 годзе яго ж засудзілі на два гады за тое, што ён двойчы «мацаў за член» аднаго польскага рабочага і «тарашчыўся на плаўкі» аднаму 18-гадоваму падлетку{{sfn|Jellonnek|1990|с=244}}. Суд заявіў, што ў падсуднага даказана «паталагічная схільнасць» глядзець на мужчынскія полавыя органы. Пасля адбывання тэрміну ў верасні 1942 года святар як «небяспечны злачынец» быў змешчаны пад «прафілактычны арышт» у канцэнтрацыйны лагер {{нп5|Нацвейлер-Штрутгоф|Нацвейлер|de|KZ Natzweiler-Struthof}}, а праз месяц быў пераведзены ў [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау]], дзе і знаходзіўся до канца вайны{{sfn|Jellonnek|1990|с=245}}. == Чышчанні ў шэрагах партыі і вермахце == З 1940 года ўзмацняецца «чышчанне» шэрагаў [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]], [[СС]], [[вермахт]]а і паліцыі, у сувязі з чым узмацняюцца рэпрэсіўныя меры ў адносінах да гомасексуальных праяў, закліканыя захаваць «чысціню» шэрагаў партыі і яе асноўных падраздзяленняў.{{sfn|Grau|2011|с=35}} === Барацьба за «захаванне чысціні» членаў партыі === {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак унізе = | Утрыманне = ''Член СС ці паліцыі, што здзяйсніў распусту з мужчынам ці які дазволіў яму здзейсніць распусту над сабой, караецца пакараннем смерцю.'' | Подпіс = З указа [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/deu/German17.pdf «Пра захаванне чысціні ў СС і паліцыі»] ад 15 лістапада 1941 года. | Выраўноўванне = right | Шырыня = 250px | Вышыня = | Памер шрыфту = 12px | Фон = #F5F5F5 }} [[Адольф Гітлер]] патрабаваў асабліва жорстка караць членаў партыі і яе асноўных падраздзяленняў за гомасексуальныя кантакты{{sfn|Grau|2004|с=242}}. У сваім указе «Пра захаванне чысціні ў СС і паліцыі» ад 15 лістапада 1941 года ён узмацніў кару па [[Параграф 175|§ 175 і 175a]] для членаў [[СС]] і паліцыі. Так, паводле ўказа, злачынства па гэтых параграфах каралася пакараннем смерцю{{sfn|Grau|2004|с=244}}{{sfn|Stümke|1989|с=121}}{{sfn|Herrn|1999|с=37}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=30}}. У «менш цяжкіх выпадках» мінімальны тэрмін арышту быў павялічаны до 6 месяцаў{{sfn|Grau|2004|с=244}}{{sfn|Stümke|1989|с=121}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=31}}. Асобы, якія не дасягнулі 21 года да моманту здзяйснення злачынства і «спакушаныя» да злачынства, у асабліва лёгкіх выпадках маглі быць вызвалены ад кары{{sfn|Grau|2004|с=244}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=31}}. Асаблівую заклапочанасць [[рэйхсюгендфюрар]]а выклікала «шыранне» гомасексуальных кантактаў сярод моладзі. Лік асуджаных па § 175 падлеткаў 14—18 гадоў быў досыць вялікім. У 1933—1939 гадах падлеткі складалі каля 12 % усіх асуджаных за гомасексуальныя кантакты, у 1941 годзе доля падлеткаў узрасла да 16 %, а да 1942 года — да 24 %. Кіраўніцтва [[гітлерюгенд]]а бачыла, што з пачаткам вайны стала расці доля падлеткаў, асуджаных па § 175{{sfn|Grau|2004|с=276}}. Для прадухілення шырання гэтай з'явы кіраўніцтва гітлерюгенда пастрожыла кантроль і нагляд за моладдзю. Пры наймалейшым падазрэнні да гомасексуальных схільнасцей падлеткаў адхілялі з кіроўных пасад у моладзевых арганізацыях{{sfn|Grau|2004|с=277-278}}. Кіраўніцтва гітлерюгенда вяло таксама сваю картатэку (апроч агульнай картатэкі, якая вялася Цэнтральным імперскім бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі), у якую ўносіла наймалейшыя падазроныя выпадкі, злучаныя з падлеткамі{{sfn|Grau|2004|с=278}}. === Барацьба з «распустай» у вермахце === {| class="wikitable" style="margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center;" |+''Асуджаныя вермахта па § 175, 175a {{nobr|(1939—1944)}}''{{sfn|Grau|2004|с=210}} |- ! Гады ! <small>Колькасць<br>асуджаных</small> ! <small>У тым ліку<br>афіцэры</small> |- |1939*|| 273|| 6 |- |1940||1134||36 |- |1941||1700||50 |- |1942||1578||63 |- |1943||1473||няма дадзеных |- |1944**||830||няма дадзеных |- | colspan="3" width="180" style="text-align:center;" |<small>* З 1 верасня.<br>** Па 31 ліпеня.</small> |} У 1935 годзе ў Германіі зноў была ўведзена ўсеагульная воінская павіннасць для мужчын 18—45 гадоў, а для афіцэраў і [[унтэр-афіцэр]]аў — да 60 гадоў. Колькасць [[вермахт]]а складала ўжо ў жніўні 1939 года больш за 2,6 мільёнаў чалавек{{sfn|Grau|2004|с=209}}. У пачатку вайны ў 1939 годзе ў адносінах да салдатаў і афіцэраў, якія вінавацілія ў «ненатуральнай распусце», прымяняліся тыя ж самыя наказы, што і да грамадзянскіх асоб{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Асуджаныя па антыгомасексуальных параграфах мужчыны, як і іншыя крымінальна асуджаныя мужчыны, гублялі грамадзянскія правы, у тым ліку і права на вайсковую службу ({{lang-de|Wehrwürdigkeit}}) і пасля адбывання турэмнага зняволення, зазвычай, скіроўваліся ў канцэнтрацыйныя лагеры. Аднак мужчыны прызыўнога ўзросту, прызнаныя «здольнымі да акрыяння» маглі скіроўвацца ў адмысловыя штрафныя ці выпраўленчыя воінскія падраздзяленні{{sfn|Grau|2011|с=42-43}}. Павелічэнне ліку прызыўнікоў спрыяла павелічэнню ліку злачынстваў, кваліфікаваных па [[Параграф 175|§ 175 і 175a]]. Так у 1940 годзе па гэтых параграфах былі асуджаны 1134 салдаты вермахта, а ў 1941 — ужо 1700{{sfn|Grau|2004|с=209-210}}. У адпаведнасці з указам [[Герман Вільгельм Герынг|Герынга]] ад 17 студзеня 1942 года «[[:de:s:Zur Behandlung von Unzuchtsfällen zwischen Männern|Пра дзеянні ў дачыненні выпадкаў распусты паміж мужчынамі]]», усіх салдат вермахта, асуджаных па параграфах 175 і 175a, умоўна дзялілі на дзве групы: 1) мужчыны, якія маюць «невылечную прыроджаную схільнасць» і 2) «сексуальна здаровыя», але «спакушаныя» ці «якія заблыталіся з прычыны працяглага палавога ўстрымання» мужчыны. Асуджаныя першай групы, а таксама ўсе асуджаныя, якім інкрымінавалася выкарыстанне службовага становішча для скланення падначаленых да гомасексуальнага кантакту, пасля адбывання кары скіроўваліся ў канцэнтрацыйныя лагеры. Асуджаныя другой групы пасля вызвалення вярталіся ў вермахт. Аднак, яны не маглі больш займаць кіроўныя пасады ў войску{{sfn|Grau|2004|с=210-211, 214-216}}{{sfn|Herrn|1999|с=35}}. Адмысловай [[Дырэктыва (акт кіравання)|дырэктывай]] [[Вярхоўнае камандаванне вермахта|вярхоўнага каманднага вермахта]] [[Вільгельм Кейтэль|Вільгельма Кейтэля]] ад 19 мая 1943 года былі ўведзены дадатковыя вымогі да расследаванні спраў пра «распусту паміж мужчынамі» ў вермахце{{sfn|Grau|2004|с=212}}{{sfn|Stümke|1989|с=120}}. Згодна дырэктыве, усе асобы, якія вінаваціліся ў здзяйсненні злачынстваў у адпаведнасці з параграфамі 175 і 175a, падзяляліся ўжо на тры групы{{sfn|Grau|2004|с=212, 224-227}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=36}}: {| |- | {{пачатак цытаты}} # Асобы, што мелі прыроджаную схільнасць ці з набытай схільнасцю да гомасексуальных кантактаў, якая яўна не паддаецца карэкцыі. # Асобы, якія памыліліся толькі адзін раз, асабліва ў выпадку спакушэння. # Асобы, у дачыненні якіх ёсць сумнеў у наяўнасці ў іх гомасексуальных схільнасцей. {{oq|de| # Täter, die sich aus Veranlagung oder aus einem erworbenen, offenbar unverbesserlichen Trieb vergangen haben; # Täter, die nur einmal abgeirrt sind, insbesondere dann, wenn sie verführt wurden; # Täter, bei denen der Hang zweifelhaft ist. }} Асуджаныя першай групы неадкладна адхіляліся ад службы. У «асабліва цяжкіх выпадках» кара павялічвалася аж да смяротнага пакарання на аснове § 5 «{{нп5|Крымінальна-прававое рэгуляванне ваеннага часу|Крымінальна-прававога рэгулявання ваеннага часу|de|Kriegssonderstrafrechtsverordnung}}» («Падрыў абараназдольнасці»).{{sfn|Grau|2004|с=225}}{{sfn|Stümke|1989|с=120-121}}. Асуджаныя другой групы маглі быць павернуты на службу пасля адбывання кары з выпрабавальным тэрмінам. Дырэктыва асабліва падкрэслівае, што скланенне падначаленых да аднаполых кантактаў варта расцэньваць як «цяжкую распусту». Таксама ў дырэктыве ўтрымліваецца ўказанне на тое, што знаходжанне абвінавачанага на момант здзяйснення распусты ў стане алкагольнага ап'янення не з'яўляецца {{нп5|Акалічнасці, што змякчаюць крымінальную кару|змякчальнай акалічнасцю|ru|Обстоятельства, смягчающие уголовное наказание}}{{sfn|Grau|2004|с=226}}. Асобы трэцяй групы, у дачыненні якіх быў сумнеў у наяўнасці ў іх гомасексуальных схільнасцяў, скіроўваліся ў штрафныя палявыя лагеры вермахта для выпрабавальнага тэрміну пад цвёрдае назіранне і кантроль, а ў выпадку іх баявой непрыдатнасці — адпускаліся з арміі і перадаваліся грамадзянскай судовай адміністрацыі для далейшай кары. Пры паўторных інцыдэнтах у штрафных лагерах прымяняліся ўказанні як для асуджаных першай групы{{sfn|Grau|2004|с=226}}. Дадзеная дырэктыва мела таксама {{нп5|Зваротная сіла закона|зваротную сілу||Ex post facto law}}. Такім чынам, салдаты, якія асуджаныя раней і вярнуліся ў вермахт пасля адбывання тэрміну, але якіх можна было аднесці да першай групы згодна дырэктыве, павінны былі неадкладна {{нп5|Дэмабілізацыя|дэмабілізаваны|ru|Демобилизация}}. Выняткі рабіліся толькі ў некаторых выпадках, калі салдат пасля адбывання тэрміну і паўторнай мабілізацыі цягам працяглага часу паказаў бездакорную службу і ў дачыненні яго не ўзнікае сумневаў у магчымасці паўторнага {{нп5|Рэцыдыў злачынстваў|рэцыдыву||Recidivism}}{{sfn|Grau|2004|с=226-227}}. Ваенныя суды ў супрацы з Цэнтральным імперскім бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі ў прысудах асобам, дэмабілізаваным з вермахта (паводле пункта 1 дырэктывы ад 19.05.1943) паказвалі, ці прысутнічае ў асуджанага «схільнасць, якая не паддаецца змене». Наяўнасць такой схільнасці трактавалася як небяспеку для грамадства, таму пасля дэмабілізацыі з вермахта асуджаныя, паводле сакрэтнай дырэктывы шэфа СД і паліцыі бяспекі [[Эрнст Кальтэнбрунер|Эрнста Кальтэнбрунера]] ад 12 мая 1944 года, перадаваліся пад прафілактычны арышт у канцэнтрацыйны лагер{{sfn|Grau|2004|с=229-230}}. Цікавай уяўляецца дырэктыва начальніка медычнай службы Ваенна-паветраных сіл Германіі {{нп5|Оскар Шродэр|Оскара Шродэра|de|Oskar Schröder}} ад 7 чэрвеня 1944 года, якая змяшчала адмысловыя ўказанні для {{нп5|Ваенна-палявая хірургія|палявых лекараў|ru|Военно-полевая хирургия}} ВПС па папярэджанні і прафілактыцы гомасексуальных сувязей сярод салдат{{sfn|Grau|2004|с=213, 230-237}}. {{канец цытаты}} |} == Гомасексуальныя мужчыны ў канцэнтрацыйных лагерах == === Лік вязняў з ружовым трохвугольнікам === [[Файл:Kennzeichen für Schutzhäftlinge in den Konzentrationslagern.jpg|thumb|200px|Напамінак для СС: {{нп5|Пазнака зняволеных у канцэнтрацыйных лагерах||de|Kennzeichnung der Häftlinge in den Konzentrationslagern}}.]] Дакладная колькасць гомасексуальных мужчын, дэпартаваных у канцэнтрацыйныя лагеры, невядомая. Сёння прынята лічыць, гэты лік складае ад 5 до 15 тысяч чалавек{{sfn|Zinn|2011|с=19}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=12, 328}}{{sfn|Grau|2004|с=327}}{{sfn|Stümke|1989|с=127}}. Адзінай афіцыйнай статыстыкай з'яўляюцца дадзеныя 1943 гады пра 2248 гомасексуальных мужчын, дэпартаваных у 1940—1943 гадах к канцлагеры{{sfn|Stümke|1989|с=120, 127}}. Аднак нават і гэта статыстыка паказвала на магчымае заніжэнне дадзеных{{sfn|Stümke|1989|с=120, 127}}. Дзяленне зняволеных на розныя катэгорыі было ўжо і ў раннія гады, аднак [[Пазнака зняволеных у канцэнтрацыйных лагерах|сістэматычная катэгарызацыя з прымяненнем шматкаляровых «вінкеляў»]] была паўсюдна ўведзена зімой 1937—1938 гады{{sfn|Zinn|2011|с=228}}. Вязні, дэпартаваныя за дзеянні, агаданыя па § 175, 175a і 175b, пазначаліся нашыўкай у выглядзе {{нп5|Ружовы трохвугольнік|ружовага трохвугольніка|ru|Розовый треугольник}}{{sfn|Stümke|1989|с=127}}. Аднак гомасексуальныя мужчыны не заўсёды насілі ружовы трохвугольнік на адзенні. Гэта прымянялася толькі да нямецкіх зняволеных і зняволеных з «[[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|пратэктарату]]»{{sfn|Zinn|2011|с=230}}. Усіх замежных зняволеных, звычайна, пазначалі чырвоным трохвугольнікам («палітычны зняволены»){{sfn|Zinn|2011|с=230}}. Яўрэі атрымвалі дадаткова жоўты трохвугольнік{{sfn|Zinn|2011|с=230}}. Існуюць таксама дадзеныя і пра іншыя пазнакі. У прыватнасці, у некаторых лагерах гомасексуальныя вязні насілі жоўтую стужку з пазнакай А (ад {{lang-de|Arschficker}}, ад ''Arsch'' — «[[Ягадзіцы|азадак]]» і ''ficken'' — [[Абсцэнная лексіка|абсц.]] «{{нп5|Fuck|мець палавыя зносіны}}») ці 175 (па [[Параграф 175|параграфе 175]]){{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=286}}. Першымі зняволенымі, дэпартаванымі ў канцлагеры за аднаполыя кантакты, аказаліся мужчыны, адпраўленыя ўжо ў 1933 годзе ў лагер {{нп5|Фульсбютэль (канцэнтрацыйны лагер)|Гамбург-Фульсбютэль|de|KZ Fuhlsbüttel}}{{sfn|Stümke|1989|с=103, 128}}. Па ўспамінах зняволеных, гомасексуалаў дастаўлялі ў гэты лагер амаль кожны дзень{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Аднак масавы характар дэпартацыя гомасексуальных мужчын у канцэнтрацыйныя лагеры атрымала толькі з 1935 года пасля ўзмацнення жорсткасці антыгомасексуальнага заканадаўства і стварэння {{нп5|Цэнтральнае бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі|Цэнтральнага бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі|de|Reichszentrale zur Bekämpfung der Homosexualität und der Abtreibung}}{{sfn|Stümke|1989|с=103, 128}}. {| class="wikitable" style="margin:0 15px 15px 0; float:left; text-align:center; font-size:85%;" |+''Зняволеныя Бухенвальда'' {{sfn|Grau|2004|с=333}} |- ! Гады ! Усяго ! Паліты-<br>чныя <font color = "red"><big> ▼ </big></font> ! Сведкі<br>іеговы <font color = "darkviolet"><big> ▼ </big></font> ! Гомасек-<br>суалы |- |1938||11 028||3982||476||27 |- |1939||11 807||4042||405||46 |- |1940||7440||2865||299||11 |- |1941||7911|| 3255||253||51 |- |1942||9571|| 5433||238||74 |- |1943||37 319||25 146||279||169 |- |1944||63 048||47 982||303||189 |- |студз. 1945||80 297||53 372||302||194 |- |люты 1945||80 232||54 710||311|| 89 |} Часта дэпартацыі ў лагеры адбываліся ў выніку аблаў на начныя ўстановы, дзе збіралася гомасексуальная публіка. Прыкладам, у сакавіку 1935 года была праведзена серыя аблаў на начныя ўстановы ў [[Берлін]]е, у выніку чаго былі арыштаваны 413 гомасексуальных «парушальнікаў маралі», якія былі змешчаны ў канцэнтрацыйныя лагеры пад «[[ахоўны арышт]]»{{sfn|Grau|2004|с=55}}. У 1936 годзе ў канцэнтрацыйны лагер [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау]] пасля некалькіх аблаў на [[гей-бар]]ы ў [[Мюнхен]]е таксама былі дастаўлены некалькі сотняў чалавек{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Захаваліся некалькі нацысцкіх актаў, па якіх можна атрымаць некаторую інфармацыю пра колькасць гомасексуальных зняволеных у [[Асвенцім]]е (Аўшвіцы){{sfn|Stümke|1989|с=127}}. Паводле захаваных актаў 1941 года, у лагеры сярод 9396 зняволеных з пазнакай «[[Параграф 175|175]]» знаходзіліся 40 чалавек. Узрост такіх зняволеных складаў ад 21 до 60 гадоў{{sfn|Stümke|1989|с=127}}. На пачатак 1945 года лік зняволеных, якія насілі [[ружовы трохвугольнік]] у [[Бухенвальд]]зе, складала каля 200 чалавек{{sfn|Stümke|1989|с=127}}{{sfn|Grau|2004|с=333}}. Адносна ліку «ружовых трохвугольнікаў» у канцлагеры {{нп5|Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзен|de|KZ Sachsenhausen}} няма дакладных дадзеных, аднак ёсць падставы меркаваць, што іх колькасць складала некалькі сотняў чалавек{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Паводле ўспамінаў Гары Паўлі ({{lang-de|Harry Pauly}}), былога зняволенага «{{нп5|лагеры смерці|лагера смерці|de|Vernichtungslager}}» {{нп5|Нойзуструм||de|KZ Neusustrum}}, размешчнага ва [[Усходняя Фрызія|Усходняй Фрызіі]], у гэтым лагеры каля 20 % усіх зняволеных складалі гомасексуальныя мужчыны, а ў многіх суседніх лагерах іх лік таксама быў высокім{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Паводле даследавання нямецкага сацыёлага {{нп5|Рудыгер Лаўтман|Рудыгера Лаўтмана|de|Rüdiger Lautmann}}, смяротнасць сярод зняволеных з ружовым трохвугольнікам удвая перавышала смяротнасць палітычных зняволеных{{sfn|Stümke|1989|с=131}}. Лаўтман лічыць, што ўзровень смяротнасці гомасексуальных вязняў даходзіў да 60 %{{sfn|Zinn|2011|с=19}}{{sfn|Grau|2004|с=327}}. Для параўнання: сярод палітычных складзеных канцлагераў смяротнасць складала 42 %, сярод {{нп5|Сведкі Іеговы ў Трэцім рэйху|сведкаў Іеговы|de|Zeugen Jehovas in der Zeit des Nationalsozialismus}} — 35 %{{sfn|Zinn|2011|с=19}}. === Утрыманне зняволеных з ружовым трохвугольнікам === [[Файл:Prisoners in the concentration camp at Sachsenhausen, Germany, 12-19-1938 - NARA - 540175.jpg|thumb|270px|Вязні-гомасексуалы [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|канцлагера Заксенхаўзен]] з [[Ружовы трохвугольнік|ружовымі трохвугольнікамі]] на грудзях.]] Пра ўтрыманне гомасексуальных зняволеных у канцэнтрацыйных лагерах можна, у прыватнасці, судзіць па ўспамінам былых зняволеных [[Бухенвальд]]а. Агульны лік зняволеных з [[Ружовы трохвугольнік|ружовым трохвугольнікам]] у Бухенвальдзе складала менш 1 %{{sfn|Grau|2004|с=328}}. Большасць з іх былі [[кастрацыя|кастрыраваны]]{{sfn|Grau|2004|с=329}}. Сярод усіх зняволеных «ружовыя трохвугольнікі» лічыліся самай нізкай кастай{{sfn|Zinn|2011|с=231}}{{sfn|Grau|2004|с=329}}{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. Зняволеныя канцлагераў часта ставіліся да гомасексуалаў з варожасцю{{sfn|Zinn|2011|с=231}}. Да восені 1938 года зняволеныя з ружовым трохвугольнікам Бухенвальда знаходзіліся ў адным блоку з палітычнымі зняволенымі. З кастрычніка 1938 года яны ўтрымліваліся асобна і былі прызначаны ў так званую {{нп5|Strafkompanie|штрафную каманду|ru|Strafkompanie}}, дзе ім даводзілася працаваць у цяжкіх умовах на каменяломні{{sfn|Grau|2004|с=328}}{{sfn|Zinn|2011|с=231}}. У адрозненне ад іншых зняволеных, якія прызначаліся ў штрафную каманду часова, «ружовыя трохвугольнікі» былі прызначаны на гэтыя працы на пастаяннай аснове{{sfn|Grau|2004|с=329}}. З лета 1942 года разам з іншымі зняволенымі яны былі скіраваны на працу на ваенную прамысловасць. Узімку 1944 года гомасексуальныя зняволеныя Бухенвальда былі скіраваны ў падраздзяленне Бухенвальда — [[Лагеры смерці|лагер смерці]] {{нп5|Дора-Мітэльбау||de|KZ Mittelbau-Dora}} для падземнай вытворчасці ўзбраенняў. У выніку нечалавечых умоў працы з 8 па 13 лютага 1945 года загінулі 96 гомасексуальных зняволеных, што склала больш паловы ўсіх зняволеных з ружовым трохвугольнікам, якія змяшчаліся ў Бухенвальдзе{{sfn|Grau|2004|с=328}}. Доля зняволеных з ружовым трохвугольнікам, што транспартаваліся праз Бухенвальд далей у розныя [[лагеры смерці]], у адносінах да іх агульнага ліку, у лагеры была значна вышэй, чым па іншых катэгорыях зняволеных{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. Паводле ўспамінаў аднаго са зняволеных лагера [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау]], асуджаныя за гомасексуальныя кантакты мужчыны знішчаліся лагерным кіраўніцтвам і доўга не заставаліся ў жывых у лагеры{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. Былыя вязні [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзена]] таксама паказваюць на то, што гомасексуальныя мужчыны і яўрэі былі асабліва пагарджанымі [[СС|эсэсаўцамі]] вязнямі ў гэтым лагеры{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. [[Файл:Sachsenhausen-hsexual-wyrd.jpg|thumb|Памятная дошка гомасексуальным ахвярам нацызму ў [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзене]].]] Паводле ўспамінаў былога вязня [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзена]] {{нп5|Хайнц Хегер|Хайнца Хегера||Heinz Heger}}, гомасексуальныя зняволеныя павінны былі спаць у адных толькі начных кашулях і ім забаранялася хаваць рукі пад коўдру. Пры гэтым вокны барака былі пакрыты сантымятровым пластом лёду{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. Лагерны кантроль праводзіў некалькі разоў за ноч агляды, і складзеныя, заспетыя ў пасцелі ў портках ці са схаванымі пад коўдру рукамі, караліся: іх аблівалі вядром воды і прымушалі цягам гадзіны стаяць на марозе{{sfn|Stümke|1989|с=129-130}}. Практычна ўсе зняваленыя, што падвергліся дадзенай працэдуры, атрымлівалі [[Пнеўманія|запаленне лёгкіх]] і неўзабаве адпраўляліся ў лагерны медычны пункт{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Зняволеныя з ружовым трохвугольнікам вярталіся жывымі з медычнага пункта вельмі рэдка{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. У многіх канцэнтрацыйных лагерах гомасексуальныя зняволеныя ўтрымваліся ў ізаляцыі ад іншых вязняў у асобых блоках{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. У лагеры [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзен]] «ружовым трохвугольнікам» забаранялася ўступаць у гутарку з «трохвугольнікамі» іншага колеру і нават падыходзіць бліжэй чым на пяць метраў да іх блокаў{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Мэта такой забароны складалася нібы ў абароне «нармальных» зняволеных ад «спакушэння»{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Такая ізаляцыя спрыяла змяншэнню шанцаў гэтай групы вязняў на выжыванне ва ўмовах канцлагера{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Як адзначае нямецкі гісторык і публіцыст Ханс-Георг Шцюмкэ, ізаляцыя гомасексуальных зняволеных спрыяла таму, што яны практычна не бралі ўдзел у самакіраванні лагерам і іх прызначэнне на ролю [[капа]] было практычна немагчыма{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Аднак ёсць і зусім процілеглыя думкі. У прыватнасці, Стэфан Рос, заснавальнік Музея Халакосту Новай Англіі (''New England Holocaust Museum''), лічыць, што каля 20 % ахоўнікаў канцлагераў, што ахоўвалі яўрэяў, былі гомасексуаламі<ref>«Holocaust Survivor: Molested by Guards», The Massachusetts News, April 5, 2000</ref>. Па сведчанні гісторыка {{нп5|Рауль Хільберг|Рауля Хільберга|de|Raul Hilberg}}, шмат капа былі гомасексуаламі<ref>Rector, Frank. The Nazi Extermination of Homosexuals. New York, Stein and Day, 1981</ref>. Нагляднікі вербаваліся з ліку гомасексуальных крымінальных элементаў<ref>Bergler, Edmund, M.D. Homosexuality: Disease or Way of Life? New York, The Macmillan Company, 1956</ref>. === Доследы па «вылячэнні» гомасексуальных мужчын === [[Файл:Vaernet02.jpg|thumb|Даклад Вернета пра ўжыўленне капсул з «мужчынскім гармонам» пяці гомасексуальным зняволеным Бухенвальда, кастрычнік 1944 года.]] [[Бухенвальд]] «уславіўся» сваімі доследамі на зняволеных. У прыватнасці, захавалася шматлікая лагерная дакументацыя па пастаноўцы доследаў з гармонавымі прэпаратамі над гомасексуальнымі зняволенымі, праводжаныя па сакрэтным указе [[СС]] доктарам {{нп5|Карл Вернет|Карлам Вернетам|de|Carl Værnet}}{{sfn|Grau|2004|с=345}}{{sfn|Stümke|1989|с=123}}{{sfn|Herrn|1999|с=37}}. У 1943 годзе рэйхсфюрар СС [[Генрых Гімлер]], даведаўшыся пра даследаванні дацкага доктара Вернета па «лячэнні гомасексуальнасці», запрашае яго праводзіць даследаванні ў Рэйху на базе Бухенвальда. Доследы на людзях былі пачаты Вернетам у ліпені 1944 года{{sfn|Grau|2004|с=345}}{{sfn|Stümke|1989|с=123-125}}. Захавалася дэталёвая дакументацыя пра правядзенне ім аперацый над 12 гомасексуаламі Бухенвальда, у выніку якіх ім у пахвінную вобласць ушывалася капсула з «мужчынскім гармонам», якая павінна была зрабіць з іх гетэрасексуалаў{{sfn|Grau|2004|с=345-346}}. Першым паддоследным Вернета стаў 55-гадовы каталіцкі тэолаг, прысуджаны ў 1936 годзе па § 175 і пасля адбывання катаргі ў 1944 годзе скіраваны пад «[[ахоўны арышт]]» у Бухенвальд{{sfn|Stümke|1989|с=125}}. Некаторыя са зняволеных згаджаліся на аперацыю самахоць у надзеі быць вызваленымі з лагера пасля «вылячэння»{{sfn|Grau|2004|с=346}}{{sfn|Stümke|1989|с=126}}. У 1944 годзе па ўказе [[Генрых Гімлер|Гімлера]] зняволеныя, над якімі была праведзена аперацыя па ўшыванні «мужчынскага гармону», скіроўваліся ў жаночы канцэнтрацыйны лагер {{нп5|Равенсбрук||ru|Равенсбрюк}}, у якім утрымліваліся мноства жанчын, асуджаных за [[Прастытуцыя|прастытуцыю]]. Лагернае кіраўніцтва давала жанчынам указанне зблізіцца з «вылечанымі» мужчынамі і ўступіць з імі ў палавы кантакт{{sfn|Stümke|1989|с=126}}. Аднак і гэта да канца не ўхіляла сумневы лагернага кіраўніцтва{{sfn|Stümke|1989|с=126}}. Праверку на «вылячэнне» ({{lang-de|Abkehrprüfung}}) асуджаных гомасексуальных мужчынаў практыкавалі і іншых канцэнтрацыйных лагерах. Для гэтага мужчын скіроўвалі ў {{нп5|Лагерныя бардэлі ў нацысцкай Германіі|лагерныя бардэлі|ru|Лагерные бордели в нацистской Германии}}. У выпадку здзяйснення палавога кантакту з прастытуткай рабіўся вынік пра «паляпшэнне стану» зняволенага, у адваротным выпадку рабілася выснова пра яго «невылечнасць». Да нашых дзён дайшлі дакументы, што даказваюць правядзенне падобных «экзаменаў» у канцэнтрацыйных лагерах [[Равенсбрук]] і {{нп5|Флосенбюрг (канцэнтрацыйны лагер)|Флосенбюрг|de|KZ Flossenbürg}}{{sfn|Grau|2011|с=23}}. Аднак не захавалася ніякіх указанняў на тое, што хто-небудзь з гомасексуальных мужчын быў вызвалены пасля паспяховага праходжання падобнага «тэсту»{{sfn|Grau|2011|с=23}}. == Анексаваныя і акупаваныя тэрыторыі == [[Файл:Deutschesreich1939.png|thumb|260px|Германія ў 1939 годзе: «[[стары рэйх]]» абазначаны цёмна-сінім колерам.]] [[Файл:Grossdeutsches Reich Staatliche Administration 1944.png|thumb|260px|Германія ў 1944 годзе.]] З пачаткам пашырэння Германіі дзяржаўная прапаганда стала ўжываць тэрмін «[[рэйх|Стары рэйх]]» для абазначэння Германскай імперыі ў межах 1937 года. Тэрыторыя Трэцяга рэйха да 1940 года, пашыраная за кошт Аўстрыі («[[аншлюс]]» 13 сакавіка 1938 года), чэшскіх [[Судзецкая вобласць|Судзецкай вобласці]] (1 кастрычніка 1938 года) і [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|пратэктарату Багеміі і Маравіі]] (16 сакавіка 1939 года), [[Клайпедскі край|Мемельланда]] (22 сакавіка 1939 года), польскіх тэрыторый {{нп5|Рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія|Данцыг — Заходняя Прусія|de|Danzig-Westpreußen}} і {{нп5|Рэйхсгау Вартэланд|Вартэланд|de|Wartheland}}, а таксама бельгійскіх абласцей {{нп5|Эйпен-Мальмедзі||de|Ostbelgien}} і [[Морэснэт]] (18 мая 1940 года), стала звацца Вялікагерманскай імперыяй ({{lang-de|Großdeutsches Reich}}){{sfn|Grau|2011|с=26}}. Не выклікае сумневу той факт, што стаўленне нацыстаў да мужчынскай гомасексуальнасці на акупаваных тэрыторыях было трохі іншым, чым усярэдзіне Рэйха і на далучаных да яго абласцях. Гэта было злучана, у прыватнасці, і з нацысцкай ідэалогіяй «[[Расавая гігіена|расавай гігіены]]» і рознаму стаўленню да «найвышэйшых» і «найніжэйшых» рас{{sfn|Grau|2004|с=252}}{{sfn|Grau|2011|с=37}}. Апроч таго, прававое пытанне гомасексуальнымі адносінамі на акупаваных тэрыторыях мела розную гісторыю. Раманскія дзяржавы, такія як Францыя, Нідэрланды, Бельгія і Італія пад уплывам французскага ліберальнага заканадаўства XIX стагоддзя не ведалі крымінальнай кары за добраахвотныя аднаполыя кантакты паміж паўналетнімі асобамі, тым часам як у такіх краінах, як Швецыя, Аўстрыя і Чэхаславакія, такія кантакты караліся. Таму імгненны пераход да новага права на акупаваных тэрыторыях не праводзіўся, бо нацысты актыўна супрацоўнічалі з мясцовай крымінальна-паліцэйскай адміністрацыяй{{sfn|Grau|2004|с=252—253}}. Хоць землі, што ўваходзілі ў «Стары рэйх» і новыя [[рэйхсгау]], утвораныя на [[Анексія|анексаваных]] і [[Акупацыя|акупаваных]] тэрыторыях, фармальна з’яўляліся раўнапраўнымі кіраванымі тэрыторыямі ({{lang-de|Verwaltungsbezirk}}), новыя тэрыторыі мелі адрозную ад «Старога рэйха» прававую прастору. Такім чынам, крымінальнае права «Старога рэйха» не мела сілу на новых тэрыторыях, на іх дзеяла ўласная заканадаўчая база{{sfn|Grau|2011|с=26}}. На афіцыйна [[Анексія|анексаваных]] тэрыторыях — былых польскіх землях, улучаных у Германскую імперыю ў выглядзе зноў утвораных [[рэйхсгау]] [[рэйхсгау Вартэланд|Вартэланд]] і [[Рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія|Данцыг — Заходняя Прусія]] ці далучаных да правінцый [[Усходняя Прусія]] (адміністрацыйная акруга {{нп5|Ціхенау (адміністрацыйная акруга)|Ціхенау|de|Regierungsbezirk Zichenau}}) і [[Верхняя Сілезія (правінцыя)|Верхняя Сілезія]] (адміністрацыйная акруга {{нп5|Катавіц (адміністрацыйная акруга)|Катавіц|de|Regierungsbezirk Kattowitz}}), а таксама бельгійскіх тэрыторыях [[Эйпен-Мальмедзі]] і [[Морэснэт]], улучаных у адміністрацыйную акругу {{нп5|Аахен (адміністрацыйная акруга)|Аахен|de|Regierungsbezirk Aachen}} [[Рэйнская правінцыя|Рэйнскай правінцыі]], на грамадзян Рэйха шырылася крымінальнае заканадаўства Германскай імперыі{{sfn|Grau|2011|с=37}}. У той жа час на паказаных польскіх тэрыторыях для польскіх грамадзян спачатку працягвала дзеяць польскае крымінальнае заканадаўства, якое ўжо ў снежні 1941 года было заменена на асаблівыя правілы{{sfn|Grau|2011|с=37}}. На тэрыторыях, якія былі фактычна анексаваны, хоць і ніякай афіцыйнай анексіі не дэкларавалася, уся заканадаўчая ўлада перадавалася ў рукі {{нп5|Кіраўнік грамадзянскай адміністрацыі|нямецкай грамадзянскай адміністрацыі|ru|Глава гражданской администрации}}, якой было даручана выдаваць уласныя законы на гэтых тэрыторыях. Французскія дэпартаменты [[Мозель (дэпартамент)|Мозель]], [[Ніжні Рэйн (дэпартамент)|Ніжні Рэйн]] і [[Верхні Рэйн]], улучаныя ў склад утвораных так званых [[Вобласць грамадзянскага кіравання|абласцей грамадзянскага кіравання]] {{нп5|Латарынгія (вобласць грамадзянскага кіравання)|Латарынгія|de|CdZ-Gebiet Lothringen}} і {{нп5|Эльзас (вобласць грамадзянскага кіравання)|Эльзас|de|Эльзас (область гражданского управления)}}, а таксама {{нп5|Люксембург (вобласць грамадзянскага кіравання)|Люксембург|de|CdZ-Gebiet Luxemburg}} і югаслаўскія тэрыторыі Славеніі ({{нп5|Карынтыя і Крайна||de|CdZ-Gebiet Kärnten und Krain}} і {{нп5|Ніжняя Штырыя (вобласць грамадзянскага кіравання)|Ніжняя Штырыя|de|CdZ-Gebiet Untersteiermark}}) прызначаліся для наступнай [[Германізацыя|германізацыі]] і падначаленню імперскаму заканадаўству{{sfn|Grau|2011|с=38}}. Акупаваныя тэрыторыі {{нп5|Рэйхскамісарыят Нідэрланды|Нідэрландаў|ru|Рейхскомиссариат Нидерланды}}, {{нп5|Рэйхскамісарыят Нарвегія|Нарвегіі|ru|Рейхскомиссариат Норвегия}}, [[Рэйхскамісарыят Украіна|Украіны]], [[Генеральная акруга Літва|Літвы]], {{нп5|Генеральная акруга Латвія|Латвіі|ru|Генеральный округ Латвия}}, {{нп5|Генеральная акруга Эстонія|Эстоніі|ru|Генеральный округ Эстония}} і [[Генеральная акруга Беларутэнія|Беларусі]] былі ператвораны ў [[рэйхскамісарыят]]ы, на якіх дзеяла мясцовае заканадаўства, заснаванае на ідэалогіі [[Расавая гігіена|расавай гігіены]]{{sfn|Grau|2011|с=38}}. Тэрыторыя Нідэрландаў падлягала хуткай [[Германізацыя|германізацыі]], у сувязі з чым на ёй уводзілася заканадаўства, падобнае таму, што існавала ў Рэйху. Пра стаўленне да гомасексуальнасці на тэрыторыях рэйхскамісарыятаў Нарвегія, Украіна і Остланд нічога не вядома{{sfn|Grau|2011|с=38}}. У [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|пратэктараце Багемія і Маравія]], польскім {{нп5|Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарстве|de|Generalgouvernement}} і на {{нп5|Францыя ў Другой сусветнай вайне|акупаваных французскіх тэрыторыях||Military history of France during World War II}} таксама ўводзіліся адмысловыя ўказы, датычныя крымінальнага пераследу гомасексуальных мужчын{{sfn|Grau|2004|с=252}}. На тэрыторыях, што знаходзяцца пад кантролем вайсковага кіравання — у Францыі, Бельгіі, Даніі, Сербіі, Грэцыі, а таксама на так званых «аператыўных зонах» ({{нп5|Аператыўная зона Адрыятычнага ўзбярэжжа|Адрыятычнае ўзбярэжжа|de|Operationszone Adriatisches Küstenland}} і [[Аператыўная зона Пярэдніх Альп|Пярэднія Альпы]]) не распачыналася ніякіх спроб па крыміналізацыі гомасексуальных кантактаў{{sfn|Grau|2011|с=38}}. === Тэрыторыя Аўстрыі === [[Файл:Oesterreich-Reichsgaue-RU.png|thumb|300px|Пасля далучэння Аўстрыі да Рэйха на яе тэрыторыі былі ўтвораны сем [[рэйхсгау]], якія пазней сталі звацца [[Альпійскія і дунайскія рэйхсгау|альпійскімі і дунайскімі рэйхсгау]] Вялікагерманскай імперыі.]] [[Аўстрыя]] была [[Аншлюс|далучана]] да Германскай імперыі 13 сакавіка 1938 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}. Паводле закона пра далучэнне Аўстрыі да Германскага рэйха, на яе тэрыторыі «да наступнай дырэктывы» працягвала дзеяць аўстрыйскае крымінальнае заканадаўства, якое гэтак і засталося ў сіле аж да 1945 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}{{sfn|Grau|2011|с=26}}. Аўстрыйскі крымінальны кодэкс 1852 года ў параграфах 129 і 130 утрымліваў цэлы пералік так званых злачынстваў, якія класіфікаваліся як [[садамія]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}. «Ненатуральная распуста з асобамі свайго пола» крыміналізавалася ў часткі Ib параграфа 129 і шырылася як на мужчын, гэтак і на кабет{{sfn|Wahl|2004|с=23}}. Прыкладам, з 1924 па 1935 год аўстрыйскімі суднамі былі асуджаны 136 жанчын за добраахвотныя аднаполыя сексуальныя кантакты{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}. {{пачатак цытаты}} '''§ 129.''' Злачынствам лічацца і караюцца наступныя віды распусты:<br> I. Ненатуральная распуста: <…><br> b) з асобай таго ж пола {{oq|de|'''§ 129.''' Als Verbrechen werden auch nachstehende Arten der Unzucht bestraft:<br> I. Unzucht wider die Natur <…><br> b) mit Personen desselben Geschlechtes. }} {{канец цытаты}} Даволі вольная фармулёўка тэксту параграфа дазваляла суддзям інтэрпрэтаваць яго досыць шырока{{sfn|Wahl|2004|с=23}}. У каментарыях да дадзенага артыкула ўтрымліваліся ўказанні пра прымяненне кары ў выглядзе турэмнага зняволення тэрмінам ад аднаго года до пяці гадоў, а ў выпадках ужывання пагроз і гвалту — тэрмінам ад пяці да дзесяці гадоў{{sfn|Wahl|2004|с=23}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}. Пасля далучэння Аўстрыі да Рэйха дадзены параграф быў захаваны без змен, бо ён з'яўляўся нават больш цвёрдым, чым адпаведныя параграфы крымінальнага кодэкса Германіі, што было ў зацікаўленнях [[гестапа]]{{sfn|Wahl|2004|с=23}}. У той жа час лік вынесеных прысудаў па § 129 Ib пасля [[аншлюс]]а Аўстрыі значна ўзрос{{sfn|Wahl|2004|с=23}}. У прыватнасці, колькасць вынесеных у 1938 годзе прысудаў па гэтым параграфе падвоілася ў параўнанні з папярэднім годам. У 1939 годзе гэта тэндэнцыя да павелічэння захавалася{{sfn|Wahl|2004|с=24}}. З пачаткам вайны лік вынесеных прысудаў скараціўся, што зусім не азначае змяншэння пераследу, аднак зараз большасць выпадкаў «аднаполай распусты» не даводзіліся да грамадзянскага суда, а разглядаліся, прыкладам, вайсковымі судамі{{sfn|Wahl|2004|с=24}}. === Судэтэнланд і пратэктарат Багемія і Маравія === Тэрыторыя {{нп5|Чэхаславакія ў Другой сусветнай вайне|Чэхіі была падзелена|ru|Чехословакия во Второй мировой войне}} нацыстамі на [[рэйхсгау]] [[Судзецкая вобласць|Судэтэнланд]] (з перавагай нямецкага насельніцтва) і [[пратэктарат Багеміі і Маравіі]] (астатнія тэрыторыі). У той жа час для абедзвюх адміністрацыйных адзінак заканадаўства цалкам залежала ад грамадзянства, так што толькі грамадзяне Рэйха падначальваліся крымінальнаму кодэксу Германскай імперыі{{sfn|Grau|2011|с=26}}. === Тэрыторыя Польшчы === [[Файл:Reichsgau Wartheland (Karte).png|thumb|260px|Заходняя тэрыторыя Польшчы ўвайшла ў склад Германскай імперыі ў якасці рэйхсгау [[Вартэланд]] (пазначана жоўтым), рэйхсгау [[Рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія|Данцыг — Заходняя Прусія]] і рэшткавага [[Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарства]] (пазначана зялёным).]] У выніку {{нп5|Нямецкая акупацыя Польшчы (1939—1945)|акупацыі Польшчы|de|Deutsche Besetzung Polens 1939–1945}} тэрыторыя гэтай краіны была падзелена на некалькі частак. Заходнія яе часткі, на якіх таксама жыло і нямецкае насельніцтва, былі [[Анексія|анексаваны]] Рэйхам і ўлучаны ў склад правінцый [[Усходняя Прусія]] і [[Верхняя Сілезія (правінцыя)|Верхняя Сілезія]], [[рэйхсгау]] [[Рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія|Данцыг — Заходняя Прусія]] і [[Рэйхсгау Вартэланд|Вартэланд]]. Рэштка Польшчы была ператворана ў так званае [[Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарства]]. На тэрыторыях ізноў утвораных рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія і Вартэланд быў уведзены ў дзеянне крымінальны кодэкс Германскай імперыі. Аднак з пастановай «Пра прававое становішча яўрэяў і палякаў на тэрыторыях далучаных усходніх абласцей» ад 4 снежня 1941 года для асоб з польскім грамадзянствам было ўведзена асобае заканадаўства{{sfn|Grau|2011|с=26}}. Рэшткавыя тэрыторыі акупаванай Польшчы былі ператвораны ў [[Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарства]], якое фармальна не з'яўлялася часткай Вялікагерманскай імперыі і населенае «асобамі польскай нацыянальнасці без грамадзянства». Пры гэтым уся поўнасць судовай і выканаўчай улады на гэтай тэрыторыі знаходзілася ў руках СС і паліцыі, якія падначальваліся [[Генрых Гімлер|Генрыху Гімлеру]]{{sfn|Grau|2011|с=26}}. Дачыненне да гомасексуальнасці на тэрыторыі [[Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарствы]] шмат у чым залежала ад «расавай прыналежнасці». Палякаў, якія здзяйснілі «ненатуральную распусту» паміж сабой без удзелу асоб нямецкай нацыянальнасці, афіцыйна не пераследавалі. Аднак не ніякай інфармацыі пра тое, наколькі дзяржаўныя ўстановы Генерал-губернатарства выконвалі гэта ўказанне{{sfn|Grau|2004|с=253—254}}. У дырэктыве статс-сакратара імперскага міністэрства юстыцыі Германіі {{нп5|Роланд Фрэйслер|Роланда Фрэйслера|de|Roland Freisler}} генеральным пракурорам ад 22 студзеня 1941 года паказваецца, што прымяненне імперскага заканадаўства ў дачыненні абортаў і злачынстваў супраць маралі (у тым ліку і гомасексуальных кантактаў), прама не датычных нямецкага насельніцтва, павінны карацца менш сурова, чым аналагічныя выпадкі, у якіх замяшаны прадстаўнікі нямецкага народа, бо яны не шкодзяць чысціні «нямецкай расы»{{sfn|Grau|2004|с=253, 263}}. Паводле ўказа [[Рэйхсфюрар СС|рэйхсфюрара СС]] [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]] ад 11 сакавіка 1942 года, справы палякаў, якія вінаваціліся ў аднаполай распусце, у выпадках, што не закраналі нямецкае насельніцтва, перадаваліся асобна ад агульных выпадкаў у крымінальную паліцыю, якая разглядала патрэбу крымінальнага пераследу{{sfn|Grau|2004|с=253, 264}}. У тлумачальным лісце начальніка Партыйнай канцылярыі НСДАП [[Марцін Борман|Марціна Бормана]] рэйхсміністру юстыцыі ад 3 чэрвеня 1942 года таксама ўтрымліваюцца наказы пра ўстрыманне ад крымінальных кар за гомасексуальныя кантакты па § 175 і 175a у выпадках, калі не замешаны асобы нямецкай нацыянальнасці ці нямецкія грамадзяне{{sfn|Grau|2004|с=265—266}}. У прыватнасці, у лісце кажацца пра тое, што нямецкія праваахоўныя органы не павінны спрыяць польскаму народу ва «умацаванні яго біялагічнай сілы», асабліва ў далучаных усходніх абласцях, дзе палякі лікава пераважалі над нямецкім насельніцтвам{{sfn|Grau|2004|с=265—266}}. У звязку з гэтым загадвалася ўстрымлівацца ад кары за [[інцэст]], аборт, аднаполыя кантакты і [[Заафілія|скаталожніцтва]]. Аднак, асобы, што здзейснілі злачынствы згодна § 175 і 175a, павінны былі быць ізаляваны ад нямецкага насельніцтва{{sfn|Grau|2004|с=265—266}}. {| |- | {{пачатак цытаты}} Нямецкім судам і іншым дзяржаўным органам варта быць асцярожнымі ў сваіх рашэннях і не спрыяць чужому, асабліва польскаму народу, ва ўмацаванні яго біялагічнай сілы, тым больш пры яго перавазе над нямецкім насельніцтвам у далучаных усходніх абласцях. {{nobr|<…>}} Жыццё польскай грамады на далучаных усходніх тэрыторыях немагчыма адлучыць ад жыцця нямецкага народа так, каб раскладальныя жыццёвыя з'явы сярод палякаў не наносілі шкоду ўвесь час змешчанаму з імі ў кантакце нямецкаму насельніцтву. Асабліва гэта дакранаецца гомасексуалізму. {{nobr|<…>}} Падобныя элементы пасля арышту павінны быць размешчаны ў раёнах, дзе няма ніякіх пярэчанняў супраць памяркоўнага стаўлення да гомасексуальнасці. {{nobr|<…>}} У выпадку парушэнняў па §§ 175, 175a {{nobr|<…>}}, калі падазроны і ўсё ўдзельнікі з'яўляюцца выключна палякамі, рэкамендуецца ўстрымлівацца ад падання вінавачання. Замест гэтага варта неадкладна паведаміць у адпаведны аддзел гестапа пра ўсіх вінаватых. {{oq|de|Hier müssen die deutschen Gerichte wie andere Stellen in ihren Entscheidungen darauf bedacht sein, das fremde — besonders das polnische Volkstum — in seiner biologischen Kraft nicht noch zu fördern, zumal es auch wie vor seine Vitalität in stärkerem Maße unter Beweis stellt als das Deutschtum in den Ostgebieten. {{nobr|<…>}} Das Leben der polnischen Volksgruppe ist in den eingegliederten Ostgebieten von dem deutschen Volksleben nicht so gelöst, daß Zersetzungserscheinungen innerhalb des Polentums ohne jede Gefahr für die mit ihm in Berührung kommenden Deutschen bleiben. Dies gilt vor allem auch auf dem Gebiet der Homosexualität. {{nobr|<…>}} Diese Elemente [sollen] nach ihrer Festnahme in Gebiete verbracht werden, wo die Bedenken gegen eine Duldung der Homosexualität {{nobr|<…>}} nicht bestehen. {{nobr|<…>}} Bei Verstößen gegen §§ 175, 175a {{nobr|<…>}} ist, wenn der Täter oder die Beteiligten ausschließlich der polnischen Volksgruppe angehören, von der Erhebung der Anklage abzusehen. Statt dessen ist die zuständige Dienststelle der Sicherheitspolizei zu unterrichten und ihr der Täter möglichst bald im Wege der Einzelüberstellung zuzuführen.}} {{канец цытаты|крыніца=Strafverfolgung von Abtreibungs- und Sittlichkeitsdelikten in den eingegliederten Ostgebieten, 03.06.1942, цит. по Грау, 2004.{{sfn|Grau|2004|с=265—266}}}} |} У той жа час дырэктыва ад 4 снежня 1941 года «Пра крымінальнае судаводства ў дачыненні палякаў і яўрэяў ва ўсходніх абласцях» надзяляла крымінальную паліцыю і СС шырокімі паўнамоцтвамі для ажыццяўлення парадку, аж да накладання пакарання смерцю{{sfn|Grau|2004|с=254, 265-266}}. Нямецкі даследнік {{нп5|Гюнтэр Грау||de|Günter Grau}} піша, што імавернасць таго, што польскія гомасексуальныя мужчыны былі дэпартаваны ў канцлагеры па дадзенай пастанове, вельмі высокая{{sfn|Grau|2004|с=254}}. === Рэйхскамісарыят Нідэрланды === {| class="wikitable" style="margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center;" |+''Крымінальныя справы па ўказе 81 ад 31.07.1940 {{nobr|(1940—1943)}}''{{sfn|Grau|2004|с=270}} |- ! Гады ! <small>Лік<br>працэсаў</small> ! <small>Асуджана<br>мужчын</small> ! <small>З іх<br>у турму</small> |- |1940||11||10|| 7 |- |1941||36||26||16 |- |1942||46||26||10 |- |1943||45||28||21 |} {| class="wikitable" style="margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center;" |+''Крымінальныя справы па арт. 248-bis {{nobr|(1940—1943)}}''{{sfn|Grau|2004|с=270}} |- ! Гады ! <small>Лік<br>працэсаў</small> ! <small>Асуджаны<br>мужчын</small> ! <small>З іх<br>у турму</small> |- |1940||47||28||26 |- |1941||49||23||22 |- |1942||36||21||15 |- |1943||32||16||14 |} Пасля таго, як Нідэрланды былі анексаваны Францыяй і на іх тэрыторыі ў 1811 годзе ўступіў у дзеянне {{нп5|Крымінальны кодэкс Францыі 1810 года|кодэкс Напалеона|fr|Code pénal de 1810}}, гомасексуальныя кантакты перасталі крымінальна пераследавацца{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=264}}. Таксама галандскае заканадаўства не ўтрымвала ніякіх адмысловых указанняў адносна гомасексуальнай прастытуцыі{{sfn|Grau|2004|с=254}}. У 1911 годзе ў крымінальны кодэкс быў уведзены {{нп5|артыкул 248-bis||ru|Статья 248-bis}}, які агадвае турэмнае зняволенне за аднаполыя сексуальныя кантакты з непаўналетнімі (то бок з асобамі маладзей 21 года){{sfn|Grau|2004|с=254}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=265}}. Увядзенне дадзенага артыкула было скіравана на абарону моладзі ад «гомасексуальнага спакушэння», бо лічылася, што гомасексуалы аддаюць перавагу задавальняць свае сексуальныя патрэбы з юнымі партнёрамі. Разам з увядзеннем артыкула паліцыя пачала весці картатэку ўсіх гомасексуалаў як патэнцыйных звадыяшаў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=265}}. Германскія войскі {{нп5|Нідэрланды ў Другой сусветнай вайне|уварваліся ў Нідэрланды||Netherlands in World War II}} 10 мая 1940 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=263}}. Краіна падлягала поўнай германізацыі з наступным улучэннем у склад Рэйха, аднак Гітлер аддаў перавагу дзеяць паступова і стварыў на тэрыторыі Нідэрландаў [[Рэйхскамісарыят Нідэрланды|рэйхскамісарыят]], урадавы апарат якога (з выняткам міністраў і каралеўскага двара, якія эмігравалі ў [[Лондан]]), заставаўся ранейшым{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=268}}. Забеспячэннем правапарадку таксама займалася галандская крымінальная паліцыя{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=269}}. 31 ліпеня 1940 года {{нп5|рэйхскамісар||de|Reichskommissar}} [[Артур Зейс-Інкварт]] выдаў асаблівы ўказ № 81, які ўводзіў у сілу на тэрыторыі [[Рэйхскамісарыят Нідэрланды|Рэйхскамісарыята Нідэрланды]] падобнае з нямецкім антыгомасексуальнае заканадаўства{{sfn|Grau|2004|с=254}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=269}}. Так, паводле пастановы, гомасексуальныя кантакты караліся турмой да чатырох гадоў, а ў выпадках выкарыстання залежнага становішча партнёра — до 6 гадоў. За гомасексуальную прастытуцыю і спакушэнне непаўналетніх агадвалася катарга тэрмінам до 10 гадоў{{sfn|Grau|2004|с=268—269}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=269}}. У той жа час у пастанове казалася, што ў дачыненні нямецкіх грамадзян прыярытэт маюць законы Германіі{{sfn|Grau|2004|с=269}}. У той жа час пераслед гомасексуалаў у Нідэрландах не насіў такіх маштабаў як у Рэйху. Гэта тлумачыцца тым, што крымінальны пераслед у рэйхскамісарыяце ўскладаўся на галандскую паліцыю, якая была і так перагружана аблавамі на яўрэяў і правядзеннем нагляднай чыннасці{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=272}}. Пік антыгомасексуальнага пераследу ў Нідэрландах даводзіцца на перыяд з ліпеня 1940 па люты 1941 года, калі на тэрыторыі рэйхскамісарыята знаходзіўся Гербет Клем ({{lang-de|Herbert Klemm}}), які займае ў паказаны перыяд пасаду кіраўніка аддзела юстыцыі рэйхскамісарыята{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=272}}. У 1941 годзе ў Нідэрландах назіраецца імклівае падзенне ліку заведзеных крымінальных спраў не толькі спраў па пытаннях гомасексуальнасці, але і ў цэлым. Асноўная ўвага паліцыі была засяроджана на яўрэях і барацьбе з супрацівам{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=272}}. Кіраўніцтва рэйхскамісарыята было незадаволена дрэннай працай галандскай крымінальнай паліцыі. Паводле няпоўных статыстык, усяго ў акупаваных Нідэрландах па ўказе 81/1940 былі заведзены толькі 138 крымінальных спраў, па якіх за аднаполыя кантакты былі асуджаны 90 мужчын, з іх 54 былі скіраваны ў турмы і 10 — у псіхіятрычныя ўстановы{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=271}}{{sfn|Grau|2004|с=254}}. Пры гэтым каля 60 % асуджаных былі непаўналетнімі. Гэта тлумачыцца, у прыватнасці, і тым, што ў дачыненні асоб старэй 21 года прымянялася, па-магчымасці, [[артыкул 248-bis]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=271}}. Адным з найболей вядомых удзельнікаў Супраціву ў Нідэрландах быў гомасексуал {{нп5|Вілем Арондэус||de|Willem Arondeus}}. Група Арондэуса займалася вырабам фальшывых дакументаў для яўрэяў. Апроч самога Арондэуса ў групу ўваходзілі яшчэ два гомасексуалы: кравец Шурд Бакер і пісьменнік Ёхан Брауер<ref>{{кніга|аўтар=Lutz van Dijk, Günter Grau|загаловак=Eenzaam was ik nooit / druk 1: Homo’s onder het hakenkruis 1933—1945|выдавецтва=Aristos, Uitgeverij|год=2008|старонак=185|старонкі=12|isbn=978-9089730015}}</ref>. 27 сакавіка [[1943]] года група Арондэуса падарвала [[амстэрдам]]скі архіў рэгістрацыі насельніцтва, тым самым знішчыўшы захоўваныя там спісы амстэрдамскіх яўрэяў<ref>{{кніга|аўтар=Doris L. Bergen|загаловак=The Holocaust: A Concise History|выдавецтва=Rowman & Littlefield|год=2009|старонак=279|старонкі=206|спасылка=https://books.google.de/books?id=CIgW79K8il8C}}</ref>. Праз некалькі дзён Арондэус быў арыштаваны і пакараны смерцю 1 ліпеня. Арондэусу прыпісваюцца перадсмяротныя словы: «Ведайце, гомасексуалы — не баязліўцы!»<ref>{{кніга|аўтар=Keith Stern|загаловак=Queers in History: The Comprehensive Encyclopedia of Historical Gays, Lesbians and Bisexuals|старонкі=27—28}}</ref>. Пасля вызвалення ўрад Нідэрландаў ганараваў Арондэуса медаля. === Акупаваная Францыя === У XX стагоддзі ў французскім заканадаўстве не было ніякіх абмежаванняў на добраахвотныя сексуальныя кантакты паміж паўналетнімі. Яшчэ ў 1791 годзе ў Францыі быў прыняты {{нп5|Крымінальны кодэкс Францыі 1791 года|новы крымінальны кодэкс|fr|Code pénal de 1791}}, заснаваны на [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|правах чалавека і грамадзяніна]], які касаваў кары за злачынства супраць [[Маральнасць|маральнасці]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=274}}. Пазней гэта яшчэ раз было пацверджана і [[Крымінальны кодэкс Францыі 1810 года|крымінальным кодэксам Напалеона 1810 года]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=275}}. [[Файл:France map Lambert-93 with regions and departments-occupation-be.svg|thumb|240px|Тэрыторыя Францыі ў 1940—1945 гады.]] Пасля [[Французская кампанія|імклівага захопу Францыі]] Рэйхам у 1940 годзе тэрыторыя краіны была падзелена на чатыры зоны. Паўночныя дэпартаменты былі ўлучаны ў [[Рэйхскамісарыят Бельгія-Паўночная Францыя|мілітарызаваную бельгійскую зону]]. Захад і поўнач разам з [[Парыж]]ам пераўтвораны ў «акупаваную зону» і знаходзіўся пад кіраваннем нямецкай вайсковай адміністрацыі. Тэрыторыя паўднёвей [[Луара|Луары]] уяўляла сабою «свабодную зону», што знаходзілася пад кіраваннем [[Рэжым Вішы|рэжыму Вішы]]. Усходнія дэпартаменты [[Мозель (дэпартамент)|Мозель]], [[Ніжні Рэйн (дэпартамент)|Ніжні Рэйн]] і [[Верхні Рэйн]] былі перададзены Рэйху{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=279}}. У 1942 годзе тэрыторыя «свабоднай зоны» таксама была занята нямецкім войскам і непасрэдна падначалена Рэйху{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=279}}. [[Анексія]] дэпартаментаў Мозель, Ніжні і Верхні Рэйн хоць афіцыйна і не дэкларавалася, тым не менш гэтыя тэрыторыі былі ўлучаны ў склад Германскай імперыі. Адмысловым указам Гітлера ад 20 жніўня 1940 года на тэрыторыі [[Эльзас (вобласць грамадзянскага кіравання)|Эльзас]] і [[Латарынгія (вобласць грамадзянскага кіравання)|Латарынгія]], прызначаных для хуткай [[Германізацыя|германізацыі]], уводзілася [[Кіраўнік грамадзянскай адміністрацыі|нямецкае грамадзянскае кіраванне]]{{sfn|Grau|2011|с=38, 82}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=279}}. Па планах Гітлера гэтыя вобласці павінны былі цягам дзесяці гадоў цалкам германізавацца, а ўсё не падлеглае германізацыі насельніцтва летам 1940 года было выселена ў паўднёвыя рэгіёны Францыі{{sfn|Grau|2011|с=82}}. Пасля анексіі Эльзаса і Латарынгіі ў дачыненні да гомасексуальнасці нічога практычна не змянілася. Аднак услед за высыланнем французскіх яўрэяў, цыган і іншага не падлеглага германізацыі насельніцтва ў паўднёвыя рэгіёны Францыі дэпартацыі падвергліся і іншыя «расава непаўнавартыя» катэгорыі асоб, у тым ліку і гомасексуальныя мужчыны{{sfn|Grau|2011|с=82}}{{sfn|Grau|2004|с=254—255, 271-272}}. Прыкладам, з чэрвеня 1940 года па красавік 1942 года з [[Верхні Рэйн|Верхняга Эльзаса]] былі выправаджаны 95 гомасексуальных мужчын (а таксама 19 членаў іх сем'яў){{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=282}}{{sfn|Grau|2011|с=83}}{{sfn|Grau|2004|с=255, 273-274}}. Некалькі гомасексуальных мужчын, сярод іх і {{нп5|П’ер Зеель||de|Pierre Seel}}, былі адпраўлены ў выпраўленча-працоўны лагер {{нп5|Шырмек-Форбрук||de|Sicherungslager Schirmeck-Vorbruck}}{{sfn|Grau|2011|с=83}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=284}}. З 30 чэрвеня 1942 года на тэрыторыі Эльзаса і Латарынгіі набыло моц крымінальнае заканадаўства Рэйха, а разам з ім і [[параграф 175|§ 175 і 175a]]{{sfn|Grau|2011|с=83}}. На астатняй акупаванай тэрыторыі Францыі гомасексуальныя кантакты паміж французамі акупацыйныя ўлады не цікавілі, аднак сустрэчы з нямецкімі салдатамі маглі пераследавацца: паводле ананімнага сведчання, французскі гомасексуал быў адпраўлены ў [[Бухенвальд]], а яго нямецкі палюбоўнік — на ўсходні фронт{{sfn|Sibalis|2002|}}. Адносна колькасці пераследаваных нацысцкім рэжымам гомасексуальных мужчын на акупаваных тэрыторыях Францыі дадзеных няма{{sfn|Grau|2004|с=255}}. На тэрыторыі Паўднёвай Францыі, якая фармальна заставалася незалежнай, але фактычна кіраванай [[Калабарацыянізм|калабарацыянісцкім]] [[Рэжым Вішы|рэжымам Вішы]] пад кіраваннем [[Анры Філіп Петэн|Анры Петэна]], 6 жніўня 1940 года ўказам Петэна № 744 былі занесены змены ў абзац 1 артыкула 334 Крымінальнага кодэкса Францыі, якія падымалі [[Узрост сексуальнай згоды|ўзрост згоды]] для гомасексуальных кантактаў до 21 года. Закон агадваў кару ў выглядзе турэмнага зняволення на тэрміны ад шасці месяцаў до трох гадоў за гомасексуальныя кантакты з асобамі маладзей 21 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=292}}{{sfn|Grau|2011|с=95}}{{sfn|Sibalis|2002|с=302}}. Пасля 1945 года гэта прававая норма была захавана прэзідэнтам [[Шарль дэ Голь|Шарлем дэ Голем]], пяройдучы ў абзац 3 артыкула 331, і скасавана толькі 4 жніўня 1982 года падчас прэзідэнцтва [[Франсуа Мітэран]]а{{sfn|Grau|2011|с=95}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=293—294}}. === Іншыя краіны === Урад [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]] ў [[Італія|Італіі]] ізноў увёў крымінальную адказнасць за гомасексуальныя кантакты. Пераследы гомасексуалаў таксама праводзілі ўрады [[Славакія|Славакіі]], [[Харватыя|Харватыі]], калабарацыянісцкія ўрады [[Данія|Даніі]] і [[Нарвегія|Нарвегіі]]{{sfn|Homosexuality and the Holocaust}}. {{Якар|Лесбіянкі}} == Лесбіянкі ў Трэцім рэйху і на акупаваных тэрыторыях == Гомасексуальныя жанчыны жылі ў іншай сітуацыі, чым мужчыны. Нацыянал-сацыялістычная ідэалогія не бачыла ў іх асаблівай дзяржаўнай небяспекі{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}. Лесбіянства ўяўлялася менш сацыяльна небяспечным і пагрозлівым [[Дэмаграфічная палітыка|дэмаграфічнай палітыцы]], чым мужчынская гомасексуальнасць{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=80}}. Паводле гэтай прычыне лесбіянкі не падвяргаліся масаваму і сістэматычнаму кантролю і пераследу, які можна было б прыраўнаць да пераследаў гомасексуальных мужчынаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=64, 80}}. Нават пасля пачатку масавых закрыццяў устаноў, у якіх сустракаліся гомасексуальныя мужчыны, у 1933—1934 гадах, лесбійскія сустрэчы маглі, хоць і пад наглядам гестапа, праводзіцца далей. Аднак кантроль і аблавы на лесбійскія імпрэзы праводзіліся для выяўлення гомасексуальных мужчын{{sfn|Zinn|2011|с=59}}. У той жа час ціск грамадства прымушаў многіх лесбіянак падладжвацца пад эталон «ідэальнай арыйскай жанчыны», што азначала не толькі адпаведны выгляд. Многія лесбіянкі бралі шлюб, у тым ліку і з гомасексуальнымі мужчынамі, і вялі падвойнае жыццё{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=76}}. Жанчыны, якія не траплялі пад рамкі «[[Пурытане|пурытанскай маралі]]», маглі былі быць прылічаны да прастытутак і арыштаваны як «асацыяльныя»{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=84}}. Згодна § 361 Крымінальнага кодэкса Германіі, для вінавачання ў прастытуцыі не патрабавалася заняцця прастытуцыяй прафесійна, для гэтага было досыць «падазроных паводзін», здольных «абцяжарваць» атачальных, ці прапановы сябе ў якасці сексуальнага партнёра{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=89}}. У якасці «асацыяльных» у канцэнтрацыйныя лагеры пад «[[ахоўны арышт]]» нярэдка таксама змяшчаліся і жанчыны, затрыманыя падчас рэйдаў па лесбійскіх барах і начных клубах{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=78}}. Апроч таго, маглі быць выкарыстаны і іншыя падставы для арышту лесбіянак. Шцюмкэ прыводзіць гісторыю жыццю адной жанчыны, якая служыла ў [[люфтвафэ]] і была асуджана за лесбійскія адносіны па законе «Пра падрыў вайсковай сілы» і дэпартавана ў канцлагер Бютцаў у Мекленбургу, дзе падвяргалася ізаляцыі ў асобным блоку з шасцю іншымі лесбіянкамі{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Лесбіянак не адносілі да асаблівай катэгорыі вязняў у лагерах{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=77}}. У тым ліку ў Аўстрыі, дзе крымінальна пераследавалася і жаночая гомасексуальнасць, яны часта прылічаліся да катэгорыі «асацыяльных» і пазначаліся «{{нп5|Чорны трохвугольнік|чорным трохвугольнікам|de|Asoziale (Nationalsozialismus)}}»{{sfn|Grau|2011|с=7}}. Нягледзячы на гэта, існуюць дадзеныя пра тое, што ў некаторых выпадках у асабістых справах дэпартаваных у лагеры жанчын ставілася пазнака «лесбіянка», у тым ліку і ў якасці афіцыйнай прычыны затрымання, аднак у гэтых выпадках зняволеныя атрымвалі чорныя ці чырвоныя трохвугольнікі — як «асацыяльныя» ці палітычныя зняволеныя{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=78, 79}}. Існуюць некаторыя дадзеныя і пра выкарыстанне «[[Ружовы трохвугольнік|ружовага трохвугольніка]]» з пазнакай ''LL'' ({{lang-de|Lesbische Liebe}} — лесбійскае каханне) у жаночым канцэнтрацыйным лагеры [[Равенсбрук]]. Лік такіх зняволеных у гэтым лагеры, аднак, невядомы{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. == Спадчына == === Рэабілітацыя асуджаных па параграфе 175 у паваенны час === [[Файл:Victim of fascism.jpg|thumb|180px|Сведчанне ахвяры фашызму, прызнанае магістратам [[Усходні Берлін|Усходняга Берліна]] ў 1949 годзе несапраўдным па прычыне асуджэння па § 175.]] Наступствы нацыянал-сацыялістычнай ідэалогіі давалі пра сабе вынікі на працягу яшчэ працяглага часу пасля сканчэння вайны. Успадкаваны ад нацысцкай Германіі [[параграф 175]] працягваў дзеяць у [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (да 1990)|ФРГ]] у яго нацысцкай рэдакцыі да 1969 года без змен{{sfn|Stümke|1989|с=132}}. Усе спробы абскарджання закона ў судовым парадку ў разнастайных інстанцыях адхіляліся, і суды не знаходзілі прыкмет [[Нацыянал-сацыялізм|нацыянал-сацыялістычнай]] ідэалогіі і ідэалогіі «[[Расавая гігіена|расавай гігіены]]» ў нацысцкай рэдакцыі параграфа 175{{sfn|Stümke|1989|с=132-133}}{{sfn|Herrn|1999|с=44}}. {{нп5|Канстытуцыйны суд Германіі|Канстытуцыйны суд ФРГ|de|Bundesverfassungsgericht}} у сваім рашэнні ад 10 мая 1957 года таксама не знайшоў прыкмет нацыянал-сацыялістычнай ідэалогіі ў нацысцкай версіі параграфа 175 і пацвердзіў, што гэты параграф «не супярэчыць ідэям свабоднай дэмакратычнай дзяржавы»{{sfn|Stümke|1989|с=132}}{{sfn|Herrn|1999|с=47}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=175, 334}}. Урад ФРГ доўгі час не прызнаваў гомасексуальных мужчын ахвярамі рэпрэсій Трэцяга рэйха. Гэта злучана, найперш, з тым, што законы, на падставе якіх гомасексуальныя мужчыны пераследаваліся нацыстамі, працягвалі дзейнічаць ''без змены'' і ў дэмакратычнай дзяржаве{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=34}}. Федэральны закон пра пакрыццё шкоды асобам, што пераследваліся ў часы нацыянал-сацыялізму ({{lang-de|Bundesentschädigungsgesetz}}), які быў выдадзены ў чэрвені 1956 года і ўступіў у сілу [[Зваротная сіла закона|заднім днём]] 1 кастрычніка 1953 года, не шырыўся на гомасексуальных мужчын, нават калі яны былі дэпартаваны ў канцэнтрацыйныя лагеры{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=330-331}}{{sfn|Stümke|1989|с=148-149}}{{sfn|Pretzel|2002|с=12}}. Заявы пра пакрыццё шкоды і зусім перасталі прымацца пасля 31 снежня 1969 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=331}}. У 1958 годзе выйшаў «Закон пра пераадоленне наступстваў вайны» ({{lang-de|Allgemeine Kriegsfolgengesetz}}), які даваў былым гомасексуальным вязням канцлагераў магчымасць па заяве атрымаць пакрыццё. Заявы прымаліся толькі да 31 снежня 1959 года. У агульнай складанасці былі пададзены ўсяго 14 заяў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=331}}{{sfn|Pretzel|2002|с=15}}. Ва Усходняй Германіі таксама не было ніякіх рэабілітацый для пераследаваных гомасексуалаў. Яшчэ ў 1948 годзе ў [[Савецкая зона акупацыі Германіі|савецкай зоне акупацыі]] былыя гомасексуальныя вязні беспаспяхова спрабавалі дамагчыся афіцыйнага прызнання ў якасці ахвяр нацызму. Аднак былым зняволеным з «[[Ружовы трохвугольнік|ружовым трохвугольнікам]]» было адмоўлена ў членстве ў «Саюзе пераследаваных ахвяр нацызму» ({{lang-de|Vereinigung der Verfolgten des Naziregimes}}){{sfn|Herrn|1999|с=38}}. У [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] з 1950 года рэпрэсаваныя ў Трэцім рэйху групы былі рэабілітаваны і атрымалі кампенсацыі. Гомасексуальныя вязні ў іх лік не ўваходзілі{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=332}}. З 25 жніўня 1998 года быў прыняты закон «Пра скасаванне нацыянал-сацыялістычных неправавых прысудаў», які касаваў шэраг прысудаў, вынесеных нацысцкім рэжымам і рэабілітаваў асуджаных, аднак і ён не закрануў прысуды, вынесеныя па параграфам 175 і 175а{{sfn|Bruns, Stellungnahme|с=15}}{{sfn|Bruns|2012|с=39-40}}. Гэта было выпраўлена толькі 23 ліпеня 2002 года, калі Бундэстаг зрабіў змены ў гэты закон, дапоўніўшы спіс рэабілітаваных асуджанымі па § 175 і 175a п. 4 у нацысцкай рэдакцыі ад 1935 года. Змены набылі моц 27 ліпеня 2002 года{{sfn|Bruns, Stellungnahme|с=16}}{{sfn|Bruns|2012|с=40}}{{sfn|Pretzel|2002|с=18}}. У той жа час прысуды па § 175a п. 3 (гомасексуальнае «спакушэнне» асобы маладзей 21 года) скасаваны не былі{{sfn|Pretzel|2002|с=18}}. Апроч таго, прысуды па тых жа самых § 175 і 175a п. 4, вынесеныя ўжо ў ФРГ пасля 1945 года, дагэтуль застаюцца легітымнымі{{sfn|Pretzel|2002|с=18}}. Большасць архіўных матэрыялаў, што тычацца пераследаў гомасексуальных мужчын у Трэцім рэйху і захоўваных пасля вайны ў Гамбургскім дзяржаўным архіве, у сувязі са «скарачэннем матэрыялаў, якія не ўяўляюць каштоўнасці», былі знішчаны працаўнікамі архіва ў 1986—1996 гады{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=379, 383-384}}. Больш 50 навукоўцаў з усяго свету выказалі пратэст падобным дзеянням, аднак ні кіраўніцтва архіва, ні гамбургскі сенат не прызналі здзяйснення грубай памылкі ў знішчэнні матэрыялаў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=387}}. Пытанне пра прычыны знішчэння матэрыялаў застаецца дагэтуль спекуляцыйным, бо, знішчыўшы гэтыя матэрыялы, архіў парушыў указанне захоўваць усе матэрыялы, што тычацца ахвяр нацызму{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=387}}. === Адкрыццё мемарыялаў гомасексуальным ахвярам нацызму === [[Файл:Erich Mäder-Stolperstein.jpg|thumb|220px|«[[Камень спатыкнення]]» адной з гомасексуальных ахвяр нацызму.]] {{Main|Спіс помнікаў рэпрэсаваным геям і лесбіянкам}} З 1970-х гадоў нямецкія ЛГБТ-арганізацыі пачынаюць узносіць [[Вянок|памінальныя вянкі]] да канцэнтрацыйных лагераў, у якіх утрымліваліся гомасексуальныя зняволеныя. Часта падобныя ўскладанні вянкоў здзяйсняліся пад канец чэрвеня і былі прымеркаваны да святкавання ўгодкаў [[Стоўнвалскія бунты|Стоўнвалскіх бунтаў]], а не да дат вызвалення лагераў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=61}}. Аналагічныя спробы адбываюцца і ў іншых краінах, прыкладам у Нідэрландах<ref>{{cite web|url=http://www.glbtq.com/arts/homomonument.html|title=Homomonument|author=Jason Goldman|publisher=An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture|access-date=2013-09-07|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005232502/http://www.glbtq.com/arts/homomonument.html|archive-date=2013-10-05}}</ref>. [[Файл:KZ Mauthausen Totgeschlagen.jpeg|thumb|220px|Мемарыяльная табліца гомасексуальным ахвярам нацызму ў Маўтхаўзене.]] 9 снежня 1984 года на тэрыторыі былога канцэнтрацыйнага лагера [[Маўтхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Маўтхаўзен]] у Аўстрыі па ініцыятыве ЛГБТ-актывістаў была ўсталявана {{нп4|Спіс помнікаў рэпрэсаваным геям і лесбіянкам|мемарыяльная табліца|de|Liste der Denkmäler für homosexuelle Opfer des Nationalsozialismus}} ў выглядзе [[Ружовы трохвугольнік|ружовага трохвугольніка]], прысвечаная гомасексуальным ахвярам{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=35}}<ref>{{кніга|аўтар=Bertrand Perz|загаловак=Die KZ-Gedenkstätte Mauthausen: 1945 bis zur Gegenwart|спасылка=https://books.google.de/books?ei=7tCDTp7mJITc0QHB8v2ZBg&ct=result&id=j_FmAAAAMAAJ&dq=Dezember+1984#search_anchor|выдавецтва=StudienVerlag|год=2006|alleseiten=348|seite=190|isbn=978-3706540254}}</ref>. У лютым 1985 года група актывістаў з Мюнхена па прыкладзе аўстрыйцаў скіравала просьбу ў Міжнародны камітэт Дахау, што складаецца з былых яго вязняў, у якой прасіла пра дазвол усталяваць аналагічную памятную дошку на тэрыторыі былога канцэнтрацыйнага лагера [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау]]. Урачыстае адкрыццё мемарыяла планавалася зрабіць 29 красавіка 1985 года ў дзень 40-годдзя вызвалення Дахау, аднак агульны сход камітэта адцягваў разгляд заявы{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=35}}. У маі 1987 года, гэтак і не дачакаўшыся рашэння па сваёй заяве, актывісты ўладкавалі дэманстрацыю падчас святкавання чарговых угодкаў вызвалення лагера{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=35}}. У лютым 1988 года памятная дошка была ўсталявана актывістамі самавольна ў евангелічнай царкве, размешчанай на тэрыторыі былога лагера{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=36}}. Толькі праз дзесяць гадоў пасля першай спробы ўсталявання мемарыяла, ён быў, нарэшце, афіцыйна прызнаны і перасунуты ў цэнтральную экспазіцыю музея{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=36}}. Першае афіцыйнае прызнанне гомасексуалаў ахвярамі рэпрэсій урадам ФРГ адбылося ў маі 1985 года, калі на тэрыторыі былога канцэнтрацыйнага лагера {{нп5|Ноенгамэ||de|KZ Neuengamme}} быў адкрыты мемарыял гомасексуальным зняволеным{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=61}}{{sfn|Stümke|1989|с=152}}. Тады [[Федэральны прэзідэнт Германіі|прэзідэнт ФРГ]] [[Рыхард фон Вайцзэкер]] стаў першым у гісторыі краіны афіцыйнай урадавай асобай, што прызнаў гомасексуалаў ахвярамі нацызму ў сваім адкрытым звароце да народу{{sfn|Stümke|1989|с=152}}. У 1989 годзе ў [[Берлін]]е ля ўваходу ў метро {{нп5|Нолендорфплац (станцыя метро)|Нолендорфплац|de|U-Bahnhof Nollendorfplatz}} была таксама ўсталяваная памятная дошка ў выглядзе [[Ружовы трохвугольнік|ружовага трохвугольніка]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=36}}. У 1994 годзе ва [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] быў адкрыты мемарыял {{нп5|Франкфурцкі анёл||de|Frankfurter Engel}}{{sfn|Herrn|1999|с=72}}. У 1995 годзе ўпершыню на тэрыторыі мемарыяльнага комплексу, размешчанага ў былым канцэнтрацыйным лагеры [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзен]], у святочнай цырымоніі чарговых угодкаў вызвалення ўзяў удзел гомасексуальны зняволены{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=38}}. У студзені 1999 года на тэрыторыі Заксенхаўзена прайшла першая памятная цырымонія ў гонар гомасексуальных вязняў лагераў{{sfn|Herrn|1999|с=73}}. У выніку ініцыятывы {{нп5|Саюз геяў і лесбіянак Германіі|Саюза геяў і лесбіянак Германіі|de|Lesben- und Schwulenverband in Deutschland}} 27 мая 2008 года ў Берліне быў адкрыты {{нп5|мемарыял гомасексуалам — ахвярам нацызму||de|Denkmal für die im Nationalsozialismus verfolgten Homosexuellen}}<ref>{{cite web|url=http://dw.de/p/E78I|title=В Берлине открыли памятник гомосексуалистам — жертвам нацистского режима|publisher=Deutsche Welle|date=2008-05-27|access-date=2015-05-03}}</ref>. У красавіку 2015 года на месцы лагера для гомасексуалаў Клінкерверк (падраздзяленне [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзена]]) быў адкрыты мемарыяльны парк<ref>{{cite web|url=http://dw.de/p/1FBXV|title=Открыт мемориал на месте лагеря для гомосексуалов|publisher=Deutsche Welle|date=2015-04-21|access-date=2015-05-03}}</ref>. === Пераслед гомасексуалаў і Халакост === З кожным годам расце лік даследаванняў гісторыі пераследу гомасексуалаў у часы Трэцяга рэйха{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=11}}. Нароўні з абагульненнем фактаў адным з галоўных спрэчных пытанняў, якім задаюцца даследчыкі, застаецца пытанне пра прылічэнне пераследу гомасексуалаў да [[халакост]]у і дапушчальнасці яго параўнання з «{{нп5|Яўрэйскае пытанне|яўрэйскім пытаннем|de|Judenfrage}}»{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=13}}. Гэта абмеркаванне праходзіць у рамках існай дыскусіі пра прызнанне так званых яўрэйскіх ахвяр халакосту, такіх як {{нп5|Генацыд цыган|цыган|ru|Геноцид цыган}}, [[Праграма змярцвення Т-4|безнадзейна хворыя і інвалідаў]], [[Сведкі Іеговы ў Трэцім рэйху|сведак Іеговы]] і іншых. У прыватнасці, гомасексуалы сярод іншых неяўрэйскіх ахвяр разглядаюцца ў [[Мемарыяльны музей Халакосту (ЗША)|амерыканскім Мемарыяльным музеі халакосту]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=58}}<ref>{{cite web|url=http://www.ushmm.org/wlc/ru/article.php?ModuleId=10005149|title=Энциклопедия Холокоста: Жертвы нацизма — обзор|publisher=[[Мемарыяльны музей Халакосту (ЗША)]]|access-date=2013-09-07}}</ref> і ізраільскім музеі [[Яд ва-Шэм]]<ref>{{cite web|url=http://www.yadvashem.org/yv/en/holocaust/about/01/non_jews_persecution.asp|title=Non-Jewish Victims of Persecution in Germany|publisher=[[Яд ва-Шэм]]|lang=en|access-date=2013-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055005/http://www.yadvashem.org/yv/en/holocaust/about/01/non_jews_persecution.asp|archive-date=21 верасня 2013|url-status=dead}}</ref>. Атаясненне пераследу гомасэксуальных мужчынаў з халакостам характэрна і для французскіх даследнікаў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=274}}. Параўнанне пераследу гомасексуалаў з пераследам яўрэяў іграла вялікую ролю ў амерыканскім {{нп5|Вызвольны рух геяў і лесбіянак|вызвольным руху геяў і лесбіянак||Gay liberation}} 1960—1970-х гадоў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=57}}. У 1974—1975 гадах падчас гучнай грамадскай дыскусіі вакол прыняцця законапраекта пра забарону [[Дыскрымінацыя па прыкмеце сексуальнай арыентацыі і гендарнай ідэнтычнасці|дыскрымінацыі геяў і лесбіянак]] {{нп5|Артадаксальны іўдаізм|яўрэйская артадаксальная грамада|ru|Ортодоксальный иудаизм}} выступала супраць гэтага законапраекта. У адказ на гэта праваабаронцы завілі пра аналагічнасць [[Гамафобія|гамафобных]] і [[Антысемітызм|антысеміцкіх]] матываў злачынстваў, паказаўшы на сумны досвед Трэцяга рэйха і правядучы паралель паміж [[Ружовы трохвугольнік|ружовым трохвугольнікам]] і {{нп5|Жоўтая зорка|жоўтай зоркай|hu|Sárga csillag}}, пасля чаго той хутка стаў знакам гей-руху ў ЗША<ref name="Энц">{{cite web|url=http://www.glbtqarchive.com/arts/symbols_A.pdf|title=Symbols|author=Linda Rapp|publisher=An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture|access-date=2017-03-06|archive-url=https://www.webcitation.org/656eZpTZF?url=http://www.glbtq.com/arts/symbols.html|archive-date=2012-01-31}}</ref>. Аж да выхаду ў 1985 годзе ў ЗША кнігі {{нп5|Рычард Плант|Рычарда Планта|de|Richard Plant}} «Ружовы трохвугольнік» для шырокай амерыканскай публікі заставаліся невядомымі даследаванні нямецкіх аўтараў, перш за ўсё дадзеныя Лаўтмана пра колькасць гомасексуальных ахвяр нацызму, у сувязі з чым гэта лік значна завышаўся{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=56}}. Так, прыкладам, у 1978 годзе актывіст {{нп5|Харві Мілк||ru|Милк, Харви}}, былы адначасна і яўрэем, і гомасэксуалам, у сваёй знакамітай «Прамове Надзеі», хібна згадваў пра 300 тысяч гомасексуальных ахвяр Трэцяга рэйха{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=57}}. У гэтыя гады зусім назіралася тэндэнцыя да перабольшання колькасці ахвяр, і некаторыя амерыканскія крыніцы таго часу прыводзілі лічбы, што даходзілі да аднаго мільёна{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=57}}. Шэраг нямецкіх даследчыкаў праводзяць выразнае адрозненне паміж пераследам гомасексуалаў і пераследам яўрэяў, спасылаючыся на ідэалагічна розныя матывы і мэты гэтых пераследаў{{пераход|#Ідэалогія|2}} і, у сувязі з гэтым, рознае стаўленне да абедзвюх пераследаваных груп на тэрыторыі Рэйха і па-за яго{{пераход|#Акупаваныя тэрыторыі|2}}. Тым часам як гомасексуальнасць пераследавалася, галоўным чынам, толькі ў межах Рэйха, яўрэі вынішчаліся паўсюдна{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=66, 151}}. == Адлюстраванне тэмы ў культуры == У адрозненне ад велізарнага ліку існых [[інтэрв’ю]], прысвечаных яўрэйскім ахвярам Халакосту, гомасексуальныя ахвяры Трэцяга рэйха практычна не ахоплены ў працы па інтэрв'юяванню, праводжанай музеямі і іншымі інстытутамі, якія вывучаюць гісторыю{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=398}}. Некаторыя прабелы ў гэтай працы ў апошні час кампенсуюцца незалежнымі дакументальнымі фільмамі, прысвечанымі лёсу гомасексуалаў, якія перажылі нацысцкі тэрор{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=399}}. Асаблівае значэнне маюць наступныя фільмы-інтэрв'ю (па стане на 2002 год): «Мы насілі вялікую „А“ на назе» ({{lang-de|Wir hatten ein großes „A“ am Bein}}, Германія, 1991), «Але я была дзяўчынкай» ({{lang-en|…but I was a girl}}, Нідэрланды, 1999; фільм расказвае гісторыю {{нп5|Фрыда Белінфантэ|Фрыды Белінфантэ||Frieda Belinfante}}), «Шчаслівы быць тым, хто я ёсць» ({{lang-en|Just happy the way I am}}, Славенія-Нідэрланды, 1999) і «{{нп5|Параграф 175 (фільм)|Параграф 175|de|Paragraph 175 (Film)}}» ({{lang-en2|Paragraf 175}}, ЗША, 2000){{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=399-400}}. Сярод найболей значных літаратурных твораў-мемуараў, што выйшлі до 2000 года, можна вылучыць толькі два: кніга {{нп5|Хайнц Хегер|Хайнца Хегера||Heinz Heger}} «Мужчыны з ружовым трохвугольнікам» ({{lang-de|Die Männer mit dem rosa Winkel}}, 1972) і біяграфія [[П’ер Зеель|П’ера Зееля]] «Я, П'ер Зеель, дэпартаваны гомасексуал» ({{lang-fr|Moi, Pierre Seel, deporte homosexuel}}, 1994){{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=400, 406-407, 410}}. Аўтабіяграфія П'ера Зееля паслужыла асновай да фільма {{нп5|Крысціян Фор|Крысціяна Фора|fr|Christian Faure (réalisateur)}} «{{нп5|Любоў, пра якую маўчаць||fr|Un amour à taire}}» ({{lang-fr|Un amour à taire}}, Францыя, 2005). У 2010 годзе выйшла аўтабіяграфічная кніга {{нп5|Рудольф Бразда|Рудольфа Бразды|de|Rudolf Brazda}} «Шлях ружовага трохвугольніка» ({{lang-fr|Itinéraire d’un Triangle rose}}, супольна з Жанам-Люкам Швабам). Сярод іншых матэрыялаў, што апісваюць жыццё гомасексуалаў у Трэцім рэйху, можна паказаць аўтабіяграфічны раман {{нп5|Крыстафер Ішэрвуд|Крыстафера Ішэрвуда||Christopher Isherwood}} «{{нп5|Крыстафер і яму падобныя|||Christopher and His Kind}}» ({{lang-en|Christopher and His Kind}}, 1976), а таксама {{нп5|Крыстафер і яму падобныя (фільм)|яго экранізацыю||Christopher and His Kind (film)}} (Вялікабрытанія, 2011) і драму {{нп5|Шон Маціяс|Шона Маціяса||Sean Mathias}} «{{нп5|Схільнасць (фільм)|Схільнасць|ru|Склонность (фильм)}}» ({{lang-en|Bent}}, Вялікабрытанія, 1997). У 2013 годзе ў Германіі выйшаў дакументальны фільм «Гукі цішыні» ({{lang-de|Klänge des Verschweigens}}), прысвечанага лёсу кампазітара {{нп5|Вільгельм Хекман|Вільгельма Хекмана|de|Wilhelm Heckmann}}<ref>{{cite web|url=http://www.tagesspiegel.de/kultur/klaenge-des-verschweigens-wagner-fuer-die-ss/8853966.html|title=Klänge des Verschweigens: Wagner für die SS|author=Christian Schröder|lang=de|publisher=[[Der Tagesspiegel]]|date=2013-09-27|access-date=2013-10-09}}</ref>. У 1995 годзе амерыканскім прапаведнікам, юрыстам і антыгей-актывістам {{нп5|Скот Лайвлі|Скотам Лайвлі||Scott Lively}} ў суаўтарстве з Кевінам Абрамсам была апублікавана кніга «{{нп5|Ружовая свастыка|||The Pink Swastika}}», у якой ён сцвярджаў пра гомасексуальнасць многіх высокапастаўленых асоб у [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]], у тым ліку і самога [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]], і ўвязваў гомасексуальнасць нацыстаў з іх жорсткасцю, выяўленай у час [[халакост]]у<ref>{{cite web|url=http://m.golos-ameriki.ru/a/lgbt-and-americas-far-right/1771197.html|title=Американские правые поддерживают антигейские законы в России|publisher=Голос Америки|date=2014-10-16|access-date=2014-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714135335/http://m.golos-ameriki.ru/a/lgbt-and-americas-far-right/1771197.html|archive-date=14 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. == Заўвагі == {{reflist|group="►"|refs= <ref name="StGB174">[http://lexetius.com/StGB/174 § 174] КК Германіі (01.01.1872, узмоцнены 15.06.1943): Сексуальныя кантакты з падапечнымі (вучнямі, выхаванцамі, пацыентамі і г. д.), якія не дасягнулі 21 года.</ref> <ref name="StGB176">[http://lexetius.com/StGB/176 § 176] КК Германіі (у рэдакцыі 20.03.1876): Да 10 гадоў пазбаўлення волі за: 1) згвалтаванне жанчыны; 2) скланенне жанчыны, якая знаходзіцца ў стане поўнай адсутнасці памяці да шлюбнай здрады; 3) сексуальныя кантакты з дзецьмі да 14 гадоў ці скланенне дзяцей да 14 гадоў да сексуальных кантактаў з іншымі асобамі.</ref> <ref name="StGB177">[http://lexetius.com/StGB/177 § 177] КК Германіі (у рэдакцыі 20.03.1876): Скланенне замужніцы да здрады ці сексуальны гвалт над замужніцай.</ref> <ref name="StGB178">[http://lexetius.com/StGB/178 § 178] КК Германіі (у рэдакцыі 20.03.1876): Згвалтаванне жанчыны ці дзіцяці да 14 гадоў, што прывяло да смерці ахвяры — ад 10 гадоў пазбаўлення волі.</ref> <ref name="StGB182">[http://lexetius.com/StGB/182 § 182] КК Германіі (у рэдакцыі 01.01.1872): Скланенне не дасягнулай 16 гадоў незаганнай дзяўчынкі да палавога акта — да аднаго года пазбаўлення волі.</ref> <ref name="StGB183">[http://lexetius.com/StGB/183 § 183] КК Германіі (у рэдакцыі 20.03.1876): Распусныя дзеянні ў грамадскіх месцах — да двух гадоў пазбаўлення волі.</ref> }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Манаграфіі і зборнікі === * {{кніга |аўтар = Till Bastian. |загаловак = Homosexuelle im Dritten Reich: Geschichte einer Verfolgung |мова = de |серыя = Beck'sche Reihe |выданне = Orig.-Ausg |месца = München |выдавецтва = Beck |год = 2000 |alleseiten = 101 |isbn = 3-406-45917-X |ref = Bastian }} * {{кніга |загаловак = Die Geschichte des § 175: Strafrecht gegen Homosexuelle |мова = de |месца = Berlin |выдавецтва = Rosa Winkel |год = 1990 |alleseiten = 175 |isbn = 3-921495-46-6 |ref = Geschichte des § 175 }} * {{кніга |аўтар = [[Гюнтэр Грау|Günter Grau]] |загаловак = Homosexualität in der NS-Zeit: Dokumente einer Diskriminierung und Verfolgung |мова = de |серыя = Die Zeit des Nationalsozialismus |выданне = Überarb. Neuausg |месца = Frankfurt am Mein |выдавецтва = Fischer Verlag |год = 2004 |seite = {{{1|}}} |alleseiten = 367 |isbn = 3-596-15973-3 |ref = Grau }} * {{кніга |аўтар = Günter Grau |загаловак = Lexikon zur Homosexuellenverfolgung 1933-1945 |спасылка = https://books.google.de/books?id=ttqFWfpTSVMC&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false |мова = de |серыя = Geschichte: Forschung und Wissenschaft |месца = Münster |выдавецтва = LIT |год = 2011 |alleseiten = 391 |isbn = 978-3-8258-9785-7 |ref = Grau }} * {{кніга |аўтар = Rainer Herrn. |загаловак = Anders bewegt: 100 Jahre Schwulenbewegung in Deutschland |мова = de |выданне = 1. Aufl |месца = Hamburg |выдавецтва = MännerschwarmSkript-Verlag |год = 1999 |alleseiten = 80 |isbn = 3-928983-78-4 |ref = Herrn }} * {{кніга |аўтар = Rainer Hoffschildt. |загаловак = Die Verfolgung der Homosexuellen in der NS-Zeit: Zahlen und Schicksale aus Norddeutschland |мова = de |серыя = Geschichte: Forschung und Wissenschaft |месца = Berlin |выдавецтва = Rosa Winkel |год = 2009 |alleseiten = 194 |isbn = 3-86149-096-X |ref = Hoffschildt }} * {{кніга |аўтар = [http://www.spd-saar.de/uploads/media/Burkhard_vorne_2.5_01.pdf Burkhard Jellonnek]. |загаловак = Homosexuelle unter dem Hakenkreuz: Die Verfolgung von Homosexuellen im Dritten Reich |спасылка = http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bvb:12-bsb00045436-8 |мова = de |месца = Paderborn |выдавецтва = Ferdinand Schöningh Verlag |год = 1990 |alleseiten = 355 |isbn = 3-506-77482-4 |ref = Jellonnek }} * {{кніга |аўтар = [[Скот Лайвлі|Scott Lively]] & Kevin Abrams. |загаловак = The Pink Swastika: Homosexuality in the Nazi Party |спасылка = http://www.defendthefamily.com/pfrc/books/pinkswastika/pdf/index.html |выдавецтва = Founders Publishing Corporation |год = 1995 |allpages = 205 |isbn = 978-0-9647609-0-5 |ref = Pink Swastika |archive-url = https://web.archive.org/web/20140601043129/http://www.defendthefamily.com/pfrc/books/pinkswastika/pdf/index.html |archive-date = 1 чэрвеня 2014 }} * {{кніга |загаловак = Nationalsozialistischer Terror gegen Homosexuelle: verdrängt und ungesühnt |спасылка = http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bvb:12-bsb00044943-4 |адказны = Burkhard Jellonnek, Rüdiger Lautmann |мова = de |месца = Paderborn |выдавецтва = Ferdinand Schöningh Verlag |год = 2002 |alleseiten = 428 |isbn = 3-506-74204-3 |ref = Terror gegen Homosexuelle }} * {{кніга |аўтар = Richard Plant. |загаловак = Rosa Winkel: Der Krieg der Nazis gegen die Homosexuellen |мова = de |месца = Frankfurt/Main |выдавецтва = Campus-Verlag |год = 1991 |alleseiten = 212 |isbn = 3-593-34420-3 |ref = Plant }} * {{кніга |аўтар = Andreas Pretzel. |загаловак = NS-Opfer unter Vorbehalt: homosexuelle Männer in Berlin nach 1945 |спасылка = https://books.google.de/books?id=6cCfcAIeEx0C&printsec=frontcover |мова = de |серыя = Geschlecht, Sexualität, Gesellschaft |месца = Münster |выдавецтва = LIT |год = 2002 |alleseiten = 353 |isbn = 3-8258-6390-5 |ref = Pretzel }} * {{кніга |аўтар = Hans-Georg Stümke. |загаловак = Homosexuelle in Deutschland: Eine politische Geschichte |мова = de |серыя = Beck'sche Reihe |выданне = Orig.-Ausg |месца = München |выдавецтва = Beck |год = 1989 |alleseiten = 183 |isbn = 3-406-33130-0 |ref = Stümke }} * {{артыкул |аўтар = Michael Sibalis. |загаловак = Homophobia, Vichy France, and the «Crime of Homosexuality»: The Origins of the Ordinance of 6 August 1942 |спасылка = http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/journal_of_lesbian_and_gay_studies/v008/8.3sibalis.pdf |мова = en |выданне = GLQ: A Journal of Lesbian and Gay Studies |тып = часопіс |год = 2002 |том = 8 |нумар = 3 |старонкі = 301-318 |issn = 1064-2684 |ref = Sibalis |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305095855/http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=%2Fjournals%2Fjournal_of_lesbian_and_gay_studies%2Fv008%2F8.3sibalis.pdf |archive-date = 2016-03-05 }} * {{кніга |аўтар = Niko Wahl. |загаловак = Verfolgung und Vermögensentzug Homosexueller auf dem Gebiet der Republik Österreich während der NS-Zeit |спасылка = https://books.google.de/books?id=8YbrDEYmOFUC&printsec=frontcover |мова = de |месца = Wien |выдавецтва = Oldenbourg Verlag |год = 2004 |alleseiten = 94 |isbn = 3-7029-0506-5 |ref = Wahl }} * {{кніга |аўтар = Alexander Zinn. |загаловак = Das Glück kam immer zu mir: Rudolf Brazda – Das Überleben eines Homosexuellen im Dritten Reich |спасылка = https://books.google.de/books?id=P5IlxoLd40gC&printsec=frontcover |мова = de |месца = Frankfurt/Main |выдавецтва = Campus Verlag GmbH |год = 2011 |alleseiten = 356 |isbn = 978-3-593-39435-0 |ref = Zinn }} * {{Крыніцы/Кон: Месяцавае святло на світанку|глава=Фашистский геноцид|старонкі=253—258}} === Іншыя крыніцы === * {{артыкул |аўтар = [[Манфрэд Брунс|Manfred Bruns]]. |загаловак = Die strafrechtliche Verfolgung homosexueller Männer in der BRD nach 1945 |спасылка = http://www.berlin.de/imperia/md/content/lb_ads/gglw/veroeffentlichungen/doku28___175_bf.pdf?start&ts=1328542973&file=doku28___175_bf.pdf |выданне = § 175 StGB: Rehabilitierung der nach 1945 verurteilten homosexuellen Männer |мова = de |месца = Berlin |выдавецтва = Senatsverwaltung für Arbeit, Integration und Frauen |год = 2012 |seite = 26-43 |ref = Bruns |archive-url = https://web.archive.org/web/20120707233441/http://www.berlin.de/imperia/md/content/lb_ads/gglw/veroeffentlichungen/doku28___175_bf.pdf?start&ts=1328542973&file=doku28___175_bf.pdf |url-status = dead |archive-date = 2012-07-07 }} * {{cite web|author=[[Манфрэд Брунс|Manfred Bruns]].|url=http://www.bundestag.de/bundestag/ausschuesse17/a06/anhoerungen/archiv/48_Rehabilitierung_und_Entsch__digung/04_Stellungnahmen/Stellungnahme_Bruns.pdf|title=Rehabilitierung der nach 1945 wegen homosexueller Handlungen verurteilten Männer|date=2013-05-15|publisher=Deutscher Bundestag|lang=de|ref=Bruns, Stellungnahme|archive-url=https://www.webcitation.org/6J7ZU3GoY?url=http://www.bundestag.de/bundestag/ausschuesse17/a06/anhoerungen/archiv/48_Rehabilitierung_und_Entsch__digung/04_Stellungnahmen/Stellungnahme_Bruns.pdf|archive-date=2013-08-24}} * {{кніга |аўтар = Hans-Joachim Mengel. |загаловак = Strafrechtliche Verfolgung homosexueller Handlungen in Deutschland nach 1945: Zur Rehabilitierung und Entschädigung der nach § 175 und 175a StGB wegen homosexueller Handlungen in der BRD und der DDR Verurteilten |спасылка = http://www.berlin.de/imperia/md/content/lb_ads/gglw/veroeffentlichungen/doku29____175_mengel_bf.pdf?start&ts=1328543013&file=doku29____175_mengel_bf.pdf |мова = de |месца = Berlin |выдавецтва = Senatsverwaltung für Arbeit, Integration und Frauen |год = 2012 |alleseiten = 50 |ref = Mengel |archive-url = https://web.archive.org/web/20120707233422/http://www.berlin.de/imperia/md/content/lb_ads/gglw/veroeffentlichungen/doku29____175_mengel_bf.pdf?start&ts=1328543013&file=doku29____175_mengel_bf.pdf |url-status = dead |archive-date = 2012-07-07 }} * {{cite web|author=[[:en:William Armstrong Percy|William A. Percy]].|url=http://www.sexarchive.info/BIB/Homosexuality_and_the_Holocaust.htm|title=Homosexuality and the Holocaust|publisher=Archive for Sexology|lang=en|access-date=2013-09-07|ref=Homosexuality and the Holocaust}} === Прававыя дакументы === * {{артыкул |загаловак = Bundesverfassungsgericht, Urteil vom 10. Mai 1957 |спасылка = http://sorminiserv.unibe.ch:8080/tools/ainfo.exe?Command=ShowPrintVersion&Name=bv006389 |выданне = Entscheidungen des Bundesverfassungsgerichts |мова = de |нумар = 6 |seite = 389-443 |ref = BVerfGE 6 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110709090323/http://sorminiserv.unibe.ch:8080/tools/ainfo.exe?Command=ShowPrintVersion&Name=bv006389 |archive-date = 9 ліпеня 2011 }} * {{артыкул |загаловак = Gesetz zur Änderung des Gesetzes zur Aufhebung nationalsozialistischer Unrechtsurteile in der Strafrechtspflege |спасылка = http://www.landtag.nrw.de/portal/WWW/dokumentenarchiv/Dokument/XBCBGI0251.pdf |выданне = Bundesgesetzblatt |мова = de |нумар = 51 |год = 2002 |seite = 2714 |ref = NS-AufGÄndG }} == Спасылкі == {{Commonscat|Persecution of homosexuals in the Holocaust}} * Gedenkort für die im Nationalsozialismus verfolgten Homosexuellen: [http://www.gedenkort.de/chronik.htm ''Chronik der Homosexuellenverfolgung'']{{ref-de}} * Мемарыяльны музей Халакоста (ЗША): [https://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005261 ''Persecution of Homosexuals in the Third Reich'']{{ref-en}} * Фордэмскі ўніверсітэт: [http://www.fordham.edu/halsall/pwh/seel.html ''Pierre Seel: The Death of His Lover'']{{ref-en}} {{Гомасексуальнасць у гісторыі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Рэцэнзія}} [[Катэгорыя:ЛГБТ у Германіі]] [[Катэгорыя:ЛГБТ у Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Гомасексуальнасць у гісторыі]] [[Катэгорыя:Халакост]] [[Катэгорыя:Расавая гігіена]] 2hb6p9tec36eqan2g8ywya1ol8gp5jy 0 578495 5175486 5036459 2026-08-04T15:42:43Z Summershell67 159583 5175486 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Дзяржынск}} {{НП | сцяг = UKR Toretsk FLA.svg | герб = UKR Toretsk COA.svg | краіна = [[Украіна]] }} '''Тарэцк''' ({{lang-uk|Торецьк}}) да 1936 года '''Шчарбінаўка''', у 1936—2015 — '''Дзяржынск''' — горад абласнога падпарадкавання (з 30 снежня 1962 да 2020) у [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у Горлаўска-Янакіеўскую агламерацыю. Размешчаны паміж чыгуначнымі станцыямі Фенольная каля 7 км (пгт. [[Нью-Ёрк (Данецкая вобласць)|Нью-Ёрк]]) на лініі «Канстанцінаўка-Ясінаватая» і Магдалінаўка каля 1 км (п. Піўнічнэ) на лініі «Канстанцінаўка-Мікітаўка». == Вядомыя асобы == * [[Ігар Сяргеевіч Варанкоў]], украінскі футбаліст * [[Барыс Іванавіч Тарасюк]], украінскі дыпламат {{зноскі}} {{Тарэцкі гарадскі савет}} {{Данецкая вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласці]] iyxz5wvhlj27fkxowvq0mqcapfymazc 5175737 5175486 2026-08-05T09:49:09Z M.L.Bot 261 калі ласка, гербы і сцягі -- на элемент Вікіданых, адкуль ён будзе цягнуцца ў артыкулы 5175737 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Дзяржынск}} {{НП-Украіна}} '''Тарэцк''' ({{lang-uk|Торецьк}}) да 1936 года '''Шчарбінаўка''', у 1936—2015 — '''Дзяржынск''' — горад абласнога падпарадкавання (з 30 снежня 1962 да 2020) у [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у Горлаўска-Янакіеўскую агламерацыю. Размешчаны паміж чыгуначнымі станцыямі Фенольная каля 7 км (пгт. [[Нью-Ёрк (Данецкая вобласць)|Нью-Ёрк]]) на лініі «Канстанцінаўка-Ясінаватая» і Магдалінаўка каля 1 км (п. Піўнічнэ) на лініі «Канстанцінаўка-Мікітаўка». == Вядомыя асобы == * [[Ігар Сяргеевіч Варанкоў]], украінскі футбаліст * [[Барыс Іванавіч Тарасюк]], украінскі дыпламат == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Тарэцкі гарадскі савет}} {{Данецкая вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласці]] 828rkwv1ob3lvnzxaxx0ta95oziu120 0 581327 5175572 5156764 2026-08-04T21:58:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175572 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-польскiя адносiны |Выява = Belarus Poland Locator.png |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Польшча |Колер1 = green |Колер2 = orange }} Двухбаковыя адносіны з’яўляюцца важнымі для [[Беларусь|Беларусі]] і [[Польшча|Польшчы]], перш за ўсё з-за геаграфічнай і гісторыка-культурнай блізкасці, а таксама дзякуючы наяўнасці значных меншасцяў — [[Беларусы ў Польшчы|беларускай у Польшчы]] і [[Палякі на Беларусі|польскай у Беларусі]]. == Дыпламатычныя стасункі == Дыпламатычныя адносіны паміж краінамі былі ўсталяваныя [[2 сакавіка]] [[1992]] года. У 1992 годзе ў [[Мінск]]у было адкрыта пасольства Польшчы, а ў [[1993]] годзе было адкрыта пасольства Беларусі ў [[Варшава|Варшаве]]. Таксама дзейнічаюць два генеральных консульства Беларусі — у [[Беласток]]у і [[Гданьск]]у, а таксама консульства ў [[Бяла-Падляска|Бяла-Падлясцы]] і часовы пункт консульскага прыёму ў [[Аўгустаў|Аўгустове]]. У Беларусі, акрамя пасольства, працуюць два генеральных консульства — у [[Гродна|Гродне]] і [[Брэст|Брэсце]]. == Гісторыя == === Даваенны час === [[Файл:Мінск. Нова-Маскоўская гасцініца.jpg|міні|злева|Будынак на рагу сучасных пр. Незалежнасці і вул. Леніна, у якім у 1924—1925 гадах размяшалася консульства Польскай Рэспублікі ў Мінску]] У даваенны час у [[Мінск]]у дзейнічала Генеральнае консульства Рэспублікі Польшча, якое падпарадкоўвалася [[пасольства Польшчы ў Расіі|пасольству ў Маскве]]. Установа працавала да [[1939]] года, яе апошнім кіраўніком быў [[Казімеж Рудзкі]]<ref name="svaboda1">[https://www.svaboda.org/a/28342594.html Беларусь — Польшча: 25 гадоў адлігаў і замарозак стасункаў]</ref>. === Пасляваенны час === {{Асноўны артыкул|Адносіны БССР і ПНР}} З [[1972]] года ў Мінску дзейнічала таксама [[Генеральнае консульства ПНР у Мінску|Генеральнае консульства ПНР]]<ref name="svaboda1"/>. === Сучаснасць === [[Файл:Stamp of Belarus - 2017 - Colnect 685541 - 25 years of diplomatic relations between Belarus and Poland.jpeg|thumb|Паштовая марка Беларусі да 25-годдзя ўсталявання дыпламатычных адносін]] У кастрычніку [[1990]] г. падчас візіту ў [[Мінск]] [[міністр замежных спраў Польшчы|міністра замежных спраў Польшчы]] [[К. Скубішэўскі|К. Скубішэўскага]] яго беларускі калега [[П. Краўчанка]] заявіў аб непрыняцці беларускім бокам праекта Дэкларацыі аб асновах міждзяржаўных адносін, які быў прапанаваны польскім бокам. Гэта было зроблена нягледзячы на тое, што аналагічныя дэкларацыі з Польшчай былі падпісаны падчас візіту міністра ў [[СССР]] з [[УССР|Украінай]] і [[РСФСР]]. Прычынай адмовы сталі патрабаванні, высунутыя беларускімі ўладамі, які заявілі, што [[БССР]] не падпісвала [[Савецка-польскі дагавор 1945 г.|савецка-польскі дагавор аб дзяржаўнай граніцы]] ад [[16 жніўня]] [[1945]] г. і не можа прызнаць яго сапраўдным для Беларусі. Беларускія дыпламаты адмаўляліся прымаць прапанаваную Польшчай фармулёўку аб недатыкальнасці і нязменнасці ў будучыні беларуска-польскай граніцы, якая была вызначана савецкім і польскім урадамі ў 1945 годзе<ref name="Снапковский">{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |title=В. Е. Снапковский. Историческая политика в Беларуси в период перестройки и парламентской республики (1985—1994 гг.) |access-date=24 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728204630/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |archivedate=28 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. [[10 кастрычніка]] [[1991]] падчас візіту ў Польшчу старшыня ўрада Беларусі [[Вячаслаў Кебіч]] падпісаў з старшынёй польскага ўрада [[Ян Бялецкі|Янам Бялецкім]] Дэкларацыю аб добрасуседстве, узаемаразуменні і супрацоўніцтве. Дыпламатычныя адносіны ўрады ўстанавілі [[2 сакавіка]] [[1992]] падчас прыезду міністра замежных спраў Беларусі [[Пётр Краўчанка|Пятра Краўчанкі]] ў Варшаву, дзе бакі таксама падпісалі Консульскую канвенцыю. Пасля ператварэння польскага генеральнага консульства ў [[Мінск]]у ў пасольства яго ўзначаліла [[Эльжбета Смулкова]]. [[24 красавіка]] 1992 года Вячаслаў Кебіч падпісаў у Польшчы пагадненне аб прынцыпах пагранічнага супрацоўніцтва і дагавор аб пагранічных пераходах. [[23 чэрвеня]] 1992 года старшыня Вярхоўнага Савета Беларусі [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] падпісаў у Варшаве Дагавор аб добрасуседстве і супрацоўніцтве на 15 гадоў, паводле якога бакі пацвердзілі граніцу, якая існавала паміж абедзвюма дзяржавамі<ref name="Снапковский"/>; а таксама адкрыў беларускае пасольства. Першым паслом Беларусі ў Польшчы стаў [[Уладзімір Сянько]]. [[19 лістапада]] 1992 года старшыня польскага ўрада [[Ганна Сухоцкая]] падчас прыезду ў Беларусь падпісала Пагадненне аб адмове ад двайнога падаткаабкладання. 15-16 снежня 1992 года ў Польшчы адбылася сустрэча беларускага і польскага міністраў абароны Паўла Казлоўскага і Януша Анышкевіча адпаведна. [[21 красавіка]] [[1993]] года міністры падпісалі ў Беларусі Дагавор аб ваенным супрацоўніцтве. [[30 сакавіка]] [[1996]] года ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] адбылася сустрэча прэзідэнтаў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] і [[Аляксандр Квасьнеўскі|Аляксандра Квасьнеўскага]]. [[1 кастрычніка]] [[2003]] года ў сувязі з уваходам у [[Еўрапейскі Саюз]] польскі ўрад увёў візавы рэжым для беларускіх грамадзян<ref>Баляслаў Хмяліньскі. [http://www.evolutio.info/index2.php?option=com_content&task=view&id=1108&pop=1&page=0&Itemid=188 Польшча — Беларусь: 15 гадоў міждзяржаўных адносін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110716200346/http://www.evolutio.info/index2.php?option=com_content&task=view&id=1108&pop=1&page=0&Itemid=188 |date=16 ліпеня 2011 }}// Журнал международного права и международных отношений. [[2007]] — № 1</ref>. З [[6 снежня]] [[2002]] г. па кастрычнік 2008 года паслом Беларусі ў Польшчы быў [[Павел Паўлавіч Латушка]]<ref>[http://naviny.by/rubrics/politic/2008/10/27/ic_news_112_300582/ Павел Латушко завершает дипломатическую миссию в Польше]</ref>. Новым паслом [[31 кастрычніка]] 2008 года быў прызначаны намеснік міністра замежных спраў РБ [[Віктар Анатольевіч Гайсёнак]]. Наступным беларускім паслом стаў [[Аляксандр Казіміравіч Авяр’янаў|Аляксандр Авяр’янаў]] (2014-2019). 18 студзеня 2011 года МЗС Польшчы забараніў ўезд у краіну А. Лукашэнку і шэрагу беларускіх чыноўнікаў за падаўленне [[Плошча 2010|акцыі пратэсту 19 снежня 2010]] і наступны пераслед апазіцыі<ref>http://www.elections-ices.org/russian/news/textid:9104/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190406073715/http://www.elections-ices.org/russian/news/textid:9104/ |date=6 красавіка 2019 }}</ref>. == Эканамічныя адносіны == Тавараабарот Беларусі і Польшчы (<font color="lightgreen">экспарт</font> у Польшчу і <font color="lightblue">імпарт</font> з Польшчы; у млн. USD)<ref>[https://web.archive.org/web/20120502180346/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/ftrade1.php Основные показатели внешней торговли], ''Национальный статистический комитет Республики Беларусь''</ref>: <timeline> ImageSize = width:600 height:400 PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.6,0.6,0.9) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) id:cobar3 value:rgb(0.9,0.3,0.3) DateFormat = yyyy Period = from:-130 till:1900 ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:10 align:left bar:00e from:0 till:276 color:cobar2 bar:00i from:0 till:223 bar:01e from:0 till:248 color:cobar2 bar:01i from:0 till:202 bar:02e from:0 till:273 color:cobar2 bar:02i from:0 till:221 bar:03e from:0 till:434 color:cobar2 bar:03i from:0 till:348 bar:04e from:0 till:728 color:cobar2 bar:04i from:0 till:475 bar:05e from:0 till:847 color:cobar2 bar:05i from:0 till:578 bar:06e from:0 till:1032 color:cobar2 bar:06i from:0 till:765 bar:07e from:0 till:1226 color:cobar2 bar:07i from:0 till:819 bar:08e from:0 till:1798 color:cobar2 bar:08i from:0 till:1154 bar:09e from:0 till:823 color:cobar2 bar:09i from:0 till:786 bar:10e from:0 till:885 color:cobar2 bar:10i from:0 till:1079 bar:11e from:0 till:1124 color:cobar2 bar:11i from:0 till:1289 bar:12e from:0 till:949 color:cobar2 bar:12i from:0 till:1349 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:00i at: -130 text: 2000 shift:(-24,4) bar:01i at: -130 text: 2001 shift:(-24,4) bar:02i at: -130 text: 2002 shift:(-24,4) bar:03i at: -130 text: 2003 shift:(-24,4) bar:04i at: -130 text: 2004 shift:(-24,4) bar:05i at: -130 text: 2005 shift:(-24,4) bar:06i at: -130 text: 2006 shift:(-24,4) bar:07i at: -130 text: 2007 shift:(-24,4) bar:08i at: -130 text: 2008 shift:(-24,4) bar:09i at: -130 text: 2009 shift:(-24,4) bar:10i at: -130 text: 2010 shift:(-24,4) bar:11i at: -130 text: 2011 shift:(-24,4) bar:12i at: -130 text: 2012 shift:(-24,4) bar:06i at: 775 text: 765 shift:(-11,4) bar:07i at: 829 text: 819 shift:(-11,4) bar:08i at: 1164 text: 1154 shift:(-11,4) bar:09i at: 796 text: 786 shift:(-11,4) bar:10i at: 1089 text: 1079 shift:(-11,4) bar:11i at: 1299 text: 1289 shift:(-11,4) bar:12i at: 1359 text: 1349 shift:(-11,4) bar:06e at: 1042 text: 1032 shift:(-11,4) bar:07e at: 1236 text: 1226 shift:(-11,4) bar:08e at: 1808 text: 1798 shift:(-11,4) bar:09e at: 833 text: 823 shift:(-11,4) bar:10e at: 895 text: 885 shift:(-11,4) bar:11e at: 1134 text: 1124 shift:(-11,4) bar:12e at: 959 text: 949 shift:(-11,4) </timeline> Польшча з’яўляецца важным гандлёвым партнёрам Беларусі. За [[2004]]—[[2008]] сукупны аб’ём тавараабароту павялічыўся з 1203,8 да 2963,6 млн долараў пры станоўчым сальда для Беларусі. Пасля 2010 сальда стала пераважна адмоўным. Па выніках 2016 года тавараабарот Польшчы з [[Беларусь|Беларуссю]] склаў $ 2 млрд. Віцэ-прэм’ер [[Міхаіл Русы]] адзначыў, што ёсць патэнцыял для дасягнення $ 3 млрд. Асноўныя пазіцыі экспарту з Беларусі ў Польшчу — нафтапрадукты, калійныя ўгнаенні, пліты ДСП, неапрацаваныя лесаматэрыялы, мінеральныя ўгнаенні; з Польшчы ў Беларусь — яблыкі, таматы, малако і вяршкі, лекі і інш<ref>https://www.belta.by/economics/view/belarus-i-polsha-dolzhny-uvelichit-tovarooborot-do-3-mlrd-rusyj-264095-2017/</ref>. == Культурнае супрацоўніцтва == Пры падтрымцы ўрада Польшчы ў Мінску дзейнічае Польскі інстытут. [[Беларуская мова]] выкладаецца ў 39 пачатковых навучальных установах (у 23 школах, 14 гімназыях, 2 ліцэях), яе вывучае 8 тысяч дзяцей і падлеткаў беларускай нацыянальнасці. Ад [[1997]] у [[Беласток]]у існуе [[Беластоцкі ўніверсітэт|ўніверсітэт]] (былы філіял Варшаўскага ўніверсітэта), дзе ёсць кафедра беларускай культуры. == Гл. таксама == * [[Польска-беларускія канфлікты XX стагоддзя]] * [[Спіс знішчаных могілак і мемарыялаў жаўнераў Арміі Краёвай у Беларусі]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.belembassy.org/poland/bel/index.php?p=embassy&f=ambassador Пасольства Беларусі ў Польшчы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305162124/http://www.belembassy.org/poland/bel/index.php?p=embassy&f=ambassador |date=5 сакавіка 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090221031221/http://www.minsk.polemb.net/ Пасольства Польшчы ў Беларусі] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларуска-польскія адносіны| ]] 5suu9830jppa1tm6luqnkdfjgv42eva 0 585558 5175670 5024065 2026-08-05T07:24:27Z Autumndancer 168015 /* Няцотны бок */ 5175670 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Віленская вуліца}} {{Вуліца|Вільні |краіна = {{сцягафікацыя|Літва}} |рэгіён = |горад = Вільня |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 41 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 16 |lon_sec = 46 |region = LT |CoordAddon = type:city_region:LT |назва = Вільняўс |арыгінальная назва = {{lang-lt|Vilniaus gatvė}} |статус = |на карце = |памер = |фота = Vilniaus street Vilnius by Augustas Didzgalvis.jpg |памер фота = |подпіс = 2020 |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = [[Сянюнія]] [[Стары горад (Вільня)|Сянаміесціс]]<br>(увесь цотны бок і няцотны бок ад № 15 да № 47)<br>[[Наўяміесціс (Вільнюс)|Наўяміесціс]]<br>(няцотны бок №№ 1—13) |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]]<br>(большая частка)<br>Цэнтр (участак паміж Зялёным мостам і праспектам Гедзіміна) |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = LT-01102, LT-01119, LT-01402, LT-01506 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = Віленская, Wileńska, L. Giros |працягласць = 1,2 км |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} '''Ві́ленская вуліца<ref>{{ТКП-Літва}}. Патэнцыянальна ў беларускай мове адтапанімічныя прыметнікі можна ўтварыць ад розных літоўскіх геаграфічных назваў, выражаных словазлучэннямі з наменклатурным тэрмінам у сваім складзе. Напрактыцы, за выключэннем назваў адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, пераважна прымяняецца спосаб частковай транслітарацыі, пры якім анамастычная частка назвы транслітаруецца, а наменклатурны тэрмін перакладаецца.</ref><ref>[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]. № 1, 1994. С. 7.</ref>''', таксама '''вуліца Ві́льняўс''' ({{lang-lt|Vilniaus gatvė}}, {{lang-pl|ulica Wileńska}}) — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], у [[Стары Горад (Вільня)|Старым Горадзе]]. Звязвае [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёны мост]] са скрыжаваннем вуліц [[Вуліца Дамініканская (Вільня)|Дамініканскай]], [[Вуліца Троцкая (Вільня)|Троцкай]] і [[Вуліца Нямецкая (Вільня)|Нямецкай]]. Архітэктурныя дамінанты вуліцы — [[касцёл Святой Кацярыны і кляштар бенедыкцінак (Вільня)|комплекс кляштара бенедыкцінак з касцёлам Святой Кацярыны]] ў стылі [[віленскае барока|віленскага барока]], [[палац Радзівілаў (Вільня)|палац Радзівілаў]] у стылі [[рэнесанс]]у і [[Малы палац Радзівілаў (Вільня)|Малы палац Радзівілаў]], помнікі архітэктуры XVII—XVIII стагоддзяў. Сярод мясцовых славутасцей вылучаўся [[палац Аскеркаў (Вільня)|палац Аскеркаў]]. == Гісторыя == Вуліца атрымала назву ад ракі [[Вілія|Віліі]], куды яна вяла ад [[Ратушная плошча (Вільня)|гістарычнага Рынка]]. У [[1536]] годзе цераз раку Вілію перакінулі першы мураваны мост, які пазней атрымаў назву Зялёнага. У доме № 20 на рагу з Новай вуліцай (не захаваўся) у 1908—1910 гадах знаходзілася рэдакцыя газеты «[[Наша ніва (1906)|Наша Ніва]]». Менавіта сюды прыйшоў у верасні 1908 года [[Янка Купала|Іван Луцэвіч (Янка Купала)]], які стаў супрацоўнікам газеты на грамадскіх пачатках (з 1914 года заняў пасаду рэдактара)<ref name="Korbut">Корбут В. Па віленскім бруку. Беларускія вуліцы літоўскай сталіцы [http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2459] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305091018/http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2459|date=5 сакавіка 2016}} // «Туризм и Отдых». № 29 (664). 24 ліпеня 2008.</ref>. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] ўлады [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] перайменавалі вуліцу ў імя літоўскага паэта [[Людас Гіра|Людаса Гіры]]. У наш час вуліцы вярнулі традыцыйную гістарычную назву. == Агульныя звесткі == [[Файл:House of Julian Januszewski in Vilnius1.JPG|thumb|Дом Янушэўскага]] Даўжыня каля 1,2 км. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад скрыжавання з [[Вуліца Жыгімонцкая (Вільня)|Жыгімонцкай вуліцай]]. З правага заходняга боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі, з левага ўсходняга боку — цотная нумарацыя. Перасякаецца [[вуліца А. Гаштольда (Вільнюс)|вуліцамі Альберта Гаштольда]] (налева) і [[Маставая вуліца (Вільнюс)|Маставой]] (направа), [[Праспект Гедзіміна (Вільня)|праспектам Гедзіміна]]. З правага боку адыходзяць гістарычная Пясковая (цяпер [[Вуліца Вінцэнта Кудзіркі (Вільня)|Вінцэнта Кудзіркі]]), [[Вуліца Дабрачынная (Вільня)|Дабрачынная]], [[Вуліца Людвісарская (Вільня)|Людвісарская]] і [[Вуліца Бенедыкцінская (Вільня)|Бенедыкцінская]], з левага — [[Вуліца Яўхіма Лялевеля (Вільня)|Яўхіма Лялевеля]], [[Вуліца Ісландская (Вільня)|Ісландская]], [[Вуліца Паланская (Вільня)|Паланская]] і [[Вуліца Клайпедская (Вільня)|Клайпедская]] вуліцы. Паміж Зялёным мостам і праспектам Гедзіміна мае асфальтавую праезную частку, паміж праспектам Гедзіміна і вуліцамі Троцкай і Дамініканскай — брукаваную. == Будынкі == [[Файл:OskierkiPalac1.jpg|thumb|Малы палац Радзівілаў]] === Няцотны бок === * № 21 — дом Янушэўскага, таксама вядомы як рэдакцыя газеты «[[Наша Доля]]». Дом збудавалі ў 1898 годзе паводле праекту архітэктара [[Юльян Янушэўскі|Юльяна Янушэўскага]]. З 14 верасня да 14 снежня 1906 года тут размяшчалася рэдакцыя газеты «Наша Доля»<ref>Лашкевіч К. [https://news.tut.by/culture/144187.html Страчаная сталіца. Дапаможнік-гід па беларускай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170201223842/http://news.tut.by/culture/144187.html |date=1 лютага 2017 }}, [[TUT.BY]], 6.08.2009.</ref> (у гэты час дом меў адрас ''Віленская вуліца, 32''<ref name="Korbut"/>). У 1913 годзе яго набыў граф Сяргей Лапацінскі. * № 39 — у гэтым доме ў 1923—1926 гадах у кватэры № 7 жыў [[Браніслаў Тарашкевіч]] — лідар беларускага рэвалюцыйна-вызваленчага руху ў Заходняй Беларусі, аўтар [[Беларускі класічны правапіс|Беларускага класічнага правапісу]]. Мемарыяльная дошка на фасадзе будынка паведамляе пра гэты факт. У левым крыле дома ў розны час размяшчаліся рэдакцыі радыкальных часопісаў, бюро [[Таварыства беларускай школы]], [[Беларуская школьная рада|Школьнай рады]], [[Беларускі студэнцкі саюз]]. У некалькіх пакоях тут жылі дзеячы беларускага адраджэння: кампазітар [[Антон Грыневіч]] і мастак [[Язэп Драздовіч]]. [[Файл:Radvilos Palace.jpg|thumb|Палац Радзівілаў]] * № 41 — [[Малы палац Радзівілаў (Вільня)|Малы палац Радзівілаў]], таксама вядомы як Беларускі банк. З [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] тут знаходзілася галоўная віленская рэзідэнцыя роду [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзяў палац выконваў функцыю гарадскага тэатра. У [[XX стагоддзе|XX ст.]] у будынку працавалі некалькі беларускіх устаноў і арганізацый: [[Беларускі кааператыўны банк]], якім кіраваў праваслаўны святар [[Аляксандр Коўш]], [[Беларускі студэнцкі саюз|Студэнцкі саюз]], Беларускае кааператыўнае таварыства «[[Пчала (таварыства)|Пчала]]», рэдакцыі дзіцячага часопіса «[[Заранка]]» і сельска-гаспадарчага «[[Саха (1923)|Саха]]». У другой палове 1920-х гадоў тут жыў ідэолаг беларускага адраджэння [[Антон Луцкевіч]]. У наш час тут размяшчаецца [[Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно]]. === Цотны бок === [[Файл:St Catherine's Church, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg|thumb|Касцёл Святой Кацярыны]] * № 14 — дом, у якім у 1907—1908 гадах жыў беларускі паэт [[Янка Купала]]. У 1914—1915 гадах у гэты будынку размяшчалася рэдакцыя «Нашай Нівы» (тады дом меў адрас ''Віленская вуліца, 14''). Пра гэта напамінае [[памятная дошка]], усталяваная на фасадзе будынка ў 1980-х гг. Дошка была мела надпіс на дзвюх мовах, літоўскай і беларускай. 27 лютага 2013 года дошка была ўрачыста заменена на новую (скульптары [[Сяргей Аганаў]] і [[Вольга Нячай (скульптар)|Вольга Нячай]])<ref name="svaboda13">[https://www.svaboda.org/a/24887062.html У Вільні зьявілася новая мэмарыяльная дошка Купалу. 29 студзень 2013]</ref>. Да другой паловы 1910-х гадоў у гэтым доме таксама размяшчаўся [[Беларускі клуб (Вільнюс)|Беларускі клуб]]<ref name="Korbut"/>. * № 22 (таксама ''[[Вуліца Гарбарская (Вільня)|Гарбарская вуліца]], 3'' і ''[[Вуліца Людвісарская (Вільня)|Людвісарская вуліца]], 2'') — [[Палац Радзівілаў (Вільня)|палац Радзівілаў]], збудаваны ў [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] [[ваяводы віленскія|ваяводам віленскім]] [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Янушам Радзівілам]] паводле праекту архітэктара [[Яна Ульры]]ха. У [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] [[Радзівілы]] перадалі палац [[Віленскае філантрапічнае таварыства|Віленскаму філантрапічнаму таварыству]], якое валодала ім да 1940 года. З прычыны войнаў і пажараў на пачатак [[XX стагоддзе|XX ст.]] будынак быў практычна разбураным. Па [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] ацалела толькі паўночнае крыло палаца. У 1967 годзе пачалася рэканструкцыя палаца, якая не завяршылася да нашага часу. З 1990 года ў будынку размяшчаецца філіял [[Літоўскі мастацкі музей|Літоўскага мастацкага музея]]<ref>Лашкевіч К. [https://news.tut.by/summer/220239.html «Страчаная сталіца». 10 палацаў Вільні, якія варта пабачыць беларусу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305020006/http://news.tut.by/summer/220239.html |date=5 сакавіка 2016 }}, [[TUT.BY]], 29.03.2011.</ref>. * № 30 — [[касцёл Святой Кацярыны і кляштар бенедыкцінак (Вільня)|касцёл Святой Кацярыны і кляштар бенедыкцінак]]. У 1620 годзе з [[Нясвіж]]а ў Вільню прыбылі сёстры-бенедыкцінкі. У 1632 годзе яны збудавалі тут драўляны касцёл, у 1650 годзе — мураваны. У 1741—1773 гадах паводле праекту архітэктара [[Ян Глаўбіц|Яна Глаўбіца]] праводзілася рэканструкцыя святыні ў стылі [[віленскае барока|віленскага барока]]. [[Файл:Vilniaus mokytojų namai.JPG|міні|злева|Дом настаўніка]] * № 39 — Дом настаўніка. У [[1913]] годзе ў будынку адбылася прэм’ера спектакля «[[Паўлінка]]», на якой прысутнічаў і сам аўтар — [[Янка Купала]]. Гэта стала магчымым дзякуючы высілкам [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні|віленскага беларускага музычна-драматычнага гуртка]], у які ўваходзіў шэраг вядомых беларускіх дзеячаў культуры. Акрамя гэтага, з беларускім музычна-драматычным гуртком стала супрацоўнічаў «патрыярх літоўскай незалежнасці» [[Ёнас Басанавічус]]<ref name="vilnia">{{Cite web |url=https://vilnia-by.com/files/Niezal_s.pdf |title=Беларускія старонкі Вільні. Ля вытокаў незалежнай Беларусі (сярэдзіна XIX — першая палова XX ст.) |access-date=16 сакавіка 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210831202832/https://vilnia-by.com/files/Niezal_s.pdf |archivedate=31 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Сквер Станіслава Манюшкі == [[Файл:Moniuszko20061013.JPG|міні|злева|[[Помнік Станіславу Манюшку (Вільнюс)|Помнік Станіславу Манюшку]]]] З усходняга боку вуліцы, каля [[касцёл Святога Кацярыны і кляштар бенедыкцінак (Вільня)|касцёла Святой Кацярыны]] знаходзіцца сквер, названы ў гонар кампазітара [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]]. У скверы перад касцёлам стаць [[Помнік Станіславу Манюшку (Вільнюс)|помнік С. Манюшку]], створаны скульптарам [[Баляслаў Балзукевіч|Баляславам Балзукевічам]] ў 1922 годзе на пастаменце, які застаўся ад былога помніка [[Аляксандр Пушкін|Аляксандру Пушкіну]]<ref>Лашкевіч К. [https://news.tut.by/culture/194113.html Помнікі беларускім героям на вуліцах Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141106220633/http://news.tut.by/culture/194113.html |date=6 лістапада 2014 }}, [[TUT.BY]], 16.08.2010.</ref>. == Галерэя == <center><gallery caption="Віленская вуліца ў мастацтве" widths=215 heights=180 perrow="3"> Vilnia, Vilenskaja, Benedyktynski. Вільня, Віленская, Бэнэдыктынскі (M. Januševič, 1835).jpg|Касцёл Святой Кацярыны. [[Марцэлі Янушэвіч|М. Янушэвіч]], 1835 Vilnia, Vilenskaja, Benedyktynski. Вільня, Віленская, Бэнэдыктынскі (N. Orda, 1875).jpg|Касцёл Святой Кацярыны. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1875 Vilnia, Vilenskaja, Benedyktynski. Вільня, Віленская, Бэнэдыктынскі (A. Glatz, 1918).jpg|Касцёл Святой Кацярыны, 1918 </gallery></center> {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Вандроўкі па Вільні}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні|Вільняўс]] [[Катэгорыя:Вуліца Вільняус]] 07twpnv8kzmyuz7bz0xz3ay2kji53t7 0 585608 5175852 3309881 2026-08-05T11:43:16Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Замкавая вуліца (Вільня)]] 5175852 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Замкавая вуліца (Вільня)]] 38a4tw41op2es143as9wm78tzi88cmf 0 585609 5175859 3309882 2026-08-05T11:44:23Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Замкавая вуліца (Вільня)]] 5175859 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Замкавая вуліца (Вільня)]] 38a4tw41op2es143as9wm78tzi88cmf 0 585615 5175642 5167705 2026-08-05T07:01:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перайменаваў старонку [[Вуліца Піліес]] у [[Замкавая вуліца (Вільня)]] па-над перасылкай 5167705 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |назва = Піліес |арыгінальная назва = {{lang-lt|Pilies}} |статус = |на карце = |памер = |фота = Vilnius, Lithuania (15573331015) (cropped).jpg |памер фота = |подпіс = Піліес раніцай |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = [[Сянюнія]] [[Стары горад (Вільня)|Сянаміесціс]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = LT-01123 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = Максіма Горкага |працягласць = 500 м |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} {{Іншыя значэнні|Замкавая вуліца}} '''Вуліца Піліес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> (традыцыйная беларуская назва — '''За́мкавая ву́ліца '''<ref>[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]. № 1, 1994. С. 7.</ref>; {{lang-lt|Pilies gatvė}}) — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], у [[Стары Горад (Вільня)|Старым Горадзе]]. Пачынаецца ад паўночна-ўсходняга вугла [[Кафедральная плошча (Вільня)|Кафедральнай плошчы]] і вядзе ў кірунку [[Ратушная плошча (Вільня)|Ратушнай плошчы]] да скрыжавання вуліц [[вуліца Бакшта|Бакшта]] і [[вуліца Латочак|Латочак]]. Працягваецца [[Вуліца Вялікая (Вільня)|Вялікай]] і [[Вуліца Вастрабрамская|Вастрабрамская]] вуліцамі. Архітэктурныя дамінанты вуліцы — [[Касцёл Святых Янаў (Вільня)|касцёл Святых Янаў]] у стылі [[віленскае барока|віленскага барока]], [[Царква Святой Параскевы Пятніцы (Вільня)|Пятніцкая царква]] і [[палац Масальскіх (Вільня)|палац Масальскіх]], помнікі архітэктуры XIV—XIX стагоддзяў. == Гісторыя == Назва вуліцы паказвае на яе размяшчэнне ў кірунку ад [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжняга замка]] да [[Вострая брама|гарадскай брамы]]. З’яўляецца адной з найбольш старажытных вуліц Вільні. У гістарычных крыніцах упамінаецца пад назвай Замкавая або Вялікая Замкавая (разам з сучаснай Вялікай). У 1939 годзе назву вуліцы перайначылі на [[Літоўская мова|літоўскі манер]]. Па [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] савецкія ўлады перайменавалі вуліцу ў імя расійскага пісьменніка [[Максім Горкі|Максіма Горкага]]. У 1987 годзе вуліцы вярнулі гістарычную назву, але ў летувізаванай форме. == Агульныя звесткі == [[Файл:Pilies 9-11.JPG|thumb|Арка да вуліцы Скопа]] Даўжыня вуліцы каля 500 м. Мае брукаваную праезную частку. Нумарацыя дамоў пачынаецца з боку Кафедральнай плошчы. З правага заходняга боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі, з левага ўсходняга боку — цотная нумарацыя. З правага боку адыходзяць вуліцы [[Вуліца Скопа (Вільня)|Скопа]] і [[Вуліца Святаянская (Вільня)|Святаянская]], з левага — [[Вуліца Святаміхальская (Вільня)|Святаміхальская]] і [[Вуліца Літарацкая (Вільня)|Літарацкая]]. == Будынкі == [[Файл:Pilies 4-6 in Vilnius.JPG|thumb|Рог з Бернардзінскай вуліцай]] === Няцотны бок === * № 1 (таксама ''вуліца Свінтарога, 2'') — кутні 3-павярховы дом, які займае [[Міністэрства ўнутраных спраў Літвы]]. Збудаваны ў канцы XIX ст. * № 3 — 2-павярховы дом, збудаваны ў пачатку [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] Спачатку належаў віленскаму капітулу. Камяніца перабудоваўлася ў сярэдзіне [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] і ў 1822 годзе. Спалучае асобныя элементы готыкі, рэнесансу, барока і класіцызму. * № 5 — 2-павярховы дом, які быў у валоданні віленскаму капітулу. * № 7 — 3-павярховы дом, збудаваны ў сярэдзіне XVII ст. [[Файл:Pilies 12 in Vilnius1.JPG|thumb|Гатычны дом № 12]] * № 9 — дом, у якім у [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] жыў гісторык [[Тэадор Нарбут]]. Злучаецца аркай з домам № 11. За аркай пачынаецца вуліца Скопа. * № 11 — палац Масальскіх, збудаваны ў [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] У 1832 годзе архітэктар Іван Лявіцкі злучыў камяніцу з суседнімі палацамі Плятэраў і Агінскіх. У 1965—1970 гадах рэстаўратары адкрылі аўтэнтычны фасад палаца. * № 13 — 3-павярховы дом з рысамі класіцызму * № 19 — дом, дзе ў пачатку [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] жыў натураліст прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Станіслаў Юндзіл]]. * № 21 — усходні фасад [[Касцёл Святых Янаў (Вільня)|касцёла Святых Янаў]], на якім размяшчаецца мармуровая памятная табліца з [[эпітафія]]й роду [[Храптовічы|Храптовічаў]] у стылі [[ракако]] (1759). === Цотны бок === [[Файл:Svento Mykolo.JPG|thumb|Рог з Святаміхальскай вуліцай]] * № 4 і 6 — 2-павярховыя дамы, якія былі ў валоданні віленскаму капітулу. Будаваліся ў XVI—XVII стагоддзях. Кутні дом № 6 злучаецца аркай з домам № 8. За аркай пачынаецца Бернардзінская вуліца. * № 8 — кутні 3-павярховы дом. Мае рысы класіцызму. * № 10 — дом, збудаваны ў [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] У 1575 годзе [[Ганна Радзівіл]] прадала яго біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр’яну Пратасевічу]]. У 1812 годзе тут спыняўся [[Юзаф Панятоўскі]]. У 1829—1830 гадах у доме жыў украінскі паэт [[Тарас Шаўчэнка]]. Пра гэты факт сведчыць памятная шыльда на фасадзе будынка. Цяпер у будынку размяшчаецца атэль «Atrium». * № 12 — 2-павярховы гатычны дом, збудаваны XVI ст. * № 14 — дом Яна Дэламарса. 3-павярховы дом збудавалі ў XVII ст. * № 16 (таксама ''Святаміхальская, 2'') — кутні 3-павярховы дом з кавярняй. * № 18 — кутні 3-павярховы дом з крамай, які належаў брацтву Святой Ганны. [[Файл:Pilies 38.JPG|thumb|Колішняя кнігарня Сыркіна]] * № 22 — 3-павярховы дом, які гістарычна склаўся з некалькіх дамоў. Гатычная камяніца на гэтых месцы належала [[Канстанцін Астрожскі|Канстанціну Астрожскаму]]. Барочны фасад цяперашняга будынка звіўся ў XVIII ст., калі тут дзейнічаў калегіум набіліюм пры Віленскім універсітэце. Па скасаванні ордэна езуітаў (1773) у 1781 годзе дом перайшоў да Медыцынскай школы, якая дзейнічала тут да 1842 года. Пра гэты факт сведчыць памятная шыльда на фасадзе будынка. У корпусе дом, што выходзіў на двор, былі кватэры прафесараў Віленскага ўніверсітэта. Тут у 1811—1814 і 1817—1828 гадах жыў паэт [[Юльюш Славацкі]]. У гэтым жа доме ў 1923—1934 гадах жыў мастак [[Фердынанд Рушчыц]]. У 1999 годзе на будынку ўсталявалі памятную шыльду з яго [[барэльеф]]ам. Цяпер у будынку на першым паверсе працуюць кнігарня і кавярня. * № 24 — 3-павярховы дом, у якім у 1832—1835 гадах жыў [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]]. Пра гэты факт сведчыць памятная шыльда на фасадзе будынка. * № 26 — Дом сыгнатараў, філіял Нацыянальнага музея Літвы, адкрыты тут у 2000 годзе. Упершыню гэтая камяніца ўпамінаецца ў 1645 годзе. У канцы [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] новы ўладальнік Казімір Штраль перабудаваў дом у стылі неарэнесансу. Першы паверх да 1939 года займала кавярня «Белы Штраль». На другім паверсе ў 1917—1918 гадах размяшчалася [[Літоўская Тарыба]], якая 16 лютага 1918 года абвясціла тут незалежнасць Літвы. * № 28 — дом Шварца. Камяніца на гэтым месцы стаяла з [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] У [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] зруйнаваны будынак набыў купец К. Шварц, які адрамантаваў яго і прадаў Віленскай акадэміі. Цяперашні фасад будынак атрымаў у канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў. * № 30 — кутні 3-павярховы дом Скяндзерскіх. У кастрычніку 1863 года ў кватэры Канстанціна Жаброўскага, што размяшчалася ў гэтым доме, пасяліўся [[Кастусь Каліноўскі]]. 29 студзеня 1864 года расійскія карнікі арыштавалі яго ў гэтай кватэры<ref>Лашкевіч К. [https://news.tut.by/culture/144187.html Страчаная сталіца. Дапаможнік-гід па беларускай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170201223842/http://news.tut.by/culture/144187.html |date=1 лютага 2017 }}, [[TUT.BY]], 6.08.2009.</ref>. * № 32 — дом Ляховічаў, пазней Ромераў. У першай чвэрці [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] тут знаходзілася кавярня «Вікторыя», якую любілі наведваць [[філарэты]]. * № 38 — дом, у якім з 1865 года размяшчалася кнігарня Сыркіна. У 1903—1915 гадах тут працавала друкарня, у якой выйшаў апошні нумар газеты «[[Наша Доля]]»<ref name="Korbut">Корбут В. Па віленскім бруку. Беларускія вуліцы літоўскай сталіцы [http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2459] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305091018/http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2459 |date=5 сакавіка 2016 }} // «Туризм и Отдых». № 29 (664). 24 ліпеня 2008.</ref>. * № 40 — дом, збудаваны ў XVII ст., з 1926 года тут працавала літоўская кнігарня. * № 44 (таксама ''вуліца Латочак, 2'') — галерэя Мастацкай акадэміі Літвы. == Галерэя == <center><gallery caption="Замкавая вуліца ў мастацтве" widths=150 heights=150 perrow="4"> Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (P. Rossi, 1796).jpg|Замкавая вуліца, XVIII ст. Vilnia, Zamkavaja-Katedralny. Вільня, Замкавая-Катэдральны (P. Rossi, 1796).jpg|Пачатак вуліцы, 1796 Vilnia, Zamkavaja brama. Вільня, Замкавая брама (M. Januševič, 1835).jpg|Літоўскі Трыбунал. [[Марцэлі Янушэвіч|М. Янушэвіч]], 1835 Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (1840).jpg|Замкавая вуліца, 1840 Vilnia, Litoŭski Trybunał. Вільня, Літоўскі Трыбунал (J. Aziambłoŭski, 1840).jpg|Замкавая вуліца. [[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]], 1840 Vilnia, Litoŭski Trybunał. Вільня, Літоўскі Трыбунал (J. Aziambłoŭski, 1840).jpg|Літоўскі Трыбунал. Ю. Азямблоўскі, 1840 Vilnia, Zamkavaja, Lachovič. Вільня, Замкавая, Ляховіч (A. Römer, 1850-97).jpg|Двор дома Ромера. [[Альфрэд Ромер|А. Ромер]], XIX ст. Vilnia, Zamkavaja brama. Вільня, Замкавая брама (V. Viejtka, 1922).jpg|Літоўскі Трыбунал. В. Вейтка, 1922 </gallery></center> {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Вандроўкі па Вільні}} * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1938_sz/%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%86%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%96_%D1%88%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%9E_%D1%83_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96.html Лаўрэш Леанід. Віленскія цукерні Штраляў у нашай гісторыі // Наша слова.pdf № 27 (131), 4 ліпеня 2024.] == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] 6tm03hmzkkeq9x2nqd5kjezule7c5x9 5175646 5175642 2026-08-05T07:01:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5175646 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |назва = Піліес |арыгінальная назва = {{lang-lt|Pilies}} |статус = |на карце = |памер = |фота = Vilnius, Lithuania (15573331015) (cropped).jpg |памер фота = |подпіс = Піліес раніцай |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = [[Сянюнія]] [[Стары горад (Вільня)|Сянаміесціс]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = LT-01123 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = Максіма Горкага |працягласць = 500 м |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} {{Іншыя значэнні|Замкавая вуліца}} '''За́мкавая ву́ліца<ref>[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]. № 1, 1994. С. 7.</ref>''', таксама '''вуліца Піліес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Pilies gatvė}}) — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], у [[Стары Горад (Вільня)|Старым Горадзе]]. Пачынаецца ад паўночна-ўсходняга вугла [[Кафедральная плошча (Вільня)|Кафедральнай плошчы]] і вядзе ў кірунку [[Ратушная плошча (Вільня)|Ратушнай плошчы]] да скрыжавання вуліц [[вуліца Бакшта|Бакшта]] і [[вуліца Латочак|Латочак]]. Працягваецца [[Вуліца Вялікая (Вільня)|Вялікай]] і [[Вуліца Вастрабрамская|Вастрабрамская]] вуліцамі. Архітэктурныя дамінанты вуліцы — [[Касцёл Святых Янаў (Вільня)|касцёл Святых Янаў]] у стылі [[віленскае барока|віленскага барока]], [[Царква Святой Параскевы Пятніцы (Вільня)|Пятніцкая царква]] і [[палац Масальскіх (Вільня)|палац Масальскіх]], помнікі архітэктуры XIV—XIX стагоддзяў. == Гісторыя == Назва вуліцы паказвае на яе размяшчэнне ў кірунку ад [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжняга замка]] да [[Вострая брама|гарадскай брамы]]. З’яўляецца адной з найбольш старажытных вуліц Вільні. У гістарычных крыніцах упамінаецца пад назвай Замкавая або Вялікая Замкавая (разам з сучаснай Вялікай). У 1939 годзе назву вуліцы перайначылі на [[Літоўская мова|літоўскі манер]]. Па [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] савецкія ўлады перайменавалі вуліцу ў імя расійскага пісьменніка [[Максім Горкі|Максіма Горкага]]. У 1987 годзе вуліцы вярнулі гістарычную назву, але ў летувізаванай форме. == Агульныя звесткі == [[Файл:Pilies 9-11.JPG|thumb|Арка да вуліцы Скопа]] Даўжыня вуліцы каля 500 м. Мае брукаваную праезную частку. Нумарацыя дамоў пачынаецца з боку Кафедральнай плошчы. З правага заходняга боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі, з левага ўсходняга боку — цотная нумарацыя. З правага боку адыходзяць вуліцы [[Вуліца Скопа (Вільня)|Скопа]] і [[Вуліца Святаянская (Вільня)|Святаянская]], з левага — [[Вуліца Святаміхальская (Вільня)|Святаміхальская]] і [[Вуліца Літарацкая (Вільня)|Літарацкая]]. == Будынкі == [[Файл:Pilies 4-6 in Vilnius.JPG|thumb|Рог з Бернардзінскай вуліцай]] === Няцотны бок === * № 1 (таксама ''вуліца Свінтарога, 2'') — кутні 3-павярховы дом, які займае [[Міністэрства ўнутраных спраў Літвы]]. Збудаваны ў канцы XIX ст. * № 3 — 2-павярховы дом, збудаваны ў пачатку [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] Спачатку належаў віленскаму капітулу. Камяніца перабудоваўлася ў сярэдзіне [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] і ў 1822 годзе. Спалучае асобныя элементы готыкі, рэнесансу, барока і класіцызму. * № 5 — 2-павярховы дом, які быў у валоданні віленскаму капітулу. * № 7 — 3-павярховы дом, збудаваны ў сярэдзіне XVII ст. [[Файл:Pilies 12 in Vilnius1.JPG|thumb|Гатычны дом № 12]] * № 9 — дом, у якім у [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] жыў гісторык [[Тэадор Нарбут]]. Злучаецца аркай з домам № 11. За аркай пачынаецца вуліца Скопа. * № 11 — палац Масальскіх, збудаваны ў [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] У 1832 годзе архітэктар Іван Лявіцкі злучыў камяніцу з суседнімі палацамі Плятэраў і Агінскіх. У 1965—1970 гадах рэстаўратары адкрылі аўтэнтычны фасад палаца. * № 13 — 3-павярховы дом з рысамі класіцызму * № 19 — дом, дзе ў пачатку [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] жыў натураліст прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Станіслаў Юндзіл]]. * № 21 — усходні фасад [[Касцёл Святых Янаў (Вільня)|касцёла Святых Янаў]], на якім размяшчаецца мармуровая памятная табліца з [[эпітафія]]й роду [[Храптовічы|Храптовічаў]] у стылі [[ракако]] (1759). === Цотны бок === [[Файл:Svento Mykolo.JPG|thumb|Рог з Святаміхальскай вуліцай]] * № 4 і 6 — 2-павярховыя дамы, якія былі ў валоданні віленскаму капітулу. Будаваліся ў XVI—XVII стагоддзях. Кутні дом № 6 злучаецца аркай з домам № 8. За аркай пачынаецца Бернардзінская вуліца. * № 8 — кутні 3-павярховы дом. Мае рысы класіцызму. * № 10 — дом, збудаваны ў [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] У 1575 годзе [[Ганна Радзівіл]] прадала яго біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр’яну Пратасевічу]]. У 1812 годзе тут спыняўся [[Юзаф Панятоўскі]]. У 1829—1830 гадах у доме жыў украінскі паэт [[Тарас Шаўчэнка]]. Пра гэты факт сведчыць памятная шыльда на фасадзе будынка. Цяпер у будынку размяшчаецца атэль «Atrium». * № 12 — 2-павярховы гатычны дом, збудаваны XVI ст. * № 14 — дом Яна Дэламарса. 3-павярховы дом збудавалі ў XVII ст. * № 16 (таксама ''Святаміхальская, 2'') — кутні 3-павярховы дом з кавярняй. * № 18 — кутні 3-павярховы дом з крамай, які належаў брацтву Святой Ганны. [[Файл:Pilies 38.JPG|thumb|Колішняя кнігарня Сыркіна]] * № 22 — 3-павярховы дом, які гістарычна склаўся з некалькіх дамоў. Гатычная камяніца на гэтых месцы належала [[Канстанцін Астрожскі|Канстанціну Астрожскаму]]. Барочны фасад цяперашняга будынка звіўся ў XVIII ст., калі тут дзейнічаў калегіум набіліюм пры Віленскім універсітэце. Па скасаванні ордэна езуітаў (1773) у 1781 годзе дом перайшоў да Медыцынскай школы, якая дзейнічала тут да 1842 года. Пра гэты факт сведчыць памятная шыльда на фасадзе будынка. У корпусе дом, што выходзіў на двор, былі кватэры прафесараў Віленскага ўніверсітэта. Тут у 1811—1814 і 1817—1828 гадах жыў паэт [[Юльюш Славацкі]]. У гэтым жа доме ў 1923—1934 гадах жыў мастак [[Фердынанд Рушчыц]]. У 1999 годзе на будынку ўсталявалі памятную шыльду з яго [[барэльеф]]ам. Цяпер у будынку на першым паверсе працуюць кнігарня і кавярня. * № 24 — 3-павярховы дом, у якім у 1832—1835 гадах жыў [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]]. Пра гэты факт сведчыць памятная шыльда на фасадзе будынка. * № 26 — Дом сыгнатараў, філіял Нацыянальнага музея Літвы, адкрыты тут у 2000 годзе. Упершыню гэтая камяніца ўпамінаецца ў 1645 годзе. У канцы [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] новы ўладальнік Казімір Штраль перабудаваў дом у стылі неарэнесансу. Першы паверх да 1939 года займала кавярня «Белы Штраль». На другім паверсе ў 1917—1918 гадах размяшчалася [[Літоўская Тарыба]], якая 16 лютага 1918 года абвясціла тут незалежнасць Літвы. * № 28 — дом Шварца. Камяніца на гэтым месцы стаяла з [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] У [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] зруйнаваны будынак набыў купец К. Шварц, які адрамантаваў яго і прадаў Віленскай акадэміі. Цяперашні фасад будынак атрымаў у канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў. * № 30 — кутні 3-павярховы дом Скяндзерскіх. У кастрычніку 1863 года ў кватэры Канстанціна Жаброўскага, што размяшчалася ў гэтым доме, пасяліўся [[Кастусь Каліноўскі]]. 29 студзеня 1864 года расійскія карнікі арыштавалі яго ў гэтай кватэры<ref>Лашкевіч К. [https://news.tut.by/culture/144187.html Страчаная сталіца. Дапаможнік-гід па беларускай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170201223842/http://news.tut.by/culture/144187.html |date=1 лютага 2017 }}, [[TUT.BY]], 6.08.2009.</ref>. * № 32 — дом Ляховічаў, пазней Ромераў. У першай чвэрці [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] тут знаходзілася кавярня «Вікторыя», якую любілі наведваць [[філарэты]]. * № 38 — дом, у якім з 1865 года размяшчалася кнігарня Сыркіна. У 1903—1915 гадах тут працавала друкарня, у якой выйшаў апошні нумар газеты «[[Наша Доля]]»<ref name="Korbut">Корбут В. Па віленскім бруку. Беларускія вуліцы літоўскай сталіцы [http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2459] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305091018/http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2459 |date=5 сакавіка 2016 }} // «Туризм и Отдых». № 29 (664). 24 ліпеня 2008.</ref>. * № 40 — дом, збудаваны ў XVII ст., з 1926 года тут працавала літоўская кнігарня. * № 44 (таксама ''вуліца Латочак, 2'') — галерэя Мастацкай акадэміі Літвы. == Галерэя == <center><gallery caption="Замкавая вуліца ў мастацтве" widths=150 heights=150 perrow="4"> Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (P. Rossi, 1796).jpg|Замкавая вуліца, XVIII ст. Vilnia, Zamkavaja-Katedralny. Вільня, Замкавая-Катэдральны (P. Rossi, 1796).jpg|Пачатак вуліцы, 1796 Vilnia, Zamkavaja brama. Вільня, Замкавая брама (M. Januševič, 1835).jpg|Літоўскі Трыбунал. [[Марцэлі Янушэвіч|М. Янушэвіч]], 1835 Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (1840).jpg|Замкавая вуліца, 1840 Vilnia, Litoŭski Trybunał. Вільня, Літоўскі Трыбунал (J. Aziambłoŭski, 1840).jpg|Замкавая вуліца. [[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]], 1840 Vilnia, Litoŭski Trybunał. Вільня, Літоўскі Трыбунал (J. Aziambłoŭski, 1840).jpg|Літоўскі Трыбунал. Ю. Азямблоўскі, 1840 Vilnia, Zamkavaja, Lachovič. Вільня, Замкавая, Ляховіч (A. Römer, 1850-97).jpg|Двор дома Ромера. [[Альфрэд Ромер|А. Ромер]], XIX ст. Vilnia, Zamkavaja brama. Вільня, Замкавая брама (V. Viejtka, 1922).jpg|Літоўскі Трыбунал. В. Вейтка, 1922 </gallery></center> {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Вандроўкі па Вільні}} * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1938_sz/%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%86%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%96_%D1%88%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%9E_%D1%83_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96.html Лаўрэш Леанід. Віленскія цукерні Штраляў у нашай гісторыі // Наша слова.pdf № 27 (131), 4 ліпеня 2024.] == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] 3591f3jd5a5g2bzyy1xjkzu5bvk60mh 0 585621 5175855 3309900 2026-08-05T11:43:38Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Замкавая вуліца (Вільня)]] 5175855 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Замкавая вуліца (Вільня)]] 38a4tw41op2es143as9wm78tzi88cmf 0 585653 5175650 5049820 2026-08-05T07:03:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перайменаваў старонку [[Вуліца Сціклю]] у [[Шкляная вуліца (Вільня)]] па-над перасылкай 5049820 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 40 |lat_sec = 50 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 17 |lon_sec = 9.5 |region = LT |назва = Сціклю |арыгінальная назва = {{lang-lt|Stiklių gatvė}} |статус = |на карце = |памер = |фота = Vilnius Old Town, Lithuania, 14 Sept. 2008.jpg |памер фота = |подпіс = Сціклю ад скрыжавання з вуліцамі [[Вуліца Жыду|Жыду]] і [[Вуліца Гаона|Гаона]] ў кірунку [[Вуліца Дамінікону|вуліцы Дамінікону]] |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = [[Сянюнія]] [[Стары горад (Вільня)|Сянаміесціс]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = LT-01131 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = Жыдоўская, Дамініканскі завулак, Ігнатаўскі завулак, Сувязі, Антакольскага |працягласць = 270 м |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} {{Іншыя значэнні|Шкляная вуліца}} '''Вуліца Сціклю'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Stiklių gatvė}}), традыцыйная беларуская назва '''Шкляна́я ву́ліца'''<ref>[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]. № 1, 1994. С. 7.</ref> — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], у [[Стары Горад (Вільня)|Старым Горадзе]]. Звязвае вуліцу [[Вуліца Вялікая (Вільня)|Вялікую]] з [[Вуліца Дамініканская (Вільня)|Дамініканскай]]. Працягваецца вуліцай Святога Ігната. == Гісторыя == [[Файл:Vilnia, Vialikaja-Šklanaja. Вільня, Вялікая-Шкляная (I. Trutnev, 1870).jpg|thumb|Царква, перабудаваная ў жылы дом. Малюнак, 1870]] Атрымала сваю назву ад шкляной мануфактуры, заснаванай тут паводле прывілею [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], нададзенага 22 мая 1547 года. Гэты прывілей дазваляў Марціну Палецкаму адкрыць майстэрню і гандляваць у Вільні шклом і шклянымі вырабамі. У часы нацысцкай акупацыі вуліца ў складзе [[Малое гета (Вільня)|Малога гета]]. Па [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] ўлады [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] на пэўны час перайменавалі яе ў вуліцу Сувязі, а потым да 1989 года — у вуліцу Марка Антакольскага. Тым часам назву Шкляной мелі цяперашнія вуліцы Гаона і Марка Антакольскага. == Агульныя звесткі == [[Файл:Gothic Orthodox Church of the Resurrection in Vilnius.JPG|thumb|Мур Уваскрасенскай царквы]] Даўжыня вуліцы каля 270 м. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад Вялікай вуліцы. З левага паўднёва-заходняга боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі, з правага паўночна-ўсходняга боку — цотная нумарацыя. З правага боку адыходзіць [[вуліца Гаона]], з левага — [[вуліца Марка Антакольскага|Марка Антакольскага]] і [[Жыдоўская вуліца (Вільня)|Жыдоўская]]. == Будынкі == === Няцотны бок === * № 1 (таксама ''Вялікая вуліца, 17'') — кутні 3-павярховы дом, збудаваны на месцы старажытнай Уваскрэсенскай царквы, ад якой захавалася частка мура. * № 3 — 2-павярховы дом. На фасадзе суседняга дома вісіць памятная шыльда ў гонар шкляной мануфактуры. === Цотны бок === [[Файл:Ф. Скарына, памятная шыльда.jpg|міні|[[Мемарыяльная дошка|Памятная шыльда]] на доме № 2]] * № 2 (таксама ''Вялікая вуліца, 19'') — друкарня [[Францішак Скарына|Францыска Скарыны]]. У XV—XVI стагоддзях дом належаў віленскаму бурмістру Якубу Бабічу. Як сведчыць шыльда на будынку, сюды ў 1520 годзе Францішак Скарына перавёз з [[Прага|Прагі]] сваю друкарню. Тут Скарына выдаў «Малую падарожную кніжку» (1522) і «Апостал» (1525)<ref>Лашкевіч К. [https://news.tut.by/culture/144187.html Страчаная сталіца. Дапаможнік-гід па беларускай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170201223842/http://news.tut.by/culture/144187.html |date=1 лютага 2017 }}, [[TUT.BY]], 6.08.2009.</ref>. * № 4 — дом, збудаваны ў XV — першай палове XVII стагоддзя. У замкнёным унутраным двары ў памяць віленскіх першадрукароў у 1973 годзе паставілі скульптуру «Летапісец». * № 6 — 3-павярховы дом, пад якім захаваліся падмуркі і сутарэнні дома злотніка Яна Шульца, згаданага ў 1595 годзе. * № 8 — 3-павярховы дом * № 10 (таксама ''вуліца Марка Антакольскага, 2'') — нарожны 2-павярховы дом * № 12 — 3-павярховы дом {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Вандроўкі па Вільні}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] nq4rybrc5p2ddqq2zj3ilyxb3kppwul 5175652 5175650 2026-08-05T07:03:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5175652 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 40 |lat_sec = 50 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 17 |lon_sec = 9.5 |region = LT |назва = Сціклю |арыгінальная назва = {{lang-lt|Stiklių gatvė}} |статус = |на карце = |памер = |фота = Vilnius Old Town, Lithuania, 14 Sept. 2008.jpg |памер фота = |подпіс = Сціклю ад скрыжавання з вуліцамі [[Вуліца Жыду|Жыду]] і [[Вуліца Гаона|Гаона]] ў кірунку [[Вуліца Дамінікону|вуліцы Дамінікону]] |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = [[Сянюнія]] [[Стары горад (Вільня)|Сянаміесціс]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = LT-01131 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = Жыдоўская, Дамініканскі завулак, Ігнатаўскі завулак, Сувязі, Антакольскага |працягласць = 270 м |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} {{Іншыя значэнні|Шкляная вуліца}} '''Шкляна́я ву́ліца<ref>[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]. № 1, 1994. С. 7.</ref>''', або '''вуліца Сціклю'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Stiklių gatvė}}) — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], у [[Стары Горад (Вільня)|Старым Горадзе]]. Звязвае вуліцу [[Вуліца Вялікая (Вільня)|Вялікую]] з [[Вуліца Дамініканская (Вільня)|Дамініканскай]]. Працягваецца вуліцай Святога Ігната. == Гісторыя == [[Файл:Vilnia, Vialikaja-Šklanaja. Вільня, Вялікая-Шкляная (I. Trutnev, 1870).jpg|thumb|Царква, перабудаваная ў жылы дом. Малюнак, 1870]] Атрымала сваю назву ад шкляной мануфактуры, заснаванай тут паводле прывілею [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], нададзенага 22 мая 1547 года. Гэты прывілей дазваляў Марціну Палецкаму адкрыць майстэрню і гандляваць у Вільні шклом і шклянымі вырабамі. У часы нацысцкай акупацыі вуліца ў складзе [[Малое гета (Вільня)|Малога гета]]. Па [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] ўлады [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] на пэўны час перайменавалі яе ў вуліцу Сувязі, а потым да 1989 года — у вуліцу Марка Антакольскага. Тым часам назву Шкляной мелі цяперашнія вуліцы Гаона і Марка Антакольскага. == Агульныя звесткі == [[Файл:Gothic Orthodox Church of the Resurrection in Vilnius.JPG|thumb|Мур Уваскрасенскай царквы]] Даўжыня вуліцы каля 270 м. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад Вялікай вуліцы. З левага паўднёва-заходняга боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі, з правага паўночна-ўсходняга боку — цотная нумарацыя. З правага боку адыходзіць [[вуліца Гаона]], з левага — [[вуліца Марка Антакольскага|Марка Антакольскага]] і [[Жыдоўская вуліца (Вільня)|Жыдоўская]]. == Будынкі == === Няцотны бок === * № 1 (таксама ''Вялікая вуліца, 17'') — кутні 3-павярховы дом, збудаваны на месцы старажытнай Уваскрэсенскай царквы, ад якой захавалася частка мура. * № 3 — 2-павярховы дом. На фасадзе суседняга дома вісіць памятная шыльда ў гонар шкляной мануфактуры. === Цотны бок === [[Файл:Ф. Скарына, памятная шыльда.jpg|міні|[[Мемарыяльная дошка|Памятная шыльда]] на доме № 2]] * № 2 (таксама ''Вялікая вуліца, 19'') — друкарня [[Францішак Скарына|Францыска Скарыны]]. У XV—XVI стагоддзях дом належаў віленскаму бурмістру Якубу Бабічу. Як сведчыць шыльда на будынку, сюды ў 1520 годзе Францішак Скарына перавёз з [[Прага|Прагі]] сваю друкарню. Тут Скарына выдаў «Малую падарожную кніжку» (1522) і «Апостал» (1525)<ref>Лашкевіч К. [https://news.tut.by/culture/144187.html Страчаная сталіца. Дапаможнік-гід па беларускай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170201223842/http://news.tut.by/culture/144187.html |date=1 лютага 2017 }}, [[TUT.BY]], 6.08.2009.</ref>. * № 4 — дом, збудаваны ў XV — першай палове XVII стагоддзя. У замкнёным унутраным двары ў памяць віленскіх першадрукароў у 1973 годзе паставілі скульптуру «Летапісец». * № 6 — 3-павярховы дом, пад якім захаваліся падмуркі і сутарэнні дома злотніка Яна Шульца, згаданага ў 1595 годзе. * № 8 — 3-павярховы дом * № 10 (таксама ''вуліца Марка Антакольскага, 2'') — нарожны 2-павярховы дом * № 12 — 3-павярховы дом {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Вандроўкі па Вільні}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] 4b7sg6kizzoi46sas2kgj2i92x1grnz 0 585654 5175856 3309968 2026-08-05T11:43:50Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Шкляная вуліца (Вільня)]] 5175856 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шкляная вуліца (Вільня)]] c7rgecbgy5yzgqz8s46k2w5inswv2t7 0 585674 5175653 4918779 2026-08-05T07:04:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перайменаваў старонку [[Вуліца Татору]] у [[Татарская вуліца (Вільня)]] па-над перасылкай 4918779 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 41 |lat_sec = 02.6 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 16 |lon_sec = 57.0 |region = LT |назва = Татору |арыгінальная назва = {{lang-lt|Totorių gatvė}} |статус = |на карце = |памер = |фота = Vilnius 2414.JPG |памер фота = |подпіс = Від на Татарскую з праспекта Гедзіміна |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = [[Стары горад (Вільня)|Сянаміесціс]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = LT-01121, LT-01144 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = Tatarska I, II, III, Игнатьевская, Tatarsка-Jezuicka, Totorių-Jėzuitų, Partizanų, Totorių, J. Paleckio |працягласць = 600 м |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} {{Іншыя значэнні|Татарская вуліца}} '''Вуліца Татору'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> (традыцыйная беларуская назва '''Тата́рская ву́ліца'''<ref>[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]. № 1, 1994. С. 7.</ref> ({{lang-lt|Totorių gatvė}}) — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], у [[Стары Горад (Вільня)|Старым Горадзе]]. Звязвае [[Праспект Гедзіміна (Вільня)|праспект Гедзіміна]] і [[Вуліца Ігнатаўская (Вільня)|вуліцу Ігнатаўскую]]. == Гісторыя == [[Файл:Vilnius Tatar street signs.jpg|thumb]] Атрымала сваю назву ад кірунку да прадмесця [[Лукішкі (Вільня)|Лукішкаў]], дзе з часоў [[Вітаўт]]а пасяліліся крымскія татары. У пачатку [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] вуліца мела брукаваную праезную частку. За савецкім часам вуліцу перайменавалі ў імя літоўскага камуністычнага дзеяча Паляцкіса. У наш час ёй вярнулі гістарычную назву. 14 верасня 2016 года на кутнім будынку (на рагу з праспектам Гедзіміна) гарадскія ўлады адкрылі шыльду з назвай вуліцы на крымска-татарскай мове. == Агульныя звесткі == Даўжыня вуліцы каля 600 м. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад праспекту Гедзіміна. З правага заходняга боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі, з левага ўсходняга боку — цотная нумарацыя. З правага боку адыходзіць вуліцы [[Дабрачынная вуліца (Вільня)|Дабрачынная]] і [[Бенедыкцінская вуліца (Вільня)|Бенедыкцінская]], з левага боку — [[Гарбарская вуліца (Вільня)|Гарбарская]]. Перасякаецца [[Вуліца Людвісарская (Вільня)|вуліцай Людвісарскай]]. == Будынкі == [[Файл:VILLINUS OLD TOWN LITHUANIA SEP 2013 (9950975303).jpg|thumb|Міністэрства абароны Літвы]] === Няцотны бок === * № 1 (таксама ''праспект Гедзіміна, 10'') — дом Гаспара Жалкоўскага, збудаваны ў 1855 годзе. У 1876 годзе зямянін Піліп Давойна прыбудаваў да гэтага дома 2-павярховы будынак. У 1878 годзе новы ўладальнік Геранім Усціновіч надбудаваў трэці паверх да дома Жалкоўскага. У 1913 годзе абодва будынкі злучылі ў адзін, тады ж над другім домам надбудавалі трэці паверх. * № 25 — [[Міністэрства абароны Літвы]] === Цотны бок === * № 20 — друкарня [[Марцін Кухта|Марціна Кухты]]. Дзейнічала з 1911 года. У пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] тут друкаваліся кнігі на беларускай, літоўскай і польскай мовах. У верасні 1918 года пабачыла свет першая ў гісторыі «[[Беларуская граматыка для школ (1918)|Беларуская граматыка для школ]]»<ref>Лашкевіч К. [https://news.tut.by/culture/216257.html «Страчаная сталіца». Пяць беларускіх адраджэнцаў, сляды якіх лёгка знайсці ў Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161117063508/http://news.tut.by/culture/216257.html |date=17 лістапада 2016 }}, [[TUT.BY]], 24 лютага 2011.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Вандроўкі па Вільні}} == Спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] c68nxw0aljbxj8hdq3f1khygjcvm69c 5175655 5175653 2026-08-05T07:04:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5175655 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 41 |lat_sec = 02.6 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 16 |lon_sec = 57.0 |region = LT |назва = Татору |арыгінальная назва = {{lang-lt|Totorių gatvė}} |статус = |на карце = |памер = |фота = Vilnius 2414.JPG |памер фота = |подпіс = Від на Татарскую з праспекта Гедзіміна |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = [[Стары горад (Вільня)|Сянаміесціс]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = LT-01121, LT-01144 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = Tatarska I, II, III, Игнатьевская, Tatarsка-Jezuicka, Totorių-Jėzuitų, Partizanų, Totorių, J. Paleckio |працягласць = 600 м |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} {{Іншыя значэнні|Татарская вуліца}} '''Тата́рская ву́ліца<ref>[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]. № 1, 1994. С. 7.</ref>''', або '''вуліца Татору'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Totorių gatvė}}) — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], у [[Стары Горад (Вільня)|Старым Горадзе]]. Звязвае [[Праспект Гедзіміна (Вільня)|праспект Гедзіміна]] і [[Вуліца Ігнатаўская (Вільня)|вуліцу Ігнатаўскую]]. == Гісторыя == [[Файл:Vilnius Tatar street signs.jpg|thumb]] Атрымала сваю назву ад кірунку да прадмесця [[Лукішкі (Вільня)|Лукішкаў]], дзе з часоў [[Вітаўт]]а пасяліліся крымскія татары. У пачатку [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] вуліца мела брукаваную праезную частку. За савецкім часам вуліцу перайменавалі ў імя літоўскага камуністычнага дзеяча Паляцкіса. У наш час ёй вярнулі гістарычную назву. 14 верасня 2016 года на кутнім будынку (на рагу з праспектам Гедзіміна) гарадскія ўлады адкрылі шыльду з назвай вуліцы на крымска-татарскай мове. == Агульныя звесткі == Даўжыня вуліцы каля 600 м. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад праспекту Гедзіміна. З правага заходняга боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі, з левага ўсходняга боку — цотная нумарацыя. З правага боку адыходзіць вуліцы [[Дабрачынная вуліца (Вільня)|Дабрачынная]] і [[Бенедыкцінская вуліца (Вільня)|Бенедыкцінская]], з левага боку — [[Гарбарская вуліца (Вільня)|Гарбарская]]. Перасякаецца [[Вуліца Людвісарская (Вільня)|вуліцай Людвісарскай]]. == Будынкі == [[Файл:VILLINUS OLD TOWN LITHUANIA SEP 2013 (9950975303).jpg|thumb|Міністэрства абароны Літвы]] === Няцотны бок === * № 1 (таксама ''праспект Гедзіміна, 10'') — дом Гаспара Жалкоўскага, збудаваны ў 1855 годзе. У 1876 годзе зямянін Піліп Давойна прыбудаваў да гэтага дома 2-павярховы будынак. У 1878 годзе новы ўладальнік Геранім Усціновіч надбудаваў трэці паверх да дома Жалкоўскага. У 1913 годзе абодва будынкі злучылі ў адзін, тады ж над другім домам надбудавалі трэці паверх. * № 25 — [[Міністэрства абароны Літвы]] === Цотны бок === * № 20 — друкарня [[Марцін Кухта|Марціна Кухты]]. Дзейнічала з 1911 года. У пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] тут друкаваліся кнігі на беларускай, літоўскай і польскай мовах. У верасні 1918 года пабачыла свет першая ў гісторыі «[[Беларуская граматыка для школ (1918)|Беларуская граматыка для школ]]»<ref>Лашкевіч К. [https://news.tut.by/culture/216257.html «Страчаная сталіца». Пяць беларускіх адраджэнцаў, сляды якіх лёгка знайсці ў Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161117063508/http://news.tut.by/culture/216257.html |date=17 лістапада 2016 }}, [[TUT.BY]], 24 лютага 2011.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Вандроўкі па Вільні}} == Спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] hgql7rucutk647cmnlxg4c2kgrziahm 0 585675 5175858 3310002 2026-08-05T11:44:12Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Татарская вуліца (Вільня)]] 5175858 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Татарская вуліца (Вільня)]] s4mlhvqasu8y3v9tqhss6gjnqbhmwdx 0 585684 5175679 5032308 2026-08-05T07:40:43Z Autumndancer 168015 /* Няцотны бок */ 5175679 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 41 |lat_sec = 1 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 17 |lon_sec = 29 |region = LT |назва = Бярнардзіну |арыгінальная назва = {{lang-lt|Bernardinų gatvė}} |статус = |на карце = |памер = |фота = Vilnius-Bernardinų gatve.jpg |памер фота = |подпіс = Вуліца Бярнардзіну |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = [[Сянюнія]] [[Стары горад (Вільня)|Сянаміесціс]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = LT-01124 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = Замкавы завулак |працягласць = 240 м |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} {{Іншыя значэнні|Бернардзінская вуліца}} '''Вуліца Бярнардзі́ну'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> (традыцыйная беларуская назва — '''Бернардзі́нская ву́ліца'''<ref>[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]. № 1, 1994. С. 7.</ref> ({{lang-lt|Bernardinų gatvė}}) — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], у [[Стары Горад (Вільня)|Старым Горадзе]]. Звязвае вуліцу [[Вуліца Замкавая (Вільня)|Замкавую]] з [[Вуліца Святога Мікалая (Вільня)|вуліцай Святога Мікалая]]. Архітэктурныя дамінанты вуліцы — кляштарныя комплексы [[Касцёл Святых Францішка і Бернарда і кляштар бернардзінцаў (Вільня)|бернардзінцаў з касцёлам Святых Францішка і Бернарда]] і [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар бернардзінак (Вільня)|бернардзінак з касцёлам Святога Міхаіла Арханёла]], [[Касцёл Святой Ганны (Вільня)|касцёл Святой Ганны]] і [[палац Лапацінскіх (Вільня)|палац Лапацінскіх]], помнікі архітэктуры XV—XVIII стагоддзяў. == Гісторыя == Вуліца пачала забудоўвацца ў [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] Яна праходзіла паўночнай мяжой [[Рускі Горад (Вільня)|Рускага Горада]]. [[Файл:Adam Mickiewicz Museum in Vilnius2.jpg|thumb|Музей Адама Міцкевіча]] У [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] улады [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] аддзялілі сярэднюю частку вуліцы, што ішла ад бернардзінскіх кляштараў да моста ў [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]], і назвалі яе Аляксандраўскай ({{lang-ru|улица Александровская}}). Пазней гэту частку з мэтай [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага]] перайменавалі ў Сувораўскую ({{lang-ru|улица Суворовская}}), у часы міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] — у вуліцу Святой Ганны, цяпер яна носіць імя Майроніса. Рэшту вуліцы расійскія ўлады пераназвалі ў Замкавы завулак, за польскім часам зноў Бернардзінская вуліца (частка завулка ў Зарэччы — Млынавая вуліца), за савецкім — Замкавы завулак. Менавіта гэтай рэшце (без часткі ў Зарэччы) у наш час вярнулі гістарычную назву. == Агульныя звесткі == Даўжыня вуліцы каля 240 м. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад Замкавай вуліцы. З правага паўднёвага боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі, з левага паўночнага боку — цотная нумарацыя. [[Файл:OlizaryPalace1.jpg|thumb|Палац Лапацінскіх]] Вузкая і выгнутая забрукаваная вуліца пачынаецца ад аркі, якая злучае кутнія камяніцы на Замкавай вуліцы і вядзе да ансамблю бернардзінскіх кляштараў. З левага боку адыходзіць [[вуліца Аранжарэйная (Вільня)|вуліца Аранжарэйная]]. == Будынкі == === Няцотны бок === * № 11 — 2-павярховы дом, дзе ў красавіку — чэрвені 1822 года жыў паэт [[Адам Міцкевіч]]. Тут ён скончыў сваю паэму «[[Гражына (паэма)|Гражына]]»<ref>Лашкевіч К. [https://news.tut.by/summer/217757.html «Страчаная сталіца». Пяць вялікіх літвінаў, сляды якіх лёгка знайсці ў Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160403080709/http://news.tut.by/summer/217757.html |date=3 красавіка 2016 }}, [[TUT.BY]], 10 сакавіка 2011.</ref>. Пра гэты факт сведчыць памятная шыльда на фасадзе будынка. Цяпер у доме дзейнічае [[Музей Адама Міцкевіча (Вільня)|музей Адама Міцкевіча]], які змяшчае больш за 200 экспанатаў, сярод якіх столік і крэсла, якімі паэт карыстаўся ў Парыжы, лісты да [[філаматы|філаматаў]], першыя прыжыццёвыя выданні — зборнік «Санеты» (1826) і «[[Конрад Валенрод (паэма)|Конрад Валенрод]]» (1828)<ref>Лашкевіч К. [https://news.tut.by/culture/192639.html 5 музеяў Вільні, якія варта наведаць беларусу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170729113646/http://news.tut.by/culture/192639.html |date=29 ліпеня 2017 }}, [[TUT.BY]], 3 жніўня 2010.</ref>. === Цотны бок === * № 6 (таксама ''Аранжарэйная вуліца, 5'') — кутні 3-павярховы дом з арыгінальнай барочнай брамай * № 8 (таксама ''Аранжарэйная вуліца, 8'') — [[палац Лапацінскіх (Вільня)|палац Лапацінскіх]] або Алізараў. Старасвецкую камяніцу на гэтым месцы ў 1762 годзе набыў [[Мікалай Лапацінскі]]. Ён рэканструяваў будынак паводле праекту архітэктара [[Ян Глаўбіц|Яна Глаўбіца]]. У 1828 годзе палац набылі выдаўцы Завадскія. == Галерэя == <center><gallery caption="Бернардзінская вуліца ў мастацтве" widths=150 heights=150 perrow="4"> Vilnia, Bernardynskaja. Вільня, Бэрнардынская (F. Smuglevič, 1785-86).jpg|Ф. Смуглевіч, 1785 Vilnia, Bernardynskaja, Śviatoj Hanny. Вільня, Бэрнардынская, Сьвятой Ганны (1836).jpg|1836 Vilnia, Bernardynskaja. Вільня, Бэрнардынская (J. Aziambłoŭski, 1840).jpg|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]], 1840 Vilnia, Bernardynskaja. Вільня, Бэрнардынская (J. Aziambłoŭski, 1840) (2).jpg|Ю. Азямблоўскі, 1840 Vilnia, Bernardynskaja. Вільня, Бэрнардынская (P. Benoist, 1850).jpg|[[Віленскі альбом]], 1850 Vilnia, Bernardynskaja. Вільня, Бэрнардынская (XIX).jpg|XIX ст. Vilnia, Maci Božaja Sapiežynskaja. Вільня, Маці Божая Сапежынская (XIX).jpg|XIX ст. Vilnia, Bernardynskaja. Вільня, Бэрнардынская (J. Głavacki, 1821).jpg|XIX ст. </gallery></center> {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Вандроўкі па Вільні}} == Спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] lb5fp9ut3aznawaod1rioxq7h2ydiea 0 585728 5175647 4918770 2026-08-05T07:02:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Вуліца Рудзнінку]] у [[Рудніцкая вуліца]] 4918770 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir =N |lat_deg =54.677 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25.2848 |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = 2000 |назва = Рудзнінку |арыгінальная назва = {{lang-lt|Rūdninkų gatvė}} |статус = |на карце = |памер = |фота = |памер фота = |подпіс = |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = [[Сянюнія]] [[Стары горад (Вільня)|Сянаміесціс]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = LT-01135, LT-01306 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = |працягласць = 350 |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} '''Вуліца Рудзні́нку'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> (традыцыйная беларуская назва — '''Ру́дніцкая ву́ліца'''<ref>[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]. № 1, 1994. С. 7.</ref>; {{lang-lt|Rūdninkų gatvė}}) — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], у [[Стары Горад (Вільня)|Старым Горадзе]]. Звязвае [[Вуліца Вялікая (Вільня)|вуліцу Вялікую]] і [[Ратушная плошча (Вільня)|Ратушная плошча]] з [[Вуліца Завальная (Вільня)|вуліцай Завальнай]]. == Агульныя звесткі == Даўжыня каля 350 м. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад скрыжавання з Вялікай вуліцай. З правага паўночна-заходняга боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі, з левага паўднёва-ўсходняга боку — цотная нумарацыя. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] bv7cejg9ttk7fzbloungfo79ryibe4c 5175649 5175647 2026-08-05T07:02:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5175649 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir =N |lat_deg =54.677 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25.2848 |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = 2000 |назва = Рудзнінку |арыгінальная назва = {{lang-lt|Rūdninkų gatvė}} |статус = |на карце = |памер = |фота = |памер фота = |подпіс = |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = [[Сянюнія]] [[Стары горад (Вільня)|Сянаміесціс]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = LT-01135, LT-01306 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = |працягласць = 350 |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} '''Ру́дніцкая ву́ліца<ref>[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]. № 1, 1994. С. 7.</ref>''', або '''вуліца Рудзні́нку'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Rūdninkų gatvė}}) — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], у [[Стары Горад (Вільня)|Старым Горадзе]]. Звязвае [[Вуліца Вялікая (Вільня)|вуліцу Вялікую]] і [[Ратушная плошча (Вільня)|Ратушная плошча]] з [[Вуліца Завальная (Вільня)|вуліцай Завальнай]]. == Агульныя звесткі == Даўжыня каля 350 м. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад скрыжавання з Вялікай вуліцай. З правага паўночна-заходняга боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі, з левага паўднёва-ўсходняга боку — цотная нумарацыя. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] nlxp2cmvwibmd81p21wew8avio6130l 0 585730 5175850 3310073 2026-08-05T11:42:24Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Рудніцкая вуліца]] 5175850 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рудніцкая вуліца]] rk8hczkseemkthl3pi4i3mad2vge34c 0 585731 5175851 3310074 2026-08-05T11:42:35Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Рудніцкая вуліца]] 5175851 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рудніцкая вуліца]] rk8hczkseemkthl3pi4i3mad2vge34c 0 585802 5175853 3310480 2026-08-05T11:43:27Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Рудніцкая вуліца]] 5175853 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рудніцкая вуліца]] rk8hczkseemkthl3pi4i3mad2vge34c 0 587145 5175775 4081469 2026-08-05T10:51:06Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя асобы */ 5175775 wikitext text/x-wiki '''Аме́льчанка''' — прозвішча. == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Аляксандравіч Амельчанка]] — украінскі палітык, мэр Кіева з 1996 па 2006 год * [[Антон Дзям’янавіч Амельчанка]] — беларускі футбаліст, брамнік * [[Георгій Іванавіч Амельчанка]] — беларускі і ўкраінскі медык * [[Пётр Адамавіч Амельчанка]] — беларускі вучоны ў галіне машынабудавання {{спіс цёзак2|украінскія}} ld2qjyqnyx3pcg8t05wf7er3eaa8e8y 0 590435 5175614 4872188 2026-08-05T05:06:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175614 wikitext text/x-wiki {{Мультфільм}} '''«Белка і Стрэлка. Зорныя сабакі»''' — першы расійскі [[Поўнаметражны фільм|поўнаметражны]] [[Камп'ютарная анімацыя|камп'ютарны анімацыйны фільм]] з магчымасцю прагляду ў [[Стэрэамалюнка|фармаце 3D]]. [[Рэжысёр]]ы: [[Святаслаў Ігаравіч Ушакоў|Святаслаў Ушакоў]] і [[Іна Феліксаўна Еўланнікава|Іна Еўланнікава]]<ref>{{cite web |url = http://www.kinobusiness.com/content/view/3105/31/ |title = Вадим Сотсков: «3D — самый актуальный тренд в кинопроизводстве» |accessdate = 2010-10-17 |lang = ru |description = kinobusiness.com |archiveurl = https://www.webcitation.org/5w2Y456ow?url=http://www.kinobusiness.com/content/view/3105/31/ |archivedate = 2011-01-27 }}</ref><ref name="computerra.ru">{{cite web |url = http://www.computerra.ru/vision/518066/ |title = Грозовой перевал: российская 3D-анимация |author = Роман Георгиев |date = 26 марта 2010 |publisher = [[Компьютерра]] |accessdate = 2011-01-02 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100328045917/http://www.computerra.ru/vision/518066/ |archivedate = 2010-03-28 |url-status = dead }}</ref>. Прэм'ера на кінаэкранах [[Расія|Расіі]] адбылася 18 сакавіка 2010 года. Фільм заснаваны на рэальных падзеях і прымеркаваны да 50-годдзя палёта беспародных сабак [[Белка і Стрэлка|Белкі і Стрэлкі]] на савецкім касмічным караблі «[[Спутнік-5]]»<ref name="ushakov_interview">{{cite web |url = http://www.cultradio.ru/doc.html?id=343956&cid=46 |title = «Действующие лица»: Святослав Ушаков |author = Владислав Борецкий |date = 16 марта 2010 |publisher = [[Культура (радиостанция)|Радио «Культура»]] |accessdate = 2011-01-02 |archiveurl = https://www.webcitation.org/5w2Y7ADVN?url=http://www.cultradio.ru/doc.html?id=343956 |archivedate = 2011-01-27 }}</ref>. Фільм зняты пры падтрымцы [[Міністэрства культуры Расійскай Федэрацыі|Міністэрствы культуры Расійскай Федэрацыі]] і [[Федэральнае касмічнае агенцтва|Федэральнага касмічнага агенцтва «Раскосмас»]]. Праект — стварэнне камп'ютарнага мультфільма, сюжэт якога цесна звязаны з рэальнымі гістарычнымі падзеямі, рэалізаваны ў Расіі ўпершыню<ref name="off_site_about_film">{{cite web |url = http://www.belka-i-strelka.ru/ |title = О фильме |accessdate = 2010-10-17 |lang = ru |description = Официальный сайт мультфильма «Белка и Стрелка. Звёздные собаки» |archiveurl = https://www.webcitation.org/5w2Y8kdgS?url=http://www.belka-i-strelka.ru/ |archivedate = 2011-01-27 }}</ref>. Вытворчасць карціны ажыццявілі [[кінастудыя]] «Цэнтр нацыянальнага фільма» сумесна з ТАА «ЦНФ-Аніма»<ref name="kinobusiness.com">{{cite web |url = http://www.kinobusiness.com/content/view/3105/31/ |title = Вадим Сотсков: «3D — самый актуальный тренд в кинопроизводстве» |author = Сергей Некрасов |date = 21 марта 2010 |publisher = [[Кинобизнес сегодня]] |accessdate = 2011-01-02 |archiveurl = https://www.webcitation.org/5w2YA0Ga1?url=http://www.kinobusiness.com/content/view/3105/31/ |archivedate = 2011-01-27 }}</ref> (у цяперашні час перайменаваная ў «КіноАціс»<ref name="kinobusiness.com31">{{cite web |url = http://www.kinobusiness.com/content/view/6352/31/ |title = «Звёздные собаки» продолжают покорять мир |author = |date = 29 марта 2012 |publisher = [[Кинобизнес сегодня]] |accessdate = 2012-07-05 |archiveurl = https://www.webcitation.org/69fEt4fcR?url=http://www.kinobusiness.com/content/view/6352/31/ |archivedate = 2012-08-04 }}</ref>). Мультфільм разлічаны на дзіцячую аўдыторыю і мае некаторыя неадпаведнасці з гістарычнымі дадзенымі<ref>Падрабязней у раздзеле [[#Недакладнасці|Недакладнасці]]</ref>. Узроставых абмежаванняў няма<ref>Ліцэнзійны DVD. Дыстрыб'ютар — канцэрн «Відэасэрвіс»</ref>. Унікальнасць мультфільма для расійскай анімацыйнай індустрыі ў тым, што ён выйшаў у пракат у асобных краінах за межамі Расіі і [[СНД]]. Быў паказаны больш чым у 160 краінах свету і пераведзены на 45 моў<ref name="Фильм о фильме">{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=diZEAdp-Vcs | title = «Белка и Стрелка. Лунные приключения. Фильм о фильме». Интервью Патрика Эвалда - генерального директора «Эпик Пикчерз» (1:10) | author = | date = 2013 | accessdate = 2013-09-20 | lang = ru | description = Канал студии на [[YouTube]] | archiveurl = | archivedate = }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.imdb.com/title/tt1272051/releaseinfo |title = Release dates for Звёздные собаки Белка и Стрелка |accessdate = 2010-10-17 |lang = en |description = [[IMDB]] |archiveurl = https://www.webcitation.org/5w2YAubVt?url=http://www.imdb.com/title/tt1272051/releaseinfo |archivedate = 2011-01-27 }}</ref>. У асноўным атрымаў станоўчыя водгукі ў аўдыторыі гледачоў усіх вякоў<ref name="megacritic.ru">[http://www.megacritic.ru/film/1141.html «Белка и Стрелка. Звёздные собаки» на сайте Мегакритик. Ру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110606214857/http://www.megacritic.ru/film/1141.html |date=6 чэрвеня 2011 }}{{ref-ru}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.afisha.ru/movie/199150/reviews/all/ |title = Звёздные собаки: Белка и Стрелка |accessdate = 2010-11-21 |lang = ru |description = Рецензии к мультфильму на сайте «Афиша. Ру» |archiveurl = https://www.webcitation.org/5w2YBr43x?url=http://www.afisha.ru/movie/199150/reviews/all/ |archivedate = 2011-01-27 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://kino.otzyv.ru/opinion.php?id=2552 |title = Звёздные собаки: Белка и Стрелка (2010)г. |accessdate = 2010-11-21 |lang = ru |description = Отзывы о мультфильме на сайте «ОТЗЫВ.RU» |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110215014050/http://kino.otzyv.ru/opinion.php?id=2552 |archivedate = 15 лютага 2011 |url-status = dead }}</ref> і большасці айчынных кінакрытыкаў. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{official|www.belka-i-strelka.ru|анимационного 3D фильма «Белка и Стрелка. Звёздные собаки.»}}{{ref-ru}}{{ref-en}} * {{official|www.kinoatis.ru|анимационной студии «КиноАтис»}}{{ref-ru}} * {{official|www.spacedogs.it|анимационного фильма «Space Dogs 3D» в Италии}}{{ref-it}}{{ref-en}} * [https://tlum.ru/tag/belka-i-strelka/ «Белка и Стрелка. Звёздные собаки» на сайте Tlum.ru] * [https://www.karusel-tv.ru/announce/9518 «Белка и Стрелка. Звёздные собаки» на сайте Карусель] * [http://spacedogs.3dn.ru/ Фан-сайт мультфильма «Белка и Стрелка. Звёздные собаки»]{{ref-ru}} * [http://www.vokrug.tv/photo/article/Belka_i_Strelka_kosmonavty_v_vostorge_2824/ Фотографии с премьеры в кинотеатре «Октябрь»]{{ref-ru}} * [http://zateevo.ru/?section=page&action=edit&alias=p_p_v_kosmos Как собаки прокладывали дорогу в космос человеку]{{ref-ru}} * [http://www.space-museum.ru/ Официальный сайт Мемориального Музея Космонавтики]{{ref-ru}} * [http://www.belka-i-strelka.com/ Официальный сайт мультфильма «Настоящие приключения Белки и Стрелки»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081121045455/http://www.belka-i-strelka.com/ |date=21 лістапада 2008 }}{{ref-ru}} * [https://multserialy.usite.pro/load/109 Мультсериал Белка и Стрелка]{{ref-ru}} * [http://www.megacritic.ru/film/1141.html «Белка и Стрелка. Звёздные собаки» на сайте Мегакритик.Ру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110606214857/http://www.megacritic.ru/film/1141.html |date=6 чэрвеня 2011 }}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Мультфільмы 2010 года]] [[Катэгорыя:Мультфільмы Расіі]] [[Катэгорыя:Фільмы Расіі ў 3D]] [[Катэгорыя:Фільмы 2010 года ў 3D]] [[Катэгорыя:Поўнаметражныя анімацыйныя фільмы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя анімацыйныя фільмы]] b1drkfdefhtogcuq5bwcabanjq6fj9g 0 596632 5175596 4878443 2026-08-05T01:08:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175596 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = Беларускі гістарычны агляд |арыгінал назвы = Беларускі Гістарычны Агляд |лагатып = |выява =Вокладка часопіса «Беларускі гістарычны агляд».png |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = гісторыя |перыядычнасць = 2 разы на год |скарачэнне = БГА |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |адрас рэдакцыі = bhr@belhistory.eu |галоўны рэдактар = [[Генадзь Сагановіч]] |заснавальнікі = [[Генадзь Сагановіч]] |выдавец = |краіна = |гісторыя = |заснаванне = 1994 |апошні выпуск = |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = |ISSN = 1392-902X |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = www.belhistory.eu |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Белару́скі гістары́чны агля́д»''' (''Belarusian historical review'') — недзяржаўны незалежны навуковы [[часопіс]], прысвечаны [[гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]] і актуальнаму стану беларускай гістарыяграфіі. Галоўны рэдактар — [[Генадзь Сагановіч]]. Пачаў выходзіць у [[1994]] годзе. Да [[2004]] года выдаваўся ў Мінску. З [[2006]] года выдаецца пры [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскім гуманітарным універсітэце]]. Часопіс змяшчае артыкулы, агляды, рэцэнзіі, архіўныя матэрыялы і інфармацыйныя зацемкі па беларускай і ўсходнееўрапейскай гісторыі без храналагічных абмежаванняў. Рэзюмэ на англійскай, нямецкай мовах. == Бібліятэка БГА == Кніжная серыя «Бібліятэка БГА» была заснавана ў [[1999]] годзе. Спецыялізуецца на выданні актуальных гістарычных даследаванняў, твораў замежнай беларусікі, а таксама на публікацыі гістарычных крыніц (дакументаў, успамінаў і інш.). Некаторыя выданні даступныя для запампоўкі<ref>{{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://www.belhistory.eu/bibliyateka-bga/|title=Бібліятэка БГА|format=|work=|publisher=Сайт «Беларускага гістарычнага агляда»|accessdate=2020-10-25|language=|postscript=}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|«Беларускі гістарычны агляд»||438}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.belhistory.eu|title=Беларускі Гістарычны Агляд|publisher=Сайт «Беларускага гістарычнага агляда»|accessdate=2020-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220123234526/http://www.belhistory.eu/|archivedate=23 студзеня 2022|url-status=dead}} * {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://kamunikat.org/bha.html|title=Беларускі Гістарычны Агляд|format=|work=|publisher=[[Kamunikat.org]]|accessdate=2020-10-25|language=|postscript=|archive-date=28 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028204845/http://kamunikat.org/bha.html|url-status=dead}} * {{cite web|author=[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|Валеры Пазьнякоў]].|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=1999-03-15|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=93328|title=Разбуральнік стэрэатыпаў|format=|work=|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|accessdate=2020-10-25|language=|postscript=}} * {{cite web|author=[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|Валеры Пазьнякоў]].|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=2000-03-19|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=94310|title=Юбілейны «Агляд»|format=|work=|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|accessdate=2020-10-25|language=|postscript=}} [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Гістарычныя часопісы]] [[Катэгорыя:1994 год у Беларусі]] jyrl9j1voy7450zairmmwxirngy7zc3 0 607645 5175736 4046654 2026-08-05T09:47:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175736 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Lonicera |rang = Від |latin = Lonicera korolkowii |author = [[Stapf]] |syn = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Lonicera korolkowii |grin = }} '''Бружмель Каралькова''' (''Lonicera korolkowii'') — [[Біялагічны від|від]] роду {{Bt-bellat|Бружмель|Lonicera}} сямейства {{Bt-bellat|Бружмелевыя|Caprifoliaceae}}. Дэкаратыўны куст. Выкарыстоўваецца ў адзіночных і групавых пасадках. == Распаўсюджанне == [[Заходні Цянь-Шань]] і [[Паміра-Алай]]. У гарах на ўзлесках і ў падлеску арэхава-пладовых, лісцяных лясоў, а таксама ў зарасніках кустоў у верхняй частцы лясной зоны, радзей у субальпійскім поясе да вышыні 3000 метраў над узроўнем мора<ref name="flower">[http://flower.onego.ru/kustar/lonicera.html Жимолость]. На сайте [http://flower.onego.ru Энциклопедия декоративных садовых растений.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }}</ref>. == Апісанне == Лістападны [[куст]] да 3 м вышынёй. [[Ліст|Лісце]] да 3 см даўжынёй, шырокаяйкападобнае або эліптычнае, востраканцовае, з шырокаклінападобным аснаваннем, блакітна-зялёнае, часцей шызае. Бутоны светла-чырвоныя. [[Кветка|Кветкі]] ружовыя. Працягласць цвіцення каля 2 тыдняў. [[Плод|Плады]] шарападобныя, ярка-аранжавыя або чырвоныя. Спеюць у канцы жніўня — верасні. == У культуры == У Галоўным батанічным садзе РАН бружмель Каралькова высажваўся двойчы ў 1957 годзе. Частка раслін сабрана на [[Гісарскі хрыбет|Гісарскім хрыбце]], у даліне ракі {{нп3|Варзоб||ru|Варзоб}}, іншыя асобнікі сабраныя ў {{нп3|Заходні Цянь-Шань|Заходнім Цянь-Шані|ru|Западный Тянь-Шань}}, паблізу вусця Кара-Арчы. Цвіце з канца мая па чэрвень. Пры пасеве пад зіму ўсходы з’яўляюцца вясной. Зацвітае на 3-й год<ref>{{Cite web |url=http://flower.onego.ru/book/ran01_8.html |title=Интродукция растений природной флоры СССР. «Наука» М., 1979 |access-date=15 ліпеня 2019 |archive-date=22 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150922163524/http://flower.onego.ru/book/ran01_8.html |url-status=dead }}</ref>. У культуры з 1880 года. Святлалюбная і зімастойкая расліна (кліматычная зона ад 4 да 9). [[Глеба]] [[Вадародны паказчык|рн]] 4,5—8,5<ref>[http://www.backyardgardener.com/plantname/pda_65e1.html Lonicera korolkowii (Honey Rose Honeysuckle)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160623082018/http://www.backyardgardener.com/plantname/pda_65e1.html |date=23 чэрвеня 2016 }}</ref>. Размнажаецца насеннем, тронкамі і адводкамі. == Значэнне і выкарыстанне == Дэкаратыўны на працягу ўсяго перыяду [[Вегетацыйны перыяд|вегетацыі]]<ref name="flower"/>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя кусты]] [[Катэгорыя:Бружмель]] 6nc8ooxzt6uo3b0qc1vggop86ureofv 0 614141 5175555 4886812 2026-08-04T19:58:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175555 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Баі за Кабані |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]], [[Канфлікт у Сірыйскім Курдыстане]] |выява = Coalition Airstrike on ISIL position in Kobane.jpg |подпіс = Авіяўдар ВПС ЗША па пазіцыях ІДІЛ 22 кастрычніка 2014 года. |дата = [[16 верасня]] [[2014]] — [[26 студзеня]] [[2015]] |месца = [[Кабані (Айн-эль-Араб)]], [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |вынік = Перамога курдаў і іх саюзнікаў, баевікі ІД выбітыя з горада. |праціўнік1 = [[Выява:Flag of Rojava.svg|22px]] '''[[Сірыйскі Курдыстан]]''' ** [[Выява:People's Protection Units Flag.svg|22px]] [[Атрады народнай самаабароны]] ** [[Выява:YPJ Flag.svg|22px]] [[Атрады жаночай самаабароны]] [[File:Flag of Kurdistan.svg|22px]] '''[[Турэцкі Курдыстан]]''' ** [[Выява:Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg|22px]] [[Рабочая партыя Курдыстана]] {{Сцяг|Сірыя|1961}} '''[[Нацыянальная кааліцыя сірыйскіх рэвалюцыйных і апазіцыйных сіл|НКСРАС]]''' **[[Сірыйская свабодная армія]] [[File:Flag of Kurdistan.svg|22px]] '''[[Іракскі Курдыстан]]''' ** [[Пешмерга]] пры падтрымцы: <br /> {{Сцяг|ЗША}} [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|ЗША і іх саюзнікі]] <small> (авіяўдары)</small> |праціўнік2 = [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|22px]] '''[[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|ІДІЛ]]''' |камандзір1 = [[Выява:Flag of Rojava.svg|22px]] [[Саліх Муслім Мухамад]]<br>[[Выява:People's Protection Units Flag.svg|22px]] Ісмет Шэйх Хасан<br>[[Выява:People's Protection Units Flag.svg|22px]] Налін Афрын<br>[[File:YPJ Flag.svg|22px]] Мар‘ям Кабані <br>{{Сцяг|Сірыя|1961}} Абу Лэйла<br>{{Сцяг|Сірыя|1961}} Абу Джума Абанаві ---- {{Сцяг|ЗША}} [[Барак Абама]]<br>[[File:Flag of Kurdistan.svg|22px]] [[Масуд Барзані]] |камандзір2 = [[Выява:Flag of the Islamic State in Iraq and the Levant.svg|22px]] [[Абу Айман аль-Іракі]]<br>[[Выява:Flag of the Islamic State in Iraq and the Levant.svg|22px]] [[Абу Алі аль-Анбары]]<br> [[Выява:Flag of the Islamic State in Iraq and the Levant.svg|22px]] [[Абу Умар аш-Шышані]]<br>[[Выява:Flag of the Islamic State in Iraq and the Levant.svg|22px]] Абу Хатаб аль-Курды †<br>[[Выява:Flag of the Islamic State in Iraq and the Levant.svg|22px]] Шэйх Асман ан-Назех †<br>[[Выява:Flag of the Islamic State in Iraq and the Levant.svg|22px]] Султан ас-Сафры аль-Харбі † |сілы1 = 1950—2650 чалавек<ref>[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-29814135 Islamic State crisis: Syria rebel forces boost Kobane defence]</ref><ref>[http://www.naharnet.com/stories/en/153559-battle-for-kobane-rages-as-iraqi-fighters-arrive Battle for Kobane Rages as Iraqi Fighters Arrive]</ref><ref>[http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Nov-04/276501-peshmerga-fighters-heavily-shelling-isis-in-kobani.ashx Peshmerga fighters 'heavily shelling' ISIS in Kobani]</ref><ref>[http://edition.cnn.com/2014/10/03/world/meast/isis-airstrikes/ Kurdish fighter: ISIS has entered Syrian city of Kobani]</ref> |сілы2 = каля 9000 чалавек<ref>[https://www.nytimes.com/2014/10/07/world/middleeast/isis-moves-into-syrian-kurdish-enclave-on-turkish-border.html?_r=1 Slaughter Is Feared as ISIS Nears Turkish Border]</ref>, 30—50 танкаў<ref>[http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/middleeast/article4226717.ece?shareToken=f90094518fabc34e4ca7f4a59e7a3990#tab-5 Fears of massacre as Isis tanks lead assault on Kurdish bastion]</ref> |страты1 = 422<ref name="xeber24">[http://xeber24.org/nuce/51986.html القوات المشتركة تكشف حصيلة اشتباكات 4 اشهر ونصف في كوباني] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150131075821/http://xeber24.org/nuce/51986.html |date=2015-01-31 }}</ref>—516<ref name="1607killed">[http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=2369814&CategoryId=12395 At Least 1,607 Killed in IS Offensive on Kobani in 4 Months] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210125115031/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=2369814&CategoryId=12395 |date=25 студзеня 2021 }}</ref> забітых |страты2 = 1091<ref name="1607killed" /><ref>[http://syriahr.com/en/2014/12/1400-killed-in-80-days-of-clashes-bombardment-and-suicide-explosions-in-ein-al-arabkobane/ 1400 killed in 80 days of clashes, bombardment, and suicide explosions in Ein al-Arab”Kobane”]</ref>—3710<ref name="xeber24" /> забітых, 16 танкаў, 87 БТР, 2 БМП, 8 цяжкіх кулямётаў, 5 «Хамераў» страчаны |агульныя страты = 192417 бежанцаў<ref>[http://ria.ru/arab_sy/20141220/1039377001.html Около 200 тысяч беженцев из сирийского Кобани нашли убежище в Турции]</ref> }} '''Баі за Кабані''' — узброеныя сутыкненні ў ваколіцах горада [[Кабані (Айн-эль-Араб)]] (араб. عين العرب, курд. Kobanê або Kobané ) на поўначы [[Сірыя|Сірыі]] паміж баевікамі [[Ісламская дзяржава|Ісламскай дзяржавы]] з аднаго боку, і курдскімі [[Атрады народнай самаабароны|атрадамі народнай самаабароны]] і іх саюзнікамі з другога. == Развіццё падзей == 17 верасня 2014 года, пасля захопу стратэгічна важнага моста праз [[Еўфрат]], сілы ІДІЛ пачалі маштабнае наступленне на курдскія тэрыторыі на поўначы Сірыі, з выкарыстаннем цяжкага ўзбраення (танкаў і артылерыі). Ужо ў першы ж дзень яны змаглі захапіць 21 вёску ў ваколіцах Айн-эль-Араба, а яшчэ праз дзень змаглі падысці да горада на 20 кіламетраў. У выніку гэтага наступлення тысячы [[Курды|курдаў]] былі вымушаны бегчы ў [[Турцыя|Турцыю]]<ref>Ayla Albayrak, Joe Parkinson & David Gauthier-Villars [http://online.wsj.com/articles/thousands-of-syrian-kurds-flee-islamic-state-fighters-into-turkey-1411151657 Thousands of Syrian Kurds Flee Islamic State Fighters Into Turkey]. ''Wall Street Journal'', 19 сентября 2014 г.{{ref-en}}</ref>. Станам на 5 кастрычніка 2014 года, пад кантролем ІДІЛ знаходзіліся ўсе курдскія вёскі ў ваколіцах Айн-эль-Араба (больш за 350), сам горад цалкам акружаны. У яго наваколлі працягваліся інтэнсіўныя баі, а ўсе заходнія журналісты былі эвакуяваны<ref>Joakim Medin «[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-29487977 Kobane: Last foreign journalist to leave embattled town]». ''BBC'', 4 октября 2014 г.</ref>. У той жа дзень Арына Міркан, удзельніца YPJ (жаночы аналаг атрадаў самаабароны YPG), падарвала сябе паблізу пазіцый ІДІЛ на ўсходзе ад Айн-эль-Араб, забіўшы некалькі баевікоў. Гэта першы вядомы выпадак выкарыстання смяротніц сірыйскімі курдамі за ўвесь час канфлікту ў Сірыйскай Курдыстане<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/11142226/Kurdish-female-fighter-in-suicide-attack-on-Isil-amid-fighting-for-key-Syria-town.html Kurdish female fighter in suicide attack on Isil amid fighting for key Syria town]{{ref-en}}</ref>. === Спроба штурму горада 6 кастрычніка 2014 г. === [[Файл:Siege of Kobanê.svg|thumb|right|Карта Кабані на 30 кастрычніка 2014 года.]] 6 кастрычніка, пасля захопу стратэгічна важнай вышыні Містэнур, баевікі ІДІЛ пачалі абстрэл горада з цяжкай артылерыі, затым распачалі спробу ўвайсці ў Кабані адразу з трох бакоў. Асія Абдула, са-старшыня [[Дэмакратычны саюз|PYD]], якая знаходзілася на той момант у горадзе, заявіла ў інтэрв’ю карэспандэнтам BBC, што Айн-эль-Араб, у якім на той момант яшчэ заставаліся тысячы мірных жыхароў, акружаны з усіх бакоў, і калі варожыя сілы і не будуць спынены, кровапраліцце абяцае быць вялікім<ref>Paul Adams «[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-29515431 Kobane: Civilians flee IS street-to-street fighting]». ''[[BBC]]'', 6 октября 2014 г.{{ref-en}}</ref>. На адным з будынкаў на ўсходняй ускраіне горада з’явіўся чорны сцяг, які нагадвае сцяг ІДІЛ<ref>[http://ria.ru/arab_sy/20141006/1027172000.html Около 30 человек погибли в результате теракта в городе аль-Хасака]</ref>. Тым не менш, курдскім атрадам самаабароны ўдалося спыніць прасоўванне ІДІЛ унутр горада; не менш за 20 баевікоў загінулі<ref>[http://www.channelnewsasia.com/news/world/20-militants-killed/1401016.html Battle rages in key Syrian town under IS militant attack] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129011220/http://www.channelnewsasia.com/news/world/20-militants-killed/1401016.html |date=29 лістапада 2014 }}{{ref-en}}</ref>. На наступны дзень баі аднавіліся адначасова на ўсіх трох кірунках, пасля вельмі кароткага зацішша. Прадстаўнікі YPG абверглі паведамленні аб тым, што частка горада захоплена ісламістамі (раней паведамлялася, што ІДІЛ узялі пад кантроль частку прамзоны і два кварталы горада), але прызналі, што ісламісты кантралююць асобныя будынкі на ўскраінах горада, вакол якіх ідуць жорсткія баі. Па дадзеных з той жа крыніцы, у ноч з 6 на 7 кастрычніка ў паўднёвых ускраін горада было знішчана не менш за 35 баевікоў ІДІЛ. Той жа ноччу ў многіх гарадах Турцыі прайшлі масавыя акцыі пратэсту супраць неўмяшання краіны ў сітуацыю вакол Айн-эль-Араба<ref>[http://ria.ru/arab_sy/20141007/1027294806.html Бои между курдами и боевиками ИГИЛ возобновились в сирийском Кобани]</ref>. Днём 7 кастрычніка, па паведамленнях [[BBC]], працягваліся авіяўдары па пазіцыях ІДІЛ вакол горада; тым не менш, прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] адзначыў, што гэтых мер па-ранейшаму недастаткова для таго, каб прадухіліць падзенне Кабані. Таксама паведамлялася, што ў сутыкненнях з [[паліцыя]]й на пракурдскай дэманстрацыі ў турэцкім горадзе Варто загінуў адзін пратэстуючы<ref>[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-29526783 Kobane: IS fighters targeted by new air strikes]{{ref-en}}</ref>. У той жа дзень у будынак [[Еўрапейскі парламент|Еўрапарламента]] ў [[Брусэль|Брусэлі]] прарваліся не менш за сотню курдскіх актывістаў, якія патрабавалі неадкладных дзеянняў сусветнай супольнасці ў абарону насельніцтва Айн-эль-Араба. Раней каля 60—70 пратэстуючых прарваліся ў будынак парламента Нідэрландаў у [[Гаага|Гаазе]]<ref>[http://rt.com/uk/193992-london-turkey-isis-kurds/ 'Shame on you, Turkey!' Massive protest in London demands protection for Kobani Kurds]{{ref-en}}</ref>. Сотні чалавек выйшлі на дэманстрацыі ў падтрымку сірыйскіх курдаў і ў [[Лондан]]е<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-29517387 Kurdish protesters break into European Parliament]</ref>. У двух рэгіёнах Турцыі з-за пратэстаў быў уведзены каменданцкі час<ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/video-one-killed-in-isil-protests-across-turkey-.aspx?pageID=238&nID=72659&NewsCatID=341 One killed, several injured in ISIL protests across Turkey as curfew declared in two provinces]{{ref-en}}</ref>. Станам на канец дня 10 кастрычніка 2014 года, у гэтых беспарадках загінуў 31 чалавек, 351 пацярпеў, больш за тысячу затрымана. На думку намесніка кіраўніка аддзялення Партыя справядлівасці і развіцця (Турцыя) Дзіярбакыр Месны Шымшека, Турцыя не будзе аказваць дапамогі курдам, нягледзячы на ​​пратэсты<ref>[http://ria.ru/world/20141010/1027843683.html Турция не будет снабжать Кобани оружием, считает член правящей партии]</ref>. Тым часам, па звестках ад SOHR, баевікі ІДІЛ змаглі ўзяць пад кантроль каля 40% тэрыторыі Айн-эль-Араба, у тым ліку штаб-кватэру курдскіх сіл самаабароны<ref>[http://www.deccanchronicle.com/141010/world-middle-east/article/islamic-state-fighters-capture-kurd-hq-syrias-kobane-monitor Islamic State fighters capture Kurd HQ in Syria’s Kobane: monitor]</ref>. На думку назіральнікаў, на 12 кастрычніка 2014 г. спробу штурму горада можна лічыць адбітай<ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/10/isil-bid-storm-syrian-town-repelled-20141011122119400795.html Kurds holding line as ISIL push on town]</ref>. Тым не менш, баевікі ІДІЛ па-ранейшаму кантралявалі амаль палову тэрыторыі Кабані і чакалі прыбыцця падмацаванняў для новай спробы штурму. === Контрнаступленне курдаў === [[Файл:Kobanê, Syria - Oct 2014.jpg|thumb|Выгляд на наступствы бамбардзіроўкаў з турэцкага горада [[Суруч]] 16 кастрычніка.]] [[Файл:Siege of Kobane.svg|thumb|Ход наступлення баевікоў ІДІЛ.]] Увечары 15 кастрычніка і ў ноч на 16 кастрычніка амерыканскія самалёты нанеслі ўдары па навалы баевікоў «Ісламскай дзяржавы» і іх тэхніцы на ўсходзе горада, а на працягу дня 16 кастрычніка курды змаглі выбіць байцоў ІД з цэнтральных і шэрагу ўсходніх кварталаў. Ісламісты панеслі цяжкія страты. Такім чынам, курдскае апалчэнне вызваліла больш за палову горада<ref>[http://warsonline.info/siriya/kurdi-osvobodili-bolee-polovini-goroda-kobani.html Курды освободили более половины города Кобани]</ref>. 19 кастрычніка ў выніку авіяўдару быў знішчаны будынак, у якім праходзіла сустрэча рэгіянальных лідараў ІДІЛ, у выніку чаго загінула каля 30 баевікоў, у тым ліку як мінімум некалькі палявых камандзіраў. Па словах курдаў, групоўка адступіла з горада, але даволі вялікая колькасць баевікоў усё яшчэ знаходзілася ў пакінутых будынках на ўскраінах Кабані, і ў цэлым да 20% тэрыторыі горада ўсё яшчэ знаходзіліся пад іх кантролем. Сярод забітых байцоў былі грамадзяне Туніса, Марока, Саудаўскай Аравіі, а таксама сірыйцы. SOHR назвала наступныя лічбы страт за ўвесь час супрацьстаяння: 374 ІДІЛ, 258+ YPG, 20 мірных жыхароў-курдаў і 9 сірыйцаў-арабаў<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/turkey/11171939/Inside-Kobane-We-are-winning.-The-town-will-be-a-cemetery-for-Isil.html Inside Kobane: 'We are winning. The town will be a cemetery for Isil']</ref>. Раніцай 20 кастрычніка пры дапамозе самалётаў [[ВПС ЗША]] сюды было дастаўлена 24 тоны ваенных і гуманітарных грузаў ад Патрыятычнага саюза Курдыстана<ref>[http://ria.ru/world/20141020/1029174262.html Патриотический союз Курдистана отправил помощь в Кобани]</ref>. Тым часам у якасці добраахвотнікаў да атрадаў YPG далучыліся байкеры з Еўропы, у тым ліку грамадзяне Германіі і Нідэрландаў<ref>[http://rt.com/news/196864-germany-bikers-fight-isis/ German bikers unite with Dutch comrades in fight against ISIS]{{ref-en}}</ref>. 21 кастрычніка на Youtube з’явіўся відэазапіс, з якой стала зразумела, што як мінімум частка ваеннага грузу, які прызначаўся курдам, трапіў у рукі ісламістаў<ref>[http://lenta.ru/news/2014/10/22/drop/ Американцы случайно сбросили ИГ партию с оружием]</ref>. 31 кастрычніка ў горад прыйшлі першыя падмацаванні з Іракскага Курдыстана — больш чым тузін грузавікоў з цяжкім узбраеннем і боепрыпасамі і каля 150 байцоў Пешмергі. Гэта быў першы выпадак, калі турэцкія ўлады дазволілі праход падмацаванняў у Кабані па сваёй тэрыторыі<ref>[https://www.reuters.com/article/2014/10/31/us-mideast-crisis-idUSKBN0IK15M20141031 Kurdish peshmerga forces enter Syria’s Kobani after further air strikes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141103060045/http://www.reuters.com/article/2014/10/31/us-mideast-crisis-idUSKBN0IK15M20141031 |date=3 лістапада 2014 }}</ref>. Да 3 лістапада аб’яднаныя сілы курдаў змаглі вярнуць пад свой кантроль 4 вёскі на захадзе ад горада<ref>[http://kurdishquestion.com/kurdistan/west-kurdistan/breaking-ypg-and-peshmerga-take-back-4-villages-in-kobane/402-breaking-ypg-and-peshmerga-take-back-4-villages-in-kobane.html BREAKING: YPG and Peshmerga take back 4 villages in Kobane] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141104155745/http://kurdishquestion.com/kurdistan/west-kurdistan/breaking-ypg-and-peshmerga-take-back-4-villages-in-kobane/402-breaking-ypg-and-peshmerga-take-back-4-villages-in-kobane.html |date=2014-11-04 }}</ref>. 11 лістапада Саліх Муслім на мітынгу ў Парыжы заявіў, што Айн-эль-Араб будзе цалкам вызвалены ў самы блізкі час, але задачу курдаў ускладняў той факт, што баевікі ІД пры адступленні замініравалі будынкі. Па словах Нарынэ Афрын (камандуючы атрадамі YPJ у Кабані), ісламісты адступілі з яшчэ некалькіх вуліц. Акрамя таго, пры адступленні яны ўзарвалі мячэць Рашад, якая меркавана служыла іх штабам<ref>[http://ria.ru/arab_sy/20141111/1032808081.html Курдские ополченцы в Сирии пошли в наступление после заявления лидера]</ref>. На наступны дзень, па звестках ад SOHR, сіламі YPG быў перакрыты асноўны шлях забеспячэння баевікоў ІД у Кабані<ref>[http://ria.ru/arab_riot/20141112/1032987253.html Курдские ополченцы перерезали основной путь снабжения ИГ в Кобани]</ref>. Да канца дня 18 лістапада курды змаглі аднавіць кантроль над цэнтрам, захапіўшы 6 будынкаў (у тым ліку вялікі склад з боепрыпасамі) і знішчыўшы 13 баевікоў ІД. У агульнай складанасці страты ісламістаў у розных частках горада за гэты дзень склалі да 30 чалавек<ref>[http://ria.ru/arab_sy/20141118/1034006381.html Курдские ополченцы взяли под контроль центр сирийского города Кобани]</ref>. 24 лістапада, па звестках ад SOHR, у выніку наступлення на плошчу з урадавымі будынкамі курды вярнулі пад свой кантроль будынак культурнага цэнтра. Акрамя таго, самалёты кааліцыі нанеслі 5 удараў па пазіцыях ІД на ўсход ад горада. У цэлым страты ІД склалі не менш за 18 баевікоў, меліся страты і з боку YPG<ref>[http://syriahr.com/en/2014/11/advances-for-ypg-in-ein-al-arabkobane-2/ Advances for YPG in Ein al-Arab «Kobane»]</ref>. Паводле прэс-рэлізу YPG ад 26 лістапада, сілы ІД атрымалі падмацаванні з Ракі і Тэль-Аб’яда, але ім не ўдалося спыніць наступленне курдаў. Al-Arabiya TV сцвярджала, што на той момант пад кантролем YPG знаходзілася ўжо 90% плошчы горада. 1 снежня SOHR паведаміла аб вялікіх стратах з боку ІД (не менш за 50 баевікоў) у авіяўдарах і баях з курдамі. Таксама паведамляецца пра 11 загінулых членах YPG<ref>[http://rt.com/news/210315-isis-militants-casualties-kobani/ ‘One of deadliest attacks’: 50 ISIS militants reported dead in Kobani assault]</ref>. На наступны дзень тая жа крыніца паведаміла, што YPG працягнулі наступленні на поўдні горада, заняўшы адзін з раёнаў, які да гэтага знаходзіўся пад кантролем ІД, адначасна знішчыўшы 10 баевікоў гэтай арганізацыі<ref>[http://syriahr.com/en/2014/12/10-is-militants-killed-in-clashes-with-ypg-fighters-in-ayn-al-arab-kobani/ 10 IS militants killed in clashes with YPG fighters in Ayn al- Arab «Kobani»]</ref>. Да 13 снежня YPG удалося заняць пазіцыі на вуліцы Тармек<ref>[http://syriahr.com/en/2014/12/ypg-fighters-take-control-over-some-positions-in-ayn-al-arab-kobani/ YPG fighters take control over some positions in Ayn al- Arab «Kobani»]</ref>. 15 снежня сутыкненні паміж YPG і ІД працягнуліся ўжо на дарозе, вядучай з Алепа ў Кабані; акрамя таго, інтэрвенты нанеслі не менш за 8 авіяўдараў па пазіцыях ІД<ref>[http://syriahr.com/en/2014/12/9-air-strikes-by-coalition-warplanes-on-isis-hqs-in-der-ezzor-and-kobane/ 9 air strikes by coalition warplanes on ISIS HQs in Der-Ezzor and Kobane]</ref>. 5 студзеня 2015 г. атрады YPG вызвалілі ад баевікоў ІД раён, у якім размяшчаліся будынкі мясцовага ўрада і сілавых структур. Былі ліквідаваны не менш за 14 ісламістаў, даных аб загінуўшых з боку курдаў няма<ref>[http://ria.ru/arab_sy/20150105/1041502516.html Курды контролируют 80 % сирийского города Кобани]</ref>. На наступны дзень самалёты міжнароднай кааліцыі нанеслі 8 удараў па пазіцыях ІД у ваколіцах Кабані, разбурыўшы 14 баявых пазіцый баевікоў і будынкаў, якія належалі ім<ref>[http://ria.ru/world/20150106/1041610236.html Авиаудары коалиции разрушили 14 позиций боевиков ИГ в Сирии]</ref>. Па звестках ад SOHR, у гэты дзень у ходзе сутыкненняў ва ўсходніх раёнах Кабані загінула не менш за 24 баевікоў ІД, 7 курдаў і двое мясцовых жыхароў<ref>[http://ria.ru/arab_riot/20150107/1041651553.html Курды ликвидировали более 20 боевиков ИГ в боях за сирийский Кобани]</ref>. У ноч з 7 на 8 студзеня курдаў удалося спыніць наступленне баевікоў ІД. Па дадзеных курдскага інфармацыйнага агенцтва PUKMEDIA, было знішчана 58 баевікоў ІД, з боку YPG сямёра забіта, яшчэ двое атрымалі раненні; курды па-ранейшаму кантралявалі 90% тэрыторыі горада<ref>[http://ria.ru/world/20150108/1041815092.html Курдские ополченцы остановили наступление на Кобани]</ref>. === Вызваленне горада і яго ваколіц === 26 студзеня, па паведамленнях ад SOHR, курдам атрымалася ўсталяваць поўны кантроль над горадам. На думку прэс-сакратара [[Пентагон]]а, бітва ўсё яшчэ працягвалася, і пра перамогу курдаў гаварыць пакуль рана, але «на дадзены момант у дружалюбных сіл ёсць імпульс». Паводле яго слоў, ЗША і саюзнікі нанеслі 25 студзеня 17 авіяўдараў па наваколлі Кабані<ref>{{cite web |url=http://lenta.ru/news/2015/01/27/kobane/ |title=Курды очистили от исламистов город Кобани|publisher=Lenta.ru |accessdate=2015-01-27}}</ref>. На 30 студзеня контрнаступленне курдаў працягвалася; ім удалося вярнуць пад свой кантроль 17 вёсак у ваколіцах горада<ref>[http://www.dailymail.co.uk/wires/afp/article-2934283/Kurds-battle-IS-jihadists-Syrias-Kobane.html Kurds battle IS jihadists around Syria’s Kobane]</ref>. Пасля паразы ў Кабані баевікі ІД пачалі адступленне па ўсіх напрамках. Да 6 лютага 2015 года пад кантроль YPG перайшлі 65 вёсак і значныя тэрыторыі вакол Кабані. 10 лютага атрады YPG выйшлі да ракі Еўфрат, заняўшы ўжо 140 вёсак. Камандаванне курдаў тлумачыла такое хуткае адступленне ІД перакідкай сіл у раён горада Дэйр-эз-Зор, які знаходзіцца ў цэнтры нафтаноснага раёна і значна важней ў стратэгічным дачыненні, чым Кабані<ref name="lenta">[http://lenta.ru/articles/2015/02/13/kobany/ Нефть важнее геноцида. Почему «Исламское государство» стремительно отступает в Сирии.]</ref>. == Вынікі == На думку многіх СМІ, баі за Кабані мелі хутчэй сімвалічную мэту, чым стратэгічную — прынамсі для ІД<ref name="lenta" />. Няўдача пад Кабані стала, бадай, найбуйнейшым паразай для яе на пачатак 2015 г. асабліва ўлічваючы тое, што яшчэ ў кастрычніку 2014 г. баевікі заяўлялі аб узяцці горада, а ў баях за яго ўдзельнічалі адны з самых баяздольных падраздзяленняў ісламістаў, уключаючы замежных добраахвотнікаў<ref>{{Cite web |url=http://time.com/3683806/isis-kobani-defeat-kurds/ |title=ISIS Still Strong Despite Major Defeat in Kobani |access-date=8 верасня 2019 |archive-date=28 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128080041/http://time.com/3683806/isis-kobani-defeat-kurds/ |url-status=dead }}</ref>. З курдскага ж боку баі за Кабані паспрыялі ўмацаванню сувязяў з ўмеранай часткай ССА<ref>[https://www.usnews.com/news/world/articles/2015/02/11/fresh-off-victory-over-is-in-kobani-kurds-seek-more-success Kurds Beat IS in Kobani]</ref>. Важнасць Кабані, аднаго з найбуйнейшых гарадоў Сірыйскага Курдыстана, відавочна, але перамога далася курдам дарагой цаной — вялікая частка горада ў ходзе баёў была разбурана<ref>[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-31088684 Kobane: Inside the town devastated by fight against IS]</ref>. У тым ліку былі разбураны ўсе тры шпіталі ў горадзе, міні-электрастанцыя і вадаправод. Сітуацыя пагаршалася тым, што многія бежанцы вярталіся ў горад з лагераў на тэрыторыі Турцыі, ствараючы дадатковую нагрузку на сацыяльныя службы<ref>{{Cite web |url=http://kurdishquestion.com/index.php/kurdistan/west-kurdistan/urgent-appeal-from-kobane-canton-government/504-urgent-appeal-from-kobane-canton-government.html |title=URGENT APPEAL from Kobane Canton Government |accessdate=2015-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150202001840/http://kurdishquestion.com/index.php/kurdistan/west-kurdistan/urgent-appeal-from-kobane-canton-government/504-urgent-appeal-from-kobane-canton-government.html |archivedate=2015-02-02 |url-status=dead }}</ref>. У цэлым бітва параўноўвалася ў курдскіх крыніцах са [[Сталінградская бітва|Сталінградскай бітвай]], а сам горад па аналогіі са Сталінградам атрымаў мянушку «Кабаніград». Пры гэтым роля курдаў у вызваленні горада і наступным адступленні ІД вельмі слаба асвятлялася ў англамоўных СМІ ў параўнанні з падзеямі восені 2014 г., што выклікала здзіўленне ў курдскай грамадскасці<ref name="lenta" />. Турцыя таксама лічыцца ў нейкай меры прайграўшым бокам, хоць турэцкія вайскоўцы непасрэдна не ўдзельнічалі ў баях. Палітыка неўмяшання Турцыі ў канфлікт (а на думку курдаў — сакрэтнай падтрымкі ІД у канфлікце) сур’ёзна падарвала рэпутацыю ўрада Эрдагана як на міжнароднай арэне, так і ў курдскіх абласцях Турцыі<ref>[http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/01/turkey-kurds-kobani-defeat-turkish-policy.html Kurdish victory in Kobani defeat for Turkish policy]</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * Abdusamet Yigit, ''«Kobanî, Stalîngrada kurdan: berxwedana Kobanî ya dîrokî»''. Берлин, 2014. ISBN 978-3-9816686-7-4. == Спасылкі == * [http://lenta.ru/articles/2014/10/21/kobane/ До последнего курда]. Lenta.ru, 22 октября 2014 г. * {{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2015/02/13/kobany/|title=Нефть важнее геноцида. Почему «Исламское государство» стремительно отступает в Сирии|date=13.02.2015|publisher=lenta.ru|accessdate=2015-02-14}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2014 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] 9agvmzxr6s4n8m1fm50sqg1thypmw4v 0 620491 5175447 3680067 2026-08-04T13:30:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175447 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = [[Выява:OrthodoxCross.svg|15 px|Праваслаўны крыж.]] Бабруйскае гарадское благачынне |альтэрнатыўная = Бабруйская гарадская благачынная акруга |background_color = |колер_назвы = |выява = Babrujskcathedral.jpg |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |апісанне_выявы = Свята-Мікалаеўская царква |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = Цэнтр |цэнтр = [[Бабруйск]] |тып = акруга [[Праваслаўе|праваслаўнай]] епархіі |мовы = |мова = |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- ... --> |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = <!-- ... --> |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = <!-- ... --> |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''Бабруйскае гарадское благачынне''', '''Бабруйская гарадская благачынная акруга''' — акруга ў [[Бабруйская епархія|Бабруйскай епархіі]] [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]. Аб’ядноўвае прыходы горада [[Бабруйск]]а [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. == Храмы і прыходы == # [[Свята-Мікалаеўская царква (Бабруйск)|Свята-Мікалаеўская царква]] ([[Бабруйск]]) # [[Свята-Георгіеўская царква (Бабруйск)|Свята-Георгіеўская царква]] ([[Бабруйск]]) # [[Царква Святога Духа (Бабруйск)|Царква Святога Духа]] ([[Бабруйск]]) # [[Царква Іверскай іконы Маці Божай (Бабруйск)|Царква Іверскай іконы Маці Божай]] ([[Бабруйск]]) # [[Свята-Ільінская царква (Бабруйск)|Свята-Ільінская царква]] ([[Бабруйск]]) # [[Свята-Мікола-Сафійская царква (Бабруйск)|Свята-Мікола-Сафійская царква]] ([[Бабруйск]]) # [[Стрэчанская царква (Бабруйск)|Стрэчанская царква]] ([[Бабруйск]]) # [[Капліца Усіх Гаротных Радасць (Бабруйск)|Капліца Усіх Гаротных Радасць]] ([[Бабруйск]]) == Благачынныя настаяцелі == Протаіерэй Сергій Каровінскі. == Спасылкі == * [http://bobruisk.hram.by/temples/temples.html Бабруйскае гарадское благачынне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131105034046/http://bobruisk.hram.by/temples/temples.html |date=5 лістапада 2013 }} на bobruisk.hram.by {{Благачынні Бабруйскай епархіі}} [[Катэгорыя:Рэлігія ў Бабруйску]] [[Катэгорыя:Благачынныя акругі Бабруйскай епархіі]] ntv53cmlks26sfyvlvc6s9j8fphcmh1 0 620585 5175433 4765829 2026-08-04T13:06:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175433 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = [[Выява:OrthodoxCross.svg|15 px|Праваслаўны крыж.]] Бабруйска-Глускае благачынне |альтэрнатыўная = Бабруйска-Глуская благачынная акруга |background_color = |колер_назвы = |выява = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |апісанне_выявы = Богаяўленская царква |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = Цэнтр |цэнтр = [[Глуск]] |тып = акруга [[Праваслаўе|праваслаўнай]] епархіі |мовы = |мова = |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- ... --> |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = <!-- ... --> |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = <!-- ... --> |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''Бабруйска-Глускае благачынне''', '''Бабруйска-Глуская благачынная акруга''' — акруга ў [[Бабруйская епархія|Бабруйскай епархіі]] [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]. Аб’ядноўвае прыходы [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]] і [[Глускі раён|Глускага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. == Храмы і прыходы == # [[Царква ў гонар Раства Іаана Прадцечы (Малыя Бортнікі)|Царква ў гонар Раства Іаана Прадцечы]] ([[Малыя Бортнікі (вёска)|Малыя Бортнікі]]) # [[Свята-Троіцкая царква (Туркі)|Свята-Троіцкая царква]] ([[Туркі (Бабруйскі раён)|Туркі]]) # [[Царква прападобнага Серафіма Сароўскага (Восава)|Царква прападобнага Серафіма Сароўскага]] ([[Восава]]) # [[Свята-Троіцкая царква (Цялуша)|Свята-Троіцкая царква]] ([[Цялуша]]) # [[Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай і прападобнай Ефрасінні Полацкай (Брожа)|Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай і прападобнай Ефрасінні Полацкай]] ([[Брожа (вёска)|Брожа]]) # [[Свята-Мікалаеўская царква (Варатынь)|Свята-Мікалаеўская царква]] ([[Варатынь]]) # [[Свята-Панцеляймонаўская царква (Глуша)|Свята-Панцеляймонаўская царква]] ([[Глуша (пасёлак)|Глуша]]) # [[Богаяўленская царква (Глуск)|Богаяўленская царква]] ([[Глуск]]) # [[Свята-Казьма-Дзям’янаўская царква (Гарадок)|Свята-Казьма-Дзям’янаўская царква]] ([[Гарадок (Глускі раён)|Гарадок]]) == Благачынныя настаяцелі == Протаіерэй Генадзь Вейга. == Спасылкі == * [http://bobruisk.hram.by/temples/temples2.html Бабруйска-Глускае благачынне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151021210030/http://bobruisk.hram.by/temples/temples2.html |date=21 кастрычніка 2015 }} на bobruisk.hram.by {{Благачынні Бабруйскай епархіі}} [[Катэгорыя:Рэлігія ў Глускім раёне]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Бабруйскім раёне]] [[Катэгорыя:Благачынныя акругі Бабруйскай епархіі]] 7swp7r125l7a5uavijgtcarfrfvwuu7 0 625074 5175571 5035245 2026-08-04T21:17:09Z 5175571 wikitext text/x-wiki {{значнасць}} '''Беларусафобія''' ({{lang-grc|φόβος|скарочана}} — [[страх]]) — адмаўленне, варожасць і [[нянавісць]] да [[Беларусы|беларускага этнасу]], [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і [[Беларусь|Беларусі]]. Адна з асноўных праяў — стварэнне і распаўсюджанне [[Міф|міфаў]] з адмаўленнем гісторыі, жыццяздольнасці і магчымасці будучыні беларусаў (напрыклад, ''«Маленькая безабаронная Беларусь»'', ''«незабяспечаная рэсурсамі рэспубліка»'', ''«талерантны, цярплівы беларускі народ»'' і гэтак далей)<ref name=arche/><ref>''Group Of Belarusian Patriots.'' Беларусафобія // [http://kamunikat.org/belarusian_digest.html?pub_start=50&pubid=47784 Беларускі Дайджэст] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220416200506/http://kamunikat.org/belarusian_digest.html?pub_start=50&pubid=47784 |date=16 красавіка 2022 }}. — 2000. — № 6 (77). — С. 8.</ref>. == Віды == Грамадскі дзеяч Аўген Касцюшка падзяляе носьбітаў беларусафобіі на пэўныя тыпы: * ''Ментальная'': беларускасць выклікае балючую алергічную рэакцыю. Для яе нейтралізацыі трэба карэнна рэфармаваць [[менталітэт]] яе носьбітаў і спыніць іх негатыўную дзейнасць<ref name="Беларускі Дайджэст">''Group Of Belarusian Patriots.'' Беларусафобія // [http://kamunikat.org/belarusian_digest.html?pub_start=50&pubid=47784 Беларускі Дайджэст] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220416200506/http://kamunikat.org/belarusian_digest.html?pub_start=50&pubid=47784 |date=16 красавіка 2022 }}. — 2000. — № 6 (77). — С. 7.</ref>. * ''Прыстасавальніцкая'': выклікаецца духоўнай пераменлівасцю і павярхоўным [[сябелюбства]]м дзеля атрымання большай выгады. Выкараняецца ладам, пры якім выгадна быць лаяльным грамадзянінам беларускай дзяржавы цераз побытавую адданасць [[Культура|культуры]]<ref name="Беларускі Дайджэст"/>. * ''Касмапалітычная'': менавіта ''прыхаваная'' [[вестэрнізацыя]] і [[Крышнаізм|крышнаізацыя]]. Пераадольваецца шляхам канкурэнтаздольнасці беларускай культуры<ref name=arche>{{Артыкул|аўтар=[[Аўген Касцюшка]].|загаловак=Беларусафобія|спасылка=https://store.arche.by/item/3968|выданне=[[ARCHE Пачатак]]|тып=[[часопіс]]|год=1999|нумар=[http://pdf.kamunikat.org/6501-1.pdf 1 (2)]|старонкі=195-197|issn=1392-9682|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191228134225/https://store.arche.by/item/3968|archivedate=28 снежня 2019}}</ref>. == Праявы ў Беларусі == Палітык [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянон Пазняк]] адзначае рысы, якімі характарызуецца палітыка антыбеларускага рэжыму на Беларусі: ганьбаванне беларускага сцяга, спаленне беларускіх падручнікаў, зневажэнне беларускай мовы, ліквідацыя беларускіх навучальных устаноў, аплёўванне імя [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]], блюзнерства над [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынай]] і вялікімі людзьмі беларускай нацыі, разбурэнне і пераробка знакавых помнікаў гісторыі і культуры, мэтанакіраванае псаванне нацыянальнага краявіду і вынішчэнне запаведнай прыроды, грэблівыя адносіны да беларускіх людзей, беларускай творчасці і літаратуры, нянавісць да маладых і да вольнага чалавека<ref>{{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=2008-03-09|url=http://www.pazniak.info/page_ulada_tsemryi|title=Улада цемры|format=|work=|publisher=[[Зянон Пазняк]]|accessdate=2019-12-21|language=|postscript=}}</ref>. У рознай ступені, да беларусафобскай рыторыкі прылічаюць словы кіраўніка дзяржавы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], які не раз сцвярджаў, што ''«беларусы — гэта рускія са знакам якасці»''<ref>{{cite web|url = https://www.belarus.by/by/government/events/njazho-kamu-nebudz-u-ras-ukrany-ne-xapae---lukashenka-asudz-sproby-sutyknuts-belarusa-z-rasjanam_i_91746.html|title = «Няўжо каму-небудзь у Расіі Украіны не хапае» — Лукашэнка асудзіў спробы сутыкнуць беларусаў з расіянамі|date = 2019-01-18|work = Belarus.by|accessdate = 2020-02-11|archiveurl = https://web.archive.org/web/20200815053416/https://www.belarus.by/by/government/events/njazho-kamu-nebudz-u-ras-ukrany-ne-xapae---lukashenka-asudz-sproby-sutyknuts-belarusa-z-rasjanam_i_91746.html|archivedate = 15 жніўня 2020|url-status = dead}}</ref>, ''«беларусы і рускія — адзін народ»''<ref>{{cite web|url = https://nashaniva.by/?c=ar&i=7824|title = Лукашэнка: Беларусы і расіяне — адзін народ|author = |date = 2007-04-04|work = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|language = |accessdate = 2020-02-11}}</ref>, а на пачатку свайго кіравання заяўляў, што «''беларуская мова — бедная мова''» і на ёй «''нельга выказаць нечага вялікага''»<ref>Народная газета. — 1995. — № . — 1 лютага. — С.</ref>. У 2016 годзе былі арыштаваны аўтары артыкулаў на «[[Regnum]]», у якіх яны пісалі, што Беларусь гэта «звар’яцелая недадзяржава», а беларускі акцэнт — «прыкмета нізкага паходжання»<ref>[https://novayagazeta.ru/articles/2018/02/07/75421-nedoprigovor-za-nedonarod «Недоприговор» за «недонарод»]</ref>. Журналіст Сяргей Астраўцоў на «[[Радыё Свабода]]» заявіў, параўноўваючы беларусаў з [[літоўцы|літоўцамі]]: ''«Беларусы нядружныя, зайздросныя, няўдзячныя. Народ, які ня любіць сябе. Які заўсёды баіцца. Свайго начальства, па-сапраўднаму, рускіх (у душы), і — крывадушна — Амерыкі. Не жыве, не дыхае свабодна, а толькі робіць выгляд. Не жыве як народ менавіта, як адметныя людзі»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/27553185.html Чаму ў літоўцаў атрымліваецца?]</ref>. Гэтае выказванне таксама пазначылі як беларусафобскае<ref>[https://by.imhoclub.com/ru/material/belorusofobija_vipusk_2 Белорусофобия. Выпуск 2]</ref>. == Гл. таксама == * [[Русіфікацыя Беларусі]] * [[Тожабеларус]] * [[Беларусафілія]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Станіслаў Фёдаравіч Дубянецкі|С. Ф. Дубянецкі]], [[Эдуард Станіслававіч Дубянецкі|Э. С. Дубянецкі]].'' [https://books.google.by/books?id=h_QiAQAAIAAJ&q=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%84%D0%BE%D0%B1%D1%96%D1%8F&dq=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%84%D0%BE%D0%B1%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjy5e_GutjmAhXEpIsKHYuxBlEQ6AEIRDAE Цяжкі шлях да Адраджэння]. — Брэст: Выд-ва С. Лаўрова, 1997. — 89 с. * ''Лозка А.'' Беларусафобія — гэта хвароба, якую трэба лячыць // [[Народная газета]]. — 1994. — 14-16 мая. — С. 2. * Беларусафобія: [Гіст. аспект] // Беларускі Дайджэст. — 2000. — Чэрв. (№ 6). — С. 7-8. [[Катэгорыя:Ксенафобія]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства]] tda6g5s1uxt06r7ny3ery48mdr6zt1z 0 626137 5175499 4855595 2026-08-04T16:29:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175499 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Барацьба з тэрарызмам на Паўночным Каўказе |частка = [[Вайна супраць тэрарызму]], [[Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы]] |выява = RIAN archive 835340 Antiterrorist operation in Makhachkala.jpg |подпіс = Супрацоўнікі [[Цэнтр спецыяльнага прызначэння ФСБ|ЦСП ФСБ]] падчас спецаперацыі ў [[Махачкала|Махачкале]], [[Рэспубліка Дагестан]], [[29 снежня]] [[2010]] года. |дата = [[16 красавіка]] [[2009]] — [[19 снежня]] [[2017]]<ref>Нечаев А., Зайнашев Ю. [https://vz.ru/politics/2017/12/19/900398.html Россия выиграла еще одну важнейшую битву] // Взгляд.ру, 19.12.2017</ref> |месца = '''{{Сцягафікацыя|Расія}}''': ** {{Сцягафікацыя|Чачня}} ** [[File:Flag of Dagestan.svg|22px]] [[Дагестан]] ** [[File:Flag of Ingushetia.svg|22px]] [[Інгушэція]] ** {{Сцягафікацыя|Кабардзіна-Балкарыя}} ** {{Сцягафікацыя|Паўночная Асеція}} ** {{Сцягафікацыя|Карачаева-Чаркесія}} ** {{Сцягафікацыя|Стаўрапольскі край}} |прычына = Перамога [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] ў [[Другая чачэнская вайна|Другой чачэнскай вайне]]; эскалацыя канфлікту і працяг тэрарыстычных актаў пасля адмены рэжыму КТА. |вынік = Перамога федэральных сіл, разгром падполля, стабілізацыя абстаноўкі на Паўночным Каўказе<ref name="Ласнов">Ласнов А. [https://vz.ru/news/2017/12/19/900385.html Глава ФСБ объявил о ликвидации бандподполья на Северном Кавказе] // Взгляд.ру, 19.12.2017</ref>. |праціўнік1 = [[File:Flag of Caucasian Emirate.svg|22px]] [[Каўказскі эмірат]]<br>'''ваенная падтрымка''':<br>{{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]<ref>[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/264497/ "Исламское государство" приняло присягу боевиков Северного Кавказа] //Кавказский узел, 24.06.2015</ref> ---- [[Файл:Flag of the Islamic Jamaat of Ichkeria.svg|border|22px]] [[Джамаат Нахчыйчо]] <small>(з 2 жніўня 2010 па 25 ліпеня 2011)</small><ref name=autogenerated1>[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/158730/ Имарат Кавказ (Кавказский эмират)] // Кавказский узел, 27.12.2015</ref> ---- {{Сцягафікацыя|Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя}} <small>(дэ-юрэ да 1 жніўня 2009<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,4520217,00.html?maca=rus-Rambler-2009-3821-xml-atom Закаев объявил о прекращении сопротивления боевиков] // Deutsche Welle, 27.07.2009</ref><ref>Мурадов М. К. [https://web.archive.org/web/20090930054608/http://www.kommersant.ru/doc-rm.aspx?DocsID=1210942 Ахмед Закаев прекращает сопротивление] // Газета «Коммерсантъ» № 134/П (4189) от 27.07.2009</ref><ref>{{cite web|date=27 июля 2009|url=http://www.regnum.ru/news/1190052.html|title=Ахмед Закаев идет на перемирие с властями Чечни|publisher=REGNUM|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/687WxyOv4?url=http://www.regnum.ru/news/1190052.html|archivedate=2012-06-02}}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2009/07/27/n_1386858.shtml «Ъ»: Закаев обещал прекратить вооружённое сопротивлениея] //Газета.Ru, 27.07.2009</ref>, дэ-факта да 4 лютага 2010)</small> |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Расія}} |праціўнік3 = [[File:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px]] [[ісламская дзяржава|ІДІЛ]] ** Вілаят Каўказ <small>(з 23 чэрвеня 2015)</small> |камандзір1 = [[File:Flag of Caucasian Emirate.svg|22px]] [[Доку Хаматавіч Умараў|Доку Умараў]] †<br>[[File:Flag of Caucasian Emirate.svg|22px]] [[Алясхаб Алібулатавіч Кебекаў|Алясхаб Кебекаў]] †<br>[[File:Flag of Caucasian Emirate.svg|22px]] [[Магамед Аліевіч Сулеймана|Магамед Сулейманаў]] †<br>[[File:Flag of Caucasian Emirate.svg|22px]] [[Магамед Гаджыевіч Абдулаеў|Магамед Абдулаеў]] † ---- [[File:Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg|22px]] [[Ахмед Халідавіч Закаеў|Ахмед Закаеў]] |камандзір2 = {{Сцяг|Расія}} [[Уладзімір Пуцін]]<br>{{Сцяг|Расія}} [[Дзмітрый Мядзведзеў]]<br>{{Сцяг|Расія}}[[Выява:Flag of the Ministry for Internal Affairs of the Russian Federation (MVD of Russia).svg|22px]] [[Рашыд Гумаравіч Нургаліеў|Рашыд Нургаліеў]]<br>{{Сцяг|Расія}}[[Выява:Flag of the Ministry for Internal Affairs of the Russian Federation (MVD of Russia).svg|22px]] [[Уладзімір Аляксандравіч Калакольцаў|Уладзімір Калакольцаў]]<br>{{Сцяг|Расія}}[[Файл:Flag of FSB.svg|22px]] [[Аляксандр Васілевіч Бортнікаў|Аляксандр Бортнікаў]]<br>{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Чачня}} [[Рамзан Ахматавіч Кадыраў|Рамзан Кадыраў]]<br>{{Сцяг|Расія}}[[File:Flag of Ingushetia.svg|22px]] [[Юнус-бек Баматгірэевіч Еўкураў|Юнус-бек Еўкураў]]<br>{{Сцяг|Расія}}[[Файл:Flag of the Ministry for Internal Affairs of the Russian Federation (MVD of Russia).svg|border|22px]] [[Руслан Шахаевіч Алханаў|Руслан Алханаў]]<br>{{Сцяг|Расія}}[[Файл:Flag of the Ministry for Internal Affairs of the Russian Federation (MVD of Russia).svg|border|22px]] [[Абдурашыд Магамедавіч Магамедаў|Абдурашыд Магамедаў]]<br>{{Сцяг|Расія}}[[Файл:Flag of Dagestan.svg|border|22px]] [[Адзільгерэй Магамедавіч Магамедтагіраў|Адзільгерэй Магамедтагіраў]] |камандзір3 = [[File:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px]] [[Рустам Магамедавіч Асельдэраў|Рустам Асельдэраў]] |сілы1 = невядома |сілы2 = мясцовыя праваахоўныя органы і сілавікі, расгвардзейцы, прыкамандзіраваныя з іншых рэгіёнаў РФ атрады сілавікоў |страты1 = 2537 забітых і 4715 затрыманых |страты2 = 1114 забітых і 2579 параненых }} '''Барацьба з тэрарызмам на Паўночным Каўказе (2009—2017)''' — баявыя дзеянні паміж баевікамі розных [[ісламізм|ісламісцкіх]] груповак і супрацоўнікамі праваахоўных органаў [[Расія|Расіі]] на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]], пасля афіцыйнай адмены рэжыму контртэрарыстычнай аперацыі ў [[Чачэнская Рэспубліка|Чачэнскай Рэспубліцы]]. Таксама выкарыстоўваецца назва «ўзброены канфлікт на Паўночным Каўказе»<ref>[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/255123/ Жертвами вооруженного конфликта на Северном Кавказе с 29 декабря по 4 января стали не менее шести человек] // Кавказский узел, 05.01.2015</ref>. [[19 снежня]] [[2017]] года дырэктар ФСБ [[Аляксандр Васілевіч Бортнікаў|Аляксандр Бортнікаў]] афіцыйна заявіў аб канчатковым разгроме тэрарыстычнага падполля на Паўночным Каўказе<ref name="Ласнов"/>. == Перадгісторыя == У 2000-я гады ісламісты стварылі ў шэрагу рэспублік Паўночнага Каўказа ўзброенае падполле з мясцовых жыхароў. Яно імкнулася навязаць грамадству свае ўяўленні аб нормах паводзін. На сайтах падпольных арганізацый публікаваліся пагрозы смерцю ў адрас дырэктараў школ і настаўнікаў за «антыісламскую прапаганду і дзеянні»: забарона нашэння хіджаба ў школе, размяшчэнне хлопчыкаў і дзяўчынак за адной партай і іншае. Рэгулярна прадстаўнікі афіцыйнага ісламскага духавенства ў Дагестане, Інгушэціі і Кабардзіна-Балкарыі станавіліся аб’ектамі нападу з боку баевікоў. Некаторыя сацыяльныя пласты насельніцтва (варажбіткі, прадпрымальнікі, якія гандлююць спіртам, жанчыны лёгкіх паводзінаў) пакутавалі ад сістэматычных нападаў з боку ісламістаў (перш за ўсё ў Інгушэціі і Дагестане). Калі праваахоўным органам патрабавалася раскрыць учыненыя злачынствы тэрарыстычнага характару, то яны ў першую чаргу «адпрацоўвалі» спісы [[Ісламскі фундаменталізм|ісламскіх фундаменталістаў]] ([[Салафізм|салафітаў]]), якіх, па азначэнні, успрымалі як падазроных. Менавіта прадстаўнікі гэтай групы ў першую чаргу траплялі ў аператыўную распрацоўку супрацоўнікаў праваахоўных органаў. У выніку найважнейшай заахвочвальнай прычынай сыходу салафітаў у падполле з’яўлялася жаданне адпомсціць праваахоўным органам. Па ацэнцы [[Мемарыял (арганізацыя)|Таварыства «Мемарыял»]] з восені [[2008]] года ў Інгушэціі і з вясны [[2010]] года ў Дагестане выявілася тэндэнцыя пошуку новага курсу, які абапіраўся на дыялог улады з грамадствам, строгае захаванне законнасці пры правядзенні контртэрарыстычных аперацый і барацьбу з карупцыяй. Аднак падполле кампраметавала гэты курс, актывізуючы сваю тэрарыстычную дзейнасць, а супрацоўнікі праваахоўных органаў працягвалі незаконныя дзеянні. Мірнае насельніцтва пакутавала ад дзеянняў як тых, так і іншых<ref>[http://www.memo.ru/2010/09/24/2409103.htm Ситуация на Северном Кавказе 2009—2010 гг.: нарушения прав человека в ходе борьбы с терроризмом продолжаются] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120117182234/http://www.memo.ru/2010/09/24/2409103.htm |date=17 студзеня 2012 }} // Общество «Мемориал», 24.09.2010</ref>. == Пачатак == З 00:00 [[16 красавіка]] [[2009]] года на тэрыторыі Чачні рэжым контртэрарыстычнай аперацыі афіцыйна быў адменены, што лічыцца заканчэннем [[Другая чачэнская вайна|Другой чачэнскай вайны]]<ref>[http://top.rbc.ru/politics/16/04/2009/294758.shtml В Чечне снят режим контртеррористической операции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090419152604/http://top.rbc.ru/politics/16/04/2009/294758.shtml |date=19 красавіка 2009 }} // РБК, 16.04.2009</ref>. Нягледзячы на афіцыйную адмену контртэрарыстычнай аперацыі, становішча ў рэгіёне спакайней не стала. Баевікі, якія вялі партызанскую вайну, актывізаваліся, пачасціліся выпадкі тэрарыстычных актаў. Пачынаючы з восені 2009 быў праведзены шэраг буйных спецаперацый па ліквідацыі бандфармаванняў і лідараў ісламістаў. У адказ была здзейснена серыя тэрактаў, у тым ліку, упершыню за доўгі час, [[Выбухі ў маскоўскім метрапалітэне (2010)|у Маскве]]. Баявыя сутыкненні, тэракты і паліцэйскія аперацыі адбываліся не толькі на тэрыторыі Чачні, але і на тэрыторыі Інгушэціі, Дагестана, і Кабардзіна-Балкарыі. На асобных тэрыторыях неаднаразова часова ўводзіўся рэжым контртэрарыстычнай аперацыі. Пачынаючы з [[15 мая]] 2009 года расійскія сілавыя структуры ўзмацнілі аперацыі супраць атрадаў баевікоў у горных раёнах Інгушэціі, Чачні і Дагестана, што выклікала актывізацыю тэрарыстычнай дзейнасці з боку баевікоў. Да ўдзелу ў контртэрарыстычных аперацыях перыядычна прыцягвалася артылерыя і авіяцыя. Палітык [[Віктар Імантавіч Алксніс|Віктар Алксніс]] лічыў, што абвастрэнне можа перарасці ў «трэцюю чачэнскую вайну»<ref>[http://pravoslavnye.ru/news_rl/2009/04/21/viktor_alksnis_tret_ya_chechenskaya_vojna_neizbezhna/ Виктор Алкснис: Третья чеченская война неизбежна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191230090502/http://pravoslavnye.ru/news_rl/2009/04/21/viktor_alksnis_tret_ya_chechenskaya_vojna_neizbezhna/ |date=30 снежня 2019 }} // Русская народная линия, 21.04.2009</ref>. У верасні 2009 года кіраўнік [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС РФ]] [[Рашыд Гумаравіч Нургаліеў|Рашыд Нургаліеў]] заявіў, што за 2009 год на Паўночным Каўказе было нейтралізаваны больш за 700 баевікоў<ref>[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/159998 Нургалиев: с начала года на Северном Кавказе нейтрализовано более 700 боевиков] // Кавказский узел, 29.09.2009</ref>. Кіраўнік [[Федэральная служба бяспекі Расіі|ФСБ]] Аляксандр Бортнікаў заявіў, што на Паўночным Каўказе ў 2009 годзе затрыманыя амаль 800 баевікоў і іх памагатых<ref>[http://kabardino-balkaria.kavkaz-uzel.ru/articles/162853/ Бортников: на Северном Кавказе предотвращено 80 терактов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141216173921/http://kabardino-balkaria.kavkaz-uzel.ru/articles/162853/ |date=16 снежня 2014 }}// Кавказский узел, 08.12.2009</ref>. == Развіццё падзей == Як адзначаецца ў тэматычным дакладзе амерыканскіх ваенных даследчыкаў ([[2012]]), «Паўночны Каўказ знаходзіцца ў глыбокім хваравітым стане». У дакладзе рэзюмуецца: «Паўночны Каўказ больш не з’яўляецца сцэнай буйнамаштабных ваенных дзеянняў, якія сканцэнтраваныя ў Чачні, як гэта было ў [[1994]]—[[1996]] гг. і ў [[1999]]—[[2002]] гг. Замест гэтага, супраціў перайшоў у паўстанцкую дзейнасць, ад нізкага да сярэдняга ўзроўню. Антыўрадавая барацьба ахапіла ўвесь рэгіён»<ref>[http://kavpolit.com/severnyj-kavkaz-segodnya/ США рассматривают Северный Кавказ в лупу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130715213501/http://kavpolit.com/severnyj-kavkaz-segodnya/ |date=15 ліпеня 2013 }} // Кавказская политика</ref>. Агульнае зніжэнне колькасці ахвяр канфлікту ў [[2013]]—[[2014]] гадах прайшло адначасова з эскалацыяй [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|канфлікту ў Сірыі]] і адтокам часткі радыкальна настроенай моладзі ў гэтую краіну. 18 сакавіка 2014 года сайт «Каўказ Цэнтр» афіцыйна паведаміў аб смерці аміра Імарата Каўказа [[Доку Хаматавіч Умараў|Доку Умарава]]. Новым кіраўніком арганізацыі быў абраны [[Алясхаб Алібулатавіч Кебекаў|Алясхаб Кебекаў]]. Да канца 2014 года [[Нацыянальны антытэрарыстычны камітэт (Расія)|Нацыянальны антытэрарыстычны камітэт]] паведамляў аб практычна поўнай ліквідацыі тэрарыстычнага падполля<ref>[http://www.ekhokavkaza.com/a/26746422.html Террористическое бандподполье в России практически разгромлено — НАК] // Эхо Кавказа, 16.12.2014</ref>. == Барацьба з ІДІЛ == У той жа час шоў працэс прысягі часткі баевікоў «[[ісламская дзяржава|Ісламскай дзяржаве]]». Са снежня 2014 года прысягу прыносілі асобныя лідары падполля. [[21 чэрвеня]] [[2015]] года на сэрвісе [[YouTube]] з’явілася паведамленне аб тым, што баевікі чатырох вілаятаў «Імарата Каўказ» прысягнулі лідару ІД, якая, у сваю чаргу, прыняла гэтую клятву ў вернасці і заявіла аб стварэнні свайго аддзялення ў рэгіёне. Заканамерна, што са з’яўленнем атрадаў ІД і ўзмацненнем яе актыўнасці на Каўказе сілавікі сталі часцей паведамляць аб забойствах паслядоўнікаў «Ісламскай дзяржавы». Абагульняючы шматлікія паведамленні ў снежні 2015 года кіраўнік ФСБ Аляксандр Бортнікаў заявіў, што з 26 лідараў груповак, якія прысягнулі «Ісламскай дзяржаве» на Паўночным Каўказе, у 2015 годзе былі забітыя 20. Стаўшы супернікам ІД у барацьбе за прыхільнасць узброенага падполля «Імарат Каўказ» прыкметна знізіў актыўнасць — апошняя буйная атака, за якую ўзяла адказнасць арганізацыя, была праведзена баевікамі ў снежні 2014 года. У ходзе спецаперацыі сілавікоў 19—20 красавіка 2015 года ў прыгарадзе [[Буйнакск]]а быў забіты яго лідар Алясхаб Кебекаў. Пасля смерці Кебекава ІК стаў імкліва губляць свае пазіцыі ў Дагестане. У канцы мая дасведчаныя крыніцы паведамілі, што новым лідарам «Імарата Каўказ» стаў шарыяцкі суддзя баевікоў і лідар падполля ў Дагестане Магамед Сулейманаў. Аднак ён прабыў лідарам «Імарата» ўсяго 1,5 месяца і быў забіты ў жніўні таго ж года. Адсутнасць інфармацыі аб абранні лідара і суперніцтва з «Ісламскай дзяржавай» дазвалялі казаць пра паслабленне «Імарата Каўказ» і, магчыма, спыненні яго існавання як адзінага цэлага<ref>[http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/277423/ 2015 год отмечен убийствами лидеров «Имарата Кавказ» и подразделений ИГ на Северном Кавказе] // Кавказский узел, 10.02.2016</ref><ref>[http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/293704/ Значение смерти Рустама Асильдерова для вооруженного подполья вызвало дискуссию среди экспертов] // Кавказский узел, 05.12.2016</ref>. У [[2017]] годзе, па словах кіраўніка Дагестана Рамазана Абдулатыпава, «усё дыверсійна-тэрарыстычныя групы, якія дзейнічалі ў Дагестане, ліквідаваныя»<ref>[https://ria.ru/defense_safety/20170207/1487310587.html Абдулатипов заявил об уничтожении всех террористических групп в Дагестане] // РИА Новости, 07.02.2017</ref>. Акрамя таго, аналагічныя заявы ў свой час былі зробленыя кіраўніком Інгушэціі Юнус-бекам Еўкуравым<ref>[http://www.tvc.ru/news/show/id/68439 Евкуров: терроризм в Ингушетии побеждён] // ТВЦ, 17.05.2015</ref>, а таксама МУС Кабардзіна-Балкарыі<ref>Маратова Л. [http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/288638/ МВД объявило об отсутствии боевиков в Кабардино-Балкарии] // Кавказский узел, 02.09.2016</ref>. == Заўвагі == {{reflist}} == Спасылкі == * Ахметова М. [http://www.rusrep.ru/article/2011/01/26/report Понять дракона] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191230090500/http://www.rusrep.ru/article/2011/01/26/report |date=30 снежня 2019 }} // Эксперт. 26.01.2011, № 03 (181) * Кузнецов А. [http://lenta.ru/articles/2010/01/03/finalkavkaz/ Кавказ: Война без запаха. Окончание Второй чеченской не принесло мир на Кавказ] // Лента.ру, 03.01.2010 — статья, посвящённая обзору ситуации на конец 2009 года * [http://www.memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/rubr/2/index.htm Хроника насилия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121019173040/http://memo.ru/hr/hotpoints/caucas1/rubr/2/index.htm |date=19 кастрычніка 2012 }} // Общество «Мемориал» {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Войны Расіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2009 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2010 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2012 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2013 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2014 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2017 года]] [[Катэгорыя:Вайна супраць тэрарызму]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Контртэрарыстычныя аперацыі]] [[Катэгорыя:Партызанскія войны]] [[Катэгорыя:Тэрарызм у Расіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Каўказа]] gvksmh228h6n5fbg8ehkefgw4cxh2ar 0 632079 5175701 5154670 2026-08-05T08:45:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175701 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Браслаўская звязда |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = 1919 |спыненне публікацый = |цана = |уладальнікі = |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = Вячаслаў Станіслававіч Каладынскі |штат = |палітычна = |мова = [[беларуская мова|беларуская]], [[руская мова|руская]] |перыядычнасць = два разы на тыдзень |аб'ём = |тыраж = 3878 |галоўны офіс = [[Браслаў]], вул. Садовая, 59 |ISSN = |вэб-сайт = http://www.braslav-star.by/ }} '''Браслаўская звязда''' — раённая [[газета]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Выдаецца з 1919 года. Заснавальнікі: Браслаўскі раённы выканаўчы камітэт і Браслаўскі раённы Савет дэпутатаў. Газета «Браслаўская звязда» друкуецца ў КПУП «Наваполацкая друкарня». == Гісторыя == [[Файл:Браслаўскі гісторыка-краязнаўчы музей.jpg|міні|злева|Былы будынак газеты]] 19 студзеня 1919 года выйшаў першы нумар газеты «Браслаўская камуна». Пасля [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|аб’яднання Усходняй і Заходняй Беларусі]] з’явілася перыядычнае выданне — газета «Звязда». Першы нумар пасля ўз’яднання выйшаў 1 кастрычніка 1939 года. Рэдакцыя і друкарня знаходзіліся ў будынку сучаснага [[Браслаўскае раённае аб’яднанне музеяў|краязнаўчага музея]]. У 1963 годзе газета стала называцца «Браслаўская звязда». == Рэдактары == * А .Ц. Васілеўскі (1939—1940) * Хая Навумаўна Мерхасіна (ліпені 1940-?) * М. Башлакоў * Н. Цярэнцьеў (1980-я-2004) * Вячаслаў Станіслававіч Каладынскі<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/drukavanyya-smi/218-suchasnyya-smi/2190-brasla-skaya-zvyazda-brasla-ski-rajon-g-brasla Браслаўская звязда. Браслаўскі раён. г. Браслаў]</ref> == Голас Браслаўшчыны == Пры газеце выходзіла радыёперадача «Голас Браслаўшчыны». Выхад адбываўся па 15 хвілін па серадах і пятніцах 6:25-6:40 на частотах 69,08МГц і 72,8МГц<ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/smi364/ Голас Браслаўшчыны] // СМІ Беларусі</ref><ref>[https://dimaruu18.wixsite.com/rnby/post/history-of-regional-radio-broadcasting История областных и районных радиостанция на частоте Белорусского радио]</ref>. Па стане на 2016 г. 30 гадоў навіны агучвала журналістка Таццяна Рынкевіч<ref>Аляксандр Азевіч. [https://www.braslav-star.by/2016/05/11/%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%86%D1%8C-%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E/ Гаворыць Браслаў…] // Браслаўская звязда, 11.05.2016</ref>. На сайце газеты захавалася некалькі паведамленняў пра выпускі радыёперадачы за 2015 г. з апошнім узгаданым выпускам за 18 снежня 2015 г<ref>[https://www.braslav-star.by/2015/12/21/%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%81-%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B-%D0%B0%D0%B4-18-%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F/ Голас Браслаўшчыны ад 18 снежня] // Браслаўская звязда, 18.12.2015</ref>., але архівы падкастаў не захаваліся. == Крыніцы == {{крыніцы}}{{зноскі}} == Літаратура == * «Браслаўская звязда» // Сродкі масавай інфармацыі Віцебскай вобласці / рэд. Л. Д. Мышлёнак. — Віцебск : Віцебская абласная друкарня, 2003. — С. 12. * Денисов, Н. Д. Браслаўская звязда / Н. Д. Денисов // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2010. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн. 1. — С. 107—108. * Панцялеенка, А. Першыя газеты Браслаўшчыны / А. Панцялеенка // Браслаўская газета. — 2000. — 20 верас. — С. 2. * Панцялейка, А. «Браслаўская звязда» (1939—1949 гг.): пачатак і гісторыя фармавання раённай газеты / А. Панцялейка // Браслаўскія чытанні : матэрыялы V-й навукова-краязнаўчай канферэнцыі, прысвечанай 935-годдзю згадкі Браслава ў пісьмовых крыніцах / склад.: К. Шыдлоўскі [і інш.]. — Браслаў : Браслаўскае музейнае аб’яднанне, 2001. — С. 70-71. * Панцялейка, А. Даваенны перыяд / А. Панцялейка // Браслаўская звязда. — 2009. — 14 кастр. — С. 3. * Пашкевіч, Т. Разам стваралі летапіс Браслаўшчыны / Т. Пашкевіч // Браслаўская звязда. — 2009. — 14 кастр. — С. 3-4. * Пятушка, Т. Галоўны інфарматар браслаўчан / Т. Пятушка // Браслаўская звязда. — 2016. — 3 жн. — С. 4. * Раённай газеце 65 гадоў // Браслаўская звязда. — 2004. — 2 кастр. — С. 1-2. * Сергіевіч, К. Друкарская справа на Браслаўшчыне / К. Сергіевіч // Браслаўская звязда. — 2007. — 5 мая. — С. 5. * Шыдлоўскі, К. Мы можам ганарыцца сваёй мінуўшчынай / К. Шыдлоўскі // Браслаўская звязда. — 2004. — 4 верас. — С. 4. == Спасылкі == * [https://www.braslav-star.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230710224027/http://www.braslav-star.by/ |date=10 ліпеня 2023 }} * [https://t.me/s/braslavonline Тэлеграм-канал газеты] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Браслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:1919 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]] {{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}} rp82ylck382sl3p8o636u4tu1a9scx1 0 632264 5175536 4674642 2026-08-04T17:53:58Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Рэдактары */ 5175536 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Сцяг Перамогі |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = 1931 |спыненне публікацый = |цана = |уладальнікі = |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = Алена Норбертаўна Ратнёва |штат = |палітычна = |мова = [[беларуская мова|беларуская]], [[руская мова|руская]] |перыядычнасць = два разы на тыдзень |аб'ём = |тыраж = |галоўны офіс = [[Лёзна]], вул. Леніна, д. 77 |ISSN = |вэб-сайт = http://www.lioznonews.by/ }} '''«Сцяг Перамогі»''' — раённая [[газета]] [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Выдаецца 1931 года. Заснавальнікі: [[Лёзненскі раённы выканаўчы камітэт]] і [[Лёзненскі раённы Савет дэпутатаў]]. == Гісторыя == Газета выдаецца з 18 жніўня 1931 года, першапачаткова мела назву «Ленінскі сцяг». У гады [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] выпуск раёнкі быў часова спынены, але пасля вызвалення райцэнтра ў кастрычніку 1943 года «Ленінскі сцяг» аднавіў работу. Пасля вайны пад рэдакцыю быў выдзелены невялікі будынак у цэнтры пасёлка. З 1963 года газета стала прыходзіць новай назвай — «Сцяг Перамогі»<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/drukavanyya-smi/218-suchasnyya-smi/4264-stsyag-peramogi-gazeta-ljoznenski-rajon-g-p-ljozna Сцяг Перамогі, газета. Лёзненскі раён. г. п. Лёзна]</ref>. == Рэдактары == * Георгій Цярэнцьевіч Мінчукоў (1931—?) * Сяргей Аляксеевіч Свірыдаў * А. Бараноўскі * Алена Норбертаўна Ратнёва == Праграма радыёвяшчання «Голас Лёзненшчыны» == Пры рэдакцыі газеты дзейнічала праграма радыёвяшчання «Голас Лёзненшчыны». Аб'яднаная рэдакцыя дзейнічала з 13.03.2001 па 15.01.2016<ref>Згодна [https://fk.archives.gov.by/fond/133791/ дадзеным сайта «Архівы Беларусі»]</ref>. Праграма выходзіла па пятніцах з 21:05 па 21:30 з вядучай Таццянай Фядосаўнай Ігнаценка<ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/golas_leznenshchyny/ Голас Лёзненшчыны] // База «СМІ Беларусі»</ref>. Відавочна, праект спынілі ў 2016 г. у рамках маштабнага скарачэння раённых радыёперадач. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.lioznonews.by/ Сайт газеты] * [https://vk.ru/scyag.peramogi Старонка УКантакце] * [https://ok.ru/group/55007444729876 Старонка ў Аднакласніках] * [https://www.instagram.com/scyag_peramogi/ Instagram] * [https://t.me/s/scjag1931 Telegram] * [https://belkiosk.by/items/archive/294 Старонка на Вelkiosk.by] == Літаратура == * Ретнёва, Е. «Сцяг Перамогі» / Н. Ретнёва // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн. 2. — С. 510—502. * Сцяг Перамогі // Сродкі масавай інфармацыі Віцебскай вобласці : буклет / тэкст Л. Д. Мышлёнак. — Віцебск : Віцебская абласная друкарня, 2003. — С. 17-18. [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Лёзненскага раёна]] [[Катэгорыя:Газеты на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]] [[Катэгорыя:1931 год у Беларусі]] {{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}} kaagzg2hax1nyqsvnxgp0e8kr60cgps 5175539 5175536 2026-08-04T18:06:26Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Праграма радыёвяшчання «Голас Лёзненшчыны» */ 5175539 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Сцяг Перамогі |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = 1931 |спыненне публікацый = |цана = |уладальнікі = |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = Алена Норбертаўна Ратнёва |штат = |палітычна = |мова = [[беларуская мова|беларуская]], [[руская мова|руская]] |перыядычнасць = два разы на тыдзень |аб'ём = |тыраж = |галоўны офіс = [[Лёзна]], вул. Леніна, д. 77 |ISSN = |вэб-сайт = http://www.lioznonews.by/ }} '''«Сцяг Перамогі»''' — раённая [[газета]] [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Выдаецца 1931 года. Заснавальнікі: [[Лёзненскі раённы выканаўчы камітэт]] і [[Лёзненскі раённы Савет дэпутатаў]]. == Гісторыя == Газета выдаецца з 18 жніўня 1931 года, першапачаткова мела назву «Ленінскі сцяг». У гады [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] выпуск раёнкі быў часова спынены, але пасля вызвалення райцэнтра ў кастрычніку 1943 года «Ленінскі сцяг» аднавіў работу. Пасля вайны пад рэдакцыю быў выдзелены невялікі будынак у цэнтры пасёлка. З 1963 года газета стала прыходзіць новай назвай — «Сцяг Перамогі»<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/drukavanyya-smi/218-suchasnyya-smi/4264-stsyag-peramogi-gazeta-ljoznenski-rajon-g-p-ljozna Сцяг Перамогі, газета. Лёзненскі раён. г. п. Лёзна]</ref>. == Рэдактары == * Георгій Цярэнцьевіч Мінчукоў (1931—?) * Сяргей Аляксеевіч Свірыдаў * А. Бараноўскі * Алена Норбертаўна Ратнёва == Праграма радыёвяшчання «Голас Лёзненшчыны» == Пры рэдакцыі газеты дзейнічала праграма радыёвяшчання «Голас Лёзненшчыны». Аб'яднаная рэдакцыя дзейнічала з 13.03.2001 па 15.01.2016<ref>Згодна [https://fk.archives.gov.by/fond/133791/ дадзеным сайта «Архівы Беларусі»]</ref>. Перад эфірам 31 снежня 2011 г. за 15000 рублёў рэдакцыя праграмы прапанава слухачам прыйсці і асабіста запісаць сваё навагодняе віншаванне<ref>[https://www.lioznonews.by/%d1%81%d0%b4%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d0%b9%d1%82%d0%b5-%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b4%d0%bd%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d1%8e%d1%80%d0%bf%d1%80%d0%b8%d0%b7-%d0%b4%d0%bb%d1%8f-%d1%80%d0%be%d0%b4%d0%bd/ Преподнесите новогодний сюрприз родным и близким] // Сцяг Перамогі, 23.12.2011</ref>. З 2 лістапада 2013 г. перадача выходзіла па аўторках у 8:00 па правадной сетцы і на УК-хвалях [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|1-га канала Беларускага радыё]]<ref>[https://www.lioznonews.by/%d0%bb%d0%b8%d0%be%d0%b7%d0%bd%d0%b5%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%b5-%d1%80%d0%b0%d0%b9%d0%be%d0%bd%d0%bd%d0%be%d0%b5-%d1%80%d0%b0%d0%b4%d0%b8%d0%be-%d0%b7%d0%b0%d0%b7%d0%b2%d1%83%d1%87%d0%b8%d1%82/ Лиозненское районное радио зазвучит в эфире УКВ-вещания] // Сцяг Перамогі, 29.10.2013</ref>. У пэўны момант праграма выходзіла па пятніцах з 21:05 па 21:30 з вядучай Таццянай Фядосаўнай Ігнаценка<ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/golas_leznenshchyny/ Голас Лёзненшчыны] // База «СМІ Беларусі»</ref>. Відавочна, праект спынілі ў 2016 г. у рамках маштабнага скарачэння раённых радыёперадач. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.lioznonews.by/ Сайт газеты] * [https://vk.ru/scyag.peramogi Старонка УКантакце] * [https://ok.ru/group/55007444729876 Старонка ў Аднакласніках] * [https://www.instagram.com/scyag_peramogi/ Instagram] * [https://t.me/s/scjag1931 Telegram] * [https://belkiosk.by/items/archive/294 Старонка на Вelkiosk.by] == Літаратура == * Ретнёва, Е. «Сцяг Перамогі» / Н. Ретнёва // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн. 2. — С. 510—502. * Сцяг Перамогі // Сродкі масавай інфармацыі Віцебскай вобласці : буклет / тэкст Л. Д. Мышлёнак. — Віцебск : Віцебская абласная друкарня, 2003. — С. 17-18. [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Лёзненскага раёна]] [[Катэгорыя:Газеты на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]] [[Катэгорыя:1931 год у Беларусі]] {{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}} khrsa6vbqic2hcqvhvh0wqcndywmxut 0 634955 5175595 5018957 2026-08-05T01:07:54Z 5175595 wikitext text/x-wiki {{арганізацыя |выява= Belarus - Minsk.tif }} '''Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама''' (ГУУС Мінгарвыканкама) — галоўная {{не перакладзена 5|Муніцыпальная паліцыя|муніцыпальная міліцыя|en|Municipal police}} ў [[Мінск]]у, якая займаецца праваахоўнымі органамі, [[расследаванне|расследаваннямі]] ў [[горад]]зе.<ref name="bel">{{cite news |title=ГУВД Мингорисполкома празднует 75-летие |url=https://www.belta.by/regions/view/guvd-mingorispolkoma-prazdnuet-75-letie-358570-2019/ |publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]] |date=16 августа 2019 |access-date=2020-04-05 |language=ru }}</ref> У Мінску найбольшая колькасць сілавікоў сярод рэспублік постсавецкай прасторы. Акрамя таго, гэта адна з самых актыўных сілаў [[Міліцыя Рэспублікі Беларусь|міліцыі ў Беларусі]], паколькі [[Мінск]] ёсць цэнтрам шматлікіх акцый пратэсту і арыштаў. == Кіраўніцтва == * начальнік ГУУС Мінгарвыканкама — генерал-маёр міліцыі [[Міхаіл Вячаслававіч Грыб]]. * першы намеснік начальніка ГУУС — начальнік крымінальнай міліцыі — Андрэй Юр’евіч Любімаў. * намеснік начальніка ГУУС — начальнік міліцыі грамадскай бяспекі — Ігар Леанідавіч Падвойскі. * намеснік начальніка ГУУС — Андрэй Іванавіч Русановіч. === Кіраўнікі === * [[Іван Уладзіміравіч Кубракоў]] (28 сакавіка 2019 — 29 кастрычніка 2020) * [[Міхаіл Вячаслававіч Грыб]] (з 29 кастрычніка 2020) == Санкцыі == 31 жніўня 2020 года тагачасны кіраўнік ГУУС Мінскага гарвыканкама [[Іван Уладзіміравіч Кубракоў|Іван Кубракоў]] быў уключаны ў спіс асобаў, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/30812996.html Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў спіс пэрсон нон-грата. ПОЎНЫ СЬПІС]</ref>. 2 кастрычніка 2020 года Іван Кубракоў быў уключаны ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref name="eur-lex.europa.eu">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:319I:FULL&from=EN Council Implementing Regulation (EU) 2020/1387 of 2 October 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus // Official Journal of the European Union L 319 I]</ref>. Акрамя таго, Кубракова ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Канада]]<ref>{{Cite web|last=Canada|first=Global Affairs|date=2015-10-19|title=Regulations Amending the Special Economic Measures (Belarus) Regulations|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/belarus_regulations-reglements_belarus2.aspx?lang=eng|access-date=2020-12-25|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219051305/https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/belarus_regulations-reglements_belarus2.aspx?lang=eng|archive-date=19 снежня 2020|url-status=dead}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/946102/Belarus.pdf|access-date=2020-12-25|publisher={{нп3|gov.uk|gov.uk|en|gov.uk}}|language=en|url-status=live}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref name="Shields">{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. Таксама 2 кастрычніка 2020 года ён быў уключаны у санкцыйны [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm1143 |title=Treasury Sanctions Belarus Officials for Undermining Democracy |publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|date=2020-10-02|access-date=2021-09-19|language=en}}</ref>. 23 снежня 2020 года Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама за [[Праблемы правоў чалавека, звязаныя з падаўленнем беларускіх пратэстаў 2020 года|парушэнні правоў чалавека, звязаныя з падаўленнем беларускіх пратэстаў 2020 года]] было ўключана ў санкцыйны [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm1222 |title=Treasury Sanctions Additional Belarusian Regime Actors for Undermining Democracy |publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|date=2020-12-23|access-date=2021-09-19|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|language=be|url=https://belsat.eu/news/zsha-pashyryli-sanktsyjny-spis-suprats-uladau-belarusi//|title=ЗША пашырылі санкцыйны спіс супраць уладаў Беларусі|publisher=[[Белсат]]|date=2020-12-23|access-date=2021-09-18}}</ref>. Новы кіраўнік ГУУС Мінскага гарвыканкама [[Міхаіл Вячаслававіч Грыб|Міхаіл Грыб]] летам 2021 года быў уключаны ў санкцыйныя спісы [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]<ref name="eur-lex.europa.eu"/>, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref>, [[Швейцарыя|Швейцарыі]]<ref name="Shields"/><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * https://belarusdigest.com/story/belarus-police-on-the-edge-of-reform/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181206081709/https://belarusdigest.com/story/belarus-police-on-the-edge-of-reform/ |date=6 снежня 2018 }} * http://guvd.gov.by/economy/history/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190214074351/http://guvd.gov.by/economy/history/ |date=14 лютага 2019 }} * http://mfa.gov.by/en/press/news_mfa/c3dd6ba7aa34aa08.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211018040416/https://mfa.gov.by/en/press/news_mfa/c3dd6ba7aa34aa08.html |date=18 кастрычніка 2021 }} * https://charter97.org/en/news/2017/9/15/262962/ == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт|minsk.mvd.gov.by/by|Галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў Мінгарвыканкама}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] 8t8unzlfmpitnpgxibzehht3t5cdfxy 0 639212 5175604 5047396 2026-08-05T02:19:10Z 5175604 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў |частка = [[Другая сусветная вайна]], [[Вялікая Айчынная вайна|Нямецка-савецкая вайна]], [[Халодная вайна]], [[Пасляваенны антысавецкі рух у БССР]] |дата =1944—1957 гады |месца ={{Сцяг БССР}} [[БССР]] |прычына =[[Калектывізацыя]], [[Сталінскія рэпрэсіі|рэпрэсіі]], [[Беларускі нацыяналізм|патрыятызм]] |вынік =Знішчэнне атрадаў [[беларускі нацыяналізм|беларускіх нацыяналістаў]], усталяванне [[СССР|савецкай улады]] |праціўнік1 = {{Сцяг СССР (1923-1955)}} [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |праціўнік2 = {{Сцяг БНР}} [[Беларускі нацыяналізм|Беларускія нацыяналісты]] }} {{Пасляваенны антысавецкі рух у БССР}} '''Белару{{'}}скі паслявае{{'}}нны антысаве{{'}}цкі супраці{{'}}ў''' адбываўся ў перыяд з [[1944]] года. Асноўныя матэрыялы аб супраціве апынуліся ў закрытых архівах спецслужбаў розных краін. Даследчыкі абапіраюцца на нешматлікія публікацыі, архіўныя зборы, а таксама на прыватныя ўспаміны апошніх жывых удзельнікаў тагачасных падзей.<ref name="mova">{{cite web|url = https://www.movananova.by/medyateka/belaruski-paslyavaenny-antysavecki-supraciu-1944-1959-gg.html|title = Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў 1944-1959 гг.|date = 20.06.2015|publisher = [[Мова нанова]]|ref = mova|url-status = dead|access-date = 9 мая 2020|archive-date = 9 ліпеня 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200709204413/https://www.movananova.by/medyateka/belaruski-paslyavaenny-antysavecki-supraciu-1944-1959-gg.html}}</ref> ==Перадумовы== Беларускі вызвольны рух падчас і пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з’яўляецца працягам збройнай барацьбы за незалежнасць Беларусі, якая ішла ў 1918—1925 гадах. У той час каталізатарам узнікнення масавага беларускага збройнага руху стала [[польска-савецкая вайна]], а вынікам — паўстанне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], акупаванай больш моцнымі на той час суседзямі. Падчас акупацыі Усходняй Беларусі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкай Расіяй]], а [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] нямала беларусаў марылі пра аднаўленне дзяржаўнасці. Формы змагання былі рознымі, нязменнай заставалася толькі мэта — вольная і незалежная Беларусь. Рэпрэсіі акупантаў не знішчылі вызвольнага руху, на месца палеглых прыходзіла моладзь. Яшчэ ў верасні 1939 году беларускія патрыёты — і нацыяналісты, і сацыялісты — ўзяліся за зброю. Яны ўзнялі паўстанне на [[Палессе|Палессі]] і спрабавалі стварыць Заходнебеларускую Рэспубліку са сталіцай у [[Пінск]]у. Аднак уварванне [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў Заходнюю Беларусь сарвала іх планы. Ад гэтага часу пачынаецца антысавецкае партызанскае змаганне. Да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|нямецка-савецкай вайны]] ў Заходняй Беларусі дзейнічалі больш за {{num|1000}} беларускіх партызанаў. Найбольш вядомы — атаман [[Якуб Харэўскі]]. Беларускі партызанскі і канспіратыўны рух існаваў і падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў]]. Яны збіралі сілы для збройнага выступу супраць любых акупантаў і для аднаўлення незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі. Дзеячы беларускага супраціву гінулі ад рук [[Нацыянал-сацыялізм|нацыстаў]], [[Бальшавікі|бальшавікоў]], польскіх «''[[Армія Краёва|акоўцаў]]''». У снежні 1942 году [[гестапа]] знішчыла ксяндза [[Вінцэнт Гадлеўскі|Вінцэнта Гадлеўскага]], ідыёлага супраціву. ==Гісторыя== ===Рашэнне аб арганізацыі супраціву=== Тым часам у 1943 годзе на [[Усходнееўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|усходнім фронце]] наступіў пералом. [[Трэці рэйх|Германія]] цярпела паразу за паразай, стала рэальным вяртанне [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|бальшавікоў]]. У гэтай сітуацыі тагачасны беларускі нацыянальны актыў прыняў няпростае рашэнне. У беларускага супраціву не было ўласных рэсурсаў для пачатку вызвольнай барацьбы на два франты. Спробы наладзіць сувязь з [[Саюзнікі ў Другой сусветнай вайне|заходнімі саюзнікамі]] вынікаў не далі. Не хапала не толькі зброі, але і дасведчаных камандзіраў. Таму, калі вясной 1944 года немцы прапанавалі беларускім дзеячам — кіраўнікам [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] і [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]] — паўдзельнічаць у арганізацыі канспірацыйнай сеткі антысавецкага супраціву, яны пагадзіліся. Нямецкія спецслужбы планавалі падрыхтаваць і пакінуць у тыле бальшавікоў вялізны дыверсійны фронт ад [[Балтыйскае мора|Балтыкі]] да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Быў распрацаваны тайны план пад кодавай назвай «Любімая котка» ({{lang-de|Liben Kätchen}}). Пачалася падрыхтоўка людзей і матэрыяльна-тэхнічнай базы. Калі ў [[Латвія|Латвіі]] канспірацыйная сетка атрымала назву «Лясныя коткі» ({{lang-de|Forstlichekatze}}), ва [[Украіна|Украіне]] — «Стэпавы кот» ({{lang-de|Steppenkatze}}), на [[Смаленская вобласць|Смаленшчыне]] і [[Бранская вобласць|Браншчыне]] — «Дзікі кот» ({{lang-de|Wilde Katze}}), дык у Беларусі — «[[Чорны кот (арганізацыя)|Чорны кот]]» ({{lang-de|Schwarze Katze}}). На яго кіраўніка беларускі нацыянальны актыў прапанаваў немцам таленавітага вайскоўца маёра [[Міхал Апанасавіч Вітушка|Міхала Вітушку]]. Пасля заканчэння [[Другі Усебеларускі кангрэс|кангрэсу]] ў [[Мінск]]у Вітушка сустрэўся з паэткай і генеральным сакратаром Рады БНР [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысай Геніюш]]. У сваіх успамінах яна занатавала яго словы: {{Цытата|аўтар=Міхал Вітушка|Я ненавіджу [[Немцы|немцаў]], я толькі і толькі [[Беларусы|беларус]], але нам трэба здабыць нашую зямлю для народу, і трэба нам усё дзеля гэтага выкарыстаць.}} Антысавецкі супраціў на тэрыторыі Беларусі быў падзелены на тры часткі: галіна-поўнач, галіна-цэнтр і галіна-поўдзень. Кожная з галін мела свайго кіраўніка. У сваю чаргу камандзіры падначальваліся галоўнаму штабу беларускага партызанскага руху, які быў размешчаны ў бункеры пад [[Варшава]]й. Усе гады партызанскага і канспірацыйнага змагання ім кіраваў Міхал Вітушка. ===Падрыхтоўка супраціву=== Нямецкімі інструктарамі былі падрыхтаваны каля {{num|3000}} партызанаў і патаемнікаў. Большая частка іх летам 1944 года засталася ў Беларусі і чакала загадаў ад [[Міхал Апанасавіч Вітушка|Міхала Вітушкі]]. Некалькі атрадаў прайшлі падрыхтоўку ў Германіі, а ў Беларусь і Польшчу прыбылі пазней. Для партызанскай барацьбы на тэрыторыі Беларусі вясной-летам 1944 года былі пабудаваныя {{num|15}} бункераў. Удзельнік падрыхтоўкі сеткі бункераў на тэрыторыі Заходняй Беларусі ўзгадвае, што будаўніцтва бункераў ажыццяўлялі ваеннапалонныя пад наглядам нямецкіх інжынераў. Бункеры, глыбінёю 2—2,5 метры, былі бетанаваныя. Сістэмы вентыляцыі адводзіліся на 20—25 метраў ад бункера. Звычайна, у бункеры было некалькі пакояў, сховішча для зброі і прадуктаў. Усе беларускія атрады, пакінутыя ў Беларусі ў межах плана «Liben Kätchen» былі забяспечаныя [[Радыёсувязь|радыёсувяззю]], яўкамі, [[зброя]]й, [[боепрыпас]]амі, [[Пашпарт|дакументамі]], [[Дакумент|бланкамі]] і [[пячатка]]мі савецкіх вайсковых і цывільных устаноў, грашыма, медыкаментамі. Планавалася, што гэтых запасаў хопіць на 5—10 гадоў дзейнасці. Паводле аднаго з удзельнікаў супраціву іх сапраўды хапіла аж да 1951 года. Дзякуючы гэтым бункерам большая частка беларускіх партызанаў здолела ператрываць без вялікіх стратаў найбольш цяжкі перыяд — да лета 1945 года. Менавіта за гэты час [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|органамі дзяржбяспекі]] былі разгромленыя [[Армія Краёва|польскае падполле]] і партызанка. Паводле матэрыялаў КДБ на працягу 1944—1955 гадоў былі выкрытыя толькі {{num|7}} бункераў-складаў беларускага супраціву. Яшчэ адным арганізатарам беларускага супраціву была [[Беларуская незалежніцкая партыя]] на чале з [[Усевалад Родзька|Усеваладам Родзькам]]. Частка патаемных групаў і партызанскіх атрадаў БНП летам 1944 года была пакінутая ў Беларусі. Рэшту сяброў накіравалі ў дыверсійна-выведчыя школы нямецкай вайсковай выведкі. Родзька намагаўся весці ўласную гульню: атрымаўшы ад немцаў дапамогу і падрыхтаваўшы людзей, ён меркаваў перакінуць іх з Германіі ў Беларусь і арганізаваць незалежны ад «Чорнага ката» супраціў. ===«Dallwitz» і незалежны супраціў=== Яшчэ летам 1944 года ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] быў створаны [[Паветрана-дэсантны спецыяльны батальён «Дальвіц»|дыверсійны батальён «Dallwitz»]], укамплектаваны жаўнерамі і афіцэрамі беларускіх вайсковых і паліцыйных фармацый, сябрамі [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]]. Нямала з іх былі сябрамі патаемнай Беларускай незалежніцкай партыі. Кіраваў выведча-дыверсійнай школай у «Dallwitz» маёр Геруліс, намеснікам па навучальнай частцы, а таксама палітычным кіраўніком быў капітан Родзька, а кіраўніком навучальнай часткі — капітан [[Барыс Дзмітрыевіч Рагуля|Барыс Рагуля]]. Камандзірам батальёну «Dallwitz» з беларускага боку быў капітан [[Іван Антонавіч Гелда|Ян Гелда]], былы афіцэр арміі генерала [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]]. Кожная група павінная была праходзіць чатырохмесячны курс падрыхтоўкі ў {{не перакладзена 5|Дальвіц|Дальвіцы|de|Dallwitz (Ostpr.)}} ([[Усходняя Прусія]], 20 кіламетраў ад [[Істэрнбург]]а). Курс навучання ў школе складаўся з тактыкі вядзення партызанскага бою, {{не перакладзена 5|Падрыўная справа|падрыўной справы|ru|Взрывное дело}}, [[Тапаграфія|тапаграфіі]], шыхтавай падрыхтоўкі. Таксама курсанты праходзілі культурна-асветніцкую працу, слухалі лекцыі па [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]]. Радысты праходзілі навучанне ў адмысловай школе пад [[Гданьск|Данцыгам]]. Пасля заканчэння курсу групы атрымоўвалі амуніцыю, дакументы, сродкі сувязі, радыёкоды і выпраўляліся, звычайна паветраным шляхам, у вызначаныя раёны Беларусі. У верасні 1944 года каля [[Дзятлава]], [[Смаргонь|Смаргоні]] і [[Вільнюс|Вільні]] была дэсантаваная група сябра БНП [[Андрэй Піліпавіч Вайтовіч|Андрэя Вайтовіча]]. У лістападзе паміж [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай]] і Рудніцкай пушчамі быў вікінуты з нямецкага самалёта атрад Мікалая Вітушкі, былога афіцэра Чырвонай арміі. У студзені 1945 года ён загіне і Саветы будуць думаць, што знішчылі маёра Міхала Вітушку. У Беларусь працягвалі перакідваць невялікія групы «Dallwitz» і асобных дэсантнікаў. Немцы патрабавалі ад іх праводзіць дыверсіі на камунікацыях і выведку. Беларускае кіраўніцтва — Родзька, Гелда — загадвала не выконваць нямецкіх інструкыяў, арганізоўваць канспірацыю ды партызанку, аб’яднаныя ў [[Беларуская вайсковая арганізацыя|Беларускую вайсковую арганізацыю]]. Планавалася, што спецыяльны батальён «Dallwitz» будзе налічваць ад {{num|800}} да {{num|1000}} чалавек. Падрыхтоўка людзей ішла аж да часу [[Акт капітуляцыі Германіі|капітуляцыі Германіі]]. Пасля таго, як батальён быў раззброены чэшскімі партызанамі, ён спыніў сваё існаванне, а яго байцы альбо прабіваліся на [[Заходняя Еўропа|Захад]], альбо у Беларусь і Польшчу. Некаторыя ваявалі яшчэ ў пачатку 1950-х, іншыя, як і Родзька, былі арыштаваныя савецкімі спецслужбамі. Такім чынам, з арыштам Родзькі у чэрвені 1945 года быў сарваны план па арганізацыі незалежнага беларускага супраціву. Найбольш баяздольныя адзінкі БНП альбо далучыліся да «Чорнага ката», як, напрыклад, атрад [[Антон Бандык|Антона Бандыка]], альбо загінулі ў баях з войскамі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]. На [[Палессе|Палессі]] працягвалі дзейнічаць атрады беларускіх партызанаў-[[Беларуская Народная Грамада (1941)|грамадоўцаў]], яны трымаліся незалежна і ад БНП, і ад «Чорнага ката». Адной з малавядомых постацяў беларускага супраціву, які змагаўся і супраць немцаў, і супраць бальшавікоў за адраджэнне незалежнай Беларусі быў атаман [[Якуб Харэўскі]]. ===Атрад Якуба Харэўскага і іншыя атрады=== З 1943 года атрады [[Якуб Харэўскі|Якуба Харэўскага]] і Івана Перагуда дзейнічалі на [[Валынь|Валыні]] ў ваколіцах [[Ратна]] і [[Любэшыў|Любяшова]]. У гэтых гарадах пасля адыходу немцаў яны захапілі шмат зброі: [[Аўтамат (зброя)|аўтаматаў]], [[кулямёт]]аў, [[мінамёт]]аў, [[Граната|гранат]] і [[Патрон|набояў]]. Пасля вяртання [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Саветаў]] атрад Харэўскага разгарнуў партызанскую барацьбу: забіваў чэкістаў, {{не перакладзена 5|Міліцыя|міліцыянтаў|ru|Милиция}} і [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|камуністаў]]. У кантакт з арганізацыяй [[Міхал Апанасавіч Вітушка|Вітушкі]] атаман Харэўскі ўвайшоў толькі ў лютым 1946 года. Аднак, атрад працягваў дзейнічаць самастойна. З Беларусі Харэўскі вывеў сваіх партызанаў у [[Польшча|Польшчу]]. На [[Усходняя Беласточчына|Беласточчыне]] і [[Падляшша|Падляшшы]] атрады Івана Перагуда і Якуба Харэўскага працягвалі дзейнічаць аўтаномна. Атрады мелі заданне абараняць беларускае насельніцтва ад бандаў [[Польскі нацыяналізм|польскіх нацыяналістаў]]-крымінальнікаў і атрадаў, якія займаліся [[Дагаворы аб перасяленні паміж Польшчай і СССР|высяленнем беларусаў у СССР]]. Там адбываліся збройныя сутычкі з палякамі і з савецкімі вайскоўцамі з перасяленчых місіяў. Праўдападобна, атрад Харэўскага сышоў на захад у канцы 1949 альбо на пачатку 1950 года. Сам атаман напіша пазней: {{Цытата|аўтар=Якуб Харэўскі|Наш паднішчаны атрад у 50-х гадах самаліквідаваўся і сябры ў бальшыні перабраліся ў [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчу]], адтуль далей на Захад.}} Дзесьці ў 1947 годзе на Захад групамі перайшоў і атрад Івана Перагуда. Акрамя згаданых арганізацыйных цэнтраў беларускага супраціву па ўсёй [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларусі]] дзейнічаў стыхійны партызанскі рух, які ў 1944—1945 гадах налічваў дзясяткі тысяч чалавек. Іх узмацнялі сяляне, незадаволеныя калектывізацыяй, уцекачы ад [[Рэпрэсіі ў БССР|савецкіх рэпрэсій]], рэпатрыянты з [[Еўропа|Еўропы]]. Гэты ўзброены рух, які існаваў паралельна з арганізацыяй «Чорны кот», часткова пад яе ўплывам, у некаторых рэгіёнах пратрымаўся аж да канца 1950-х пачатку 1960-х гадоў. == Арышты за антысавецкую дзейнасць == У 1939—1940 і 1943—1953 гадах у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] за антысавецкую дзейнасць былі арыштаваныя 91.312 чалавек. Па 1941 годзе ёсць звесткі не па БССР, а па арыштаваных у СССР беларусах — 3318 чалавек. Таксама ў статыстыцы няма звестак пра арыштаваных у 1945 годзе [[СМЕРШ]]ам. Сярод арыштаваных у БССР, асабліва ў 1939—1940 і ў 1944—1945 гг., было шмат [[Палякі на Беларусі|палякаў]], [[Яўрэі ў Беларусі|габрэяў]], [[Украінцы ў Беларусі|украінцаў]], [[Рускія ў Беларусі|расейцаў]]. Лічба [[Беларусы|беларусаў]] арыштаваных у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у 1939—1953 гг. за антысавецкую дзейнасць складае 62.995 чалавек. Агулам за кругабегі 1939—1940 і 1943—1953 гадах у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] за антысавецкую дзейнасць былі арыштаваныя 91.312 чалавек. У перыяд акупацыі БССР ёсць звесткі пра арышты беларусаў у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] — 3318 чалавек. Такім чынам за кругабегі 1939—1940 і 1943—1953 арыштавалі да 95 тысяч «[[Антыкамунізм|антысаветчыкаў]]» з Беларусі. У 1944—1945 гг. за антысавецкую дзейнасць больш, чым у БССР, арыштоўвалі толькі ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украіне]]. У 1946—1947 гг. другое месца займала [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летува]], але ў 1948 годзе яго зноў заняла БССР і трымала да 1951 году ўключна. У паваенны час арыштоўвалі таксама за «шпіянаж на карысць замежных дзяржаваў», за тэрор, дыверсіі, паўстанцтва і «палітбандытызм», бандытызм, сабатаж, шкодніцтва, [[Антысавецкая прапаганда|антысавецкую агітацыю]], спробы ўцёкаў за мяжу, выраб і распаўсюд антысавецкіх улётак, антысавецкія выказванні, здраду і [[Калабарацыянізм|пасобніцтва нямецкім акупантам]]. === 1939 год === У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] за гэты год былі арыштаваныя за антысавецкую дзейнасць 1378 чалавек (ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] — 2458), у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] — 8818 (у [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіне]] — 9286). Сярод арыштаваных былі толькі 6 удзельнікаў беларускіх «нацыяналістычных контр-рэвалюцыйных арганізацый» ([[Украінцы|украінцаў]] такіх было 1172). У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у 1939 годзе арыштавалі 3422 [[беларусы]] (украінцаў — 6197). Агульны лік арыштаваных у Савецкім Саюзе «антысаветчыкаў» — амаль 45 тысяч чалавек. === 1940 год === У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] былі арыштаваныя за антысавецкую дзейнасць 1094 чалавекі (ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] — 4337), у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] — 27758 (у [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіне]] — 45.365, у [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летуве]] — 2663). Сярод арыштаваных былі толькі 4 удзельнікі беларускіх «нацыяналістычных контр-рэвалюцыйных арганізацый» ([[Украінцы|украінцаў]] — 4828). У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у 1940 годзе арыштавалі 5888 [[Беларусы|беларусаў]] (украінцаў — 21.856). Агульны лік арыштаваных у Савецкім Саюзе «антысаветчыкаў» — амаль 133 тысячы чалавек. === 1941 год === У гэтым годзе ў [[СССР]] былі арыштаваныя за антысавецкую дзейнасць 3318 [[Беларусы|беларусаў]] (за першае паўгоддзе — 1712, за другое — 1606), а таксама 8382 [[украінцы]], 1085 [[Літоўцы|летувісаў]], 1083 [[латышы]], 944 эстонцы . Агулам у СССР за антысавецкую дзейнасць арыштавалі амаль 133 тысячы чалавек. Сярод арыштаваных былі выяўленыя 15 удзельнікаў беларускіх антысавецкіх «буржуазна-нацыяналістычных партый, арганізацый і групаў» (11 — у першым паўгоддзі), калі ўкраінцаў — 3998, латышоў — 691, летувісаў — 517, эстонцаў — 439. === 1942 год === За антысавецкую дзейнасць на тэрыторыі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (па-за межамі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупаванай нацыстамі]]) былі арыштаваныя 2364 [[беларусы]] (менш за 2% ад агульнай колькасці арыштаваных у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзе]] «антысаветчыкаў», якіх было амаль 191 тысяча чалавек). Сярод іх выявілі 2 удзельнікаў беларускіх «буржуазна-нацыяналістычных партый, арганізацыяў і групаў». === 1943 год === У гэтым годзе за антысавецкую дзейнасць у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] былі арыштаваныя 1041 чалавек (ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] — 22736, [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] — 3061). Сярод іх удзельнікаў беларускіх «буржуазна-нацыяналістычных партый, арганізацый і групаў» выяўлена не было. Сярод арыштаваных за антысавецкую дзейнасць не толькі ў БССР, але і ва ўсім СССР (такіх было больш за 141 тысячу) колькасць [[Беларусы|беларусаў]] складала 1826 чалавек. === 1944 год === За антысавецкую дзейнасць у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] былі арыштаваныя 13.045 чалавек (ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] — 30954, [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувіскай ССР]] — 2584, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] — 1513, [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонскай]] — 2962, [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдоўскай]] — 2105, [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[РСФСР]] — 457, [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] РСФСР — 709). Сярод арыштаваных за антысавецкую дзейнасць не толькі ў БССР, але і ва ўсім [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (а такіх было больш за 103 тысячы) [[Беларусы|беларусаў]] было 10.383 чалавекі. === 1945 год === У гэтым годзе за антысавецкую дзейнасць у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] былі арыштаваныя 8906 чалавек (ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] — 30495, [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувіскай ССР]] — 6958, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] — 7120, [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонскай]] — 6569, [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдоўскай]] — 2546, [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[РСФСР]] — 1082, [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] РСФСР — 1067). Сярод іх было 165 удзельнікаў беларускіх «буржуазна-нацыяналістычных партый, арганізацый і групаў». Сярод арыштаваных за антысавецкую дзейнасць не толькі ў БССР, але і ва ўсім [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (такіх было больш за 112 тысяч) [[беларусы]] складалі 7826 чалавек. У статыстыцы няма людзей, арыштаваных у 1945 годзе [[СМЕРШ]]ам. === 1946 год === За антысавецкую дзейнасць у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] былі арыштаваныя 4373 чалавекі (ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] — 22.025, [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувіскай ССР]] — 4919, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] — 1651, [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонскай]] — 690, [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдоўскай]] — 876, [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[РСФСР]] — 450, [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] РСФСР — 423). Сярод арыштаваных за антысавецкую дзейнасць не толькі ў БССР, але і ва ўсім [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (такіх было больш за 91 тысячу) [[беларусы]] складалі 5724 чалавекі. === 1947 год === У гэтым годзе за антысавецкую дзейнасць у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] былі арыштаваныя 2742 чалавекі (ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] — 22450, [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувіскай ССР]] — 4939, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] — 1620, [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонскай]] — 527, [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдоўскай]] — 534, [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[РСФСР]] — 603, [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] РСФСР — 420). Сярод іх было 227 удзельнікаў беларускіх «буржуазна-нацыяналістычных партый, арганізацый і групаў». Сярод арыштаваных за антысавецкую дзейнасць не толькі ў БССР, але і ва ўсім [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (такіх было больш за 67 тысяч) [[беларусы]] складалі 3034 чалавекі. === 1948 год === За антысавецкую дзейнасць у БССР былі арыштаваныя 5084 чалавекі (ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] — 21783, [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувіскай ССР]] — 4109, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] — 2562, [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонскай]] — 1478, [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдоўскай]] — 361, [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[РСФСР]] — 530, [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] РСФСР — 703). Сярод іх былі 576 удзельнікаў беларускіх «буржуазна-нацыяналістычных партый, арганізацый і групаў». Сярод арыштаваных за антысавецкую дзейнаьць не толькі ў БССР, але і ва ўсім [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (а такіх было больш за 70 тысяч) беларусы складалі 4937 чалавек. === 1949 год === У гэтым годзе за антысавецкую дзейнасць у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] былі арыштаваныя 7032 чалавекі (ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] — 16106, [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувіскай ССР]] — 4279, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] — 3052, [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонскай]] — 1447, [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдоўскай]] — 349, [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[РСФСР]] — 621, [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] РСФСР — 520). Сярод іх было 797 удзельнікаў беларускіх «буржуазна-нацыяналістычных партый, арганізацый і групаў». Сярод арыштаваных за антысавецкую дзейнасць не толькі ў БССР, але і ва ўсім [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (такіх было больш за 70 тысяч) [[беларусы]] складалі 6162 чалавекі. === 1950 год === За антысавецкую дзейнасць у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] былі арыштаваныя 4800 чалавек (ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] — 17144, [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувіскай ССР]] — 2930, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] — 2694, [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонскай]] — 2213, [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдоўскай]] — 356, [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[РСФСР]] — 439, [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] РСФСР — 199). Сярод іх былі 250 удзельнікаў беларускіх «буржуазна-нацыяналістычных партый, арганізацый і групаў». Сярод арыштаваных за антысавецкую дзейнасць не толькі ў БССР, але і ва ўсім [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (такіх было больш за 57 тысяч) [[беларусы]] складалі 4318 чалавек. === 1951 год === У гэтым годзе за антысавецкую дзейнасць у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] быў арыштаваны 4391 чалавек (ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] — 8905, [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувіскай ССР]] — 3287, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] — 2270, [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонскай]] — 1766, [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдоўскай]] — 401, [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[РСФСР]] — 328, [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] РСФСР — 231). Сярод іх было 246 удзельнікаў беларускіх «буржуазна-нацыяналістычных партый, арганізацый і групаў». Сярод арыштаваных за антысавецкую дзейнасць не толькі ў БССР, але і ва ўсім [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (такіх было больш за 45 тысяч) [[беларусы]] складалі 3751 чалавека. === 1952 год === За антысавецкую дзейнасць у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] былі арыштаваныя 569 чалавек (ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] — 3764, [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувіскай ССР]] — 1072, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] — 820, [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонскай]] — 462, [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдоўскай]] — 327, [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[РСФСР]] — 104, [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] — 104). Сярод іх былі 46 удзельнікаў беларускіх «буржуазна-нацыяналістычных партый, арганізацый і групаў». Сярод арыштаваных за антысавецкую дзейнасць не толькі ў БССР, але і ва ўсім [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (такіх было больш за 16 тысяч) [[беларусы]] складалі 652 чалавекі. === 1953 год === У гэтым годзе за антысавецкую дзейнасць у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] былі арыштаваныя 281 чалавек (ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] — 2479, [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Летувіскай ССР]] — 1029, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] — 554, [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонскай]] — 380, [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдоўскай]] — 275, [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[РСФСР]] — 95, [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] РСФСР — 80). Сярод іх было 20 удзельнікаў беларускіх «буржуазна-нацыяналістычных партый, арганізацый і групаў». Сярод арыштаваных за антысавецкую дзейнасць не толькі ў БССР, але і ва ўсім [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (такіх было больш за 10 тысяч) [[беларусы]] складалі 344 чалавекі.{{Зноскі}} ==Літаратура== *{{кніга|аўтар = [[Сяргей Ёрш]], [[Сяргей Горбік]].|загаловак = Беларускі супраціў|месца = [[Львоў]]|год = 2006}} ==Спасылкі== * {{Артыкул|загаловак=Статыстыка савецкіх карных ворганаў па арыштаваных у Беларусі “антысаветчыках” у 1939-1953 гг.|год=2012|спасылка=https://kamunikat.org/?pubid=24165|выданне=[[Беларускі Рэзыстанс (часопіс)|Беларускі Рэзыстанс]]|нумар=2 (13)|мова=be-tarask|старонкі=44 — 48|аўтар=[[Алег Падгайчык]].|archive-date=2 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702055607/https://kamunikat.org/?pubid=24165}} {{Commons}} *{{youtube|X_LTGimsPD0|«Праклятыя і забытыя»}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларускі антысавецкі супраціў]] hkccn25wlak7kzrvmmskmasp9vuycax 0 642099 5175557 4757472 2026-08-04T20:00:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175557 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Баі за аэрапорт Трыпалі | частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)]] | выява = | загаловак = | дата = [[13 ліпеня]] — [[23 жніўня]] [[2014]] года | месца = Міжнародны аэрапорт Трыпалі | прычына = | вынік = | праціўнік1 = {{Сцяг|Лівія}} [[Брыгады Зінтан]]: * Батальён Аль-Какі * Батальён Аль-Саваік * Батальёны Варшафана * Ахова аэрапорта '''пры падтрымцы''': * {{Сцягафікацыя|Егіпет}}<ref name="egyptuae">{{cite web | url=https://www.nytimes.com/2014/08/26/world/africa/egypt-and-united-arab-emirates-said-to-have-secretly-carried-out-libya-airstrikes.html | title=Egypt and United Arab Emirates Said to Have Secretly Carried Out Libya Airstrikes | publisher=The New York Times | date=August 25, 2014 | access-date=August 25, 2014 | author=D. Kirkpatrick, David|author2=Schmitt, Eric}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.libyaherald.com/2014/08/28/egypt-prepared-to-take-lead-in-ensuring-stability-in-libya/ |title=Архіўная копія |access-date=5 мая 2020 |archive-date=11 верасня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140911002953/http://www.libyaherald.com/2014/08/28/egypt-prepared-to-take-lead-in-ensuring-stability-in-libya/ |url-status=dead }}</ref> * {{Сцягафікацыя|ААЭ}}<ref name="egyptuae"/> * [[Выява:Libyan National Army.png|20px]] [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійская Нацыянальная Армія]] | праціўнік2 = {{Сцяг|Джыхад}} Кааліцыя «Лівійскі світанак»: * [[Узброены шчыт Лівіі]] * [[Ансар аль-Шарыя (Лівія)|Ансар аш-Шарыя]] * [[Аперацыйная зала лівійскіх рэвалюцыянераў]] * Батальён Аль-Самуд * Батальён Гнева Аль-Кіклі * Батальён Аль-Кабра '''пры падтрымцы''': * {{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="egyptuae"/> * {{Сцягафікацыя|Турцыя}} | камандзір1 = | камандзір2 = | сілы1 = | сілы2 = |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Баі за аэрапорт Трыпалі''' — баі [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|Другой грамадзянскай вайны ў Лівіі]] за авалоданне міжнародным аэрапортам Трыпалі. Штурм паветранай гавані праходзіў у рамках серыі аперацый «Лівійскі світанак» ({{lang-ar|فجر ليبيا}}), што праводзіла кааліцыя ісламісцкіх апалчэнцаў, якія ўзначальвалі кампанію дзяржаўнага перавароту супраць [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаты прадстаўнікоў Лівіі]]. Баі скончыліся захопам аэрапорта і ў канчатковым выніку яго знішчэннем. Усё пачалося з паразы ісламісцкіх палітыкаў на парламенцкіх выбарах у Лівіі 2014 года, пасля чаго [[Аперацыйная зала лівійскіх рэвалюцыянераў]] і [[Узброены шчыт Лівіі|брыгады Місурата]] пачалі вайну з парламентам, які ў значнай ступені быў антыісламісцкім. Прыкметна, што самі кандыдаты ў дэпутаты ад ісламісцкіх сіл раней спрабавалі распусціць Аперацыйную залу лівійскіх рэвалюцыянераў у сувязі з спробай перавароту ў [[2013]] годзе, але змаглі зрабіць гэта пасля вынікаў выбараў. Тады, 13 ліпеня, кааліцыя «Лівійскі світанак» пачала аперацыю па захопу аэрапорта. Шмат самалётаў было знішчана на зямлі. Аперацыя атрымала дзяржаўную падтрымку ад вялікага муфтыя [[Садзік Аль-Гарыяні|Садзіка Аль-Гарыяні]]. Ужо 23 жніўня абараняючая яго брыгада Зінтана выйшла з аэрапорта. Яна заяўляла, што адступіла, бо атрымала даручэнне ў парламенце. Пазней гэта пацвердзілі парламенцкія крыніцы. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web |title=Libya’s highest spiritual leader banned from UK over support of Islamists |url=https://www.theguardian.com/world/2014/oct/30/libya-spiritual-leader-banned-uk-islamists |website=The Guardian |publisher=The guardian |access-date=27 March 2020 |ref="Speaking from the UK via the Libyan television station Tanasuh, the radical cleric celebrated the violent capture of Tripoli by Islamist militia force Libya Dawn, and ordered a widening of the rebellion."}} * {{cite web |title=Radical Cleric Al-Ghariani: Rebel Leaders Are Corrupt And LPA Is “A Lost Deal”! |url=https://www.addresslibya.com/en/archives/30621 |website=The Libyan Adress |publisher=The Libyan Adress 19 July، 2018 |access-date=27 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327162304/https://www.addresslibya.com/en/archives/30621 |archive-date=27 сакавіка 2020 |url-status=dead }} * {{cite web |last1=Mustafa |first1=Ajnadin |title=Grand Mufti again backs Libya Dawn operation, calls Zintanis and allies “traitors” |url=https://www.libyaherald.com/2014/08/21/grand-mufti-again-backs-libya-dawn-operation-calls-zintanis-and-allies-traitors/ |website=Libya Herald |publisher=Libya Herald |access-date=27 March 2020}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Ліпень 2014 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 2014 года]] 4dardhhlbow9zmdmw36g6c2une7zj1c 0 642111 5175676 4866712 2026-08-05T07:37:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175676 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт =Бой за Траган | частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)]] | выява = | загаловак = | дата = [[27 снежня]] [[2018]] | месца = [[Траган]] | прычына = | вынік = перамога ЛНА | праціўнік1 = [[Выява:Libyan National Army.png|20px]] [[Лівійская нацыянальная армія|ЛНА]] | праціўнік2 = {{Сцяг|Чад}} [[Савет ваеннага камандавання выратавання рэспублікі|СВКВР]] | камандзір1 = Халід Масуд Рахома †<br>Джума аль-Табет | камандзір2 = невядома | сілы1 = 181-ы батальён са складу 10-й стралковай брыгады | сілы2 = Невядомая колькасць байцоў, 1 бронемашына, 10 машын |страты1 = 1 забіты, 13 параненых, 24–34 машыны захоплены |страты2 = невядома |агульныя страты = }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Бой за Траган''' — сутыкненне паміж Лівійскай нацыянальнай арміяй і [[чад]]скай узброенай групай у [[Траган]]е, якое адбылося [[27 снежня]] [[2018]] года. == Перадгісторыя == Пасля пачатку [[Грамадзянская вайна ў Лівіі|Другой грамадзянскай вайны ў Лівіі]] ў 2014 годзе, розныя лівійскія сілы сталі наймаць чадскіх і [[судан]]скіх наймітаў. У выніку замежныя ўзброеныя групоўкі ўсё больш актыўна пачалі ўдзельнічаюць у мясцовай палітыцы<ref>{{cite web|url=https://www.newdelhitimes.com/armed-chadian-group-attacks-forces-loyal-to-haftar-in-southern-libya/ |title=Armed Chadian Group Attacks Forces Loyal to Haftar in Southern Libya |author= |work=New Delhi Times |date=29 December 2018 |accessdate=28 February 2019}}</ref>. Адной з такіх груп стала арганізацыя «Савет ваеннага камандавання для выратавання рэспублікі» (СВКВР), чадская паўстанцкая фракцыя, якая імкнулася зрынуць [[Ідрыс Дэбі|Ідрыса Дэбі]], прэзідэнта і фактычнага прафранцузскага дыктатара Чада з [[1990]] года<ref name="weekly">{{cite web|url=https://thearabweekly.com/tripoli-issues-surprise-arrest-warrant-belhaj |title=Tripoli issues surprise arrest warrant for Belhaj |author= |work=The Arab Weekly |date=6 January 2019 |accessdate=28 February 2019}}</ref>. == Бой == 27 снежня 2018 года чадскія атрады ажыццявілі нечаканую атаку на лагер 10-й пяхотнай брыгады Лівійскай нацыянальнай арміі [[Халіф Хафтар|Халіфа Хафтара]] ў Трагане. Добра падрыхтаваныя баевікі выкарыстоўвалі 10 машын і адну бронемашыну. Першай мэтай нападу стаў штаб лівійцаў, дзе загінуў камандзір батальёна 181-й брыгады падпалкоўнік Халід Масуд Рахома. Памочнік камандзіра гарнізона ЛНА, палкоўнік Джума аль-Табет быў паранены і захоплены ворагам у палон Аднак войскі гарнізона згуртаваліся і пры падтрымцы мясцовых грамадзянскіх асоб пачалі контратаку. Акрамя аль-Табета, у выніку баёў былі паранены яшчэ дванаццаць салдат. Да сярэдзіны дня, пасля прыблізна двух-трох гадзін бою, замежнікі былі вымушаны адступіць пад моцным агнём, але здолелі ўзяць з 24 да 34 захопленых ваенных машын лівійцаў<ref>{{Cite web|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2018/Dec-28/472806-armed-chadian-group-attacks-forces-loyal-to-haftar-in-libya.ashx|title=Armed Chadian group attacks forces loyal to Haftar in Libya {{!}} News , Middle East {{!}} THE DAILY STAR|website=www.dailystar.com.lb|access-date=2019-01-05|accessdate=5 мая 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024164602/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2018/Dec-28/472806-armed-chadian-group-attacks-forces-loyal-to-haftar-in-libya.ashx|archivedate=24 кастрычніка 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aawsat.com/english/home/article/1522171/chadian-gunmen-attack-lna-camp-southern-libya|title=Chadian Gunmen Attack LNA Camp in Southern Libya|last=Al-awsat|first=Asharq|website=aawsat.com|access-date=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327090101/https://aawsat.com/english/home/article/1522171/chadian-gunmen-attack-lna-camp-southern-libya|archivedate=27 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref><ref name="observer">{{cite web|url=https://ar.libyaobserver.ly/article/3064 |title=الاستيلاء على 30 عربة مسلحة في الهجوم على معسكر تراغن |trans-title=Thirty armed vehicles captured in the attack on the Tragan camp |author= |work=Libya Observer |language=Arabic |date=28 December 2018 |accessdate=28 February 2019}}</ref><ref name="herald">{{cite web |url=https://www.libyaherald.com/2019/01/20/terror-suspects-killed-in-large-lna-operation-in-south-libya/ |title=Terror suspects killed in large LNA operation in south Libya |author=Jamal Adel |work=Libya Herald |date=19 January 2019 |accessdate=28 February 2019 |archive-date=24 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424024643/https://www.libyaherald.com/2019/01/20/terror-suspects-killed-in-large-lna-operation-in-south-libya/ |url-status=dead }}</ref>. == Рэакцыя == Розныя палітычныя групоўкі Лівіі<ref name="weekly"/>, а таксама мясцовыя жыхары асудзілі гэты напад, у той час як «Чадская народная рэвалюцыйная армія» ад імя чадскай апазіцыі заявіла, што ніякія чадыйцы не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях<ref name="herald"/>. == Наступствы == У адказ на напад на гарнізон Трагана ЛНА пачала павялічваць узровень бяспекі ў гэтым раёне, спадзеючыся знайсці і ліквідаваць нападнікаў. Салдаты адсачылі чадыйцаў,<ref name="observer"/> якіх яны першапачаткова ідэнтыфікавалі як паўстанцаў<ref name="herald"/> альбо бандытаў. Лівійцы паспяхова разграмілі атрад замежных баевікоў<ref name="weekly"/>. Таксама салдаты 10-й стралковай брыгады вызвалілі 22 закладнікаў у Гадуве. Раней лічылася, што гэтыя людзі былі выкрадзены [[Ісламская дзяржава|Ісламскай дзяржавай]] падчас шэрагу рэйдаў у рэгіёне на працягу кастрычніка і лістапада 2018 года<ref name="weekly"/>. 2 студзеня 2019 года Халіфа Хафтар накіраваў дадатковыя войскі на поўдзень Лівіі<ref>{{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20190102-supported-by-the-uae-haftar-seeks-to-control-south-libya/|title=Supported by the UAE, Haftar seeks to control south Libya|date=2019-01-02|website=Middle East Monitor|language=en-GB|access-date=2019-01-05}}</ref>, і ЛНА распачала [[Бітва за Себху (2019)|наступленне для выцяснення варожых сіл]], у тым ліку чадскіх апалчэнцаў<ref name="herald"/>. ==Зноскі == {{Reflist|2}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Падзеі 27 снежня]] [[Катэгорыя:Снежань 2018 года]] qomze46ydie584s8b8h83v776kp321m 0 642361 5175589 4625154 2026-08-05T00:16:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175589 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = Беларуская мінуўшчына |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = Вокладка часопіса Беларуская мінуўшчына.jpg |шырыня = |подпіс = Вокладка часопіса «Беларуская мінуўшчына» (1993 год). |спецыялізацыя = гісторыя |перыядычнасць = |скарачэнне = |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |адрас рэдакцыі = |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = |выдавец = |краіна = |гісторыя = |заснаванне = 1993 |апошні выпуск = 1998 |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Белару́ская міну́ўшчына»''' — гісторыка-публіцыстычны ілюстраваны [[часопіс]], заснаваны Камітэтам па архівах і справаводстве, [[Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы|Беларускім інстытутам дакументазнаўства і архіўнай справы]] і іншымі ўстановамі. Выдаваўся ў [[1993]]—[[1998]] гадах у [[Мінск]]у на [[беларуская мова|беларускай мове]] 4—6 разоў у год<ref>''[[Сяргей Жумар]]''. «Беларуская мінуўшчына» // {{Крыніцы/ЭГБ|6-2к}} — С. 332.</ref>. Выйшла 29 нумароў<ref name="enc">''Сяргей Жумар''. «Беларуская мінуўшчына» // {{Крыніцы/ЭГБ|6-2к}} — С. 333.</ref>. Дзейнасць выдання была накіравана на праўдзівае і аб’ектыўнае асвятленне [[гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]], садзейнічанне рэабілітацыі беларускай мовы, вяртанне з эміграцыі культурных і духоўных каштоўнасцей [[беларускі народ|беларускага народа]], аказанне дапамогі навуковым установам у даследаванні гісторыі, папулярызацыю архіўнай і музейнай справы ў [[Беларусь|Беларусі]]<ref>{{Артыкул|аўтар=А. П. Минич.|загаловак=Историческая публицистика РБ 90-х годов XX века|спасылка=http://uctopuk.info/conference2004/3-minich.html|выданне=Подготовка педагогических и научных кадров историков и развитие исторической науки в Беларуси: материалы Республиканской научно-практической конференции|тып=|месца=Гродно|выдавецтва=ГрГУ им. Я. Купалы|год=2004|нумар=|старонкі=|issn=}}</ref>. Першым рэдактарам часопіса быў Анатоль Андруховіч, з 1994 года — [[Леанід Вікенцьевіч Лойка|Леанід Лойка]]<ref>{{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=2005-02-04|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=99412|title=Згадваючы «Мінуўшчыну»|format=|work=|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|accessdate=2020-05-07|language=|postscript=}}</ref>. Меў рубрыкі «Роздум», «Дзяржава», «Звіцязтва», «Архівы», «Музеі», «Этнаграфія», «Пяроспар», «Беларусіка»<ref>''Л. В. Лойка''. «Беларуская мінуўшчына» // {{Крыніцы/БелЭн|2к}} — С. 414.</ref>. Часопіс публікаваў артыкулы пра гісторыю і дзейнасць дзяржаўнай архіўнай службы і яе ўстаноў, асобных архіваў і збораў, дакументы [[Нацыянальны архіўны фонд Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага архіўнага фонду Рэспублікі Беларусь]], інтэрв’ю з гісторыкамі, архівістамі і грамадскімі дзеячамі. Змяшчаў навукова-папулярныя публікацыі па гісторыі Беларусі, сярод якіх матэрыялы агульнагістарычнага характару, артыкулы пра [[этнагенез беларусаў]], раннебеларускую гісторыю і [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], [[Беларусь у складзе Расійскай імперыі|беларускія землі ў складзе Расійскай імперыі]], падзеі часоў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]], міжваеннага перыяду, [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], пасляваеннага часу. Выданне друкавала матэрыялы па [[Краязнаўства Беларусі|краязнаўстве]]<ref name="enc" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} * {{Артыкул|аўтар=|загаловак=Згадваючы «Мінуўшчыну»|спасылка=https://pdf.kamunikat.org/11735-1.pdf|выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|тып=|год=4 лютага 2005|нумар=5 (411)|старонкі=16|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210728153032/https://pdf.kamunikat.org/11735-1.pdf|archivedate=28 ліпеня 2021}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2}} — С. 332—333. == Спасылкі == * {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://kamunikat.org/bielaruskaja_minuuszczyna.html|title=«Беларуская мінуўшчына»|format=|work=|publisher=[[Kamunikat.org]]|accessdate=2020-05-07|language=|postscript=|archive-date=27 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200427223344/http://kamunikat.org/bielaruskaja_minuuszczyna.html|url-status=dead}} * {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5492103&strq=l_siz=20|title=Беларуская мінуўшчына (часопіс)|format=|work=|publisher=Сводный электронный каталог библиотек Беларуси|accessdate=2020-05-07|language=|postscript=}} [[Катэгорыя:Гістарычныя часопісы]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] 3flma3qtprqlrz1l8czu5c904ylgckd 0 653292 5175588 4872452 2026-08-05T00:10:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175588 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = Беларуская лінгвістыка |арыгінал назвы = |лагатып = |выява =Беларуская лінгвістыка. Вып. 84.jpg |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = |перыядычнасць = 2 разы ў год |скарачэнне = |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |адрас рэдакцыі = |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = |выдавец = |краіна = |гісторыя = |заснаванне = 1972 |апошні выпуск = |аб’ём = |камплектацыя = |тыраж = |ISSN = 0320-7552 |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = http://iml.basnet.by/publikacyi/bielaruskaja-linhvistyka |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Белару́ская лінгві́стыка»''' — навуковы штогоднік [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі]]. Выдаецца з [[1972]] года ў [[Мінск]]у на [[беларуская мова|беларускай мове]]<ref name="enc">{{Крыніцы/БелЭн|2к|«Беларуская лінгвістыка»||414}}</ref>. На 2019 год выйшлі 82 выпускі<ref>{{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|url=https://akademkniga.by/katalog/gumanitarnye-nauki/literaturovedenie/belaruskaya-lingvistyka.-vypusk-82.html|title=Беларуская лінгвістыка. Выпуск 82|format=|work=|publisher=Академкнига|accessdate=2020-08-16|language=|postscript=}}</ref>. Галоўны рэдактар выдання з 2005 года — [[Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец|Аляксандр Лукашанец]]<ref>{{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://csl.bas-net.by/anews1.asp?id=79628|title=Александр Александрович Лукашанец|format=|work=|publisher=База даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]]|accessdate=2020-08-16|language=|postscript=|url-status=dead}}</ref>. Асвятляе актуальныя пытанні беларускага, славянскага, агульнага і прыкладнога [[мовазнаўства]], змяшчае агляды па [[германістыка|германістыцы]] і [[раманістыка|раманістыцы]]. [[Часопіс]] публікуе артыкулы па праблемах [[дыялекталогія|дыялекталогіі]], [[лексікалогія|лексікалогіі]], [[лексікаграфія|лексікаграфіі]], [[этымалогія|этымалогіі]], [[гісторыя беларускай мовы|гісторыі беларускай мовы]] і іншую інфармацыю. Друкуе агляды [[навуковая літаратура|навуковай літаратуры]], рэцэнзіі беларускіх і замежных навукоўцаў па [[беларусазнаўства|беларусазнаўству]], інфармуе пра навіны навуковага жыцця<ref name="enc" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} * ''[[П. А. Міхайлаў]]''. «Беларуская лінгвістыка» // Беларуская мова: Энцыкл. / Беларус. Энцыкл.; Пад рэд. [[А. Я. Міхневіч]]а; Рэдкал.: [[Б. І. Сачанка]] (гал. рэд.) і інш. — {{Мн.}}: [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], 1994. — С. 82—83. — 655 с.: іл. — ISBN 5-85700-126-9. == Спасылкі == * {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://nasb.gov.by/bel/publications/sborniki-nauchnykh-trudov/lingv.php|title=Беларуская лінгвістыка|format=|work=|publisher=Сайт [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]|accessdate=2020-08-16|language=|postscript=}} * {{cite web|url=http://iml.basnet.by/publikacyi/bielaruskaja-linhvistyka|title=Беларуская лінгвістыка|publisher=Сайт Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі|accessdate=2020-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200814114600/http://iml.basnet.by/publikacyi/bielaruskaja-linhvistyka|archivedate=14 жніўня 2020|url-status=dead}} * {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://kamunikat.org/bielaruskaja_linhvistyka.html|title=Беларуская лінгвістыка|format=|work=|publisher=[[Kamunikat.org]]|accessdate=2020-08-16|language=|postscript=|archive-date=18 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818192010/https://kamunikat.org/bielaruskaja_linhvistyka.html|url-status=dead}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] lwr4epssbtboztxo1fp1ndwwfyidyau 0 655883 5175429 4987748 2026-08-04T13:05:18Z Autumndancer 168015 5175429 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ермакоўка}} {{НП-Расія}} '''Ермакоўка'''<ref name="ГКНП">{{ГКНП}}</ref> ({{lang-ru|Ермаковка}}) — вёска ў [[Манастыршчынскі раён|Манастыршчынскім раёне]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у склад [[Гогалеўскае сельскае паселішча|Гогалеўскага сельскага паселішча]]. == Гісторыя == У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена ў верасні 1943 года<ref>[http://www.admin-smolensk.ru/~websprav/history/raion/book/-Ov-.htm Вызваленне Смаленшчыны./Энцыклапедыя Смаленскай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160827132942/http://websprav.admin-smolensk.ru/history/raion/book/-Ov-.htm |date=27 жніўня 2016 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Манастыршчынскі раён}} {{Заліўка НП-Расія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Манастыршчынскага раёна]] ilydaxfl4wfbpt0ksbna1a8r4nlgf0d 0 656115 5175551 5079479 2026-08-04T19:32:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175551 wikitext text/x-wiki {{Дагавор}} '''Бахрэйнска-ізраільскі мірны дагавор''' — дагавор аб нармалізацыі адносін паміж [[Ізраіль|Ізраілем]] і [[Бахрэйн]]ам, аб заключэнні і падпісанні якога было абвешчана [[11 верасня]] [[2020]] года<ref>[https://detaly.co.il/bahrejn-normalizuet-otnosheniya-s-izrailem/ Исторический прорыв: Бахрейн подпишет договор с Израилем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200912034529/https://detaly.co.il/bahrejn-normalizuet-otnosheniya-s-izrailem/ |date=12 верасня 2020 }}, Detaly</ref>. Падпісанне дамовы адбылося [[15 верасня]] гэтага ж года<ref>[https://www.newsru.co.il/world/15sep2020/washington_512.html Израиль подписал мирные соглашения с ОАЭ и Бахрейном], NEWSru.co.il</ref>, адначасова з падпісаннем ізраільска-эмірацкага дагавора. Цырымонія прайшла на лужку перад [[Белы дом|Белым домам]] у [[Вашынгтон]]е, [[ЗША]]. Па выніках пагаднення паміж краінамі ўстаноўлены паўнавартасныя дыпламатычныя адносіны<ref name="king">[https://www.timesofisrael.com/bahrain-to-establish-full-diplomatic-relations-with-israel-trump-announces/#gs.fwznm8 Bahrain establishing full diplomatic relations with Israel, Trump announces], The Times of Israel</ref>. Гэта чацвёрты мірны дагавор, падпісаны Ізраілем з арабскай краінай, пасля [[Егіпет|Егіпта]] (1979), [[Іарданія|Іарданіі]] (1994) і [[ААЭ]] (2020). Эксперты ацэньваюць мірныя працэсы паміж Ізраілем і [[суніты|суніцкімі]] [[манархія]]мі як вынік іх сумеснага супрацьстаяння ўплыву [[Іран]]а<ref>[https://lenta.ru/news/2020/09/11/israel/ Трамп объявил об «историческом примирении» Израиля с еще одной арабской страной], Lenta.ru</ref>. == Гісторыя == Пасля абвяшчэння аб эмірацка-ізраільскай нармалізацыі саветнік прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Трампа]] [[Джарэд Кушнер]] неаднаразова наведваў [[Манама|Манаму]] і праводзіў перамовы з прадстаўнікамі ўрада Бахрэйна. Тады апошнія заяўлялі, што падпішуць пагадненне толькі пасля таго, як на падобны крок пойдзе [[Саудаўская Аравія]]. Яна, у сваю чаргу, заявіла, што зробіць гэта толькі пасля стварэння незалежнай палесцінскай дзяржавы<ref name="king"/>. Тым не менш паведамлялася пра тэлефонную размову Трампа і саудаўскага караля [[Салман ібн Абдэль Азіз ас-Сауд|Салмана]], падчас якой два лідары абмеркавалі рашэнне ўрада Бахрэйна нармалізаваць адносіны з Ізраілем<ref name="ntv">[https://www.n-tv.de/politik/Friedenspakt-zwischen-Israel-und-Bahrain-article22031620.html «Friedenspakt» zwischen Israel und Bahrain], n-tv</ref>. 11 верасня 2020 года адбылася тэлефонная размова паміж каралём Бахрэйна [[Хамад ібн Іса Аль Халіфа|Хамадам ібн Іса Аль Халіфай]] і кіраўніком урада Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху|Біньямінам Нетаньяху]]<ref name="king"/><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2020/09/israel-bahrain-agree-establish-full-diplomatic-ties-200911171014685.html Bahrain follows UAE to normalise ties with Israel], Al Jazeera</ref>. Крыху пазней у гэты ж дзень прэзідэнт ЗША Дональд Трамп заявіў, што 15 верасня ў Вашынгтоне паралельна з падпісаннем [[Ізраільска-эмірацкі мірны дагавор|эмірацка-ізраільскай дамовы]] будзе заключана і падпісана пагадненне аб нармалізацыі адносін паміж Ізраілем і Бахрэйнам<ref>[https://www.cbsnews.com/news/bahrain-israel-normalize-relations/ Bahrain and Israel agree to normalize relations, Trump announces], CBS News</ref><ref>[https://www.newsru.co.il/mideast/11sep2020/bahr810.html Трамп: Израиль и Бахрейн договорились о нормализации отношений], NEWSru.co.il</ref>. Дагавор быў падпісаны 15 верасня 2020 года кіраўніком МЗС Бахрэйна Абдулатыф бін Рашыд аль-Заяні і прэм’ер-міністрам Ізраіля Нетаньяху<ref name="king"/>. Аль-Заяні таксама заявіў, што мірны дагавор з Ізраілем «умацуе бяспеку рэгіёна»<ref>[https://www.newsru.co.il/mideast/13sep2020/bah_206.html Глава МИД Бахрейна: «Мир с Израилем укрепляет безопасность региона»], NEWSru.co.il</ref>. Падпісанае пагадненне ўступіць у сілу пасля яго ратыфікацыі ізраільскім урадам<ref>[https://www.newsru.co.il/israel/14sep2020/agreement_512.html Соглашения с ОАЭ и Бахрейном вступят в силу после утверждения правительством], NEWSru.co.il</ref>. == Роля Саудаўскай Аравіі == Бахрэйн — невялікая астраўная дзяржава ў [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]], аддзеленая [[Мост Караля Фахда|мостам]] ад Саудаўскай Аравіі. Нягледзячы на тое, што дзяржава з’яўляецца незалежнай, яе знешняя палітыка амаль цалкам вызначаецца Саудаўскай Аравіяй, якая часцяком наўпрост дыктуе ёй сваю волю. З гэтай прычыны крок насустрач нармалізацыі з Ізраілем не мог бы адбыцца без адабрэння і згоды суседа<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2020/09/israel-bahrain-agree-establish-full-diplomatic-ties-200911171014685.html Bahrain follows UAE to normalise ties with Israel], Al Jazeera</ref><ref>[https://responsiblestatecraft.org/2020/09/15/israel-the-uae-bahrain-military-alliance-counter-iran/ Israel, the UAE, & Bahrain didn’t sign peace deals, they’re military alliances to counter Iran], Responsible Statecraft</ref><ref>[https://www.bbc.com/russian/news-54135148 ОАЭ и Бахрейн — первые арабские страны, заключившие мир с Израилем за четверть века. Почему это важно], BBC</ref>. Эксперты мяркуюць, што такім чынам саудзіты «прамацваюць глебу» і могуць рушыць услед за астатнімі ў справе ўстанаўлення міру ў рэгіёне<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2020/09/16/840211-oae-bahreinom Вслед за ОАЭ и Бахрейном Израиль могут признать Саудовская Аравия и Оман], Ведомости</ref>. Пасля паведамлення аб нармалізацыі адносін Ізраіля і [[ААЭ]] Саудаўская Аравія першая адкрыла сваю паветраную прастору для пралёту ізраільскіх самалётаў, якія ідуць у Эміраты<ref>[https://www.newsru.co.il/mideast/02sep2020/saudi_202.html Саудовская Аравия открыла воздушное пространство для израильских самолетов], NEWSru.co.il</ref>. Праз некалькі дзён сваё неба для ізраільцян адкрыў і Бахрэйн<ref>[https://www.newsru.co.il/mideast/04sep2020/bahrein_0014.html Бахрейн открыл свое воздушное пространство для израильских самолетов], NEWSru.co.il</ref><ref>[https://detaly.co.il/bahrejn-izrailyu-letajte-nad-nami/ Бахрейн — Израилю: летайте над нами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200920215659/https://detaly.co.il/bahrejn-izrailyu-letajte-nad-nami/ |date=20 верасня 2020 }}, Детали</ref>. Па паведамленні СМІ, здзелка аб нармалізацыі адносін паміж Ізраілем і ААЭ і Бахрэйнам падтрымлівалася наследным прынцам Саудаўскай Аравіі [[Мухамед ібн Салман Аль Сауд|Мухамедам]], у той час як яго бацька кароль Салман быў супраць яе<ref>[https://www.newsru.co.il/press/19sep2020/wsj307.html WSJ: кронпринц Саудовской Аравии скрывал от отца планы нормализации отношений с Израилем], NEWSru.co.il</ref><ref>[https://www.wsj.com/articles/saudi-royal-family-split-relations-israel-uae-bahrain-mbs-prince-king-11600446560 Saudi Royal Family Divides Over Potential Embrace of Israel], The Wall Street Journal</ref><ref>[https://detaly.co.il/mezhdu-korolem-saudovskoj-aravii-i-naslednym-printsem-voznik-razlad-iz-za-izrailya/ Между королем Саудовской Аравии и наследным принцем возник разлад из-за Израиля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201031215525/https://detaly.co.il/mezhdu-korolem-saudovskoj-aravii-i-naslednym-printsem-voznik-razlad-iz-za-izrailya/ |date=31 кастрычніка 2020 }}, Detaly</ref>. == Прававыя аспекты == Дакумент, які Ізраіль падпісаў з Бахрэйнам, — «мірная дэкларацыя». У ёй агаворваецца агульная заява аб імкненні да міру, але яна стане базай для заключэння дагавора ў будучыні<ref name="nezavis">[https://www.ng.ru/world/2020-09-15/6_7964_israel.html Трамп приблизил ОАЭ и Бахрейн к Израилю], Независимая</ref>. Пагадненне прадугледжвае ўсталяванне прамых рэгулярных рэйсаў паміж Манамай і Тэль-Авівам<ref>[https://www.arkansasonline.com/news/2020/sep/12/bahrain-israel-set-to-form-official-ties/ Bahrain, Israel set to form official ties], Arkansas Democrat Gazette</ref>. == Міжнародная рэакцыя == У міжнароднай супольнасці пагадненне было ўспрынята неадназначна. Іншыя манархіі рэгіёна, а таксама саюзнікі [[ЗША]] падтрымалі нармалізацыю адносін паміж краінамі<ref name="stran812">[https://www.newsru.co.il/mideast/11sep2020/stran812.html Нормализация отношений Израиля и Бахрейна. Реакции ОАЭ, Египта и ПА], NEWSru.co.il</ref><ref>[https://www.newsru.co.il/mideast/13sep2020/oman_202.html Оман поддержал мирный договор между Израилем и Бахрейном], NEWSru.co.il</ref>. [[Іран]], [[Турцыя]], [[Дзяржава Палесціна]] і іх саюзнікі раскрытыкавалі дакумент, паколькі ён пагражаў інтарэсам [[палесцінцы|палесцінскіх арабаў]]<ref name="bahrain303">[https://www.newsru.co.il/mideast/12sep2020/bahrain303.html Рамалла отзывает посла из Бахрейна, Турция осуждает мирный договор], NEWSru.co.il</ref><ref>[https://www.newsru.co.il/mideast/12sep2020/iran803.html Иран: Бахрейн стал соучастником преступлений сионистского режима], NEWSru.co.il</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} [[Катэгорыя:Дагаворы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:2020 год у палітыцы]] [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Ізраіля]] [[Катэгорыя:Падзеі 15 верасня]] [[Катэгорыя:Верасень 2020 года]] [[Катэгорыя:Араба-ізраільскі канфлікт]] [[Катэгорыя:Першае прэзідэнцтва Дональда Трампа]] sb3sbxoqv11icfh64u5k2kj6b2tcf44 0 656845 5175527 5148256 2026-08-04T17:19:26Z Aliaksei Lastouski 75892 5175527 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Vorsza, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Оршы]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Орша|Оршы]]: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Волков Михаил Николаевич.jpg|thumb|175px|[[Міхаіл Мікалаевіч Волкаў|Міхаіл Волкаў]]]] [[Файл:Lev-Semyonovich-Vygotsky-1896-1934.jpg|thumb|175px|[[Леў Сямёнавіч Выгоцкі|Леў Выгоцкі]]]] [[Файл:Міхаіл Васілевіч Дарашэвіч.jpg|thumb|175px|[[Міхаіл Васілевіч Дарашэвіч|Міхаіл Дарашэвіч]]]] [[Файл:Igor Zjelezovski.jpg|thumb|175px|[[Ігар Мікалаевіч Жалязоўскі|Ігар Жалязоўскі]]]] [[Файл:ZharskayaMM.jpg|thumb|175px|[[Марына Міхайлаўна Жарская|Марына Жарская]]]] [[Файл:Anatol Zhurauliou in Minsk Palace of Arts 6.11.2013 Horizons.jpg|thumb|175px|[[Анатоль Пятровіч Жураўлёў|Анатоль Жураўлёў]]]] [[Файл:Karatkievich student.jpg|thumb|175px|[[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]]]] [[Файл:Franciszek Kareu (1731-1802).jpg|thumb|175px|[[Францішак Караў]]]] [[Файл:Palina Stsepanenka.jpg|thumb|175px|[[Паліна Уладзіміраўна Качаткова|Паліна Качаткова]]]] [[Файл:Mikola Kupava - ART VORSHA RUBON exhibition in Palace of Art, Minsk 23.10.2014 02.JPG|thumb|175px|[[Мікола Купава]]]] [[Файл:Aleksandr Kuschynski TDF 2010 Cambrai.JPG|thumb|175px|[[Аляксандр Анатолевіч Кучынскі|Аляксандр Кучынскі]]]] [[Файл:Antonina Langina.jpg|thumb|175px|[[Антаніна Леанідаўна Лангіна|Антаніна Лангіна]]]] [[Файл:Маньковский И. В..jpg|thumb|175px|[[Іван Васільевіч Манькоўскі|Іван Манькоўскі]]]] [[Файл:Нічыпар Якаўлевіч Наталевіч.jpg|thumb|175px|[[Нічыпар Якаўлевіч Наталевіч|Нічыпар Наталевіч]]]] [[Файл:Ramanouski Piotr.jpg|thumb|175px|[[Пётр Міхайлавіч Раманоўскі|Пётр Раманоўскі]]]] [[Файл:Handball-WM-Qualifikation AUT-BLR 006.jpg|thumb|175px|[[Вячаслаў Ігаравіч Салдаценка|Вячаслаў Салдаценка]]]] [[Файл:Sieviaryniec Paval.jpg|thumb|175px|[[Павел Канстанцінавіч Севярынец|Павел Севярынец]]]] [[Файл:Alina Talay Pedro's Cup Łódź 2016.jpg|thumb|175px|[[Аліна Генадзеўна Талай|Аліна Талай]]]] == А == * [[Анатоль Раманавіч Азаронак]] (1917—2001) — савецкі ваенны дзеяч, [[контр-адмірал]]. * [[Юлія Аляксандраўна Алейчанка]] (нар. 1991) — беларуская пісьменніца, літаратурны крытык, перакладчыца. * [[Рэнэ Амель]] — французскі велагоншчык, алімпійскі медаліст. * [[Аляксандр Рыгоравіч Арлоў (віцэ-адмірал)]] (1900—1945) — савецкі [[военачальнік]], інжынер-[[віцэ-адмірал]]. * [[Людміла Аляксандраўна Анікеева]] (нар. 1955) — беларускі [[палітык]]. * [[Зоя Васільеўна Асмалоўская]] (1928—2012) — савецкая і беларуская актрыса тэатра і кіно. * [[Наталля Іванаўна Астаповіч]] (1940—2005) — беларускі мікрабіёлаг. * [[Рыгор Астаф’еў]] (17 ст.) — збройнік, майстар-пішчальнік. == Б == * [[Юрый Багушэвіч (пісьменнік)|Юрый Багушэвіч]] (1917—1983) — беларускі пісьменнік і перакладчык. * [[Леанід Сцяпанавіч Барадулька]] (1937—2000) — беларускі балетмайстар. * [[Браніслаў Адольфавіч Бароўскі]] (1913—?) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1971). * [[Леанід Андрэевіч Барэйша]] (нар. 1947) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер. * [[Яўген Ігаравіч Белянкоў]] (нар. 1995) — беларускі [[баскетбаліст]]. * [[Навум Савельевіч Беркін]] (нар. 1931) — географ<ref>https://isu.ru/ru/news/2022/details/news-id2022-00326/</ref>. * [[Сяргей Мікалаевіч Бохан]] (нар. 1956) — [[Беларусь|беларускі]] палітык, дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|V склікання]]. * [[Юрый Міхайлавіч Брайдэр]] (1948—2007) — беларускі пісьменнік-фантаст. == В == * [[Сяргей Міхайлавіч Вакар]] (1928—1998) — беларускі скульптар. * [[Яўген Пятровіч Васілёнак]] (1917—1973) — беларускі [[пісьменнік]]. * [[Васіль Вячаслававіч Васільеў]] (нар. 1954) — беларускі мастак. * [[Юрый Генадзевіч Васюцін]] (нар. 1978) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Фаіна Іпацьеўна Вахрава]] (1916—2004) — першая лэдзі Тайваня, жонка прэзідэнта [[Цзян Цзінго]]. * [[Фрыда Абрамаўна Вігдарава]] (1915—1965) — пісьменніца і журналістка. * [[Міхаіл Мікалаевіч Волкаў]] (нар. 1955) — беларускі педагог, палітык. * [[Леў Сямёнавіч Выгоцкі]] (1896—1934) — [[СССР|савецкі]] псіхолаг. == Г == * [[Роза Іосіфаўна Ганчарова]] (нар. 1938) — беларускі вучоны ў галіне генетыкі. == Д == * [[Сяргей Мікалаевіч Далідовіч]] (нар. 1973) — [[Беларусь|беларускі]] [[лыжныя гонкі|лыжнік]]. * [[Міхаіл Васілевіч Дарашэвіч]] (1900—1968) — беларускі савецкі вучоны-[[Геадэзія|геадэзіст]] і дзеяч народнай адукацыі. * [[Арсен Рыгоравіч Двейрын]] (1907—1996) — савецкі піяніст<ref>http://www.geokorolev.ru/biography/biography_person_dveirin.html</ref>. * [[Францішак Дзеружынскі]] (1779—1850) — беларускі рэлігійны дзеяч, педагог. * [[Алена Міхайлаўна Дзікавіцкая]] (нар. 1960) — беларускі палітык. == Е == * [[Леанід Ціханавіч Ерын]] (нар. 1951) — [[Беларусь|беларускі]] ваенны і дзяржаўны дзеяч, старшыня [[КДБ РБ]] (2000—2004). == Ж == * [[Ігар Мікалаевіч Жалязоўскі]] (нар. 1963) — беларускі [[канькабежны спорт|канькабежац]]. * [[Марына Міхайлаўна Жарская]] (нар. 1983) — беларуская самбістка. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Жвікаў]] (нар. 1950) — беларускі [[палітык]]. * [[Вячаслаў Жолудзеў]] (нар. 1995) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Анатоль Пятровіч Жураўлёў]] (нар. 1963) — беларускі мастак-жывапісец. == З == * [[Леанід Яўгенавіч Забела]] — беларускі матэматык. * [[Георгій Міхайлавіч Зайцаў]] (1895—1961) — савецкі военачальнік. * [[Барыс Пятровіч Захарчэня]] (1928—2005) — савецкі і расійскі вучоны-[[фізік]]. * [[Аляксандр Аляксандравіч Здановіч]] (1927—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * {{нп5|Мірон Злацін||fr|Miron Zlatin}}. * [[Мікалай Мікалаевіч Зянько]] (нар. 1989) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. == І == * [[Аляксандр Мікалаевіч Івулін]] (нар. 1992) — беларускі журналіста і футбаліст, палітычны зняволены. == К == * [[Дзяніс Віталевіч Кавалеўскі]] (нар. 1992) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Адам Каменскі-Длужык]] (? — пасля [[1672]]) — пісьменнік-[[мемуарыст]]. * [[Лілія Васілеўна Камлюк]] (нар. 1937) — беларускі вучоны ў галіне гідраэкалогіі. * [[Сяргей Віктаравіч Каплякоў]] (нар. 1959) — беларускі спартсмен (плаванне). * [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч]] (1930—1984) — беларускі [[паэт]], [[Проза|празаік]], [[драматург]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[перакладчык]], [[сцэнарыст]], класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. * [[Францішак Караў]] (1731—1802) — беларускі [[архітэктар]], [[педагог]]. * [[Іван Юр’евіч Карпук]] (нар. 1985) — беларускі ўрач-стаматолаг. Доктар медыцынскіх навук (2018), [[прафесар]]. * [[Уладзімір Андрэевіч Каробкін]] (нар. 1940) — вучоны ў галіне машынабудавання. * [[Якаў Ягоравіч Касалапаў]] — беларускі кампазітар. * [[Паліна Уладзіміраўна Качаткова]] (нар. 1968) — беларускі [[празаік]], [[літаратуразнавец]]. * [[Пётр Пятровіч Качура]] (нар. 1972) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер. * [[Аляксандр Сяргеевіч Кірыенка]] (нар. 1977) — беларускі вучоны ў галіне машынабудавання. * [[Алег Паўлавіч Козыраў]] (нар. 1951) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Іна Юр’еўна Крачак]] (нар. 1964) — беларускі ўрач, дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] 7 склікання. * [[Дзмітрый Аляксандравіч Кузьмін]] (нар. 1975) — беларускі баскетбаліст і трэнер. * [[Мікалай Леанідавіч Кузьмініч]] (нар. 1958) — беларускі спецыяліст у галіне тэорыі, методыкі і арганізацыі сацыяльна-культурнай дзейнасці, музыкант. * [[Мікола Купава]] (нар. 1946) — беларускі [[мастак]]. * [[Аляксандр Анатолевіч Кучынскі]] (нар. 1979) — беларускі велагоншчык. == Л == * [[Уладзімір Архіпавіч Лабуноў]] (нар. 1959) — беларускі [[вучоны]] ў галіне мікраэлектронікі, дыпламат. * [[Антаніна Леанідаўна Лангіна]] (нар. 1939) — савецкая і расійская шашыстка. * [[Валерый Мікалаевіч Лапцінскі]] (нар. 1940) — беларускі [[матэматык]]. * [[Барыс Савельевіч Ласкін]] (1914—1983) — кінасцэнарыст, паэт, празаік, драматург, аўтар гумарыстычных апавяданняў. * [[Андрэй Міхайлавіч Лукашэвіч]] (нар. 1970) — беларускі [[гісторык]]. * [[Ехіель Ёсіф Лявонцін]] — пісьменнік * [[Залман Довід Лявонцін]] — удзельнік каланізацыі Палесціны * [[Мікалай Мікалаевіч Ляпешка]] (нар. 1952) — беларускі дыпламат. * [[Ірына Пятроўна Ляўковіч]] (нар. 1964) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. == М == * [[Зінаіда Якаўлеўна Мажэйка]] (1933—2014) — беларускі [[этнамузыкалогія|этнамузыказнаўца]]. * [[Аляксандр Аляксандравіч Макаранка]] (нар. 1990) — [[беларусь|беларускі]] [[штангіст]]. * [[Рыма Фёдараўна Маленчанка]] (нар. 1935) — беларуская актрыса, педагог. * [[Георгій Рыгоравіч Мандзалеўскі]] (1934—2024) — савецкі [[валейбол|валейбаліст]], злучны, двухразовы алімпійскі чэмпіён (Токіа-1964, Мехіка-1968). Заслужаны майстар спорту СССР (1963). * [[Іван Васільевіч Манькоўскі]] (1895—1943) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1943). * [[Леў Пятровіч Мацкевіч]] (1903—1968) — беларускі [[архітэктар]]. [[Заслужаны будаўнік БССР]] (1963). * [[Васіль Станіслававіч Мацюшэўскі]] (нар. 1969) — беларускі фінансіст, банкір і дзяржаўны дзеяч. [[Кандыдат эканамічных навук]] (1995). Першы намеснік Прэм’ер-міністра Беларусі (2014—2018). * [[Міхаіл Осіпавіч Мікольскі]] (1898—1938) — журналіст<ref>https://ourbaku.com/index.php/Лифшиц_(Никольский)_Михаил_Осипович_–_журналист</ref>. * [[Кацярына Эдуардаўна Міронава]] (1883—1946) — беларуская актрыса. * [[Аляксандр Яўгенавіч Міронаў]] (1910—1992) — беларускі празаік, [[перакладчык]]. [[Заслужаны работнік культуры БССР]] (1978). == Н == * [[Якаў Паўлавіч Навуменка]] (1959—2012) — беларускі спявак. Народны артыст Беларусі (2011). * [[Нічыпар Якаўлевіч Наталевіч]] (1900—1964) — дзяржаўны дзеяч Беларускай ССР. * [[Аляксандр Пятровіч Новікаў]] (1954—2007) — беларускі фізік, спецыяліст у галіне фізікі паўправаднікоў і дыэлектрыкаў. * [[Абрам Іосіфавіч Нодаў]] (1897—1974) — [[патолагаанатам]]. [[Доктар медыцынскіх навук]], [[прафесар]]. == П == * [[Алена Міхайлаўна Падаляк]] (нар. 1962) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Якаў Давыдавіч Паловіцкі]] (нар. 1935) — савецкі расійскі матэматык. Прафесар Пермскага ўніверсітэта. * [[Самуіл Саламонавіч Палякоў]] (1837—1888) — [[Расійская імперыя|расійскі]] прадпрымальнік, канцэсіянер, будаўнік чыгунак, мецэнат. * [[Віталь Аляксандравіч Парахонька]] (нар. 1993) — [[беларусь|беларускі]] [[лёгкаатлет]]. [[Майстар спорту Беларусі]]. * [[Іван Данілавіч Пашкевіч]] (1913—1996) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). * [[Сямён Рыгоравіч Пераплётчыкаў]] (1931—1996) — фотамастак<ref>http://chel-portal.ru/en-6998</ref>. * [[Уладзімір Анатольевіч Піпін]] (нар. 1972) — беларускі [[скульптар]]. * [[Антон Канстанцінавіч Пуціла]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Ігар Аляксандравіч Пушкін]] (нар. 1964) — гісторык і краязнаўца [[Магілёў|Магілёва]]. * [[Барыс Рыгоравіч Пшэнічнер]] (1933—2020) — астраном<ref>http://www.astronet.ru/db/msg/1639698</ref>. == Р == * [[Зіновій Захаравіч Рагозны]] (1901—1990) — [[генерал-маёр]]. * [[Пётр Міхайлавіч Раманоўскі]] (1919—1919) — беларускі мастак-жывапісец. * [[Леанід Іванавіч Рудніцкі]] — беларускі пісьменнік. == С == * [[Павел Паўлавіч Саковіч]] (1941−2014) — беларускі [[пісьменнік]]. * [[Ларыса Фёдараўна Салавей]] (нар. 1934) — беларускі [[мастацтвазнаўца]]. [[Заслужаны настаўнік БССР]] (1975). * [[Вячаслаў Ігаравіч Салдаценка]] (нар. 1994) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. [[Майстар спорту Беларусі]]. * [[Уладзімір Усеваладавіч Салтанаў]] (нар. 1936) — беларускі вучоны ў галіне фізіялогіі вісцэральных сістэм. * [[Уладзімір Львовіч Сарочкін]] (1937—1992) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Анатоль Віктаравіч Свірыдаў]] (нар. 1982) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. * [[Анатоль Іванавіч Свірыдзёнак]] (1936—2023) — беларускі вучоны ў галіне [[матэрыялазнаўства]].  * [[Павел Канстанцінавіч Севярынец]] (нар. 1976) — беларускі палітык, пісьменнік і публіцыст, адзін з заснавальнікаў «[[Малады Фронт|Маладога Фронту]]». * [[Уладзімір Мартынавіч Собін]] (нар. 1940) — вучоны ў галіне цепла- і масаабмену, доктар тэхнічных навук. * [[Дзмітрый Сямёнавіч Снежка]] (1903—1957) — беларускі літаратурны крытык, літаратуразнавец, перакладчык, адзін з лідараў эсперанцкага руху даваеннага часу. * [[Аўром Соскін]] (1881 - 1963) — ізраільскі фатограф, які стаў фоталетапісцам стварэння яўрэйскай абшчыны у [[Зямля Ізраільская|Палесціне]] * [[Андрэй Стаброўскі]] (нар. 1997) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. * [[Ігар Канстанцінавіч Сумнікаў]] (нар. 1966) — савецкі і беларускі прафесійны шашэйны [[велагоншчык]]. [[Майстар спорту СССР]] (1983) і [[Майстар спорту СССР міжнароднага класа]] (1984). * [[Аляксандр Васільевіч Сцепаненка]] (1938—2005) — беларускі вучоны ў галіне апрацоўкі металаў, [[доктар тэхнічных навук]] (1974). * [[Генадзь Васілевіч Сяркуццеў]] (1937—2016) — вучоны ў галіне педагогікі, заслужаны работнік адукацыі Беларусі (1999). == Т == * [[Вольга Аляксандраўна Талаева]] (нар. 1987) — беларуская спарстменка, інструктар па шорт-трэку Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь, удзельніца XXII Алімпійскіх гульняў у горадзе [[Сочы]]. * [[Аліна Генадзеўна Талай]] (нар. 1989) — [[беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]]ка. Спецыялізуецца ў [[Бег на 60 метраў з бар'ерамі|бар’ерным бегу на 60 метраў]], [[Бег на 100 метраў з бар'ерамі|100 метраў]] з бар’ерамі. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]]. * [[Леанід Ігнатавіч Трушко]] (нар. 1938) — беларускі [[акцёр]]. [[Народны артыст Беларусі]] (1996). == Ф == * [[Веніямін Львовіч Фабрыкант]] (1908—1981) — вучоны-энергетык, лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]], заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі Латвійскай ССР, [[доктар тэхнічных навук]], [[прафесар]]. == Х == * [[Аляксей Аляксандравіч Хадкевіч]] * [[Барыс Львовіч Хігрын]] * [[Леапольд Хлюдзінскі]] == Ц == * [[Аляксандр Паўлавіч Цяльцоў]] == Ч == * [[Мікалай Лявонцьевіч Часнык]] * [[Віталь Ігаравіч Чудовіч]] (нар. 1970) — беларускі палітык. == Ш == * [[Таццяна Валер’еўна Шаракова]] * [[Гершон Шофман]] * [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека]] (нар. 1984/1985) — беларускі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік адміністрацыі Заводскага раёна горада Мінска. * [[Аляксандр Мікалаевіч Шынкевіч]] == Э == * {{нп5|Моці Эйцінгон||de|Motty Eitingon}}. == Ю == * [[Іосіф Андрыянавіч Юркоў]] == Я == * [[Аляксандр Аляксеевіч Янкоўскі]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Оршы| ]] cp9aluga3cbwo9nw7z6u8gzxbwjjxh2 0 657231 5175594 5171850 2026-08-05T01:06:38Z 5175594 wikitext text/x-wiki {{ДД|званне={{РБ, Палкоўнік}}|дата нараджэння={{ДН|18|03|1967}}}} '''Хазалбек Бахцібекавіч Атабекаў''' (нар. {{ДН|18|03|1967}}<ref name="data.europa.eu" />) — палкоўнік (з 2007 года), былы намеснік камандуючага [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Унутранымі войскамі Рэспублікі Беларусь]] з 2018 года<ref>[https://www.belta.by/president/view/hazalbek-atabekov-naznachen-zamestitelem-komandujuschego-vnutrennimi-vojskami-mvd-belarusi-303736-2018/ Хазалбек Атабеков назначен заместителем командующего внутренними войсками МВД Беларуси]</ref>. Этнічны [[Таджыкі|таджык]]. == Біяграфія == У 1990 годзе скончыў Мінскае вышэйшае ваенна-палітычнае агульнавайсковае вучылішча. У 1996 годзе атрымаў крапавы берэт з рук [[Дзмітрый Валер’евіч Паўлічэнка|Дзмітрыя Паўлічэнкі]]. Займаў пасаду камандзіра спачатку роты, а затым і батальёна ўнутраных войскаў. У [[2009]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2009/7/31/20619/ Спецназом будет командовать Хазалбек Атабеков]</ref>—[[2012]] гадах быў камандзірам [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння|3-й асобнай Чырванасцяжнай брыгады спецыяльнага прызначэння]] ўнутраных войскаў МУС (вайсковая часць 3214), затым — намеснікам начальніка ўпраўлення баявой і аператыўнай падрыхтоўкі Галоўнага ўпраўлення камандуючага ўнутранымі войскамі МУС Рэспублікі Беларусь<ref>[https://news.tut.by/economics/593766.html Президент назначил замкомандующего внутренними войсками] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205005601/https://news.tut.by/economics/593766.html |date=5 снежня 2020 }}</ref>. 22 мая 2018 года прызначаны намеснікам камандуючага ўнутранымі войскамі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P31800193_1527109200.pdf Указ Президента Республики Беларусь от 22 мая 2018 года № 193 «О Х. Б. Атабекове»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210830190608/https://pravo.by/upload/docs/op/P31800193_1527109200.pdf |date=30 жніўня 2021 }}</ref>. 13 жніўня [[2020]] года на хвалі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] ўзнагародзіў Атабекава медалём «За бездакорную службу I ступені»<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4458481 Лукашенко наградил более 300 силовиков медалью «За безупречную службу»]</ref>. 15 сакавіка 2022 года ён вызвалены ад пасады і звольнены ў запас з правам нашэння ваеннай формы<ref>[https://minpolit.com/vypuskniki/polkovnik-atabekov-uvolen-zapas/ Полковник Атабеков уволен в запас]{{ref-ru}}</ref>. == Санкцыі == У [[2012]] годзе Атабекаву забаранілі ўезд у краіны [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]]<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022033809/https://nn.by/?c=ar&i=61552|archive-date=2017-10-22|url=https://nn.by/?c=ar&i=61552|title=Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС|language=be|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2011-10-11}}</ref>[[Еўрапейскі Саюз|.]] У [[Чорны спіс Еўрасаюза]] трапіў за тое, што «камандаваў разгонам [[Плошча 2010|дэманстрацыі 19 снежня 2010 года ў Мінску]] з ужываннем празмернай сілы»<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?print=true&uri=CELEX%3A02012D0642-20150715 COUNCIL DECISION 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures against Belarus]</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=EUR-Lex - 32012D0642 - EN - EUR-Lex|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/dec/2012/642/oj|access-date=2020-12-25|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}</ref>. Еўрапейскія санкцыі былі знятыя 15 лютага 2016 года<ref>{{cite web|author=Денис Лавникевич|title=Батьке простили старые грехи|url=https://www.gazeta.ru/politics/2016/02/15_a_8075585.shtml|publisher=[[Газета.ru]]|date=2016-02-15|access-date=2021-09-10|language=ru}}</ref>. 2 кастрычніка 2020 года было аб’яўлена, што Атабекаў трапіў у санкцыйныя спісы [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] ([[Чорны спіс Еўрасаюза|спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд на тэрыторыю ЕС]]) і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ([[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]])<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref><ref>{{Cite web|last=Best|first=Tom|work=Paul Hastings LLP|coauthors=Bonucci, Nicola; Bukowski, Gesa; Hutchison, Talya|last2=Bonucci|first2=Nicola|last3=Bukowski|first3=Gesa|last4=Hutchison|first4=Talya|date=2020-11-17|title=Protests in Belarus - EU imposes Fresh Sanctions on the Belarusian Regime and Follows the UK, US and Canada in Imposing Sanctions on Lukashenko|url=https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=5c658b4d-1bea-4d29-9820-45679aa5438a|archive-url=https://archive.today/20210724145733/https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=5c658b4d-1bea-4d29-9820-45679aa5438a|archive-date=24 ліпеня 2021|publisher=[[Lexology]]|language=en|access-date=24 ліпеня 2021|url-status=live}}</ref>. ЕС увёў санкцыі супраць намесніка камандуючага ўнутранымі войскамі МУС як адказнага за кампанію рэпрэсій і запалохвання МУС пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]: адвольныя арышты і жорсткае абыходжанне з мірнымі дэманстрантамі, у тым ліку катаванні, а таксама запалохванне і гвалт у дачыненні да журналістаў<ref name="data.europa.eu">{{cite web|title=Council Implementing Regulation (EU) 2021/339 of 25 February 2021 implementing Article 8a of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus|url=http://data.europa.eu/eli/reg_impl/2021/339/oj/eng|date=2021-02-26|access-date=2021-07-24|issue=32021R0339|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title= 40 беларускіх чыноўнікаў, якія трапілі пад санкцыі Эўразьвязу. Сьпіс |url= https://www.svaboda.org/a/30870774.html|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2020-10-02|access-date=2021-09-13|lang=be-tarask}}</ref>. Акрамя таго, Атабекава ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|last=Staff|first=Reuters|date=2020-09-29|title=UK sanctions Belarus leader Lukashenko|language=en|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|access-date=2021-07-24|archive-url=https://archive.today/20210724145005/https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|archive-date=24 ліпеня 2021|url-status=live}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-joins-eu-in-sanctions-against-top-belarus-officials/46094856 |title=Switzerland joins EU in sanctions against top Belarus officials |date=2020-10-13|publisher={{нп3|Swissinfo|Swissinfo|cs|Swissinfo}}|access-date=2021-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html|title=SECO: Ordinance on measures against Belarus|date=2020-10-13|publisher=Staatssekretariat für Wirtschaft|access-date=2020-09-13|url-status=dead|archive-date=19 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019093323/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html}}</ref>. 20 лістапада да кастрычніцкага пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя і Украіна<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/ |publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. == Узнагароды == * [[ордэн «За службу Радзіме»]]<ref>[https://minpolit.com/istoriya/istoriya-uchilishha/ Минское ВВПОУ: годы и судьбы!]</ref>, * медаль «За бездакорную службу» III ступені (18 сакавіка 2005)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-44/2005-44(003-010).pdf&oldDocPage=6 Указ Президента Республики Беларусь от 18 марта 2005 года № 141 «О награждении военнослужащих внутренних войск Министерства внутренних дел медалью „За безупречную службу“ I, II, III степени»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210830225110/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-44%2F2005-44%28003-010%29.pdf&oldDocPage=6 |date=30 жніўня 2021 }}</ref>, * медаль «За бездакорную службу» II ступені, * медаль «За бездакорную службу» I ступені (13 жніўня 2020)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000305&p1=1 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 13 жніўня 2020 года № 305 «Аб узнагароджанні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200819121103/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000305&p1=1 |date=19 жніўня 2020 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://udf.by/news/main_news/174084-kto-takoy-hazalbek-atabekov.html Хто такі Хазалбек Атабекаў?] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Атабекаў Хазалбек Бахцібекавіч}} [[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] 6n43tgpdmzjfxvehj9hee5mwubem7s5 0 657365 5175528 4268603 2026-08-04T17:20:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175528 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Барыс Андрэевіч Калава́ндзін'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{lang-ru|Борис Андреевич Коловандин}}; {{ДН|21|1|1938}} — {{ДС|7|6|1998}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Гідрадынаміка|гідрадынамікі]] і [[Цеплафізіка|цеплафізікі]], [[доктар тэхнічных навук]] (1984), [[прафесар]] (1986), акадэмік [[НАНБ|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994, член-карэспандэнт з 1989), член [[Нью-Ёркская акадэмія навук|Нью-Ёркскай акадэміі навук]]{{sfn|Беларусь|1995}} (1994). == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Архангельск]]у. У 1961 годзе скончыў фізіка-механічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі політэхнічны ўніверсітэт Пятра Вялікага|Ленінградскага політэхнічнага інстытута]]. Працаваў у канструктарскім бюро на заводзе транспартнага машынабудавання ў [[Харкаў|Харкаве]] і вучыўся ў [[Аспірантура|аспірантуры]] пры Інстытуце чорнай металургіі Дзяржплана Украінскай ССР у [[Данецк]]у<ref name="Н" />. У 1966 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю і пачаў працу ў [[Інстытут цепла- і масаабмену імя А. В. Лыкава НАН Беларусі|Інстытуце цепла- і масаабмену]] Акадэміі навук БССР. Да 1973 года займаў пасаду старэйшага навуковага супрацоўніка, потым — загадчыка лабараторыяй турбулентнасці<ref name="Н">[https://www.itmo.by/jepter/721999r/720172.html Некралог у «Инженерно-физическом журнале»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201008193911/https://www.itmo.by/jepter/721999r/720172.html |date=8 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}}</ref>. == Навуковая і грамадская дзейнасць == Навуковая дзейнасць Б. А. Калавандзіна звязаная з распрацоўкай нетрадыцыйных метадаў навігацыі скарасных гідрадынамічных аб’ектаў і спосабаў зніжэння іх гідрадынамічнага супраціўлення, даследаваннем [[Турбулентнае цячэнне|турбулентнасці]] і працэсаў пераносу ў [[Вадкасць|вадкасцях]]. Займаўся вырашэннем прыкладных задач, стварэннем новай тэхнікі і тэхналогій. Адначасова з навуковай дзейнасцю выкладаў у [[БДУ|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] і ў якасці запрошанага прафесара ва ўніверсітэтах [[Германія|Германіі]], [[Італія|Італіі]] і іншых краін. Пад яго кіраўніцтвам абаронены 2 доктарскія і 10 кандыдацкіх дысертацый<ref name="Н" />. Кіраваў Дзяржаўнай праграмай фундаментальных даследаванняў «Механіка», уваходзіў у склад экспертных і навуковых саветаў, рэдакцыйных калегій часопісаў. Аўтар больш за 200 навуковых прац, у тым ліку 4 манаграфій<ref name="Н" />. Сааўтар патэнта «Устройство для очистки сточных вод»<ref>[https://patentdb.ru/patent/1321691 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{ref-ru}}</ref>. Сярод апублікаваных прац: * Корреляционное моделирование процессов переноса в сдвиговых турбулентных течениях: Обзор соврем. исслед. — Мн., 1982. * Моделирование теплопереноса при неоднородной турбулентности. — Мн., 1980. * Процессы переноса в турбулентных течениях: Сб. науч. тр. / Акад. наук БССР, Ин-т тепло- и массообмена им. А. В. Лыкова — Мн., 1988. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Калавандзін Барыс Андрэевіч|старонкі=355}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/67688/kolovandin-boris-andreevich/ Барыс Андрэевіч Калавандзін] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [https://nasb.gov.by/rus/members/pamyati-uchenogo/kolovandin.php Памяти учёного: КОЛОВАНДИН Борис Андреевич]{{ref-ru}} // [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] * [https://www.itmo.by/jepter/721999r/720172.html Некралог у «Инженерно-физическом журнале»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201008193911/https://www.itmo.by/jepter/721999r/720172.html |date=8 кастрычніка 2020 }}{{ref-ru}} // [[Інстытут цепла- і масаабмену імя А. В. Лыкава НАН Беларусі]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Калавандзін Барыс Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Механікі СССР]] [[Катэгорыя:Цеплафізіка]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута цепла- і масаабмену імя А. В. Лыкава НАНБ]] acxjk0i4ut375fvs93kq0exn8ei78ym 0 658252 5175811 4705387 2026-08-05T11:11:25Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, пунктуацыя, стыль 5175811 wikitext text/x-wiki [[Файл:Galati MAZ trolleybus 1404.jpg|300рх|thumb|МАЗ-203Т у [[Галац]]ы ([[Румынія]])]] '''МАЗ-203Т''' — [[тралейбус]] [[МАЗ|Мінскага аўтамабільнага завода]]. Створаны на базе аўтобуса [[МАЗ-203]]. Выпускаецца з 2003 года. Аналагічны тралейбус вытворчасці [[Белкамунмаш]] — [[АКСМ-203]]. == Мадыфікацыі == * '''МАЗ-203Т3М''' — машынакамплект для клонаў. * '''МАЗ-203Т8М''' — мадыфикацыя для [[Люблін]]а * '''МАЗ-203Т20''' — мадыфікацыя з прабегам б/у. * '''МАЗ-203Т21''' — мадыфікацыя для [[Гродна]]. Мае павялічаны аўтаномны ход. * '''МАЗ-203Т70''' — мадыфікацыя для [[Мінск]]а і [[Віцебск]]а. Мае павялічаны аўтаномны ход. === Клоны === * '''[[АКСМ-203]]''' ([[Белкамунмаш]]) * '''PTS-12''' (ПалітэхСэрвіс) * '''Дняпро-Т203''' ([[Півдэнмаш]]) * '''Amber Vilnis 12 AC''' (VVT) * '''УТТЗ 6241.01 «Горожанин»''' (УТТЗ) == Галерэя == <gallery widths="200px" class="center"> File:Babruysk 2015-built MAZ-203T trolleybus 166 on route 1 in 2015.jpg|МАЗ-203Т у [[Бабруйск]]у Выява:MAZ-203T70 (Minsk) p2.jpg|МАЗ-203Т70 у [[Мінск]]у |Дняпро-Т203 у Дніпры Выява:Dnipro T203 (№ 202) in Zaporizhzhia.png|Дняпро-Т203 у [[Запарожжа|Запарожжы]] ([[Украіна]]) Выява:Amber Vilnis 12 ac.JPG|Amber Vilnis 12 AC у [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]) </gallery> {{МАЗ}} [[Катэгорыя:Тралейбусы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мінскі аўтамабільны завод]] ozpnwpypxfhlxvy6935usqg3ekaotdl 100 658977 5175491 5175001 2026-08-04T15:51:27Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5175491 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Лупіта Ніёнга|2026-08-04T10:02:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Саманта Мортан|2026-08-04T08:47:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рудзі Бонд|2026-08-04T05:22:08Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Глен Хансард|2026-08-03T13:00:14Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Амаль што ўдалы план|2026-08-03T06:50:47Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Маргарэта Хааген|2026-08-02T05:20:05Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Адысея (фільм, 2026)|2026-07-30T21:27:07Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Вангеліс|2026-07-25T12:14:06Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Міхаіл Львовіч Матусоўскі|2026-07-23T13:25:03Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Георг Вільгельм Пабст|2026-07-23T08:01:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Маці Пальм|2026-07-23T06:59:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мікалай Пятровіч Пало|2026-07-22T12:12:47Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> o2l7rj4ry4jeh4jfpfgqcd64ijoha6z 0 664221 5175835 3739936 2026-08-05T11:27:04Z Autumndancer 168015 /* Тапонім */ 5175835 wikitext text/x-wiki '''Тэльман''' — прозвішча, тапонім. == Прозвішча == * [[Эрнст Тэльман]] — нямецкі палітычны дзеяч == Тапонім == === Беларусь === * [[Тэльман (Брагінскі раён)]] === Казахстан === * [[Тэльман (Акмолінская вобласць)]] === Расія === * [[Тэльман (Краснадарскі край)]] {{неадназначнасць}} s9eckasuebmsgdps715aww4sj2mfek0 0 665955 5175638 5160375 2026-08-05T06:57:04Z Цімох 101134 дадаў яшчэ адну выяву доказ 5175638 wikitext text/x-wiki [[Файл:Перабор.jpg|міні|Перабор глыбоцкай дуды з ражком (рагаўнём)]] [[Файл:Глыбоцкі_гісторыка-краязнаўчы_музей.jpg|міні|Копія{{Недаступная спасылка}} Глыбоцкай дуды ў экспазіцыі мясцовага музея. ]] '''Глыбоцкая дуда''' — найстарэйшая<ref>https://m.nn.by/articles/230033/</ref> [[беларуская дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] гміны [[Празарокі]], цяпер [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. Доўгі час лічылася, што найстарэйшай з’яўляецца «Лепельская дуда» з вёскі [[Верабкі]] 1877 году. Аднак дуда з Верацеяў, якая захоўваецца ў фондзе [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальнага музея Літвы]], датуецца музеем 1849 годам, адпаведна з’яўляецца найстарэйшай захаванай беларускай дудой. Год і дакладнае месца паходжання дуды пазначаныя непасрэдна на пераборы «ME 1849 P. DZISNA GM. PROZOROKI W. WIERACIEJE» ({{lang-be|1849 Дзісенскі павет, гміна Празарокі, вёска Верацеі}}). Такая самая пазнака стаіць на трубцы гуку. Іншая пазнака з датай зробленая на рагаўні перабору. Раней дуда захоўвалася ў этнаграфічным музеі [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]] ў Вільні і была перададзеная ў цяперашняе месца захавання ў 1934 годзе<ref>«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. Глыбоцкая дуда паходзіць з дударскага арэала (ваколіцы возера [[Шо]] на Глыбоччыне), з якога паходзяць таксама шматлікія звесткі, між іншым, пра [[Адам Шульга|Адама Шульгу]], дудара з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], [[Пётр Бурэц|Пятра Бурца]] — знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]], Міколу Караткевіча (1932 г.н.) - вучня Пятра Бурца, Уладзіміра Забелу (1928 г.н.) - дудара і арганізатара традыцыйных святаў у вёсцы [[Шо (вёска)|Шо]], а таксама многія легенды, мастацкія тэксты і іншыя згадкі. Мех дуды пашыты са скуры [[барсук]]а, што робіць дуду ўнікальнай таксама з пункту гледжання выкарыстанай скуры. У кнізе «Дудар і музыка<ref>http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/1261/ASABL%D0%86VASC%D0%86%20BELARUSKAY%20DVUHGUKAVOY%20DUDYI.pdf?sequence=1&isAllowed=y{{Недаступная спасылка}}</ref>» [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]] піша, што мех дуды шыецца з барсука, цялёнка альбо казлёнка. Такім чынам, глыбоцкая дуда адзіная з захаваных дуд, у якой выкарыстаная скура барсука. [[Поўсць]] глыбоцкай дуды выстае навонкі і таксама не мае аналагаў сярод іншых беларускіх дуд. Ігравыя трубкі зробленыя з [[ясень|ясеня]], [[ражок|ражкі]] (рагаўні) выкананыя з ліпы, выцясаныя ўручную. На абодвух ражках ёсць літыя ўзоры з [[волава]]. Захаваўся адзін [[чарот|чаратовы]] пішчык гуку (бурдон). Ражок бурдона абабіты цвічкамі для дэкарацыі. Стокі абматаныя пакуллем. У цэлым дуда, у тым ліку мех, добра захаваныя. [[Файл:The Soviet Union 1990 CPA 6250 stamp (Lithuanian skuduciai, piper, trimitas, kankles and ozragis).jpg|міні|злева|Глыбоцкая дуда на савецкай марцы 1990 года прадстаўленая як адзін з літоўскіх народных інструментаў.]] Доўгі час савецкія і літоўскія даследчыкі прадстаўлялі глыбоцкую дуду пад назвай «labanora duda»<ref>[http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205090353/http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/|date=5 снежня 2020}}</ref>. У савецкі час глыбоцкая дуда была прадстаўленая на марцы, прысвечанай «літоўскім народным інструментам». Пры тым на аналагічнай марцы «Беларускія народныя інструменты» з 1989 году, дуда не прадстаўленая наогул. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае ў якасці «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманы тэрмін праілюстраваны глыбоцкай дудой. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі "Музычныя інструменты народаў СССР" на пачцы запалак, з 1983 году (выдавалася паралельна на пяці фабрыках запалак, у тым ліку ў Пінску). У 1982 выходзіла першая серыя (на сямі фабрыках, у тым ліку ў Пінску), і на адной з 21 этыкетак прадстаўленая таксама і беларуская дуда (але з бранзбойтнымі-зрэзанымі рагаўнямі). У згаданых серыях прадстаўленыя таксама латышская (1983) і украінская (1982) дуда. [[Файл:Глыбоцкая дуда на каробцы запалак.jpg|alt=|міні|347x347пкс|Глыбоцкая дуда на савецкай каробцы ад запалак ізноў прадстаўленая як адзін з літоўскіх народных інструментаў. ]] Даследчык і дудар [[Зміцер Сасноўскі]] заўважае: ''«З-за таго што Дзісеншчына ў пачатку XX ст. уваходзіла ў склад Віленскай губерні, а Віленскі край пазней трапіў у склад Літоўскай рэспублікі, савецкія даследчыкі пачалі адносіць дуды гэтага раёна да традыцыі літоўскага народа. На прыклад, дуду з былога Дзісенскага павета Віленскай губерні „Атлас музыкальных инструментов народов СССР“ адносіць да Літоўскай ССР. Аналагічны лёс напаткаў і іншыя інструменты, якія зараз захоўваюцца ў літоўскіх музеях»''<ref>[http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205090353/http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/|date=5 снежня 2020}}</ref>. У беларускіх выданнях, прысвечаных дударскай тэме, год глыбоцкай дуды не падаваўся наогул, або пазначаўся другой паловай XIX ст. Копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам [[Сяргей Чубрык|Сяргеем Чубрыкам]] захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. Прэзентацыя дуды адбылася падчас другога міжнароднага фэсту дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй]] у 2018 годзе ў Глыбокім<ref>{{Cite web |url=https://ethno.by/presa/854082983 |title=Архіўная копія |access-date=22 снежня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615095400/https://ethno.by/presa/854082983 |archivedate=15 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Сваю копію<ref>[http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/276-duda-z-vjoski-veratsei]</ref> глыбоцкай дуды пачаў рабіць глыбоцкі дудар і майстар [[Дзмітрый Альбертавіч Дзёмін|Дзмітры Дзёмін]]. Аднак рэканструкцыя засталася няскончанай праз раптоўную смерць майстра. [[Файл:Аўстрыйская марка з Глыбоцкай дудой.jpg|міні|Аўстрыйская марка з Глыбоцкай дудой.]] Глыбоцкай дудзе прысвечаныя мастацкія працы. Між іншым, мастак [[Раман Плавінскі]] намаляваў дудара з глыбоцкай дудой<ref>[https://vk.com/public45995478?w=wall-45995478_5009]</ref>. Майстар выцінанкі [[Віталь Назарэвіч]] прысвяціў глыбоцкай дудзе працу - на ёй прадстаўлены барсук, які грае на дудзе<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/vital.voranau/posts/10227344224695986|title=Дуда з вёскі Верацеі (каля Празарок) з мехам з барсука ў гасцях у вёсцы Барсукі на Глыбоччыне.|website=www.facebook.com|access-date=2024-08-05}}</ref>. У 2024 годзе, пошта Аўстрыі, у серыі персанальных марак, выпусціла марку прысвечаную Глыбоцкай дудзе.<ref>{{Cite web|lang=Англійская|url=https://www.facebook.com/vital.voranau/posts/pfbid0385p6W7HhGv9bv2Cw719myfTuUAsaSuXewt4mgQEDXcmfFwco8V79e1h2GjCHpSFDl|title=This one was issued by Austrian post to commemorate the oldest preserved (1849) Belarusian bagpipe - from Vieracieje (Hlybokaje District).|author=Vital Voranau}}</ref> У 2025 годзе Глыбоцкая дуда прадстаўленая ў мастацкай форме выйшла на прыватнай паштовай марцы Новай Зеландыі. [[Файл:Глыбоцкая дуда на Новазеландскай паштовай марцы.jpg|міні|Глыбоцкая дуда на Новазеландскай паштовай марцы. 2025 год.]] {{зноскі}} [[Катэгорыя:Беларускія дуды]] auvb6qss0pry7lmomq3f5pjyrpnfy0i 5175665 5175638 2026-08-05T07:17:56Z Цімох 101134 дадаў інфармацыю пра Таварыства Прыяцеляў Беларусаведы 5175665 wikitext text/x-wiki [[Файл:Перабор.jpg|міні|Перабор глыбоцкай дуды з ражком (рагаўнём)]] [[Файл:Глыбоцкі_гісторыка-краязнаўчы_музей.jpg|міні|Копія{{Недаступная спасылка}} Глыбоцкай дуды ў экспазіцыі мясцовага музея. ]] '''Глыбоцкая дуда''' — найстарэйшая<ref>https://m.nn.by/articles/230033/</ref> [[беларуская дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] гміны [[Празарокі]], цяпер [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. Доўгі час лічылася, што найстарэйшай з’яўляецца «Лепельская дуда» з вёскі [[Верабкі]] 1877 году. Аднак дуда з Верацеяў, якая захоўваецца ў фондзе [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальнага музея Літвы]], датуецца музеем 1849 годам, адпаведна з’яўляецца найстарэйшай захаванай беларускай дудой. Год і дакладнае месца паходжання дуды пазначаныя непасрэдна на пераборы «ME 1849 P. DZISNA GM. PROZOROKI W. WIERACIEJE» ({{lang-be|1849 Дзісенскі павет, гміна Празарокі, вёска Верацеі}}). Такая самая пазнака стаіць на трубцы гуку. Іншая пазнака з датай зробленая на рагаўні перабору. Раней дуда захоўвалася ў этнаграфічным музеі [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]] ў Вільні і была перададзеная ў цяперашняе месца захавання ў 1934 годзе<ref>«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. Дуда паступіла ва Ўніверсітэт Баторыя як у месца збірання этнаграфічных матар’ялаў з усёй Віленшчыны (у той час адміністрацыйна пад Польшчай). З 1930 году пры Ўніверсітэце дзейнічала Таварыства Прыяцеляў Беларусаведы. Куратарам з’яўляўся прафесар універсітэту, доктар Эрвін Кашмідар. У таварыстве працавалі філалагічная, этнаграфічная, гістарычна-эканамічная і літаратурная сецыі. Таварыства вяло палявыя даследванні і збірала сваю ўласную бібліятэку. Глыбоцкая дуда хутчэй за ўсё была экспанатам здабытым на Глыбоччыне ўдзельнікамі таварыства. Глыбоцкая дуда паходзіць з дударскага арэала (ваколіцы возера [[Шо]] на Глыбоччыне), з якога паходзяць таксама шматлікія звесткі, між іншым, пра [[Адам Шульга|Адама Шульгу]], дудара з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], [[Пётр Бурэц|Пятра Бурца]] — знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]], Міколу Караткевіча (1932 г.н.) - вучня Пятра Бурца, Уладзіміра Забелу (1928 г.н.) - дудара і арганізатара традыцыйных святаў у вёсцы [[Шо (вёска)|Шо]], а таксама многія легенды, мастацкія тэксты і іншыя згадкі. Мех дуды пашыты са скуры [[барсук]]а, што робіць дуду ўнікальнай таксама з пункту гледжання выкарыстанай скуры. У кнізе «Дудар і музыка<ref>http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/1261/ASABL%D0%86VASC%D0%86%20BELARUSKAY%20DVUHGUKAVOY%20DUDYI.pdf?sequence=1&isAllowed=y{{Недаступная спасылка}}</ref>» [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]] піша, што мех дуды шыецца з барсука, цялёнка альбо казлёнка. Такім чынам, глыбоцкая дуда адзіная з захаваных дуд, у якой выкарыстаная скура барсука. [[Поўсць]] глыбоцкай дуды выстае навонкі і таксама не мае аналагаў сярод іншых беларускіх дуд. Ігравыя трубкі зробленыя з [[ясень|ясеня]], [[ражок|ражкі]] (рагаўні) выкананыя з ліпы, выцясаныя ўручную. На абодвух ражках ёсць літыя ўзоры з [[волава]]. Захаваўся адзін [[чарот|чаратовы]] пішчык гуку (бурдон). Ражок бурдона абабіты цвічкамі для дэкарацыі. Стокі абматаныя пакуллем. У цэлым дуда, у тым ліку мех, добра захаваныя. [[Файл:The Soviet Union 1990 CPA 6250 stamp (Lithuanian skuduciai, piper, trimitas, kankles and ozragis).jpg|міні|злева|Глыбоцкая дуда на савецкай марцы 1990 года прадстаўленая як адзін з літоўскіх народных інструментаў.]] Доўгі час савецкія і літоўскія даследчыкі прадстаўлялі глыбоцкую дуду пад назвай «labanora duda»<ref>[http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205090353/http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/|date=5 снежня 2020}}</ref>. У савецкі час глыбоцкая дуда была прадстаўленая на марцы, прысвечанай «літоўскім народным інструментам». Пры тым на аналагічнай марцы «Беларускія народныя інструменты» з 1989 году, дуда не прадстаўленая наогул. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае ў якасці «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманы тэрмін праілюстраваны глыбоцкай дудой. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі "Музычныя інструменты народаў СССР" на пачцы запалак, з 1983 году (выдавалася паралельна на пяці фабрыках запалак, у тым ліку ў Пінску). У 1982 выходзіла першая серыя (на сямі фабрыках, у тым ліку ў Пінску), і на адной з 21 этыкетак прадстаўленая таксама і беларуская дуда (але з бранзбойтнымі-зрэзанымі рагаўнямі). У згаданых серыях прадстаўленыя таксама латышская (1983) і украінская (1982) дуда. [[Файл:Глыбоцкая дуда на каробцы запалак.jpg|alt=|міні|347x347пкс|Глыбоцкая дуда на савецкай каробцы ад запалак ізноў прадстаўленая як адзін з літоўскіх народных інструментаў. ]] Даследчык і дудар [[Зміцер Сасноўскі]] заўважае: ''«З-за таго што Дзісеншчына ў пачатку XX ст. уваходзіла ў склад Віленскай губерні, а Віленскі край пазней трапіў у склад Літоўскай рэспублікі, савецкія даследчыкі пачалі адносіць дуды гэтага раёна да традыцыі літоўскага народа. На прыклад, дуду з былога Дзісенскага павета Віленскай губерні „Атлас музыкальных инструментов народов СССР“ адносіць да Літоўскай ССР. Аналагічны лёс напаткаў і іншыя інструменты, якія зараз захоўваюцца ў літоўскіх музеях»''<ref>[http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205090353/http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/|date=5 снежня 2020}}</ref>. У беларускіх выданнях, прысвечаных дударскай тэме, год глыбоцкай дуды не падаваўся наогул, або пазначаўся другой паловай XIX ст. Копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам [[Сяргей Чубрык|Сяргеем Чубрыкам]] захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. Прэзентацыя дуды адбылася падчас другога міжнароднага фэсту дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй]] у 2018 годзе ў Глыбокім<ref>{{Cite web |url=https://ethno.by/presa/854082983 |title=Архіўная копія |access-date=22 снежня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615095400/https://ethno.by/presa/854082983 |archivedate=15 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Сваю копію<ref>[http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/276-duda-z-vjoski-veratsei]</ref> глыбоцкай дуды пачаў рабіць глыбоцкі дудар і майстар [[Дзмітрый Альбертавіч Дзёмін|Дзмітры Дзёмін]]. Аднак рэканструкцыя засталася няскончанай праз раптоўную смерць майстра. [[Файл:Аўстрыйская марка з Глыбоцкай дудой.jpg|міні|Аўстрыйская марка з Глыбоцкай дудой.]] Глыбоцкай дудзе прысвечаныя мастацкія працы. Між іншым, мастак [[Раман Плавінскі]] намаляваў дудара з глыбоцкай дудой<ref>[https://vk.com/public45995478?w=wall-45995478_5009]</ref>. Майстар выцінанкі [[Віталь Назарэвіч]] прысвяціў глыбоцкай дудзе працу - на ёй прадстаўлены барсук, які грае на дудзе<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/vital.voranau/posts/10227344224695986|title=Дуда з вёскі Верацеі (каля Празарок) з мехам з барсука ў гасцях у вёсцы Барсукі на Глыбоччыне.|website=www.facebook.com|access-date=2024-08-05}}</ref>. У 2024 годзе, пошта Аўстрыі, у серыі персанальных марак, выпусціла марку прысвечаную Глыбоцкай дудзе.<ref>{{Cite web|lang=Англійская|url=https://www.facebook.com/vital.voranau/posts/pfbid0385p6W7HhGv9bv2Cw719myfTuUAsaSuXewt4mgQEDXcmfFwco8V79e1h2GjCHpSFDl|title=This one was issued by Austrian post to commemorate the oldest preserved (1849) Belarusian bagpipe - from Vieracieje (Hlybokaje District).|author=Vital Voranau}}</ref> У 2025 годзе Глыбоцкая дуда прадстаўленая ў мастацкай форме выйшла на прыватнай паштовай марцы Новай Зеландыі. [[Файл:Глыбоцкая дуда на Новазеландскай паштовай марцы.jpg|міні|Глыбоцкая дуда на Новазеландскай паштовай марцы. 2025 год.]] {{зноскі}} [[Катэгорыя:Беларускія дуды]] q0f799g6gcs366mx26c3ertikjcwnu7 5175723 5175665 2026-08-05T09:24:33Z M.L.Bot 261 пажадана даваць крыніцы або нармальныя лінкі, калі такія ёсць, або нармальнае поўнае бібліяграфічнае апісанне, с старонкамі і ўсім астатнім, што ў стандарце звычайна; афармленне 5175723 wikitext text/x-wiki [[Файл:Перабор.jpg|міні|Перабор глыбоцкай дуды з ражком (рагаўнём).]] [[Файл:Глыбоцкі_гісторыка-краязнаўчы_музей.jpg|міні|Копія Глыбоцкай дуды ў экспазіцыі мясцовага музея.]] '''Глыбоцкая дуда''' — найстарэйшая<ref>https://m.nn.by/articles/230033/</ref> [[беларуская дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] гміны [[Празарокі]], цяпер [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. Доўгі час лічылася, што найстарэйшай з’яўляецца «Лепельская дуда» з вёскі [[Верабкі]] 1877 году. Аднак дуда з Верацеяў, якая захоўваецца ў фондзе [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальнага музея Літвы]], датуецца музеем 1849 годам, адпаведна з’яўляецца найстарэйшай захаванай беларускай дудой. Год і дакладнае месца паходжання дуды пазначаныя непасрэдна на пераборы «ME 1849 P. DZISNA GM. PROZOROKI W. WIERACIEJE» ({{lang-be|1849 Дзісенскі павет, гміна Празарокі, вёска Верацеі}}). Такая самая пазнака стаіць на трубцы гуку. Іншая пазнака з датай зробленая на рагаўні перабору. Раней дуда захоўвалася ў этнаграфічным музеі [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]] ў Вільні і была перададзеная ў цяперашняе месца захавання ў 1934 годзе<ref>''Воранаў В.'' Дудары Глыбоцкага краю. — ?</ref>. Дуда паступіла ва [[Універсітэт Стэфана Баторыя]] як у месца збору этнаграфічных матар’ялаў з Віленшчыны, тым часам часткі Польшчы. З 1930 года пры ўніверсітэце дзейнічала [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]], яго куратарам быў прафесар універсітэта, доктар Эрвін Кашмідар. У таварыстве дзейнічалі філалагічная, этнаграфічная, гістарычна-эканамічная і літаратурная сецыі. Таварыства вяло палявыя даследванні і збірала ўласную бібліятэку. Глыбоцкая дуда імаверна была экспанатам здабытым на Глыбоччыне ўдзельнікамі таварыства. Глыбоцкая дуда паходзіць з дударскага арэала (ваколіцы возера [[Шо]] на Глыбоччыне), з якога паходзяць таксама шматлікія звесткі, між іншым, пра [[Адам Шульга|Адама Шульгу]], дудара з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], [[Пётр Бурэц|Пятра Бурца]] — знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]], Міколу Караткевіча (1932 г.н.) — вучня Пятра Бурца, Уладзіміра Забелу (1928 г.н.) — дудара і арганізатара традыцыйных святаў у вёсцы [[Шо (вёска)|Шо]], а таксама многія легенды, мастацкія тэксты і іншыя згадкі. Мех дуды пашыты са скуры [[барсук]]а, што робіць дуду ўнікальнай таксама з пункту гледжання выкарыстанай скуры. У кнізе «Дудар і музыка<ref>http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/1261/ASABL%D0%86VASC%D0%86%20BELARUSKAY%20DVUHGUKAVOY%20DUDYI.pdf?sequence=1&isAllowed=y{{Недаступная спасылка}}</ref>» [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]] піша, што мех дуды шыецца з барсука, цялёнка альбо казлёнка. Такім чынам, глыбоцкая дуда адзіная з захаваных дуд, у якой выкарыстаная скура барсука. [[Поўсць]] глыбоцкай дуды выстае навонкі і таксама не мае аналагаў сярод іншых беларускіх дуд. Ігравыя трубкі зробленыя з [[ясень|ясеня]], [[ражок|ражкі]] (рагаўні) выкананыя з ліпы, выцясаныя ўручную. На абодвух ражках ёсць літыя ўзоры з [[волава]]. Захаваўся адзін [[чарот|чаратовы]] пішчык гуку (бурдон). Ражок бурдона абабіты цвічкамі для дэкарацыі. Стокі абматаныя пакуллем. У цэлым дуда, у тым ліку мех, добра захаваныя. [[Файл:The Soviet Union 1990 CPA 6250 stamp (Lithuanian skuduciai, piper, trimitas, kankles and ozragis).jpg|міні|злева|Глыбоцкая дуда на савецкай марцы 1990 года прадстаўленая як адзін з літоўскіх народных інструментаў.]] Доўгі час савецкія і літоўскія даследчыкі прадстаўлялі глыбоцкую дуду пад назвай «labanora duda»<ref>[http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205090353/http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/|date=5 снежня 2020}}</ref>. У савецкі час глыбоцкая дуда была прадстаўленая на марцы, прысвечанай «літоўскім народным інструментам». Пры тым на аналагічнай марцы «Беларускія народныя інструменты» з 1989 году, дуда не прадстаўленая наогул. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае як «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманае паняцце праілюстравана гэтай дудой. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі «Музычныя інструменты народаў СССР» на пачцы запалак, з 1983 году (выдавалася паралельна на пяці фабрыках запалак, у тым ліку ў Пінску). У 1982 выходзіла першая серыя (на сямі фабрыках, у тым ліку ў Пінску), і на адной з 21 этыкетак прадстаўленая таксама і беларуская дуда (але з бранзбойтнымі-зрэзанымі рагаўнямі). У згаданых серыях прадстаўленыя таксама латышская (1983) і украінская (1982) дуда. [[Файл:Глыбоцкая дуда на каробцы запалак.jpg|alt=|міні|347x347пкс|Глыбоцкая дуда на савецкай каробцы ад запалак ізноў прадстаўленая як адзін з літоўскіх народных інструментаў. ]] Даследчык і дудар [[Зміцер Сасноўскі]] заўважае: <blockquote> З-за таго што Дзісеншчына ў пачатку XX ст. уваходзіла ў склад Віленскай губерні, а Віленскі край пазней трапіў у склад Літоўскай рэспублікі, савецкія даследчыкі пачалі адносіць дуды гэтага раёна да традыцыі літоўскага народа. На прыклад, дуду з былога Дзісенскага павета Віленскай губерні «Атлас музыкальных инструментов народов СССР» адносіць да Літоўскай ССР. Аналагічны лёс напаткаў і іншыя інструменты, якія зараз захоўваюцца ў літоўскіх музеях<ref>[http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205090353/http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/|date=5 снежня 2020}}</ref>. </blockquote> У беларускіх выданнях, прысвечаных дударскай тэме, час стварэння глыбоцкай дуды не даваўся або даваўся як другая палова XIX ст. Копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам [[Сяргей Чубрык|Сяргеем Чубрыкам]] захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. Прэзентацыя дуды адбылася падчас другога міжнароднага фэсту дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй]] у 2018 годзе ў Глыбокім<ref>{{Cite web |url=https://ethno.by/presa/854082983 |title=Архіўная копія |access-date=22 снежня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615095400/https://ethno.by/presa/854082983 |archivedate=15 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Сваю копію<ref>[http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/276-duda-z-vjoski-veratsei]</ref> глыбоцкай дуды пачаў рабіць глыбоцкі дудар і майстар [[Дзмітрый Альбертавіч Дзёмін|Дзмітры Дзёмін]]. Аднак рэканструкцыя засталася няскончанай праз раптоўную смерць майстра. Глыбоцкай дудзе прысвечаныя мастацкія творы. Між іншым, мастак [[Раман Плавінскі]] намаляваў дудара з глыбоцкай дудой<ref>[https://vk.com/public45995478?w=wall-45995478_5009]</ref>. Майстар выцінанкі [[Віталь Назарэвіч]] прысвяціў глыбоцкай дудзе працу — на ёй прадстаўлены барсук, які грае на дудзе<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/vital.voranau/posts/10227344224695986|title=Дуда з вёскі Верацеі (каля Празарок) з мехам з барсука ў гасцях у вёсцы Барсукі на Глыбоччыне.|website=www.facebook.com|access-date=2024-08-05}}</ref>. [[Файл:Аўстрыйская марка з Глыбоцкай дудой.jpg|міні|Аўстрыйская марка з Глыбоцкай дудой.]] У 2024 годзе, пошта Аўстрыі, у серыі персанальных марак, выпусціла марку прысвечаную Глыбоцкай дудзе.<ref>{{Cite web|lang=Англійская|url=https://www.facebook.com/vital.voranau/posts/pfbid0385p6W7HhGv9bv2Cw719myfTuUAsaSuXewt4mgQEDXcmfFwco8V79e1h2GjCHpSFDl|title=This one was issued by Austrian post to commemorate the oldest preserved (1849) Belarusian bagpipe - from Vieracieje (Hlybokaje District).|author=Vital Voranau}}</ref> [[Файл:Глыбоцкая дуда на Новазеландскай паштовай марцы.jpg|міні|Глыбоцкая дуда на Новазеландскай паштовай марцы. 2025 год.]] У 2025 годзе Глыбоцкая дуда прадстаўленая ў мастацкай форме выйшла на прыватнай паштовай марцы Новай Зеландыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускія дуды]] jd57p99a51kjuds2dk2z088udknrw90 5175725 5175723 2026-08-05T09:25:33Z M.L.Bot 261 5175725 wikitext text/x-wiki [[Файл:Перабор.jpg|міні|Перабор глыбоцкай дуды з ражком (рагаўнём).]] [[Файл:Глыбоцкі_гісторыка-краязнаўчы_музей.jpg|міні|Копія Глыбоцкай дуды ў экспазіцыі Глыбоцкага гісторыка-этнаграфічнага музея.]] '''Глыбоцкая дуда''' — найстарэйшая<ref>https://m.nn.by/articles/230033/</ref> [[беларуская дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] гміны [[Празарокі]], цяпер [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. Доўгі час лічылася, што найстарэйшай з’яўляецца «Лепельская дуда» з вёскі [[Верабкі]] 1877 году. Аднак дуда з Верацеяў, якая захоўваецца ў фондзе [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальнага музея Літвы]], датуецца музеем 1849 годам, адпаведна з’яўляецца найстарэйшай захаванай беларускай дудой. Год і дакладнае месца паходжання дуды пазначаныя непасрэдна на пераборы «ME 1849 P. DZISNA GM. PROZOROKI W. WIERACIEJE» ({{lang-be|1849 Дзісенскі павет, гміна Празарокі, вёска Верацеі}}). Такая самая пазнака стаіць на трубцы гуку. Іншая пазнака з датай зробленая на рагаўні перабору. Раней дуда захоўвалася ў этнаграфічным музеі [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]] ў Вільні і была перададзеная ў цяперашняе месца захавання ў 1934 годзе<ref>''Воранаў В.'' Дудары Глыбоцкага краю. — ?</ref>. Дуда паступіла ва [[Універсітэт Стэфана Баторыя]] як у месца збору этнаграфічных матар’ялаў з Віленшчыны, тым часам часткі Польшчы. З 1930 года пры ўніверсітэце дзейнічала [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]], яго куратарам быў прафесар універсітэта, доктар Эрвін Кашмідар. У таварыстве дзейнічалі філалагічная, этнаграфічная, гістарычна-эканамічная і літаратурная сецыі. Таварыства вяло палявыя даследванні і збірала ўласную бібліятэку. Глыбоцкая дуда імаверна была экспанатам здабытым на Глыбоччыне ўдзельнікамі таварыства. Глыбоцкая дуда паходзіць з дударскага арэала (ваколіцы возера [[Шо]] на Глыбоччыне), з якога паходзяць таксама шматлікія звесткі, між іншым, пра [[Адам Шульга|Адама Шульгу]], дудара з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], [[Пётр Бурэц|Пятра Бурца]] — знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]], Міколу Караткевіча (1932 г.н.) — вучня Пятра Бурца, Уладзіміра Забелу (1928 г.н.) — дудара і арганізатара традыцыйных святаў у вёсцы [[Шо (вёска)|Шо]], а таксама многія легенды, мастацкія тэксты і іншыя згадкі. Мех дуды пашыты са скуры [[барсук]]а, што робіць дуду ўнікальнай таксама з пункту гледжання выкарыстанай скуры. У кнізе «Дудар і музыка<ref>http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/1261/ASABL%D0%86VASC%D0%86%20BELARUSKAY%20DVUHGUKAVOY%20DUDYI.pdf?sequence=1&isAllowed=y{{Недаступная спасылка}}</ref>» [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]] піша, што мех дуды шыецца з барсука, цялёнка альбо казлёнка. Такім чынам, глыбоцкая дуда адзіная з захаваных дуд, у якой выкарыстаная скура барсука. [[Поўсць]] глыбоцкай дуды выстае навонкі і таксама не мае аналагаў сярод іншых беларускіх дуд. Ігравыя трубкі зробленыя з [[ясень|ясеня]], [[ражок|ражкі]] (рагаўні) выкананыя з ліпы, выцясаныя ўручную. На абодвух ражках ёсць літыя ўзоры з [[волава]]. Захаваўся адзін [[чарот|чаратовы]] пішчык гуку (бурдон). Ражок бурдона абабіты цвічкамі для дэкарацыі. Стокі абматаныя пакуллем. У цэлым дуда, у тым ліку мех, добра захаваныя. [[Файл:The Soviet Union 1990 CPA 6250 stamp (Lithuanian skuduciai, piper, trimitas, kankles and ozragis).jpg|міні|злева|Глыбоцкая дуда на савецкай марцы 1990 года прадстаўленая як адзін з літоўскіх народных інструментаў.]] Доўгі час савецкія і літоўскія даследчыкі прадстаўлялі глыбоцкую дуду пад назвай «labanora duda»<ref>[http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205090353/http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/|date=5 снежня 2020}}</ref>. У савецкі час глыбоцкая дуда была прадстаўленая на марцы, прысвечанай «літоўскім народным інструментам». Пры тым на аналагічнай марцы «Беларускія народныя інструменты» з 1989 году, дуда не прадстаўленая наогул. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае як «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманае паняцце праілюстравана гэтай дудой. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі «Музычныя інструменты народаў СССР» на пачцы запалак, з 1983 году (выдавалася паралельна на пяці фабрыках запалак, у тым ліку ў Пінску). У 1982 выходзіла першая серыя (на сямі фабрыках, у тым ліку ў Пінску), і на адной з 21 этыкетак прадстаўленая таксама і беларуская дуда (але з бранзбойтнымі-зрэзанымі рагаўнямі). У згаданых серыях прадстаўленыя таксама латышская (1983) і украінская (1982) дуда. [[Файл:Глыбоцкая дуда на каробцы запалак.jpg|alt=|міні|347x347пкс|Глыбоцкая дуда на савецкай каробцы ад запалак ізноў прадстаўленая як адзін з літоўскіх народных інструментаў. ]] Даследчык і дудар [[Зміцер Сасноўскі]] заўважае: <blockquote> З-за таго што Дзісеншчына ў пачатку XX ст. уваходзіла ў склад Віленскай губерні, а Віленскі край пазней трапіў у склад Літоўскай рэспублікі, савецкія даследчыкі пачалі адносіць дуды гэтага раёна да традыцыі літоўскага народа. На прыклад, дуду з былога Дзісенскага павета Віленскай губерні «Атлас музыкальных инструментов народов СССР» адносіць да Літоўскай ССР. Аналагічны лёс напаткаў і іншыя інструменты, якія зараз захоўваюцца ў літоўскіх музеях<ref>[http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205090353/http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/|date=5 снежня 2020}}</ref>. </blockquote> У беларускіх выданнях, прысвечаных дударскай тэме, час стварэння глыбоцкай дуды не даваўся або даваўся як другая палова XIX ст. Копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам [[Сяргей Чубрык|Сяргеем Чубрыкам]] захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. Прэзентацыя дуды адбылася падчас другога міжнароднага фэсту дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй]] у 2018 годзе ў Глыбокім<ref>{{Cite web |url=https://ethno.by/presa/854082983 |title=Архіўная копія |access-date=22 снежня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615095400/https://ethno.by/presa/854082983 |archivedate=15 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Сваю копію<ref>[http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/276-duda-z-vjoski-veratsei]</ref> глыбоцкай дуды пачаў рабіць глыбоцкі дудар і майстар [[Дзмітрый Альбертавіч Дзёмін|Дзмітры Дзёмін]]. Аднак рэканструкцыя засталася няскончанай праз раптоўную смерць майстра. Глыбоцкай дудзе прысвечаныя мастацкія творы. Між іншым, мастак [[Раман Плавінскі]] намаляваў дудара з глыбоцкай дудой<ref>[https://vk.com/public45995478?w=wall-45995478_5009]</ref>. Майстар выцінанкі [[Віталь Назарэвіч]] прысвяціў глыбоцкай дудзе працу — на ёй прадстаўлены барсук, які грае на дудзе<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/vital.voranau/posts/10227344224695986|title=Дуда з вёскі Верацеі (каля Празарок) з мехам з барсука ў гасцях у вёсцы Барсукі на Глыбоччыне.|website=www.facebook.com|access-date=2024-08-05}}</ref>. [[Файл:Аўстрыйская марка з Глыбоцкай дудой.jpg|міні|Аўстрыйская марка з Глыбоцкай дудой.]] У 2024 годзе, пошта Аўстрыі, у серыі персанальных марак, выпусціла марку прысвечаную Глыбоцкай дудзе.<ref>{{Cite web|lang=Англійская|url=https://www.facebook.com/vital.voranau/posts/pfbid0385p6W7HhGv9bv2Cw719myfTuUAsaSuXewt4mgQEDXcmfFwco8V79e1h2GjCHpSFDl|title=This one was issued by Austrian post to commemorate the oldest preserved (1849) Belarusian bagpipe - from Vieracieje (Hlybokaje District).|author=Vital Voranau}}</ref> [[Файл:Глыбоцкая дуда на Новазеландскай паштовай марцы.jpg|міні|Глыбоцкая дуда на Новазеландскай паштовай марцы. 2025 год.]] У 2025 годзе Глыбоцкая дуда прадстаўленая ў мастацкай форме выйшла на прыватнай паштовай марцы Новай Зеландыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускія дуды]] f4c7bftwbuh7d5lpnfnct9b006gnusq 5175727 5175725 2026-08-05T09:26:49Z M.L.Bot 261 5175727 wikitext text/x-wiki [[Файл:Перабор.jpg|міні|Перабор глыбоцкай дуды з ражком (рагаўнём).]] [[Файл:Глыбоцкі_гісторыка-краязнаўчы_музей.jpg|міні|Копія Глыбоцкай дуды ў экспазіцыі Глыбоцкага гісторыка-этнаграфічнага музея.]] '''Глыбоцкая дуда''' — найстарэйшая<ref>https://m.nn.by/articles/230033/</ref> [[беларуская дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] гміны [[Празарокі]], цяпер [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. Доўгі час лічылася, што найстарэйшай з’яўляецца «Лепельская дуда» з вёскі [[Верабкі]] 1877 году. Аднак дуда з Верацеяў, якая захоўваецца ў фондзе [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальнага музея Літвы]], датуецца музеем 1849 годам, адпаведна з’яўляецца найстарэйшай захаванай беларускай дудой. Год і дакладнае месца паходжання дуды пазначаныя непасрэдна на пераборы «ME 1849 P. DZISNA GM. PROZOROKI W. WIERACIEJE» ({{lang-be|1849 Дзісенскі павет, гміна Празарокі, вёска Верацеі}}). Такая самая пазнака стаіць на трубцы гуку. Іншая пазнака з датай зробленая на рагаўні перабору. Раней дуда захоўвалася ў этнаграфічным музеі [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]] ў Вільні і была перададзеная ў цяперашняе месца захавання ў 1934 годзе<ref>''Воранаў В.'' Дудары Глыбоцкага краю. — ?</ref>. Дуда паступіла ва [[Універсітэт Стэфана Баторыя]] як у месца збору этнаграфічных матар’ялаў з Віленшчыны, тым часам часткі Польшчы. З 1930 года пры ўніверсітэце дзейнічала [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]], яго куратарам быў прафесар універсітэта, доктар Эрвін Кашмідар. У таварыстве дзейнічалі філалагічная, этнаграфічная, гістарычна-эканамічная і літаратурная сецыі. Таварыства вяло палявыя даследванні і збірала ўласную бібліятэку. Глыбоцкая дуда імаверна надабыта на Глыбоччыне ўдзельнікамі таварыства. Глыбоцкая дуда паходзіць з дударскага арэала (ваколіцы возера [[Шо]] на Глыбоччыне), з якога паходзяць таксама шматлікія звесткі, між іншым, пра [[Адам Шульга|Адама Шульгу]], дудара з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], [[Пётр Бурэц|Пятра Бурца]] — знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]], Міколу Караткевіча (1932 г.н.) — вучня Пятра Бурца, Уладзіміра Забелу (1928 г.н.) — дудара і арганізатара традыцыйных святаў у вёсцы [[Шо (вёска)|Шо]], а таксама многія легенды, мастацкія тэксты і іншыя згадкі. Мех дуды пашыты са скуры [[барсук]]а, што робіць дуду ўнікальнай таксама з пункту гледжання выкарыстанай скуры. У кнізе «Дудар і музыка<ref>http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/1261/ASABL%D0%86VASC%D0%86%20BELARUSKAY%20DVUHGUKAVOY%20DUDYI.pdf?sequence=1&isAllowed=y{{Недаступная спасылка}}</ref>» [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]] піша, што мех дуды шыецца з барсука, цялёнка альбо казлёнка. Такім чынам, глыбоцкая дуда адзіная з захаваных дуд, у якой выкарыстаная скура барсука. [[Поўсць]] глыбоцкай дуды выстае навонкі і таксама не мае аналагаў сярод іншых беларускіх дуд. Ігравыя трубкі зробленыя з [[ясень|ясеня]], [[ражок|ражкі]] (рагаўні) выкананыя з ліпы, выцясаныя ўручную. На абодвух ражках ёсць літыя ўзоры з [[волава]]. Захаваўся адзін [[чарот|чаратовы]] пішчык гуку (бурдон). Ражок бурдона абабіты цвічкамі для дэкарацыі. Стокі абматаныя пакуллем. У цэлым дуда, у тым ліку мех, добра захаваныя. [[Файл:The Soviet Union 1990 CPA 6250 stamp (Lithuanian skuduciai, piper, trimitas, kankles and ozragis).jpg|міні|злева|Глыбоцкая дуда на савецкай марцы 1990 года прадстаўленая як адзін з літоўскіх народных інструментаў.]] Доўгі час савецкія і літоўскія даследчыкі прадстаўлялі глыбоцкую дуду пад назвай «labanora duda»<ref>[http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205090353/http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/|date=5 снежня 2020}}</ref>. У савецкі час глыбоцкая дуда была прадстаўленая на марцы, прысвечанай «літоўскім народным інструментам». Пры тым на аналагічнай марцы «Беларускія народныя інструменты» з 1989 году, дуда не прадстаўленая наогул. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае як «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманае паняцце праілюстравана гэтай дудой. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі «Музычныя інструменты народаў СССР» на пачцы запалак, з 1983 году (выдавалася паралельна на пяці фабрыках запалак, у тым ліку ў Пінску). У 1982 выходзіла першая серыя (на сямі фабрыках, у тым ліку ў Пінску), і на адной з 21 этыкетак прадстаўленая таксама і беларуская дуда (але з бранзбойтнымі-зрэзанымі рагаўнямі). У згаданых серыях прадстаўленыя таксама латышская (1983) і украінская (1982) дуда. [[Файл:Глыбоцкая дуда на каробцы запалак.jpg|alt=|міні|Глыбоцкая дуда на савецкай каробцы ад запалак ізноў прадстаўленая як адзін з літоўскіх народных інструментаў. ]] Даследчык і дудар [[Зміцер Сасноўскі]] заўважае: <blockquote> З-за таго што Дзісеншчына ў пачатку XX ст. уваходзіла ў склад Віленскай губерні, а Віленскі край пазней трапіў у склад Літоўскай рэспублікі, савецкія даследчыкі пачалі адносіць дуды гэтага раёна да традыцыі літоўскага народа. На прыклад, дуду з былога Дзісенскага павета Віленскай губерні «Атлас музыкальных инструментов народов СССР» адносіць да Літоўскай ССР. Аналагічны лёс напаткаў і іншыя інструменты, якія зараз захоўваюцца ў літоўскіх музеях<ref>[http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205090353/http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/|date=5 снежня 2020}}</ref>. </blockquote> У беларускіх выданнях, прысвечаных дударскай тэме, час стварэння глыбоцкай дуды не даваўся або даваўся як другая палова XIX ст. Копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам [[Сяргей Чубрык|Сяргеем Чубрыкам]] захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. Прэзентацыя дуды адбылася падчас другога міжнароднага фэсту дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй]] у 2018 годзе ў Глыбокім<ref>{{Cite web |url=https://ethno.by/presa/854082983 |title=Архіўная копія |access-date=22 снежня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615095400/https://ethno.by/presa/854082983 |archivedate=15 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Сваю копію<ref>[http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/276-duda-z-vjoski-veratsei]</ref> глыбоцкай дуды пачаў рабіць глыбоцкі дудар і майстар [[Дзмітрый Альбертавіч Дзёмін|Дзмітры Дзёмін]]. Аднак рэканструкцыя засталася няскончанай праз раптоўную смерць майстра. Глыбоцкай дудзе прысвечаныя мастацкія творы. Між іншым, мастак [[Раман Плавінскі]] намаляваў дудара з глыбоцкай дудой<ref>[https://vk.com/public45995478?w=wall-45995478_5009]</ref>. Майстар выцінанкі [[Віталь Назарэвіч]] прысвяціў глыбоцкай дудзе працу — на ёй прадстаўлены барсук, які грае на дудзе<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/vital.voranau/posts/10227344224695986|title=Дуда з вёскі Верацеі (каля Празарок) з мехам з барсука ў гасцях у вёсцы Барсукі на Глыбоччыне.|website=www.facebook.com|access-date=2024-08-05}}</ref>. [[Файл:Аўстрыйская марка з Глыбоцкай дудой.jpg|міні|Аўстрыйская марка з Глыбоцкай дудой.]] У 2024 годзе, пошта Аўстрыі, у серыі персанальных марак, выпусціла марку прысвечаную Глыбоцкай дудзе.<ref>{{Cite web|lang=Англійская|url=https://www.facebook.com/vital.voranau/posts/pfbid0385p6W7HhGv9bv2Cw719myfTuUAsaSuXewt4mgQEDXcmfFwco8V79e1h2GjCHpSFDl|title=This one was issued by Austrian post to commemorate the oldest preserved (1849) Belarusian bagpipe - from Vieracieje (Hlybokaje District).|author=Vital Voranau}}</ref> [[Файл:Глыбоцкая дуда на Новазеландскай паштовай марцы.jpg|міні|Глыбоцкая дуда на Новазеландскай паштовай марцы. 2025 год.]] У 2025 годзе Глыбоцкая дуда прадстаўленая ў мастацкай форме выйшла на прыватнай паштовай марцы Новай Зеландыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускія дуды]] 4gmdgd8xtyi09f2qgrikuepysej2naz 5175729 5175727 2026-08-05T09:28:49Z M.L.Bot 261 стыль 5175729 wikitext text/x-wiki [[Файл:Перабор.jpg|міні|Перабор глыбоцкай дуды з ражком (рагаўнём).]] [[Файл:Глыбоцкі_гісторыка-краязнаўчы_музей.jpg|міні|Копія Глыбоцкай дуды ў экспазіцыі Глыбоцкага гісторыка-этнаграфічнага музея.]] '''Глыбоцкая дуда''' — найстарэйшая<ref>https://m.nn.by/articles/230033/</ref> [[беларуская дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] гміны [[Празарокі]], цяпер [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. Доўгі час лічылася, што найстарэйшай ёсць «Лепельская дуда» з вёскі [[Верабкі]] 1877 года вырабу. Аднак дуда з Верацеяў, якая захоўваецца ў фондзе [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальнага музея Літвы]], датуецца музеем 1849 годам, адпаведна яна найстарэйшая захаваная беларуская дуда. Год і дакладнае месца паходжання дуды пазначаныя непасрэдна на пераборы «ME 1849 P. DZISNA GM. PROZOROKI W. WIERACIEJE» ({{lang-be|1849 Дзісенскі павет, гміна Празарокі, вёска Верацеі}}). Такая самая пазнака стаіць на трубцы гуку. Іншая пазнака з датай зроблена на рагаўні перабору. Раней дуда захоўвалася ў этнаграфічным музеі [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]] ў Вільні і была перададзеная ў цяперашняе месца захавання ў 1934 годзе<ref>''Воранаў В.'' Дудары Глыбоцкага краю. — ?</ref>. Дуда паступіла ва Універсітэт як у месца збору этнаграфічных матар’ялаў з Віленшчыны, тым часам часткі Польшчы. З 1930 года пры ўніверсітэце дзейнічала [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]], яго куратарам быў прафесар універсітэта, доктар Эрвін Кашмідар. У таварыстве дзейнічалі філалагічная, этнаграфічная, гістарычна-эканамічная і літаратурная сецыі. Таварыства вяло палявыя даследванні і збірала ўласную бібліятэку. Глыбоцкая дуда імаверна надабыта на Глыбоччыне ўдзельнікамі таварыства. Глыбоцкая дуда паходзіць з дударскага арэала (ваколіцы возера [[Шо]] на Глыбоччыне), з якога паходзяць таксама шматлікія звесткі, між іншым, пра [[Адам Шульга|Адама Шульгу]], дудара з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], [[Пётр Бурэц|Пятра Бурца]] — знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]], Міколу Караткевіча (1932 г.н.) — вучня Пятра Бурца, Уладзіміра Забелу (1928 г.н.) — дудара і арганізатара традыцыйных святаў у вёсцы [[Шо (вёска)|Шо]], а таксама многія легенды, мастацкія тэксты і іншыя згадкі. Мех дуды пашыты са скуры [[барсук]]а, што робіць дуду ўнікальнай таксама з пункту гледжання выкарыстанай скуры. У кнізе «Дудар і музыка<ref>http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/1261/ASABL%D0%86VASC%D0%86%20BELARUSKAY%20DVUHGUKAVOY%20DUDYI.pdf?sequence=1&isAllowed=y{{Недаступная спасылка}}</ref>» [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]] піша, што мех дуды шыецца з барсука, цялёнка альбо казлёнка. Такім чынам, глыбоцкая дуда адзіная з захаваных дуд, у якой выкарыстаная скура барсука. [[Поўсць]] глыбоцкай дуды выстае навонкі і таксама не мае аналагаў сярод іншых беларускіх дуд. Ігравыя трубкі зробленыя з [[ясень|ясеня]], [[ражок|ражкі]] (рагаўні) выкананыя з ліпы, выцясаныя ўручную. На абодвух ражках ёсць літыя ўзоры з [[волава]]. Захаваўся адзін [[чарот|чаратовы]] пішчык гуку (бурдон). Ражок бурдона абабіты цвічкамі для дэкарацыі. Стокі абматаныя пакуллем. У цэлым дуда, у тым ліку мех, добра захаваныя. [[Файл:The Soviet Union 1990 CPA 6250 stamp (Lithuanian skuduciai, piper, trimitas, kankles and ozragis).jpg|міні|злева|Глыбоцкая дуда на савецкай марцы 1990 года прадстаўленая як адзін з літоўскіх народных інструментаў.]] Доўгі час савецкія і літоўскія даследчыкі прадстаўлялі глыбоцкую дуду пад назвай «labanora duda»<ref>[http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205090353/http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/|date=5 снежня 2020}}</ref>. У савецкі час глыбоцкая дуда была прадстаўленая на марцы, прысвечанай «літоўскім народным інструментам». Пры тым на аналагічнай марцы «Беларускія народныя інструменты» з 1989 году, дуда не прадстаўленая наогул. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае як «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманае паняцце праілюстравана гэтай дудой. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі «Музычныя інструменты народаў СССР» на пачцы запалак, з 1983 году (выдавалася паралельна на пяці фабрыках запалак, у тым ліку ў Пінску). У 1982 выходзіла першая серыя (на сямі фабрыках, у тым ліку ў Пінску), і на адной з 21 этыкетак прадстаўленая таксама і беларуская дуда (але з бранзбойтнымі-зрэзанымі рагаўнямі). У згаданых серыях прадстаўленыя таксама латышская (1983) і украінская (1982) дуда. [[Файл:Глыбоцкая дуда на каробцы запалак.jpg|alt=|міні|Глыбоцкая дуда на савецкай каробцы ад запалак ізноў прадстаўленая як адзін з літоўскіх народных інструментаў. ]] Даследчык і дудар [[Зміцер Сасноўскі]] заўважае: <blockquote> З-за таго што Дзісеншчына ў пачатку XX ст. уваходзіла ў склад Віленскай губерні, а Віленскі край пазней трапіў у склад Літоўскай рэспублікі, савецкія даследчыкі пачалі адносіць дуды гэтага раёна да традыцыі літоўскага народа. На прыклад, дуду з былога Дзісенскага павета Віленскай губерні «Атлас музыкальных инструментов народов СССР» адносіць да Літоўскай ССР. Аналагічны лёс напаткаў і іншыя інструменты, якія зараз захоўваюцца ў літоўскіх музеях<ref>[http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205090353/http://shtobylo.by/dudy-glybockaga-kraju/|date=5 снежня 2020}}</ref>. </blockquote> У беларускіх выданнях, прысвечаных дударскай тэме, час стварэння глыбоцкай дуды не даваўся або даваўся як другая палова XIX ст. Копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам [[Сяргей Чубрык|Сяргеем Чубрыкам]] захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. Прэзентацыя дуды адбылася падчас другога міжнароднага фэсту дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй]] у 2018 годзе ў Глыбокім<ref>{{Cite web |url=https://ethno.by/presa/854082983 |title=Архіўная копія |access-date=22 снежня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615095400/https://ethno.by/presa/854082983 |archivedate=15 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Сваю копію<ref>[http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/276-duda-z-vjoski-veratsei]</ref> глыбоцкай дуды пачаў рабіць глыбоцкі дудар і майстар [[Дзмітрый Альбертавіч Дзёмін|Дзмітры Дзёмін]]. Аднак рэканструкцыя засталася няскончанай праз раптоўную смерць майстра. Глыбоцкай дудзе прысвечаныя мастацкія творы. Між іншым, мастак [[Раман Плавінскі]] намаляваў дудара з глыбоцкай дудой<ref>[https://vk.com/public45995478?w=wall-45995478_5009]</ref>. Майстар выцінанкі [[Віталь Назарэвіч]] прысвяціў глыбоцкай дудзе працу — на ёй прадстаўлены барсук, які грае на дудзе<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/vital.voranau/posts/10227344224695986|title=Дуда з вёскі Верацеі (каля Празарок) з мехам з барсука ў гасцях у вёсцы Барсукі на Глыбоччыне.|website=www.facebook.com|access-date=2024-08-05}}</ref>. [[Файл:Аўстрыйская марка з Глыбоцкай дудой.jpg|міні|Аўстрыйская марка з Глыбоцкай дудой.]] У 2024 годзе, пошта Аўстрыі, у серыі персанальных марак, выпусціла марку прысвечаную Глыбоцкай дудзе.<ref>{{Cite web|lang=Англійская|url=https://www.facebook.com/vital.voranau/posts/pfbid0385p6W7HhGv9bv2Cw719myfTuUAsaSuXewt4mgQEDXcmfFwco8V79e1h2GjCHpSFDl|title=This one was issued by Austrian post to commemorate the oldest preserved (1849) Belarusian bagpipe - from Vieracieje (Hlybokaje District).|author=Vital Voranau}}</ref> [[Файл:Глыбоцкая дуда на Новазеландскай паштовай марцы.jpg|міні|Глыбоцкая дуда на Новазеландскай паштовай марцы. 2025 год.]] У 2025 годзе Глыбоцкая дуда прадстаўленая ў мастацкай форме выйшла на прыватнай паштовай марцы Новай Зеландыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускія дуды]] at95neviz80j38y0fm9cpv2o0tx2yxr 0 668654 5175535 5147644 2026-08-04T17:53:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175535 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыс Паўлавіч Позерн''' ({{ВД-Прэамбула}}; Псеўданімы: ''Западны'', ''Сцяпан Злобін''<ref name="pskovskaya"/>) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з кіраўнікоў барацьбы за ўсталяванне савецкай улады. Член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РСДРП]] з 1902 года. Уваходзіў у склад [[Тройка НКУС|асобай тройкі НКУС СССР]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 7 ліпеня 1882 года ў [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]], па нацыянальнасці немец. Член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РСДРП]] з 1902 года. У 1903—1917 гадах вёў партыйную работу у Ніжнім Ноўгарадзе, [[Самара|Самары]], [[Масква|Маскве]], [[Волагда|Волагдзе]], [[Мінск]]у. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] стаў першым старшынёй Мінскага савета. Дэлегат I Усерасійскага з’езда Саветаў, член УЦВК. З ліпеня 1917 года — член Пецярбургскага камітэта РСДРП(б), дэлегат IV з’езда РСДРП. Напярэдадні [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкага паўстання]] накіраваны ЦК РСДРП(б) у [[Пскоў]], дзе знаходзіўся штаб [[Паўночны фронт (Першая сусветная вайна)|Паўночнага фронту]], пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі — камісар штаба [[Паўночны фронт (Першая сусветная вайна)|Паўночнага фронту]]. У сакавіку-маі 1918 г. — член Камісарыята па ваенных справах Петраградскай працоўнай камуны, з мая 1918 па май 1919 г. — ваенны камісар Петраградскай камуны. У чэрвені 1918 г. выступаў, як М. С. Урыцкі і [[Адольф Абрамавіч Ёфэ|А. А. Ёфэ]], супраць смяротнага пакарання<ref>''Ратьковский И. С.'' [http://www.pseudology.org/Abel/PetroVchk1918_RedTerror.pdf Красный террор и деятельность ВЧК в 1918 году]. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2006. — С. 119.</ref>. З 6 верасня 1918 г. па 20 мая 1919 г. — камісар [[Пецярбургская ваенная акруга|Петраградскага ваеннай акругі]]. У снежні 1918 г. прызначаны членам Ваеннага савета Балтыйскага флоту. З 5 чэрвеня па 1 жніўня 1919 г. — член РВС Заходняга фронту, з 4 жніўня 1919 г. па 15 студзеня 1920 г. — Усходняга фронту, з 3 лютага па 5 снежня 1920 г. — член РВС 5-й арміі<ref>''С. З. Байкулова, к. и. н., Я. Ю. Матвеева.'' Руководители Санкт-Петербурга. — Санкт-Петербург : Нева ; Москва : ОЛМА-Пресс, 2003. — ISBN 5-7654-2114-8 ISBN 5-224-04128-7. — С. 429—431. — </ref>. У 1921—1922 гг. — старшыня Галоўнага ўпраўлення тэкстыльнай прамысловасці ВСНГ РСФСР. З 1922 г. — на партыйнай працы. У 1926—1929 гг. — Упаўнаважаны [[Народны камісарыят асветы РСФСР|Наркамасветы]] ў [[Ленінград]]зе, рэктар Камуністычнага універсітэта імя тав. Зіноўева. З 1925 года — сакратар Ленінградскага губернскага камітэта (губкама), а затым абласнога камітэта (абкама) УКП(б). У 1929—1933 гг. — сакратар Ленінградскага абкама УКП(б), затым загадчык аддзела культуры і прапаганды абкама. Член Цэнтральнай кантрольнай камісіі УКП(б) (1923—1930). На XIII, XIV і XV з’ездах партыі абіраўся членам ЦК, на XVI і XVII з’ездах партыі — кандыдатам у члены Цэнтральнага Камітэта УКП(б)<ref name="pskovskaya"/>. Кандыдат у члены [[ЦК УКП(б)]] (з 1930 года). У 1937—1938 гг. — пракурор [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]<ref name="pskovskaya">[http://pskovmir.edapskov.ru/index.php?page=1&q=%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BD&flag=1 Позерн Борис Павлович]. // Псковская энциклопедия. Главный редактор — А. И. Лобачёв, д. и. н. Псков, Псковское региональное общественное учреждение — издательство «Псковская энциклопедия», 2007.</ref>. У Ленінградзе уваходзіў у склад абласной «[[Тройка НКУС|асобай тройкі]]», створанай загадам НКУС СССР ад 30.7.1937 № 00447<ref>{{Cite web |url=http://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA_%D0%B2_1937%E2%88%921938_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85 |title=Составы троек в 1937−1938 годах // Сайт Nkvd.memo.ru |access-date=25 студзеня 2021 |archive-date=4 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704050528/https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA_%D0%B2_1937%E2%88%921938_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85 |url-status=dead }}</ref>, у яе складзе падпісваў расстрэльныя спісы «ворагаў народа» ў Ленінградзе, такім чынам удзельнічаў у рэпрэсіях<ref>{{Cite web |url=http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1007240 |title=Сталинский план по уничтожению народа: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов» // Архив Александра Н. Яковлева |access-date=25 студзеня 2021 |archive-date=13 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813155434/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1007240 |url-status=dead }}</ref>. 9 ліпеня 1938 года арыштаваны як «вораг народа», асуджаны да расстрэлу. Прысуд выкананы 25 лютага 1939 года. У 1957 годзе рэабілітаваны<ref name="pskovskaya"/>. == Сям’я == 20 студзеня ([[2 лютага]]) 1908 года ў [[Волагда|Волагдзе]] ўзяў шлюб з ураджэнкай [[Тарту|Юр’ева]] Ларысай Генрыхаўнай Берэндс<ref>ГАВО. Ф.496. Оп.60. Д.9. Л.198об.</ref> (1882—1940). У шлюбе нарадзіўся сын Ігар (1909—1973). == Сачыненні == * Коммунистическая партия и крестьянство. — Л.: Прибой, 1925 * Оппозиция на XV партконференции. — Л.: Прибой, 1927 * Как оппозиция «обороняет» СССР. — Л.: Прибой, 1928 * В ответ вредителям и интервентам усилим оборону СССР. — Л.: Прибой, 1931 {{зноскі}} == Літаратура == * [http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&000/Src/0004/index Позерн Борис Павлович] // Центральный комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник / Сост. Горячев Ю. В. — М.: Издательский дом «Парад», 2005. — 496 с.: илл. — ISBN 5-8061-0062-6. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Позерн Барыс Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Старшыні Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Члены УЦВК]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Камандуючыя Ленінградскай ваеннай акругай]] [[Катэгорыя:Члены Усерасійскага Устаноўчага сходу]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю палітыкі]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XVII з’езда УКП(б)]] [[Катэгорыя:Бальшавікі]] [[Катэгорыя:Дэлегаты IV з’езда РСДРП]] [[Катэгорыя:Дэлегаты VI з’езда РСДРП]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XIII з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XIV з’езда УКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XV з’езда УКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XVI з’езда УКП(б)]] q8x8ckjwb8li7hy9eq2oeskosk81ceg 0 675506 5175590 4542494 2026-08-05T00:30:38Z 5175590 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Беларуская рэвалюцыйная партыя}}{{Арганізацыя|назва=Беларуская рэвалюцыйная партыя|цэнтр=[[Брэст]]|імя_кіраўніка1=[[Аляксандр Грыгор’еў]]|дата_заснавання1=канец 1950-х гадоў|дата_ліквідацыі=1963 год}} '''Беларуская рэвалюцыйная партыя''' (БРП) — [[Брэст|брэсцкая]] [[Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў (1944—1957)|антысавецкая]] арганізацыя. Арганізацыя мела свой статут<ref name=":0">{{Артыкул|загаловак=Магіла беларускага падпольшчыка Васіля Ракашэвіча|год=2016|выданне=[[Беларускі Рэзыстанс (часопіс)|Беларускі Рэзыстанс]]|нумар=1 (16)|старонкі=206|мова=be|спасылка=https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=36880|archive-date=10 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410205402/https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=36880}}</ref>. На сёння звестак пра БРП вельмі мала<ref>{{Артыкул|загаловак=Беларускія антыкамуністычныя рухі нацыянальна-патрыятычнай скіраванасці|аўтар=[[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М. Чарняўскі]].|спасылка=http://jivebelarus.net/history/new-history/belarusian-national-patriotic-resist.html?page=3|мова=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160423214543/http://jivebelarus.net/history/new-history/belarusian-national-patriotic-resist.html?page=3|archivedate=23 красавіка 2016}}</ref>. == Гісторыя == Вядома пра існаванне партыі з канца 1950-х гадоў, стварыў яе [[Аляксандр Грыгор’еў]]. Яна дзейнічала на [[Брэсцкая вобласць|Берасцейшчыне]], стаяла на пазіцыях узброенай барацьбы. Магчыма, на выбар тактыкі ўплывала традыцыя зусім нядаўняй мясцовай антыкамуністычнай партызанкі. Ёсць звесткі, што Васіль Ракашэвіч (сябар з 1960) спрабаваў абрабаваць вясковую краму, каб здабыць грошы для Беларускай рэвалюцыйнай партыі. Ён перахоўваў стрэльбу. Аднак ёсць думка, што ніякіх збройных акцый не праводзілася — толькі агітацыя і прапаганда, падбор у суполку надзейных людзей<ref name=":0" />. Партыя была разгромленая карнымі органамі восенню 1963 года. Аляксандр Грыгор’еў быў арыштаваны ў верасні 1963 года і асуджаны ў [[Брэст|Берасці]] на 7 гадоў зняволення ў красавіку 1964 года. Тады ж на 4 гады зняволення быў асуджаны і [[Васіль Ракашэвіч]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Артыкул|загаловак=Магіла беларускага падпольшчыка Васіля Ракашэвіча|год=2016|выданне=[[Беларускі Рэзыстанс (часопіс)|Беларускі Рэзыстанс]]|нумар=1 (16)|старонкі=206|мова=be|спасылка=https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=36880|archive-date=10 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410205402/https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=36880}} * {{Артыкул|загаловак=Беларускія антыкамуністычныя рухі нацыянальна-патрыятычнай скіраванасці|аўтар=[[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М. Чарняўскі]].|спасылка=http://jivebelarus.net/history/new-history/belarusian-national-patriotic-resist.html?page=3|мова=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160423214543/http://jivebelarus.net/history/new-history/belarusian-national-patriotic-resist.html?page=3|archivedate=23 красавіка 2016}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі, заснаваныя ў 1950-х гадах]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:1950-я ў Брэсце]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1950-х гадах]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Антысавецкія падпольныя арганізацыі на Беларусі]] qzn79wqv8f3rl909c5qki2zzm0jdkim 0 688534 5175608 5050322 2026-08-05T03:25:39Z 5175608 wikitext text/x-wiki '''Беларусы ў Коўне''' — [[беларуская дыяспара]], сфармаваная ў [[Інтэрбелум|Міжваенны перыяд]] у [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]]. == Дзейнасць == [[Файл:Soldiers from the Battalion of the Belarusians within the Lithuanian Armed Forces, Kaunas, 1921.jpg|міні|злева|Афіцэры і падафіцэры [[Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы|Беларускага асобнага батальёна]] (Коўна, 1921).]] 11 сакавіка 1919 года ўрад Летувы дазволіў фармаванне [[Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы|5-й беларускай роты]] (да 200 чалавек) у [[Каўнас|Коўне]]. У 1921 годзе Вацлаў Ластоўскі пераязджае з [[Рыга|Рыгі]] ў Коўна, дзе збіраецца ўвесь [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|урад БНР]]. 15 і 25 красавіка 1921 года на агульных сходах у Коўне быў прыняты Статут Беларускага таварыства Чырвонага Крыжа<ref name=":0" />. Таварыства ў пачатку 1920-х гг. стала асноўнай дабрачыннай арганізацыяй замежжа, якая ў хуткім часе пачала каардынаваць дзейнасць суполак у іншых краінах свету<ref name=":0" />. [[Файл:Будынак Міністэрства беларускіх спраў у Коўне.jpg|thumb|Будынак [[Міністэрства беларускіх спраў Літвы|Міністэрства беларускіх спраў]] у [[Коўна|Коўне]] па вул. А. Міцкевіча, 13а]] З 5 на 6 сакавіка 1922 года польскія ўлады выселілі з Вільні 33 беларускіх і літоўскіх дзеячоў. Выселеныя беларусы накіраваліся ў Коўна, дзе былі вельмі прыхільна сустрэтыя Ластоўскім і ягоным урадам<ref>{{Кніга|год=2004|загаловак=Беларуская эміграцыйная пісьмовасьць|аўтар=[[Аляксандр Баршчэўскі |Баршчэўскі Аляксандар]].|частка=Беларускі эміграцыйны асяродак у Каўнасе|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2999|старонкі=42|archive-date=1 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001142113/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2999}}</ref>. У 1924 годзе [[Рада БНР]] пакінула Коўна<ref>{{Артыкул|загаловак=Пад знакам «Віціса»|выданне=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|мова=be|год=13-01-2013|аўтар=[[Ігар Мельнікаў]].|спасылка=https://novychas.by/poviaz/pad_znakam_vicisa}}</ref>. 27 лютага 1932 года ў Коўне з ініцыятывы [[Сымон Якавюк|Сымона Якавюка]] ўзнікла [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)|Беларускае культурна-асветніцкае таварыства]], у якім хутка ўжо была тысяча ковенсіх беларусаў. Галоўнай мэтай арганізацыі стала пашырэнне роднай мовы і развіццё нацыянальнай культуры ў асяроддзі беларускай дыяспары. 12 лютага 1933 года пры таварыстве адкрыўся Беларускі дзіцячы садок. У 1933 г. дзіцячы садок наведвала 15 дзяцей, а ў 1934 г. колькасць дзяцей павялічылася да 20<ref name=":0">{{Артыкул|загаловак=Асноўныя кірункі дзейнасці беларускай дыяспары ў Літве (1918—1939)|год=2019|аўтар=В. У. Коваль.|мова=be|нумар=2|спасылка=https://elib.belstu.by/bitstream/123456789/32033/1/Koval%27_Asnounyya.pdf|старонкі=35-40|выданне=[[Труды БГТУ]]}}</ref>. Хоць работу сада і кантрявала Гарадская ўправа г. Коўна, фінансава дзяржава яго не падтрымлівала<ref name=":0" />. 22 студзеня 1933 года з дазволу Міністэрства адукацыі Летувы быў адкрыты перасоўны Беларускі народны ўніверсітэт у памяшканні клуба «Беларуская хатка» (вул. Крашэўскага, 34). Гэты ўніверсітэт вышэйшай адукацыі не даваў, але чытаў лекцыі па [[Беларусазнаўства|беларусазнаўстве]]. Установа фінансавалася беларусамі замежжа і кантралявалася Міністэрствам адукацыі Летувы. У першы навучальны год сваёй дзейнасці курсы мелі ўжо 42 слухачоў<ref name=":0" />. Існаваў таксама праект стварэння нацыянальнай настаўніцкай семінарыі ў Коўне, але вышэйшую навучальную ўстанову заснаваць не змаглі<ref name=":0" />. У чэрвені 1932 года Культурна-асветніцкае таварыства заснавала Беларускі народны тэатр з пастаяннай тэатральнай трупай у г. Коўне. Мастацкім кіраўніком стала [[Караліна Плескачэўская]]. У 1933 г. ва [[Універсітэт Вітаўта Вялікага|ўніверсітэце Вітаўта Вялікага]] была створаная студэнцкая арганізацыя «Аб’яднанне», якая пачала ладзіць канцэрты і вечарыны з мэтай папулярызацыі беларускай народнай культуры. Але беларускіх студэнтаў было мала: у 1932/1933 навучальным годзе агульны кантынгент студэнтаў ва Універсітэце Вітаўта Вялікага складаў 4554 чал., з якіх 13 асобаў вызначалі сябе ў анкетах [[Беларусы|беларусамі]]<ref name=":0" />. 26 лютага 1933 года ў Коўне адбыўся з’езд беларускіх меншасцей (Першы беларускі кангрэс меншасцей). У рабоце з’езду прымала ўдзел 60 дэлегатаў. Аднак у асяроддзі дыяспары працягваліся міжасабовыя канфлікты (група [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|К. Дуж-Душэўскага]] супраць групы [[Сымон Якавюк|С. Якавюка]]). Дэлегаты з’езду стварылі [[Беларускі нацыянальны камітэт у Літве]], які бясплатна займаўся пытаннямі юрыдычнай дапамогі беларусам, абараняючы іх правы<ref name=":0" />. У 1933 г. быў створаны Беларускі аддзел пры кнігарні «Knyga». Культурна-асветніцкае таварыства ў тым жа годзе таксама заснавала бібліятэку-чытальню. == Друк == Важную ролю ў беларускім друку Коўна граў [[Вацлаў Ластоўскі]]<ref name=":1">{{Кніга|год=2004|загаловак=Беларуская эміграцыйная пісьмовасьць|аўтар=[[Аляксандр Баршчэўскі |Баршчэўскі Аляксандар]].|частка=Беларускі эміграцыйны асяродак у Каўнасе|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2999|старонкі=52|archive-date=1 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001142113/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2999}}</ref>. === Кнігі === У 1918 годзе ў Коўне была выдадзеная кніга казак [[Ханс Крысціян Андэрсен|Ганса Хрыстыяна Андэрсана]]. У 1919 годзе выйшла перакладзенае з беларускай мовы выданне «Белоруссы и Поляки. Документы и факты изъ исторіи оккупаціи Белоруссіи Поляками въ 1918 и 1919 годах» [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Езавітава]]. У 1921 годзе [[Вацлаў Ластоўскі]] выдаў у Коўне зборнік алегарычных апавяданняў [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «[[Казкі жыцьця]]». У 1923 годзе выйшла «[[Дудка беларуская]]» Францішка Багушэвіча. Былі выдадзеныя розныя перакладныя падручнікі («Неба і зоры. Папулярная астраномія», «Фізыолёгія і анатомія чалавека», «Ботаніка», «Закон жыцьця сярод жывёлаў і расьцін»). У 1923 годзе таксама быў выдадзены «Слоўнік геомэтрычных і трыгономэтрычных тэрмінаў і сказаў. (Расійска-беларускі і беларуска-расійскі)» [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Дуж-Душэўскага]] і Ластоўскага. Найбольш значныя беларускія ковенскія выданні — «[[Падручны расійска-крыўскі (беларускі) слоўнік]]» (1924) і «[[Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі]]» (1926) Ластоўскага<ref>{{Кніга|год=2004|загаловак=Беларуская эміграцыйная пісьмовасьць|аўтар=[[Аляксандр Баршчэўскі |Баршчэўскі Аляксандар]].|частка=Беларускі эміграцыйны асяродак у Каўнасе|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2999|старонкі=45|archive-date=1 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001142113/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2999}}</ref><ref>{{Кніга|год=2004|загаловак=Беларуская эміграцыйная пісьмовасьць|аўтар=[[Аляксандр Баршчэўскі |Баршчэўскі Аляксандар]].|частка=Беларускі эміграцыйны асяродак у Каўнасе|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2999|старонкі=49-50|archive-date=1 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001142113/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2999}}</ref>. === Перыядычны друк === Найбольш значным выданнем быў часопіс «[[Крывіч (1923)|Крывіч]]» Ластоўскага і Дуж-Душэўскага<ref name=":1" />. {{Зноскі}} == Літаратура == {{Кніга|год=2004|загаловак=Беларуская эміграцыйная пісьмовасьць|аўтар=[[Аляксандр Баршчэўскі |Баршчэўскі Аляксандар]].|частка=Беларускі эміграцыйны асяродак у Каўнасе|месца=[[Варшава|Warszawa]]|выдавецтва=MWM, Warszawa-Wesoła|isbn=83-920472-1-4|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2999|archive-date=1 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001142113/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2999}} == Спасылкі == * {{Артыкул|загаловак=Асноўныя кірункі дзейнасці беларускай дыяспары ў Літве (1918—1939)|год=2019|аўтар=В. У. Коваль.|мова=be|нумар=2|спасылка=https://elib.belstu.by/bitstream/123456789/32033/1/Koval%27_Asnounyya.pdf|старонкі=35-40|выданне=[[Труды БГТУ]]}} {{Беларусы}} {{ізаляваны артыкул|date=2021-10-03}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Каўнасе| ]] gwxv9uq466f7cqsrzwjfm1q5pr1uafb 0 690437 5175581 4739011 2026-08-04T22:54:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175581 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |абрэвіятура=БТПР |юрыдычны статус=[[Грамадскае аб’яднанне]] |штаб-кватэра=[[Мінск]], вул. Калініна, д. 16 |членства=75 000 чал. |пасада_кіраўніка1=Старшыня |імя_кіраўніка1=[[Ігар Анатолевіч Шуневіч|Ігар Шуневіч]] }} '''Беларускае таварыства паляўнічых і рыбаловаў''' — грамадскае аб’яднанне Беларусі, заснаванае ў 1921 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Дзмітрый Ісайчук, «[[Мінск-Навіны]]».|загаловак=Беларускіх паляўнічых — 63,5 тысячы|спасылка=http://www.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=71543|выданне=Зьвязда|тып=Газэта|год=29 снежня 2010|нумар=[http://www.zviazda.by/ru/archive/index.php?idate=2010-12-29 255 (26862)]|старонкі=[http://www.zviazda.by/a2ttachments/71560/29sne-7.indd.pdf 7]|issn=1990-763x}}</ref>. Да 18 ліпеня 1955 года мела назву Саюз паляўнічых Беларусі. З 17 ліпеня 2006 года падпарадкоўваецца ўраду<ref>{{Навіна|аўтар=[[Аляксандр Лукашэнка]]|загаловак=Указ прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 17 ліпеня 2006 г. № 450|спасылка=http://www.zakon.by/main.aspx?guid=3871&p0=p30600450|выдавец=[[Нацыянальны цэнтр прававой інфармацыі Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=12 мая 2009|дата доступу=2 красавіка 2013}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Бярэ ўдзел у [[Міжнародная канфедэрацыя рыбацкага спорту|Міжнароднай канфедэрацыі рыбацкага спорту]]<ref>{{Навіна|аўтар=[[Юлія Ваніна]]|загаловак=Беларускае таварыства паляўнічых і рыбаловаў атрымала статус нацыянальнай фэдэрацыі|спасылка=http://news.belta.by/by/print?id=457581|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=2 снежня 2009|дата доступу=2 красавіка 2013}}</ref>. На на долю таварыства прыпадае каля 11 мільёнаў гектараў ці 65 % плошчы ўсіх паляўнічых угоддзяў краіны. Зараз у склад таварыства ўваходзяць 6 абласных і 107 раённых арганізацыйных структур, на якіх працуе каля 600 чалавек<ref name=":0">{{Cite web|url=https://rgooboor.by/about|title=Республиканское государственно-общественное объединение "Белорусское общество охотников и рыболовов", О нас|website=rgooboor.by}}</ref>. У красавіку 2021 года на пасаду старшыні таварыства быў абраны [[Ігар Шуневіч]]<ref>{{Навіна|загаловак=Шуневіч узначаліў Беларускае таварыства паляўнічых і рыбаловаў|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20211020/1634741221-shunevich-uznachaliu-belaruskae-tavarystva-palyaunichyh-i-rybalovau|выдавец=[[Звязда]]|дата публікацыі=20 кастрычніка 2021|дата доступу=21 кастрычніка 2021}}</ref>. Па стане на 1 студзеня 2020 года ў шэрагах таварыства знаходзіцца амаль 75 тысяч чальцоў, з іх паляўнічых — каля 40 тысяч<ref name=":0" />. == Задачы == Паводле Статуту задачамі таварыства з’яўлюецца: * вядзенне паляўнічай і рыбалоўнай гаспадарак; * ладжанне гаспадарак у арандаваных паляўнічых і рыбалоўных угоддзях дзеля стварэння сябрам таварыства ўмоваў для палявання і [[рыбалоўства]]; * навучанне грамадзян правілам палявання і рыбалоўства; * спрыянне ўраду ў ажыццяўленні міжнародных прыродаахоўных пагадненняў; * ладжанне паляўнічай сабакагадоўлі. == Дзейнасць == Паводле Статуту таварыства ажыццяўляе наступныя віды дзейнасці: * правядзенне спаборніцтваў па стральбе, кіналогіі і рыбалоўству, семінараў па падрыхтоўцы адпаведных суддзяў і трэнераў, стварэнне зборных стралкова-паляўнічых, рыбалоўных і кіналагічных дружынаў; * падтрыманне кармавых, гнездавых і ахоўных умоваў для дзікіх [[Жывёлы|жывёл]], зарыбленне арандаваных рыбалоўных угоддзяў; * ладжанне палявання і рыбалоўства ў арандаваных паляўнічых і рыбалоўных угоддзях; * папярэджанне захворванняў дзікіх жывёл, ахова арандаваных паляўнічых і рыбалоўных угоддзяў ад браканьераў; * падрыхтоўка грамадзян да здачы экзамена для атрымання дзяржаўнага пасведчання на права палявання; * здабыча, закуп і продаж [[Пушніна|пушніны]], [[мяса]] дзікіх жывёл, паляўнічых трафеяў, [[рыбы]], [[Лекі|лекавых]] [[Расліны|раслін]], [[грыб]]оў, [[Ягада|ягад]] і паляўніча-рыбалоўнага рыштунку; * будаванне стрэльбішч, стралковых стэндаў, [[вальер]]аў і штучных [[Нара|нор]]; * стварэнне музеяў і майстэрняў паляўніча-рыбалоўнага, кіналагічнага рыштунку і адпаведных сувеніраў, як і [[крама]]ў і [[кіёск]]аў для адпаведнага гандлю; * стварэнне зверагадоўчых, трусагадоўчых і [[Птушкагадоўля|птушкагадоўчых]] [[Ферма, жывёлагадоўля|ферм]], [[гадавальнік]]аў дзікіх жывёл і паляўнічых [[Сабака свойскі|сабак]], рыбагадавальнікаў ды інкубацыйных цэхаў; * улік паляўнічых сабак і лоўчых [[Птушкі|птушак]], правядзенне выстаў, вывадак, палявых выпрабаванняў і спаборніцтваў паляўнічых сабак; * правядзенне экзаменаў інструктараў, трэнераў і суддзяў па паляўнічай сабакагадоўлі; * правядзенне спаборніцтваў на найлепшага [[егер]]а, найлепшы паляўнічы трафей, найлепшы паляўніча-рыбалоўны выраб, [[Фатаграфія|фотаздымак]] і [[Фільм|кінафільм]]; * выданне бюлетэняў, зборнікаў, брашур, [[буклет]]аў, [[плакат]]аў, улётак, як і выпуск кінафільмаў аб прыродаахове; * забеспячэнне ўдзелу гульнявых дружын і суддзяў, гульцоў і трэнераў таварыства ў міжнародных спаборніцтвах; * узнагароджанне за вядзенне паляўнічай і рыбалоўнай гаспадарак ды прыродаахову; * падарожніцкае [[прадпрымальніцтва]]; * супраца з паляўніча-рыбалоўнымі таварыствамі іншых краін; * прыцягненне грамадзян да палявання, рыбалоўства і падарожніцтва; * правядзенне даследніцкіх нарадаў пра паляванне, рыбалоўства і падарожніцтва; * заснаванне [[Сродкі масавай інфармацыі|сродкаў масавай інфармацыі]]. == Кіраўніцтва == * ''З’езд''. Склікаецца раз у 5 год. Правамоцны пры наяўнасці 2/3 прадстаўнікоў. Абірае старшыню па прапанове ўрада пры згодзе прэзідэнта. * ''Савет''. Абіраецца З’ездам. Збіраецца штогод. Правамоцны пры наяўнасці 2/3 удзельнікаў. Вядзе [[зносіны]] з іншымі ўстановамі, ладзіць выкананне пастаноў З’езда. * ''Управа''. Абіраецца Саветам па прапанове старшыні. Склікаецца штоквартал. Правамоцны пры наяўнасці 2/3 удзельнікаў. Вядзе рахункі і ажыццяўляе гаспадарчыя дамовы таварыства. * ''Рэвізійная камісія''. Абіраецца З’ездам. Збіраецца штогод. Назірае за выкарыстаннем грошай установамі таварыства<ref>{{Навіна|аўтар=[[Сяргей Сідорскі]]|загаловак=Пастанова Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14 кастрычніка 2006 г. № 1348|спасылка=http://www.zakon.by/main.aspx?guid=3871&p0=C20601348|назва праекту=www.zakon.by|мова=ru|дата публікацыі=16 сакавіка 2013|дата доступу=2 красавіка 2013}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Старшыні таварыства == * [[Аляксей Андрэевіч Сяргееў]] (1956—1958)<ref>{{Cite web|url=http://old.memo.ru/history/nkvd/kto/biogr/gb443.htm|title=Краткие биографии и послужные списки руководящих работников НКВД|website=old.memo.ru|access-date=21 кастрычніка 2021|archive-date=21 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021073138/http://old.memo.ru/history/nkvd/kto/biogr/gb443.htm|url-status=dead}}</ref> * [[Мікалай Іванавіч Насекайла]] (?—2003) * [[Ігар Мікалаевіч Сураков]] (2003—2006) * [[Іван Баляслававіч Каросцік]] (2006—2011) * [[Юрый Іванавіч Шумскі]] (2011—2021) * [[Ігар Анатолевіч Шуневіч]] (з 2021) == Крыніцы == {{reflist}} [[Катэгорыя:Беларускія грамадскія арганізацыі]] h39xdwrcpg4po1skdtvm1v6l8g41fry 0 690921 5175609 5169337 2026-08-05T03:33:16Z 5175609 wikitext text/x-wiki '''Беларусы ў Нью-Ёрку''' — суполка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[ЗША]]. == Першыя беларусы == У 1659 годзе ў [[Нью-Ёрк]] (тады яшчэ Новы Амстэрдам) прыязджае доктар Аляксандр Куртыус (Курчэўскі), вучоны і настаўнік<ref>{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=13|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. 1 жніўня 1887 года ў Нью-Ёрк прыехаў [[Мікалай Судзілоўскі]], але хутка пераехаў у [[Сан-Францыска]]<ref>{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=25|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. У 1872 годзе ў Нью-Ёрку было закладзена Расейскае кола ўзаемнай дапамогі, да якога пераважна належалі беларусы<ref name=":0">{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=26|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. У 1882 годзе [[беларускія яўрэі]] ў Нью-Ёрку заснавалі Дабраахвотнае таварыства ўзаемнае дапамогі «Ашмянскія браты», якое дапамагала і беларускім эмігрантам з [[Ашмяны|Ашмянаў]]<ref name=":0" />. == Другая палова XIX ст. — 1914 год == Як даводзіць даследчык [[Ганна Іванаўна Сурмач|Ганна Сурмач]], руская эміграцыя ў Нью-Ёрку да 1914 года хоць і значылася рускай, але складалася пераважна з выхадцаў з [[Беларусь у складзе Расійскай імперыі|Беларусі]]<ref name=":1">{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=29|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. У канцы XIX стагоддзя ў Нью-Ёрку дзейнічала славянаруская сельскагаспадарчая калонія «Вільня»<ref name=":1" />. 5 снежня 1908 года ў [[Манхэтэн]]е з’явіўся Расейскі Імігранцкі Дом (347 East 14 Street), які дапамагаў уладкавацца эмігрантам з [[Расійская імперыя|Расейскай імперыі]]<ref name=":2">{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=31|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. Утрымліваўся ён расейскімі царкоўнымі ўладамі. Як сведчаць дакументы, збольшага гэтымі эмігрантамі былі выхадцы з [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх зямель]], але іх рэгістравалі як [[Рускія|расейцаў]]<ref name=":2" />. У пачатку XX стагоддзя імігранты часта сяліліся на Манхэтэне. Так, з 1910 года да 1920-х гадоў беларуская мова была мовай зносінаў «расейскіх» эмігрантаў на Манхэтэне ад 14 Street да Бетэры-парку (Battery Park)<ref>{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=31-32|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. Паводле тагачаснай рускай газеты «Новый мир» за 30 жніўня 1912 года, у Нью-Ёрку тады былі рэстараны «Беларусь» і «Кобрын»<ref>{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=32-33|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. Беларусы актыўна ўдзельнічалі ў [[Прафесійны саюз|прафесійных саюзах]], а таксама самі арганізоўвалі прафсаюзы работнікаў дамоў, мясцовыя аддзелы прафсаюза швейнай прамысловасці ў [[Бруклін]]е (раён Браўнсвіл-Brownsville). У 1913 годзе беларусы заснавалі Расейска-польскі 103 аддзел Аб’яднаных адзежных работнікаў Амерыкі ў Нью-Ёрку<ref>{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=33|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. Былі актывісты-беларусы і ў Міжнародным саюзе вытворцаў жаночага адзення, у Саюзе вытворцаў ботаў і чаравікаў, у Саюзах аўтамабільнай індустрыі<ref>{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=33-34|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. Вядомыя дзеячы-беларусы рабочага руху ў Нью-Ёрку: [[Уладзімір Татарчык]] з [[Капыль|Капыля]] (быў забіты, пасля чаго прайшла маніфестацыя з 10 тысячаў чалавек), [[Давід Дубінскі]] з [[Брэст|Берасця]]<ref>{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=35|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. Старыя беларускія дамавіны можна пабачыць у Маспеце (Maspeth) у [[Куінс]]е<ref>{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=36|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. Палітычна беларускія імігранты былі пераважна левымі. У 1907 годзе ў Нью-Ёрку быў заснаваны Саюз расейскіх сацыял-дэмакратычных арганізацыяў, сярод мясцовых структураў якога было Менскае, Пінскае, Барысаўскае, Дзвінскае сацыял-дэмакратычныя таварыствы<ref>{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=37|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. == 1914—1939 гады == У 1915—1916 гадах суполка беларускіх імігрантаў у Брукліне заснавала Расейска-славянскае таварыства самадапамогі, якое складалася з менчукоў і гарадзенцаў. Галавой арганізацыі стаў [[Сцяпан Бубешка]]<ref>{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=40-41|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. 6 траўня 1921 года адбыўся першы масавы сход беларусаў Нью-Ёрка і ваколіцаў, на якім быў заснаваны Беларускі Нацыянальны Камітэт. Камітэт месціўся на Манхэтэне па адрасе 63 Park Row, New York. На тым жа адрасе знаходзілася Беларускае Прэсавае Бюро, якое выдавала белютэнь «Bulletin of the White Russian Press Bureau»<ref>{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=42|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. Асобная беларуская арганізацыя ўзнікла таксама ў бруклінскім раёне Браўнсвіл (Brownsville), дзякуючы актыўнай дзейнасці [[Міхась Зварыка|Міхася Зварыкі]] і Сцяпана Бубешкі<ref>{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=42-43|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. Сцяпан Бубешка таксама стаў першым беларускім аўтарам, які апублікаваў нарыс пра беларускую іміграцыю пад назваю «Жыцьцё беларусаў у Амэрыцы». Нарыс быў надрукаваны ў 1921 годзе ў [[Вільня|Вільні]] ў кніжцы «Родны край: Трэцяя і чацьвёртая пасьля лемантара кніжка для чытаньня», выдадзенай [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Леанілай Гарэцкай]]<ref name=":3">{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=43|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. У нарысе аўтар таксама зазначае, што беларусаў у Нью-Ёрку больш за 15 тысяч<ref name=":3" />. Гэтаксама Бубешка меў свой рэстаран «Свабода» ў Брукліне. Беларусы Нью-Ёрку ў гэты час адкрылі беларускую музычную краму на Манхэтэне (134 East 7 Street)<ref name=":3" />. Беларус [[Хведар Зварыка]] меў уласнае адзежнае прадпрыемства ў Браўнсвіле (Brownsville), Бруклін<ref name=":4">{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=44|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. Большасць арганізацыяў гэтага перыяду праіснавала толькі да канца 1920-х гадоў, з прычыны нястачы лідараў і нацыянальна-свядомых сяброў. На гэта таксама паўплываў ад’езд Сцяпана Бубешкі. Але гэтыя арганізацыі сталі прыкладам для іншых у ЗША<ref name=":4" />. З ягоным вяртаннем сітуацыя не палепшылася, бо ён хутка памёр (23 студзеня 1928)<ref>{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=45|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. У гэты перыяд беларусы Нью-Ёрка ўпершыню змаглі выявіць беларускую нацыянальную адметнасць і здольнасць самаарганізавацца<ref>{{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|старонкі=46|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|мова=be-tarask|загаловак=Беларускі Нью-Ёрк|год=2017|аўтар=[[Ганна Сурмач]]|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490|archive-date=24 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024201809/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=60490}} {{Беларусы}} {{ізаляваны артыкул|date=2021-10-25}} [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Нью-Ёрк]] 740qu5vrbv92hfu9plg74w09se2898i 0 691105 5175607 4378419 2026-08-05T03:22:01Z 5175607 wikitext text/x-wiki '''Беларусы ў Адэлаідзе''' пачалі сяліцца ў 1949 годзе. Многія беларускія эмігранты паваеннай хвалі траплялі ў Аўстраліі ў пераходны лагер Вудсайд, які знаходзіўся каля [[Адэлаіда|Адэлаіды]]. Адначасова ў лагеры магло знаходзіцца да 3000 чалавек з розных краінаў [[Еўропа|Еўропы]]. З гэтага і пачынаецца гісторыя беларускага руху ў Адэлаідзе<ref name=":0">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=77}}</ref>. Тутэйшыя беларусы таксама актыўна супрацоўнічалі з [[Украінцы|украінцамі]] і [[Харваты|харватамі]]<ref name=":1">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=79|archive-date=25 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160708/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752}}</ref>. Гэты асяродак беларускай эміграцыі змог унікнуць канфлікту прыхільнікаў [[Рада БНР|Рады БНР]] і [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]], які тут быў незаўважны<ref name=":2">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=80|archive-date=25 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160708/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752}}</ref>. Тутэйшы беларускі асяродак гуртаваўся, дзякуючы царкве<ref name=":3">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=82|archive-date=25 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160708/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752}}</ref>. Выдавецкая справа тут была дрэнна наладжаная, але добра выконвалася рэпрэзентацыя беларусаў<ref name=":3" />. == Вудсайд == 22 кастрычніка 1949 года ў порт Адэлаіды прыбыў айцец [[Міхал (Шчурко)]] разам са сваёй сям’ёй. Айцец стаў галоўным ініцыятарам арганізацыі тутэйшых беларусаў<ref name=":0" />. У лютым 1950 года адбыўся першы неафіцыйны сход беларускай грамады, а дакладней сустрэча святара з беларусамі Уладзімірам Міленцэвічам, Парфірыем Трысмаковым, Н. Дзітманам і Альбертам Кадняком у справе стварэння нацыянальнага асяродку. Па сустрэчы ў Вудсайдзе хутка адбылося першае набажэнства айца Міхала<ref name=":0" />. == Дзейнасць == === 1950-я === У сакавіку 1952 года, паводле часопіса «Łučnik», ў Адэлаідзе быў заснаваны аддзел Задзіночання Беларускіх Ветэранаў, які ў сакавіку 1953 арганізаваў святкаванне [[Дзень Волі|25 Сакавіка]]. У тым жа часопісе згадваецца дзейнасць Брацтва Святой Жыровіцкай Божай Маці ў Адэлаідзе ў 1953 годзе, аднак іншых звестак пра гэтае Брацтва няма<ref name=":0" />. З сярэдзіны 1950-х гадоў гісторыя тутэйшай грамады цесна звязаная з арганізацыяй тутэйшай парафіі [[Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|БАПЦ]]<ref name=":0" />. Таксама з гэтага часу на беларускіх службах спяваў уласны хор пад кіраўніцтвам [[Міхась Бурнос|Міхася Бурноса]], які выступаў і на свецкіх частках святкавання<ref name=":4">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=78|archive-date=25 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160708/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752}}</ref>. Беларускія святы (25 Сакавіка, [[Слуцкі збройны чын]]) тут святкаваліся ў адзінстве рэлігійнай і свецкай частак<ref name=":1" />. Часам лік прысутных на святах дасягаў 200 чалавек<ref name=":1" />. === 1960-я === З канца 1950-х гадоў на беларускіх святах абавязкова спяваў хор ды рабіліся драматычныя пастаноўкі. З 1968 года цягам некалькіх гадоў пад кіраўніцтвам [[Міхась Бурнос|Міхася Бурноса]] выступала танцавальная трупа «Лявоніха»<ref name=":1" />. Доўгі час беларускія набажэнствы праходзілі ў памяшканнях метадысцкіх цэркваў, пакуль у 1958 годзе значна павялічаная беларуская грамада не набыла сваю дзялянку зямлі і не пачала на ёй будаваць храм. 29 снежня 1963 года царква, будаваная ўласнымі намаганнямі прыхаджанаў, была асвечаная архіяпіскапам Сяргеем. Пазней будынку дадалі чатыры купалы і вялікую прыцаркоўную залу. Гэта быў першы беларускі храм у Аўстраліі, які стаў надоўга цэнтрам рэлігійнага і грамадскага жыцця тутэйшых беларусаў<ref name=":4" />. У 1960-х гадах, у выніку міжасабовых узаемадачыненняў беларускага святарства і адмовы архіяпіскапа Сяргея высвяціць [[Васіль Чычэліс|Васіля Чычэліса]], падтрыманага парафіяльнай радай, Парафія Святых Апосталаў Пятра і Паўла БАПЦ перайшла пад юрысдыкцыю [[УАПЦ]], пад якой была да 1971 года, калі прыбылы на пахаванне архіяпіскапа Сяргея ўладыка [[Мікалай (Мацукевіч)]] не вярнуў парафію БАПЦ<ref name=":2" />. У парафіі пасля смерці айца Васіля (Чычэліса) быў настаяцель серб айцец Георг (Джонліч). === 1970-я === Парафія Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Адэлаідзе на чале з айцом Міхалам і парафіяльнай радай была ініцыятарам амаль усіх мерапрыемстваў да канца 1970-х гадоў<ref name=":4" />. З пачаткам 1970-х гадоў свецкая частка святкаванняў праходзіла на вуліцы<ref name=":2" />. У снежні 1976—студзені 1977 года тутэйшыя беларусы ўдзельнічалі ў Першай Сустрэчы Беларусаў Аўстраліі ў [[Мельбурн|Мельбурне]]. Надалей кожная трэцяя сустрэча праводзілася ў Адэлаідзе. У 1977 годзе з ініцытывы [[Янка Ролсан|Янкі Ролсана]] было заснаванае [[Беларускае аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі|Беларускае Аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі]] (БАПА). Гэтая арганізацыя пераняла на сябе шмат працы ў правядзенні нацыянальных мерапрыемстваў, рэпрэзентацыі беларусаў, распаўсюджванні ведаў пра [[Беларусь]]. Янка Ролсан, працягваючы ранейшую дзейнасць у выданні невялікіх кніжак з уласнымі творамі ў 1980-х гадах, акрамя паэтычных зборнікаў і ўспамінаў, надрукаваў ад імя Аб’яднання брашуру пра Беларусь «Беларусь: зямля й людзі»<ref name=":2" />. З канца 1970-х гадоў беларускія мерапрыемствы ладзіліся сумесна Аб’яднаннем і парафіяльнай радай. Працягвалася дзейнасць беларускага мяшанага хора на чале з Міхасём Бурносам<ref name=":5">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=81|archive-date=25 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160708/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752}}</ref>. У верасні 1979 года танцавальная трупа «Лявоніха» выступіла ў межах перадачы, прысвечанай Беларусі, на аўстралійскім тэлебачанні<ref name=":5" />. === 1980-я === Аб’яднанне ўдзельнічала ў адкрыцці Этнічага музея ў Адэлаіне і ў мерапрыемствах з нагоды 150-годдзя [[Паўднёвая Аўстралія|Паўднёвай Аўстраліі]]. Так 21 траўня 1986 года беларусы пасадзілі блізу 20 дрэваў па вуліцы Порт Роўд у раёне Гайнмарш, недалёка ад сваёй царквы<ref name=":5" />. === 1990-я === У 1990-я гады тутэйшая беларуская грамада цярпела крызіс, як і шмат іншых аналагічных у Аўстраліі<ref name=":5" />. У 1993 годзе для сталых беларусаў, украінцаў і харватаў быў пабудаваны хастэль Святой Ганны, на ўрачыстым адкрыцці якога прысутнічаў кіраўнік Беларускага аб’яднання ў Паўднёвай Аўстраліі<ref name=":5" />. З сярэдзіны 1990-х гадоў у працу Аб’яднання і парафіі ўліваюцца новыя эмігранты з Беларусі<ref name=":3" />. У 1999 годзе ў Адэлаідзе было створанае [[Беларускае Гістарычнае Згуртаванне ў Аўстраліі]] на чале з айцом Міхасём (Бурносам) і з удзелам прадстаўніка новай іміграцыі [[Віктар Кавалеўскі|Віктара Кавалеўскага]]. Апошні актыўна заняўся збіраннем дакументаў пра тутэйшых беларусаў і іх публікацыю<ref name=":3" />. === 2000-я === На канец 2001 года ў Беларускім Аб’яднанні ў Паўднёвай Аўстраліі налічваліся 22 асобы<ref name=":3" />.{{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|isbn=985-6730-79-1|год=2004|месца=[[Менск]]|мова=be-tarask|серыя=Бібліятэка Бацькаўшчыны|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі: да гісторыі дыяспары|старонак=448|выдавецтва=[[Беларускі кнігазбор (выдавецтва)|Беларускі кнігазбор]]|archive-date=25 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160708/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Адэлаідзе| ]] {{DEFAULTSORT:*}} g53wfgx3cmxn6trp8fq4rp0qzq32m8m 0 691382 5175786 5030661 2026-08-05T10:59:58Z Autumndancer 168015 5175786 wikitext text/x-wiki '''Баўман''': == Прозвішча == * [[Алекс Баўман]] — швейцарскі бабслеіст * [[Зыгмунт Баўман]] — брытанскі сацыёлаг * [[Мікалай Эрнеставіч Баўман]] — рэвалюцыянер * [[Уладзімір Іванавіч Баўман]] — расійскі вучоны-геолаг == Тапонім == * [[Баўман (Акмолінская вобласць)]] {{неадназначнасць}} m9wr2n0jg10jkd8bq5lu0xclzqj1xih 5175787 5175786 2026-08-05T11:01:15Z DobryBrat 5701 дапаўненне, афармленне, пунктуацыя 5175787 wikitext text/x-wiki '''Баўман''' - прозвішча і тапонім. == Прозвішча == * [[Алекс Баўман]] — швейцарскі бабслеіст. * [[Зыгмунт Баўман]] — брытанскі сацыёлаг. * [[Мікалай Эрнеставіч Баўман]] — рэвалюцыянер. * [[Уладзімір Іванавіч Баўман]] — расійскі вучоны-геолаг. == Тапонім == * [[Баўман (Акмолінская вобласць)]] {{неадназначнасць}} srv30ug34klgzdhqojodsqs5vcjriyq 5175788 5175787 2026-08-05T11:01:32Z DobryBrat 5701 пунктуацыя 5175788 wikitext text/x-wiki '''Баўман''' — прозвішча і тапонім. == Прозвішча == * [[Алекс Баўман]] — швейцарскі бабслеіст. * [[Зыгмунт Баўман]] — брытанскі сацыёлаг. * [[Мікалай Эрнеставіч Баўман]] — рэвалюцыянер. * [[Уладзімір Іванавіч Баўман]] — расійскі вучоны-геолаг. == Тапонім == * [[Баўман (Акмолінская вобласць)]] {{неадназначнасць}} qbvwu7vx796cepdxas8zmvl0vwzs4z1 0 691893 5175750 5007381 2026-08-05T10:14:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175750 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Брэст | Лагатып = | ПоўнаяНазва = | Мянушкі = | Горад = [[Брэст]], [[Беларусь]] | Заснаваны = | Стадыён = | Умяшчальнасць = | Кіраўнік = | ПасадаКіраўніка = | Трэнер = | Чэмпіянат = | Сезон = | Месца = | Сайт = }} '''Брэст ''' — беларуская каманда па пляжным футболе з горада [[Брэст]]. Пляжны футбольны клуб існуе з 2012 года, яго заснавальнікам і капітанам быў Дзмітры Асташэня. == Назвы == * Лагуна (2012—2018) * ProDom (2018—2019) * Брэст (з 2019) == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Сярэбраны прызёр (1)''' [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2018|2018]]. ** [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (1)''': [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2020|2020]]<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20200727/1595856744-shtotydnyovy-spartyuny-aglyad-zvyazdy |title=Штотыднёвы спартыўны агляд «Звязды» |access-date=5 лістапада 2021 |archive-date=4 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104105733/https://zviazda.by/be/news/20200727/1595856744-shtotydnyovy-spartyuny-aglyad-zvyazdy |url-status=dead }}</ref> * '''[[Кубак Беларусі па пляжным футболе|Кубак Беларусі]]:''' ** [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''3-е месца (2)''': [[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2018|2018]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па пляжным футболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2014|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2014|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | 2015|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2015|Вышэйшая ліга]] || 4 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2015|3-е месца]] || |- | 2016|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2016|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | 2017|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2017|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2018|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2018|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|2 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2018|3-е месца]] || |- | 2019|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2019|Вышэйшая ліга]] || || || |- | 2020|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2020|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"| 3 || || |- | 2021|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2021|Вышэйшая ліга]] || || || |} {{Зноскі}} == Галоўныя трэнеры == * Уладзімір Сарачынскі (з 2015) {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.beachsoccer.by/component/joomsport/team/8-laguna Лагуна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211105125454/http://www.beachsoccer.by/component/joomsport/team/8-laguna |date=5 лістапада 2021 }} * [https://vk.com/@beachsoccerbelarus-brest-eto-odna-bolshaya-semya «Брест» — это одна большая семья!] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пляжныя футбольныя клубы Беларусі]] [[Катэгорыя:Спорт у Брэсце]] iaxme3utuih1pethsxv3hgscnrsd40k 0 691943 5175385 4358360 2026-08-04T12:29:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175385 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = БДПУ | Лагатып = | ПоўнаяНазва = | Мянушкі = | Горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = | Стадыён = | Умяшчальнасць = | Кіраўнік = | ПасадаКіраўніка = | Трэнер = | Чэмпіянат = | Сезон = | Месца = | Сайт = }} '''БДПУ''' — беларуская каманда па пляжным футболе з горада [[Мінск]]. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (2)''': [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2015|2015]]<ref>[https://bspu.by/news/universitet/komanda-bgpu-zanyala-3-e-mesto-v-chempionate-belarusi-po-plyazhnomu-futbolu КОМАНДА БГПУ ЗАНЯЛА 3-Е МЕСТО В ЧЕМПИОНАТЕ БЕЛАРУСИ ПО ПЛЯЖНОМУ ФУТБОЛУ]</ref>, [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2016|2016]] * '''[[Кубак Беларусі па пляжным футболе|Кубак Беларусі]]:''' ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Фіналіст (1)''': [[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2015|2015]] * '''[[Суперкубак Беларусі па пляжным футболе|Суперкубак Беларусі]]:''' ** {{Ср}} '''Фіналіст (1)''': [[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2016|2016]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па пляжным футболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2015|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2015|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"| 3 || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2015|Фіналіст]] || |- | 2016|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2016|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"| 3 || || bgcolor=Silver|[[Суперкубак Беларусі па пляжным футболе 2016|Фіналіст Суперкубка]] |} == Галоўныя трэнеры == * Сяргей Трэска {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.beachsoccer.by/component/joomsport/team/5-bgpu БГПУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211106113705/http://www.beachsoccer.by/component/joomsport/team/5-bgpu |date=6 лістапада 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Факультэты БДПУ імя М. Танка}} [[Катэгорыя:Пляжныя футбольныя клубы Беларусі]] [[Катэгорыя:Спорт у Мінску]] [[Катэгорыя:БДПУ імя Максіма Танка]] fgr12djl2gp3owpftxxr8dv4xfse6c1 0 697377 5175440 4965731 2026-08-04T13:14:22Z Autumndancer 168015 5175440 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Буравеснік}} {{Картка ЛА | назва = Буравеснік МБ | тып = [[беспілотны лятальны апарат]] | вытворца = | выява = | подпіс = | распрацоўшчык = НВЦ «Беспілотныя авіяцыйныя комплексы і тэхналогіі» | канструктар = | першы палёт = [[2016]] | пачатак эксплуатацыі = | канец эксплуатацыі = | статус = | асноўны эксплуатант = | іншыя эксплуатанты = | гады вытворчасці = | выпушчана адзінак = | кошт распрацоўкі = | кошт адзінкі = | базавая мадэль = | варыянты з асобнымі артыкуламі = | катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''«Буравеснік МБ»''' — беларускі ваенны [[беспілотны лятальны апарат]], распрацаваны навукова-вытворчым цэнтрам «Беспілотныя авіяцыйныя комплексы і тэхналогіі» пры [[Фізіка-тэхнічны інстытут НАН Беларусі|Фізіка-тэхнічным інстытуце]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН РБ]]<ref name="robot">[https://robotrends.ru/robopedia/burevestnik-mb Буревестник МБ на RoboTrends]</ref>. == Стварэнне == Работа пачалася ў [[2011]] годзе<ref name="сб"/>. Распрацоўка ваеннага дрона беларускімі навукоўцамі і інжынерамі-канструктарамі вялася на базе грамадзянскага беспілотнага лятальнага апарата мадэлі «Буравеснік». За кошт гэтага ўдалося істотна скараціць кошт праекта, а таксама тэрміны яго стварэння. Першым лётным выпрабаванням дрон падвергнуўся ў [[2016]] годзе. Апарат паспяхова справіўся з пастаўленымі задачамі, а праект стаў падрыхтоўвацца да пачатку сваёй вытворчасці<ref name="avia">[https://avia.pro/blog/burevestnik-mb-tehnicheskie-harakteristiki-foto Буревестник МБ. Технические характеристики. Фото.]</ref>. == Апісанне == === Асноўныя характарыстыкі === БПЛА выкананы па двухбальнай схеме з толкай паветраным вінтом. Яго маса — да 300 кілаграмаў, максімальная хуткасць — да 200 кіламетраў у гадзіну, крэйсерская — 80—120, дыяпазон рабочых вышынь — ад 200 да 3500 метраў. Узлятае з узлётна-пасадачнай паласы або добра ўтрамбаваных грунтавых пляцовак. Важнай характарыстыкай з’яўляецца гарантаваная далёкасць перадачы інфармацыі і сувязі на адлегласці да 290 кіламетраў. Пры гэтым затрымка сігналу практычна не адчуваецца. У аўтаномным рэжыме палёту па загадзя складзенай праграме яго далёкасць можа дасягаць больш за 1000 кіламетраў пры працягласці палёту да 10 гадзін<ref name="сб">[https://www.sb.by/articles/podnyalis-na-novuyu-vysotu342.html Как нашей стране удалось с нуля создать собственное производство беспилотников]</ref>. Дрон можа несці гірастабілізуючую платформу з фота-, відэа- і інфрачырвонымі камерамі. Яны могуць здымаць якаснае відэа і фота з адлегласці да 3000 метраў. Зум дазваляе павялічваць аб’ект здымкі ў дваццаць разоў. На апарат можна ўсталёўваць модуль радыяцыйнага маніторынгу. Ён вымярае радыяцыйны фон на вышыні да 300 метраў. Уся сабраная інфармацыя ў рэжыме рэальнага часу перадаецца аператару на экран наземнага пункта кіравання. Таксама БПЛА можа ўзяць на борт да 60 кілаграмаў іншай карыснай нагрузкі, характар якой вызначае заказчык<ref name="сб"/>. === Узбраенне === «Буравеснік МБ» уяўляе сабой самастойную баявую адзінку, здольную наносіць дакладныя ўдары па пазіцыях праціўнікі, для чаго на ўзбраенні дрона знаходзяцца некалькі ракет, здольных наносіць сур’ёзны ўрон як жывой сіле праціўніка, так і браняванай тэхніцы<ref name="avia"/>. Галоўная зброя — некіравальныя авіяцыйныя ракеты (НАР) С-5 калібра 57 мм. Для ператварэння НАР С-5 у карэктыруемую ракету боепрыпас можа абсталёўвацца галаўной часткай з лазернай сістэмай саманавядзення і апярэннем<ref name="news">[https://inosmi.ru/military/20180226/241556852.html Белоруссия выходит на рынок вооружений с беспилотниками-камикадзе]</ref>. На борце БПЛА могуць быць размешчаны два баражыруючых боепрыпасы выкананых у выглядзе малых дронаў аднаразовага дзеяння («дроны-[[камікадзэ]]») масай 26 кг кожны, здольных падчас аўтаномнага палёту весці разведку і назіранне для выяўлення цэлі. Кожны такі мініятурны апарат мае баявую частку масай 10 кг выбуховага рэчыва. Для навядзення на мэту БПЛА выкарыстоўвае оптыка-электронны і вылічальны комплексы, якія дазваляюць яму паражаць зададзены аб’ект з дакладнасцю да 1-2 м. Пры старце з носьбіта на вышыні 3,5 км далёкасць удару складзе не менш за 36 км. Прычым пасля запуску баражуючага боепрыпасу ў цэль каманду на паражэнне можна адмяніць і апарат вернецца на зададзеную вышыню для працягу разведкі і перанацэльвання<ref name="news"/>. === Кіраванне === Аптымальны склад каманды для запуску «Буравесніка» — 3-5 чалавек. У гэтую групу ўваходзяць аператар, спецыяліст па бартавым абсталяванні, тэхнік самалёта, кіроўца і начальнік разліку. Распрацавана некалькі варыянтаў пункта кіравання: пераносны, перасоўны на базе МАЗа і стацыянарны. У кожным па тры месцы для аператара дрона, аператара мэтавай нагрузкі і начальніка разліку<ref name="сб"/>. {{Зноскі}} {{Беспілотныя апараты Беларусі}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2016 годзе]] [[Катэгорыя:Беспілотныя лятальныя апараты Беларусі]] [[Катэгорыя:Баявыя робаты Беларусі]] 0tzq0oqx6crgwgpjbklhr26fxvbxtd6 0 704060 5175576 5169969 2026-08-04T22:30:38Z IshaBarnes 124956 дапаўненне, афармленне 5175576 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|2014}} '''[[2014]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == * 18―21 ліпеня ― [[The International|The International 2014]] == Выпускі гульняў == * 11 сакавіка — {{нп5|Hearthstone}} ([[Windows]], [[macOS]]) * 29 мая — [[Mario Kart 8]] ([[Wii U]]) * 26 чэрвеня — {{нп5|Shovel Knight}} ([[Nintendo 3DS]], [[Windows]], [[Wii U]]) * 9 верасня — {{нп5|Destiny|||Destiny (video game)}} ([[PS3]], [[PS4]], [[Xbox 360]], [[Xbox One]]) * 7 кастрычніка — {{нп5|Alien: Isolation}} ([[Windows]], [[PS3]], [[PS4]], [[Xbox 360]], [[Xbox One]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2014]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 3yn239sho0ovvnr6ohmnf2s3rleaatp 0 704873 5175598 5171945 2026-08-05T01:11:04Z ~2026-43182-65 172165 5175598 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Хрыста Гро́зеў''' ({{ДН|20|5|1969}}, [[Плоўдзіў]], [[Балгарыя]] —) — [[Балгарыя|балгарскі]] {{нп3|Журналісцкія расследванні|журналіст-расследвальнік|ru|Журналистские расследования}}, медыяэксперт і медыяінвестар. Кіраўнік выдання {{нп3|Bellingcat||ru|Bellingcat}}, якое займаецца журналісцкімі расследаваннямі аб зонах ваенных дзеянняў, выкарыстоўваючы метад [[Разведка па адкрытых крыніцах|аналізу дадзеных з адкрытых крыніц]]. Адзін з асноўных аўтараў расследавання аб удзеле супрацоўнікаў [[Федэральная служба бяспекі Расіі|ФСБ Расіі]] ў {{нп3|Атручванне Аляксея Навальнага|атручванні Аляксея Навальнага|ru|Отравление Алексея Навального}}<ref name="meduza-4963">{{Cite web|author=Лилия Яппарова|url=https://meduza.io/feature/2020/12/16/ne-tak-to-prosto-otravit-cheloveka-novichkom|title=«Не так-то просто отравить человека „Новичком“».|subtitle=Расследователь Христо Грозев из Bellingcat рассказывает, как он нашёл возможных отравителей Навального|lang=ru|website=[[Meduza]]|date=2020-12-16|accessdate=2020-12-17|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201216233347/https://meduza.io/feature/2020/12/16/ne-tak-to-prosto-otravit-cheloveka-novichkom|archivedate=2020-12-16}}</ref>. Лаўрэат {{Нп3|Прэмія Еўрапейскай прэсы|прэміі Еўрапейскай прэсы|en|European Press Prize}} і прэміі «[[Эмі]]» за свае журналісцкія расследаванні. == Біяграфія == Хрыста Грозеў нарадзіўся 20 мая 1969 года ў [[Плоўдзіў|Плоўдзіве]], [[Балгарыя]]. Атрымаў ступень [[бакалаўр]]а ў [[Амерыканскі ўніверсітэт у Балгарыі|Амерыканскім ўніверсітэце ў Балгарыі]] і {{нп3|Магістр дзелавога адміністравання|MBA|ru|Магистр делового администрирования}} у {{Нп3|Imadec University}} у [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Адразу пасля гімназіі працаваў некалькі месяцаў, каля года, у [[Люксембург]]у, на музычнай радыёстанцыі<ref name="albats">[https://newtimes.ru/articles/detail/204742 ХРИСТО ГРОЗЕВ: «ВЛАДИМИР ПОЗНЕР БЫЛ КОГДА-ТО МОИМ КОММЕРЧЕСКИМ ПАРТНЁРОМ»], Евгения Альбац, «The New Times», 18.06.2021.</ref>. У 1989 годзе Грозеў убачыў, што пасольства Балгарыі ў Люксембургу было пакінута супрацоўнікамі былога камуністычнага ўраду Балгарыі, зламаў акно і пачаў чытаць пакінутыя там дакументы, пасля чаго яго арыштавала паліцыя Люксембурга<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qi2Cx0LL2kg Христо Грозев | 10 вопросов: отряд убийц, взрывы домов, блокировка интернета — YouTube]</ref>. З 1988 года-рэпарцёр на радыё ў Плоўдзіве. У 1990 годзе стаў адным з заснавальнікаў першай прыватнай радыёстанцыі ў Балгарыі<ref name="theoryandpractice"/>. Працаваў на радыёстанцыі [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Свабодная Еўропа]] на балгарскай мове, калі быў студэнтам<ref name="albats"/><ref name="zhizite">[https://www.youtube.com/watch?v=uBgvcqx80rQ&t=5439s «Живите теперь с этим!»] // Христо Грозев // 14.06.2021</ref>. У 1995 годзе быў запрошаны амерыканскай кампаніяй {{Нп3|Metromedia}} для працы, у тым ліку, з яе расійскімі актывамі. Запускаў «Радыё Ніка» ў [[Сочы]], «Канал мелодыя» і «{{нп3|Эльдарадыё||ru|Эльдорадио}}» ў [[Санкт-Пецярбург]] і яшчэ дзясяткі радыёстанцый у краінах Балтыі, [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Венгрыя|Венгрыі]]<ref name="theoryandpractice"/>. У Санкт-Пецярбургу Хрыста Грозеў быў генеральным дырэктарам Агенцтва радыёстанцыі «Кацюша», прычым яе фінансавы дырэктар радыёстанцыі перарэгістравала ў мэрыі асабіста ва [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]<ref name="zhizite"/>. У 2000 годзе Грозеў стаў прэзідэнтам Metromedia International, пад яго кіраўніцтвам працавалі 26 радыёстанцый у 9 краінах свету. Калі ў 2003 годзе Metromedia International вырашыла выйсці з радыёбізнесу, Хрыста Грозеў набыў у яе акцыі расійскіх радыёстанцый, якія ўваходзілі ў яе, і пазней, у 2006 годзе, прадаў іх французскай кампаніі {{нп3|Lagardère||ru|Lagardère}}. Акрамя таго, адначасова кіраваў у якасці дырэктара ірландскай кампаніяй {{Нп3|Communicorp}}, якая набыла ў фірмы Metromedia International іншыя яе радыёвяшчальныя актывы. У 2006 годзе Грозева вымусілі прадаць усе яго медыяпраекты ў Расіі, а ў 2016 годзе яго дазвол на знаходжанне быў ануляваны ФСБ<ref name="novayagazeta">[https://novayagazeta.ru/articles/2020/12/20/88458-hristo-s-nami Христо с нами! О расследователе года по версии «Новой», раскрывшем отравление Навального — Христо Грозеве из Bellingcat], Новая газета, 21.12.2020.</ref>. Пасля 2006 года Грозеў выступаў у якасці інвестара ў розныя медыяактывы, пераважна ў [[Нідэрланды|Нідэрландах]] і [[Балгарыя|Балгарыі]]. Так, у 2006 годзе кампанія {{Нп3|RadioCorp B.V.}}, якая належала яму, атрымала ліцэнзію на вяшчанне ў Нідэрландах і стварэнне радыёстанцыі з нацыянальным музычным фарматам. У цяперашні час радыёстанцыя Radio 100 % NL, якая належыць RadioCorp, з’яўляецца адной з самых папулярных станцый у Нідэрландах з аўдыторыяй прыкладна 2 мільёна слухачоў. У 2009 годзе быў запушчаны сястрынскі аднайменны глянцавы часопіс<ref name="theoryandpractice">[https://theoryandpractice.ru/presenters/32772-khristo-grozev/seminars Преподаватель Христо Грозев], «Теории и практики»</ref>. На 2018 год працягваў мець актывы ў нідэрландскіх медыя, за кошт якіх ён жыў<ref name="bbc"/>. Іншыя медыяактывы Грозева — гэта навінавы тэлевізійны канал і некалькі газет у Балгарыі<ref name="theoryandpractice"/>. У 2016 годзе ўдзельнічаў у фестывалі «Вместе Медиа», які з’яўляецца прафесійным мерапрыемствам у сферы журналістыкі і не нясе ў сабе якой-небудзь палітычнай позвы<ref>{{Cite web |url=http://vmestemedia.ru/speaker/khristo-grozev/ |title=Христо Грозев, фестиваль «Вместе медиа», Москва, 22-24.04.2016. |access-date=31 сакавіка 2022 |archive-date=20 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020153652/http://vmestemedia.ru/speaker/khristo-grozev/ |url-status=dead }}</ref>. Грозеў-бізнес — партнёр медыямэнэджэра {{нп3|Карл Габсбург Латарынгскі|Карла Габсбурга-Латарынгскага|ru|Карл Габсбург-Лотарингский}}, цяперашняга кіраўніка [[Габсбургі|дома Габсбургаў]]. З Карлам Габсбургам Грозеў знаёмы са студэнцкіх часоў<ref>[https://mediananny.com/raznoe/2317480/ Вся правда о продаже «Радио ЕС», или Как трудно быть Габсбургом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200809150735/https://mediananny.com/raznoe/2317480/ |date=9 жніўня 2020 }}, 18.08.2016.</ref>. У 2015 годзе быў аспірантам эканомікі і права {{Нп3|Пан'еўрапейскі ўніверсітэт|Пан'еўрапейскага ўніверсітэта||Pan-European University}} ў [[Браціслава|Браціславе]]<ref>{{Cite web |url=https://www.news.nbu.bg/bg/events/cifroviqt-tv-prehod-v-evropejskiq-syjuz-i-negovata-realizaciq-v-bylgariq-zakonodatelni-regulatorni-i-sydebni-praktiki!76 |title=Архіўная копія |access-date=31 сакавіка 2022 |archive-date=27 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227150141/https://www.news.nbu.bg/bg/events/cifroviqt-tv-prehod-v-evropejskiq-syjuz-i-negovata-realizaciq-v-bylgariq-zakonodatelni-regulatorni-i-sydebni-praktiki!76 |url-status=dead }}</ref>. Прыблізна з 2014 годзе заняўся журналісцкімі расследаваннямі. У 2018 годзе Грозеў распавядаў пра працу разам з Bellingcat: «Я працаваў з {{нп3|Эліят Хігінс|Эліятам|ru|Хиггинс, Элиот}} чатыры гады. Мая матывацыя простая: я раблю нешта, што ўмею, знаходжу рэчы, якія іншыя выпускаюць з увагі, выкарыстоўваю свае веды пра Расію, аб бліжэйшых краінах, у тым ліку пра Украіну, працую з людзьмі ў гэтых краінах і перажываю, што іх ўрада (і ў Расіі, і ва Украіне) падманваюць грамадзян. Я займаюся гэтым бязвыплатна, марную на расследаванні свае сродкі. Гэта маё хобі»<ref name="bbc"/>. У студзені 2022 года Грозеў узначаліў Bellingcat<ref>{{Cite web|title=Журналист Христо Грозев возглавил расследовательскую группу Bellingcat|url=https://novayagazeta.ru/articles/2022/01/24/khristo-grozev-vozglavil-rassledovatelskuiu-gruppu-bellingcat-news|website=Новая газета}}</ref>. У 2019 годзе Грозеў (разам з {{нп3|Раман Аляксандравіч Дабрахотаў|Раманам Дабрахотавым|ru|Доброхотов, Роман Александрович}} і Даніэлам Рамейнам) быў узнагароджаны {{Нп3|Прэмія Еўрапейскай прэсы|прэміяй Еўрапейскай прэсы|en|European Press Prize}} for Investigative Journalism & London Press Club Prize for Digital Journalism у катэгорыі «журналісцкае расследаванне» за «выкрыццё падазраваных у {{нп3|Атручванне Сяргея і Юліі Срыпалёў|атручванні ў Солсберы|ru|Отравление Сергея и Юлии Скрипаль}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.europeanpressprize.com/article/unmasking-salisbury-poisoning-suspects-four-part-investigation/|title=Unmasking the Salisbury Poisoning Suspects: A Four-Part Investigation|website=European Press Prize}}</ref><ref name="europeanpressprize">[https://www.europeanpressprize.com/laureate/christo-grozev/ Christo Grozev — European Press Prize]</ref><ref>[https://www.ots.at/presseaussendung/OTE_20190326_OTE0001/shortlist-european-press-prize-2019 Shortlist European Press Prize 2019 | European Press Prize, 26.03.2019]</ref> — расследаванне 2018 года з чатырох частак «Салбярэцкяе» пра атрутнікаў Сяргея і Юліі Скрыпалёў. У сваім расследаванні Bellingcat і {{нп3|The Insider||ru|The Insider}} далі доказы прыналежнасці {{нп3|Аляксандр Яўгенавіч Мішкін|Пятрова|ru|Мишкин, Александр Евгеньевич}} і {{нп3|Анатоль Уладзіміравіч Чапіга|Башырава|ru|Чепига, Анатолий Владимирович}} да [[Галоўнае ўпраўленне Генеральнага штаба УС РФ|ГРУ]]<ref>{{Cite web|url=https://theins.ru/politika/117161|title=Солберецкие. The Bellingcat и The Insider удалось подтвердить причастность Петрова и Боширова к спецслужбам|website=[[The Insider]]}}</ref>. Грозеў таксама з’яўляецца старшым даследчыкам у «Risk Management Lab» у прыватным [[Новы балгарскі ўніверсітэт|Новым балгарскім універсітэце]]<ref name="europeanpressprize"/>. Для некаторых расследаванняў быў выкарыстаны псеўданім Морыц Ракушыцкі<ref name="novayagazeta"/><ref>[https://www.bbc.com/russian/features-46236592 Могла ли ФСБ России помочь получить британские визы сотрудникам ГРУ?], BBC, 16 ноября 2018.</ref> (Moritz Rakuszizky<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gDNg-WamxD4 Revealed: Novichok suspect’s real name], interview with Moritz Rakuszizky, BBC Newsnight, 27.09.2018.</ref>). У снежні 2020 года Грозеў патлумачыў<ref name="last" />, што яны (Bellingcat) ніколі не ставілі сабе мэту займацца менавіта Расіяй, а займаюцца расследаваннем {{нп3|Дзяржаўныя злачынствы|дзяржаўных злачынстваў|ru|Государственные преступления}}, у прыватнасці, займаліся вельмі правымі на Украіне<ref>[https://ru.bellingcat.com/novosti/ukraine/2018/08/30/eu-firm-trained-white-supremacists-fascists/ Крупная европейская военная фирма тренировала украинских ультраправых и расистов — Беллингкэт]</ref>, рабілі справаздачы супраць [[НАТА]], якая незаконна прадавала зброю [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] дзеля [[Грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны ў Емене]]<ref>[https://ru.bellingcat.com/novosti/mena/2019/06/09/american-exports-to-ksa-uae/ Какие американские штаты продают оружие для войны в Йемене? — Беллингкэт]</ref>, рабілі аналіз турэцкіх і грэчаскіх злачынстваў падчас [[Еўрапейскі міграцыйны крызіс (2015)|мігранцкага крызісу]]<ref name="last">{{YouTube|NiMTTBO-wB4|«Это моё последнее расследование». Христо Грозев об отравлении Навального, ФСБ и опасениях за жизнь}}</ref><ref>[https://www.bellingcat.com/news/2020/10/23/frontex-at-fault-european-border-force-complicit-in-illegal-pushbacks/ Frontex at Fault: European Border Force Complicit in ‘Illegal’ Pushbacks — bellingcat]</ref>. Група «Bellingcat» ўзялася таксама за расследаванне «[[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|справы вагнераўцаў]]». Грозеў, як адзін з актыўных удзельнікаў групы, заявіў, што «Bellingcat» па выніках расследавання збіраўся апублікаваць дакументальны фільм<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/news-bellingkat-vagnerivzi/31014868.html Радіо Свобода: Bellingcat розслідує зрив операції з затримання «вагнерівців» та «готова зайнятися» розслідуванням справ Майдану]</ref><ref>[https://www.bbc.com/ukrainian/news-55413679 BBC Україна: Bellingcat «розслідує справу вагнерівців» та готова взятись за злочини Майдану]</ref>. У сувязі са здымкамі гэтага дакументальнага фільма Грозеў прыбыў 10 сакавіка 2021 года ў Кіеў, дзе правёў шэраг сустрэч<ref>[https://zbruc.eu/node/103870 Знімальна група Bellingcat прибула у Київ знімати фільм про втечу «вагнерівців»]</ref>. Увогуле ён запісаў 7 інтэрв’ю: з галоўным рэдактарам сайта {{нп3|Цензор.нет||uk|Цензор.нет}} {{нп3|Юрый Яўгенавіч Бутусаў|Юрыем Бутусавым|ru|Бутусов, Юрий Евгеньевич}}, двума афіцэрамі Галоўнага ўпраўлення ваеннай разведкі, з дэпутатам ад фракцыі {{нп3|Еўрапейская Салідарнасць||uk|Європейська Солідарність}} {{нп3|Міхаіл Віталевіч Забродскі|Міхаілам Забродскім|uk|Забродський Михайло Віталійович}}, намеснікам камітэта [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай рады]] па абароне, які распавеў, аб чым гаварылі на пасяджэнні перад зрывам аперацыі. Інтэрв’ю Грозеву далі таксама пяты прэзідэнт Украіны [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пётр Парашэнка]], былы выконваючы абавязкі Прэзідэнта Украіны [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]] і агент {{нп3|Нацыянальнае антыкарупцыённае бюро Украіны|НАБУ|uk|Національне антикорупційне бюро України}} Яўген Шаўчэнка<ref>[https://ru.espreso.tv/news/2021/03/15/fylm_rassledovanye_bellingcat_po_quotvagnerovcamquot_poyavytsya_5_aprelya_gordon Фильм-расследование Bellingcat по «вагнеровцам» появится 5 апреля, — Гордон]</ref>. Па дадзеных [[Дзмітрый Ільіч Гардон|Дзмітрыя Гардона]], сам фільм мог быць абнародаваны 5 красавіка 2021 года, аднак самі аўтары фільма заявілі, што яшчэ не маюць канчатковых вынікаў, таму аб канкрэтнай даце казаць рана<ref>[https://www.pravda.com.ua/rus/news/2021/03/11/7286269/ Авторы фильма о «вагнеровцах» просят не манипулировать, на Банковой обдумывают реакцию, 11 марта 2021.]</ref>. У пачатку мая 2021 года Грозеў сказаў у інтэрв’ю на {{нп3|Эспрэса TV||uk|Еспресо TV}}, што фільм выйдзе ўжо пасля лета 2021 года, спачатку выйдзе расследаванне ў тэкставым варыянце да прызначанай на чэрвень сустрэчы паміж Пуціным і [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Зяленскім]]. Вытворчасць фільма зацягнулася з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі]] і выкліканых ёю абмежаванняў на перамяшчэнне, а таксама з-за складаных і працяглых працэдур пацверджання дакладнасці дадзеных<ref>[https://ru.espreso.tv/stalo-izvestno-kogda-vyydet-dokumentalnyy-film-bellingcat-o-sryve-spetsoperatsii-protiv-vagnerovtsev Стало известно, когда выйдет документальный фильм Bellingcat о срыве спецоперации против «вагнеровцев»]</ref>. Расследаванне «Вагнергейта» з падзагалоўкам «дзёрзкая ўкраінская аперацыя па злове расійскіх наймітаў» было апублікавана 17 лістапада 2021 года ў Bellingcat і Insider<ref>[https://ru.bellingcat.com/novosti/ukraine/2021/11/17/inside-wagnergate-ukraines-brazen-sting-operation-to-snare-russian-mercenaries-ru/ Анатомия «Вагнергейта»: дерзкая украинская операция по поимке российских наемников, Bellingcat.]</ref><ref>[https://theins.ru/politika/246277 Приземление валькирий. История спецоперации Украины по перехвату самолёта с боевиками ЧВК Вагнера. Часть I — вербовка, The Insider.]</ref>.3 верасня 2021 года на канферэнцыі імя [[Ленарт-Георг Меры|Ленарта Меры]] ў [[Талін]]е Грозеў папярэдзіў аб запаволенні замежнага сегмента інтэрнэту ў Расіі да 24 {{нп3|Біт у секунду|кбіт/с|uk|Біт за секунду}} праз два гады. Па інфармацыі яго крыніц у {{нп3|Спецслужба|спецслужбах|ru|Спецслужба}} у Расіі плануюць у бліжэйшыя два гады ўвесці сістэму акрэдытацыі ўсіх {{нп3|Хостынгавая кампанія|хостынг-правайдэраў|ru|Хостинговая компания}}. Для правайдэраў, якія не прайшлі акрэдытацыю, будзе ўстаноўлена абмежаванне хуткасці і праз два гады хуткасць доступу складзе 24 кілабіты ў секунду. Карыстацца цяперашнімі сацыяльнымі сеткамі стане немагчыма, таму Грозев назваў гэта фактычным адключэннем інтэрнэту<ref>[https://habr.com/ru/news/t/577374/ Христо Грозев анонсировал замедление зарубежного сегмента интернета в России до 24 Кбит/с через 2 года / Хабр]</ref><ref>[https://vot-tak.tv/novosti/11-09-2021-rossiya-bez-interneta/ Расследователь Грозев рассказал, как Россию оставят без интернета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220102053041/https://vot-tak.tv/novosti/11-09-2021-rossiya-bez-interneta/ |date=2 студзеня 2022 }}, Вот так, 11.09.2021.</ref>. {{Пачатак цытаты}} Мы атрымалі інфармацыю, што зараз падрыхтаваны канкрэтны план знікнення Інтэрнэту ў Расіі шляхам сістэмы акрэдытацыі ўсіх хостынг-правайдэраў. Тыя, каго акрэдытуюць, будуць абавязаны даваць поўную інфармацыю, у тым ліку [[SSL]]-сесіі, {{нп3|Уліковы запіс|логіны|ru|Учётная запись}}, [[IP-адрас]]ы ФСБ па кожным свайму юзары. Не будзе ніякай увогуле ананімнасці. А тыя, якія не будуць акрэдытаваны, у тым ліку [[YouTube]], у тым ліку [сайты і сервісы], [[Twitter]] і гэтак далей, у іх паступова, на працягу двух гадоў будзе абмяжоўвацца хуткасць. І крайняя хуткасць праз два гады будзе 24 Кбіт/с. {{Канец цытаты|}} === Расследаванне атручвання Аляксея Навальнага === У жніўні 2020 года Грозеў заявіў у інтэрв’ю [[Deutsche Welle]], што {{нп3|атручванне Аляксея Навальнага||ru|Отравление Алексея Навального}} падобна на замахи на [[Навічок (хімічная зброя)|Емяльяна Гебрэва]] і {{нп3|Сяргей Віктаравіч Скрыпаль|Сяргея Скрыпаля|ru|Скрипаль, Сергей Викторович}}, у якіх западозраны расійскія спецслужбы<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/chem-pohozhi-otravlenija-navalnogo-i-skripalja-versija-jeksperta-bellingcat/a-54719715|title=Чем похожи отравления Навального и Скрипаля? Версия эксперта Bellingcat|author=Роман Гончаренко|website=[[Deutsche Welle]]|date=2020-08-28}}</ref>. У 2020 годзе Грозеў стаў асноўным аўтарам расследавання аб удзеле меркаваных супрацоўнікаў [[Федэральная служба бяспекі Расіі|ФСБ Расіі]] ў {{нп3|атручванне Аляксея Навальнага|атручванні Аляксея Навальнага|ru|Отравление Алексея Навального}}. Ён заявіў: «няма ніякага нявіннага тлумачэння таму, што людзі, якія лётаюць пад фальшывымі пашпартамі і маюць кваліфікацыю медыкаў і спецыялістаў па хімзброі, напярэдадні атручвання Навальнага стэлефаноўваліся па абароненай сувязі са спецыялістамі па „[[Навічок (хімічная зброя)|навічку]]“, а адразу пасля няўдалай спробы — са спецыялістамі па мас-спектраметрыі»<ref name="meduza-4963"/>. У тым жа годзе Грозеў сустракаўся з Навальным у Германіі<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/kak-zhurnalisty-belllingcat-vyshli-na-otravitelej-navalnogo/a-55950977|title=Эксперт Bellingcat: Пусть Кремль докажет, что мы ошиблись|author=Елена Гункель|website=[[Deutsche Welle]]|date=2020-12-16}}</ref>. Грозеў заявіў, што ён быў патрэбны, каб «запоўніць інфармацыйныя» дзіркі « і растлумачыць, з якой нагоды вакол яго маглі знаходзіцца супрацоўнікі спецслужбаў у той ці іншы дзень»<ref name="rostbalt">{{Cite web |url=https://www.rosbalt.ru/world/2020/12/16/1878271.html |title=«Навальный должен был умереть в России»: эксперт Bellingcat раскрыл детали расследования |access-date=31 сакавіка 2022 |archive-date=16 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201216102035/https://www.rosbalt.ru/world/2020/12/16/1878271.html |url-status=dead }}</ref>. Адказваючы на пытанне аб інфарматарах, Грозеў сказаў: «Мы працуем толькі з крыніцамі, якія разумеюць, якой рызыцы падвяргаюцца». Пры гэтым ён адхіліў сувязь з [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]], адзначыўшы, што заходняя Разведка нават не дабралася да той інфармацыі, якую апублікавалі незалежныя журналісты<ref name="rostbalt" />. 16 снежня 2020 года Грозеў у эфіры тэлеканала «{{нп3|Дождж (тэлеканал)|Дождж|ru|Дождь (телеканал)}}» выказаў упэўненасць, што ў бліжэйшы час будзе апублікаваны працяг расследавання аб замаху на Аляксея Навальнага, так як у гэтай гісторыі яшчэ засталіся пытанні, на якія пакуль няма адказу<ref>[https://tvrain.ru/news/avtor_rassledovanija_ob_otravlenii_navalnogo_soobschil_o_skoroj_publikatsii_prodolzhenija-521110/ Журналист из Bellingcat анонсировал продолжение расследования об отравлении Навального], «Дождь», 16.12.2020.</ref>. 22 снежня Грозеў заявіў, што даказана дачыненне пяці названых у расследаванні чалавек да атручвання Навальнага: * роля {{нп3|Званок Аляксея Навальнага Канстанціну Кудраўцаву|Канстанціна Кудраўцава|ru|Звонок Алексея Навального Константину Кудрявцеву}} у ачышчэнні слядоў атручвання, * удзел Івана Осіпава і Аляксея Аляксандрава у атручванні, * роля [[Станіслаў Валянцінавіч Макшакоў|Станіслава Макшакова]] як іх прамога начальніка, * удзел [[Алег Барысавіч Таякін|Алега Таякіна]] у ролі каардынатара<ref name="meduza"> {{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2020/12/22/kak-verifitsirovali-lichnost-kudryavtseva-kak-efesbeshniki-vybrali-pravilnye-trusy-chtoby-nanesti-yad|title=Как верифицировали личность Кудрявцева? Как эфэсбэшники выбрали правильные трусы, чтобы нанести яд?|website=[[Meduza]]|subtitle=После разговора Навального с сотрудником ФСБ появилось много новых вопросов. Мы задали их Христо Грозеву|date=2020-12-22}}</ref>. Грозеў таксама заўважыў, што сябры групы ФСБ шмат падарожнічалі, і следчыя будуць « цяпер аналізаваць астатнія паездкі гэтай групы і параўноўваць іх з іншымі невядомымі і вядомымі атручваннямі: з {{нп3|Уладзімір Уладзіміравіч Кара-Мурза|Уладзімірам Кара-Мурзой|ru|Кара-Мурза, Владимир Владимирович}}, {{нп3|Пётр Юр'евіч Вярзілаў|Верзиловым|ru|Верзилов, Пётр Юрьевич}} і іншымі. Немагчыма, каб такі штат з такімі спецыялістамі існаваў толькі з-за аднаго Навальнага. І астатнія іх пералёты ва [[Уладзікаўказ]], [[Грозны]] паказваюць, што і іншыя мэты былі»<ref name="meduza"/>. 23 студзеня 2021 года, у дзень [[Пратэсты ў падтрымку Аляксея Навальнага (2021)|пратэстаў у падтрымку Аляксея Навальнага]], заявіў пра намер рабіць фільм пра пратэсты і папрасіў перасылаць цікавыя відэа з іх<ref>https://twitter.com/christogrozev/status/1352975586315153410</ref>. === Расследаванне атручэнняў іншых палітычных актывістаў === 31 снежня 2020 года Хрыста Грозеў выклаў у адкрыты доступ у [[Google Docs]] дадзеныя аб паездках меркаваных атрутнікаў Навальнага. Акрамя раней агучаных фігурантаў дададзеныя звесткі супрацоўнікаў {{нп3|Інстытут крыміналістыкі ФСБ|Інстытута крыміналістыкі ФСБ|ru|Институт криминалистики ФСБ}} Васіля Калашнікава і Дзмітрыя Лазарэвіча. Па кожным з іх сабраныя дадзеныя аб іх перасоўваннях на цягніках і самалётах з 2005 года, пазначаны пункты адбыцця і прызначэння, даты убыцця і прыбыцця<ref>[https://www.newsru.com/russia/31dec2020/grozev.html Журналист Христо Грозев из Bellingcat выложил данные о поездках отравителей Навального / newsru.com, 31 декабря 2020]</ref><ref>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/15sc-1U-M2NF5iwN6aSwgF-6vqCH-BQs6eFPWoWh85VI/htmlview?pru=AAABdtxus68*qXhysYhjPptBN75aH1Z8Fw# Welcome to the FSB travel data dump! / docs.google.com, 31 декабря 2020]</ref>. Грозеў зрабіў стаўку на {{нп3|краўдсорсінг||ru|Краудсорсинг}}: зараз любы жадаючы можа падключыцца да працы журналістаў-расследвальнікаў, супастаўляючы дадзеныя з табліцы пералётаў з інфармацыяй аб месцы і часе гучных атручванняў і дзіўных смерцяў. Адразу было знойдзена некалькі супадзенняў<ref>[https://grani-ru-org.appspot.com/Events/Terror/m.280677.html Следы не улетучились] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210109201126/https://grani-ru-org.appspot.com/Events/Terror/m.280677.html |date=9 студзеня 2021 }}, Грани.ру, 05.01.2021.]</ref>. Адначасова Грозеў абвясціў: «краўдсорсінг далейшага расследавання атрада атручванняў ФСБ стане адным з нашых самых важных рашэнняў. Так шмат зачэпак для новых патэнцыйных злачынстваў, акрамя ўжо выяўленых. Дзякуй усім, хто ўнёс свой уклад. 2021 год будзе цікавым»<ref>https://twitter.com/christogrozev/status/1344746657397796866</ref>. 17 студзеня 2021 года Грозеў анансаваў публікацыю яшчэ аднаго матэрыялу пра супрацоўнікаў ФСБ, якія займаліся ліквідацыяй непажаданых расійскім уладам грамадзян. Ён назваў публікацыю з двух частак, якая павінна была ўбачыць свет у бліжэйшыя два дні, «бомбай», сказаўшы, што ахвярамі атручванняў з’яўляліся не толькі палітыкі. Паводле яго слоў, яго праца магла выйсці раней, але яе прыйшлося адкласці, бо праверка інфармацыі для журналістаў важней, чым публікацыя расследавання да канкрэтнай даты<ref>[https://mbk-news.appspot.com/news/zhurnalist-fsb/ Журналист Bellingcat анонсировал одно расследование по данным о полетах сотрудников ФСБ], МБХ Медиа, 17.01.2021.</ref><ref>[https://www.currenttime.tv/a/vagner-ubiystva-zhurnalistov-i-drugie-rassledovaniya-bellingcat/31062980.html Среди возможных жертв «группы отравителей из ФСБ» есть журналист — Bellingcat], Настоящее время, 22.01.2021.</ref>. 19 студзеня 2021 года Грозев выступіў на слуханнях Камітэта [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы|Парламенцкай асамблеі Савета Еўропы]] (ПАСЕ) па прававых пытаннях і правах чалавека, ён выклаў асноўныя высновы, да якіх прыйшло расследаванне, якія складаюцца ў тым, што супрацоўнікі ФСБ маюць дачыненне да атручвання Навальнага<ref>[https://theins.ru/news/238571 Комитет ПАСЕ провел заседание по отравлению Навального. На нём выступил Христо Грозев, а российская делегация отказалась]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=X1DuaX7arRg PACE hearing into the poisoning of Alexey Navalny]</ref>. Грозеў паведаміў<ref>[https://pace.coe.int/en/news/8159/pace-committee-holds-hearing-on-the-poisoning-of-alexey-navalny PACE committee holds hearing on the poisoning of Alexey Navalny]</ref>, што іх дадзеныя {{Пачатак цытаты}} паказваюць не толькі на адзінкавы замах на жыццё канкрэтнага чалавека — г-на Навальнага, але і на існаванне структурнага падраздзялення ў ФСБ, укамплектаванага спецыялістамі па атручваннях хімічнай зброяй і лекарамі, чыя відавочная мэта складалася ў спробах забойстваў расійскіх палітычных дзеячаў […]. На дадзены момант нам удалося ідэнтыфікаваць як мінімум тры паспяховыя атручэнні, і мы плануем апублікаваць вынікі ў бліжэйшыя некалькі дзён. {{Канец цытаты}} 27 студзеня 2021 года было апублікавана расследаванне Bellingcat і {{нп3|The Insider||ru|The Insider}} пры ўдзеле [[Der Spiegel]], у якім гаворыцца, што група супрацоўнікаў ФСБ, якая ўдзельнічала ў атручванні Аляксея Навальнага, датычная да забойства журналіста і сябра партыі «{{нп3|Яблоко (партыя)|Яблоко|ru|Яблоко (партия)}}»<ref>[https://www.yabloko.ru/publikatsii/2021/01/28 Кто и за что убил члена «Яблока» Тимура Куашева? Расследование Bellingcat и The Insider]</ref> {{нп3|Цімур Хамбіевіч Куашаў|Цімура Куашава|ru|Куашев, Тимур Хамбиевич}} 1 жніўня 2014 года ў [[Нальчык]]у, грамадскага дзеяча {{Нп3|Руслан Магамедкасумавіч Магамедрагімаў|Руслана Магамедрагімава|en|Ruslan Magomedragimov}} 24 сакавіка 2015 года ў горадзе [[Каспійск]]у ў [[Дагестан]]е і лідара руху «Новая Расія» [[Мікіта Алегавіч Ісаеў|Мікіты Ісаева]] 16 лістапада 2019 года ў цягніку [[Тамбоў]]-Масква<ref>[https://theins.ru/politika/238673 Журналист, активист, «патриот» — кого убивали отравители из НИИ-2 ФСБ]</ref><ref>[https://meduza.io/feature/2021/01/27/sotrudniki-fsb-otravivshie-navalnogo-prichastny-k-ubiystvu-treh-chelovek-glavnoe-iz-rassledovaniya-bellingcat-i-the-insider Сотрудники ФСБ, отравившие Навального, причастны к убийству трех человек. Главное из расследования Bellingcat и The Insider], Meduza, 27.01.2021.</ref>. У лютым 2021 года надрукавана журналісцкае расследаванне Bellingcat аб магчымай датычнасці да {{нп3|Уладзімір Уладзіміравіч Кара-Мурза|атручвання Кара-Мурзы|ru|Кара-Мурза, Владимир Владимирович}} у 2015 і 2017 гадах і к атручвання Аляксея Навальнага адной і той жа групы ФСБ<ref>[https://www.svoboda.org/a/31097828.html Bellingcat: сотрудники ФСБ связаны с отравлением Кара-Мурзы] // Радио Свобода, 11 февраля 2021</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2021/01/05/69680796/|title=«Уже формируется картина». Журналист Bellingcat рассказал, с какими событиями совпали путешествия «группы отравителей»|publisher=Фонтанка.ру|lang=ru|date=5 января 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://zona.media/news/2021/02/11/bellingkara|title=Bellingcat: за дважды отравленным оппозиционером Кара‑Мурзой следили те же люди, что и за Навальным|publisher=Медиазона|lang=ru|date=11 февраля 2021}}</ref>. 9 чэрвеня 2021 года апублікавана расследаванне Bellingcat і The Insider аб дачыненні групы супрацоўнікаў ФСБ да [[Дзмітрый Львовіч Быкаў|атручвання Дзмітрыя Быкава]] у 2019 годзе<ref>[https://meduza.io/feature/2021/06/09/pisatelya-dmitriya-bykova-v-2019-godu-otravili-sotrudniki-fsb-te-zhe-samye-kto-potom-otravil-navalnogo Писателя Дмитрия Быкова в 2019 году отравили сотрудники ФСБ — те же самые, кто потом отравил Навального. Главное из расследования Bellingcat и The Insider], Meduza, 09.06.2021.</ref>. == Асабістае жыццё == У 1996 годзе ажаніўся з расіянкай, потым развёўся. Пасля ажаніўся другі раз<ref name="novayagazeta"/><ref name="podcast">[https://www.youtube.com/watch?v=VxyUOBfgiKE Как идёт суд о сбитом «боинге»? Выпуск «Что случилось», интервью с Христо Грозевым, Meduza, 24.12.2021.]</ref>. Ёсць дзеці<ref name="zhizite"/>. Валодае [[Англійская мова|англійскай]], [[Руская мова|рускай]], [[Балгарская мова|балгарскай]], [[Эстонская мова|эстонскай]] і [[Нідэрландская мова|нідэрландскай]] мовамі. == Узнагароды == У 2019 годзе сумесна з {{нп3|Раман Аляксандравіч Дабрахотаў|Раманам Дабрахотавым|ru|Доброхотов, Роман Александрович}} быў узнагароджаны {{Нп3|Прэмія Еўрапейскай прэсы|прэміяй Еўрапейскай прэсы|en|European Press Prize}} за высвятленне асобы двух мужчын, як мяркуецца адказных за {{нп3|атручванне Сяргея і Юліі Скрыпалёў||ru|Отравление Сергея и Юлии Скрипаль}}<ref>{{Cite web|url=https://www.europeanpressprize.com/article/unmasking-salisbury-poisoning-suspects-four-part-investigation/|title=Investigative Reporting Award 2019 Winner - Unmasking the Salisbury Poisoning Suspects: A Four-Part Investigation|date=2019}}</ref>. У 2021 годзе {{нп3|Bellingcat||ru|Bellingcat}} і [[CNN]] атрымалі прэмію «[[Эмі]]» у намінацыі «выбітны навінавы расследвальны рэпартаж» за расследаванне Хрыста Грозева аб атручванні Аляксея Навальнага<ref>[https://www.currenttime.tv/a/rassledovanie-bellingcat-cnn-fsb-otravlenie-navalny-poluchilo-premiyu-emmi/31483392.html Расследование Bellingcat и CNN об отравлении Алексея Навального получило премию «Эмми»] // [[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://ru.bellingcat.com/author/christo-grozev/ Христо Грозев на сайте bellingcat] * [https://blog.otti.at/wp-content/uploads/2014/06/Executive-06_2014.pdf Lawsuits: A Business Model? Radio Stations in Holland] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201221035557/https://blog.otti.at/wp-content/uploads/2014/06/Executive-06_2014.pdf |date=21 снежня 2020 }}, The Executive, interview with Christo Grozev (MBA, MLE, LL.M.), 06.2014. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грозеў Хрыста}} [[Катэгорыя:Журналісты Балгарыі]] [[Катэгорыя:Медыяэксперты]] [[Катэгорыя:Грамадзянская журналістыка]] gmkz70x3wklr33psd8ekuwg4fdcjdwk 4 705534 5175431 5174272 2026-08-04T13:05:46Z 5175431 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} == Спіс на хаванне == <!--тут актыўных спасылак не мусіць быць--> * Андрэй Анатолевіч Кудзіненка {{зроблена}} <!--Спіс ніжэй проста сцёрты, у архіваванні няма сэнсу. --> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 41mueh2f4snyxkyytbfeob16ec53lxv 5175541 5175431 2026-08-04T18:19:39Z 5175541 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} == Спіс на хаванне == <!--тут актыўных спасылак не мусіць быць--> * Сяргей Уладзіміравіч Міхалок * Андрэй Анатолевіч Кудзіненка {{зроблена}} <!--Спіс ніжэй проста сцёрты, у архіваванні няма сэнсу. --> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] br6f7lkec7waf8h8hu1q1q7pl5uzdkb 0 705889 5175439 4103942 2026-08-04T13:14:07Z Autumndancer 168015 5175439 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Буравеснік}} {{Вайсковае фарміраванне |назва = Партызанская брыгада «Буравеснік» |гады = 1943—1944 |войны = [[Другая сусветная вайна]]<br />[[Вялікая Айчынная вайна]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br />{{Сцягафікацыя|БССР|1940}} |памер = 537 партызан (3 ліпеня 1944 года) |роля = змаганне з [[Трэці рэйх|акупантамі]] |тып = [[партызаны]] |у складзе = [[Мінскае партызанскае злучэнне]] |вядомыя_камандзіры = [[Міхаіл Глебавіч Мармулёў|М. Г. Мармулёў]] |размяшчэнне = [[Уздзенскі раён|Уздзенскі]], [[Рудзенскі раён|Рудзенскі]], [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкі]] раёны |падпарадкаванне = [[Беларускі штаб партызанскага руху]] }} '''Партызанская брыгада «Буравеснік»''' — [[Партызанская брыгада (СССР, 1941—1944)|партызанская брыгада]], створаная ў снежні 1943 года на базе атрада «Буравеснік» (арганізаваны ў снежні 1941 года на базе груп [[Мікалай Харлампіевіч Балан|М. Х. Балана]] і [[Міхаіл Глебавіч Мармулёў|М. Г. Мармулёва]]). Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі [[Уздзенскі раён|Уздзенскага]], [[Рудзенскі раён|Рудзенскага]] і [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага]] раёнаў. 3 ліпеня 1944 года брыгада (537 партызан, 3 атрады) злучылася з [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміяй]]. Камандзіру брыгады М. Г. Мармулёву было прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. == Склад == * атрад «Буравеснік»; * атрад імя Громава; * атрад імя Кутузава. == Камандаванне == === Камандзір === * [[Міхаіл Глебавіч Мармулёў|М. Г. Мармулёў]]. === Камісар === * [[Іван Майсеевіч Рабуха|І. М. Рабуха]]. === Начальнікі штаба === * П. П. Болдыраў; * П. С. Лавецкі. == Гісторыя == 10 чэрвеня 1943 года партызаны разграмілі аўтакалону на дарозе [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацк]] — [[Валяр’яны]], 5 лістапада 1943 на дарозе Валяр’яны — [[Узда]] знішчылі 34 аўтамашыны. У маі 1944 года разбілі гарнізон у вёсцы [[Загай]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]]. У студзені, маі, чэрвені 1944 вялі баі з карнікамі. 28 чэрвеня 1944 занялі вёску Шацк і ўтрымлівалі яе да падыходу [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. 3 — 12 ліпеня 1944 года брыгада разам з Чырвонай Арміяй удзельнічала ў ліквідацыі нямецкай групоўкі. == Памяць == У 1960 годзе ў вёсцы [[Омельна]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] ў гонар брыгады быў пастаўлены помнік, у 1975 годзе ў вёсцы [[Каладзіно (Уздзенскі раён)|Каладзіно]] [[Уздзенскі раён|Уздзенскага раёна]] ўстаноўлены мемарыяльныя дошкі. == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне||}} [[Катэгорыя:Савецкія партызанскія злучэнні, брыгады і атрады на акупіраванай тэрыторыі Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1943 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] 7d2h560wn7ol5dtj2hn924sm8avwxcr 2 706425 5175430 5172043 2026-08-04T13:05:29Z 5175430 wikitext text/x-wiki Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў Удзельнік:Wizardist/SuppressionList Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў/Шапка Вікіпедыя:Пра нас пішуць «Чорны» спіс дзеячаў мастацтва і творчых калектываў 140-ы рамонтны завод 1-я асобная дэсантна-штурмавая рота «Беларусь» 225-ы асобны штурмавы полк (Украіна) 20 дзён у Марыупалі 38-я асобная гвардзейская дэсантна-штурмавая брыгада 3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння 558-ы авіяцыйны рамонтны завод 5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння 76-я гвардзейская дэсантна-штурмавая дывізія A1 (тэлекам-правайдар) AP$ENT ARCHE Пачатак Belcanto Airlines Belsat Music Live BYPOL BYSOL Courage (фільм) Dana Holdings Deviation Dzieciuki EcooM Goodbye бацька Hrodna.life Hučna Fest Intex-press Irdorath Kamunikat.org L’Estaca Legalize Belarus Litesound Media-Polesye MINSK (фільм) Naviband Naviny.by NEXTA Nizkiz Onliner.by Politzek.me Press Club Belarus Rada Airlines Reform.by Reform.news Regnum RT Sandvine Symbal.by Synesis Group Tor Band Trollwald Trybunał TUT.BY VAL (гурт) VII Усебеларускі народны сход Wajskowy Whrwlf YMCA Zerkalo.io А1 (тэлекам-правайдар) Аб’яднаная грамадзянская партыя Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі Аб’яднаныя дэмакратычныя сілы Беларусі Аб’яднаныя Масмедыі Абарона Сумаў (2022) Абмежаванне транзітных зносін з Калінінградскай вобласцю Абмен зняволенымі паміж Расіяй і Захадам (2024) Абсалютбанк Авантуры Пранціша Вырвіча (фільм) Авеню (спецаперацыя) Агат — электрамеханічны завод Агляд-хроніка парушэнняў правоў чалавека Агульнанацыянальнае тэлебачанне Адвакаты, пазбаўленыя ліцэнзіі ў час палітычнага крызісу ў Беларусі Адзіная кніга рэгістрацыі злачынстваў Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Аднаполы шлюб Адэса Азоў (полк МУС Украіны) Акрэсціна Аксана Іванаўна Манкевіч Акцыя Любові Ала Мікалаеўна Бодак Алана Гебрэмарыям Алег Аляксандравіч Раманаў Алег Аляксеевіч Белаконеў Алег Анатолевіч Чарнышоў Алег Андрэевіч Буяк Алег Вітольдавіч Праляскоўскі Алег Георгіевіч Давыдзенка Алег Груздзіловіч Алег Іванавіч Карповіч Алег Леанідавіч Алкаеў Алег Леанідавіч Воінаў Алег Леанідавіч Сліжэўскі Алег Мікалаевіч Бябенін Алег Мікалаевіч Гулак Алег Сяргеевіч Гайдукевіч Алег Хаменка Алена Аляксандраўна Церашкова Алена Анабэла Васілеўна Фокс Алена Маслюкова Алена Мікалаеўна Анісім Алена Раманаўна Ляшковіч Алена Сцяпанаўна Леўчанка Алесь Бяляцкі Алесь Кіркевіч Алесь Лагвінец Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч Алесь Мікалаевіч Чаркашын Алесь Пушкін Алесь Чумакоў Аліна Ігараўна Войцех Аліна Коўшык Аліса Віктараўна Рыжычэнка Алмаз (спецпадраздзяленне) Альгерд Бахарэвіч Альфа (спецпадраздзяленне КДБ) Альфа-Банк Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі Аляксандр Аляксандравіч Азараў Аляксандр Аляксандравіч Віхор Аляксандр Аляксандравіч Галкоўскі Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец Аляксандр Аляксандравіч Рахманаў Аляксандр Анатольевіч Жлутка Аляксандр Андрэевіч Нурдзінаў Аляксандр Апейкін Аляксандр Барысавіч Манцэвіч Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі Аляксандр Валер’евіч Хаджаеў Аляксандр Валянцінавіч Арановіч Аляксандр Васілевіч Аляксандр Васілевіч Пашкевіч Аляксандр Васільевіч Шакуцін Аляксандр Віктаравіч Казела Аляксандр Віктаравіч Невяроўскі Аляксандр Віктаравіч Чарвякоў Аляксандр Вячаслававіч Драган Аляксандр Генадзевіч Бахановіч Аляксандр Генрыхавіч Турчын Аляксандр Іванавіч Мароз Аляксандр Іосіфавіч Фядута Аляксандр Леанідавіч Зімоўскі Аляксандр Людвігавіч Вярсоцкі Аляксандр Мікалаевіч Зайцаў (бізнесмен) Аляксандр Мікалаевіч Івулін Аляксандр Мікалаевіч Косінец Аляксандр Міхайлавіч Здвіжкоў Аляксандр Міхайлавіч Ласякін Аляксандр Міхайлавіч Лукашук Аляксандр Міхайлавіч Радзькоў Аляксандр Паўлавіч Амельянюк Аляксандр Паўлавіч Шпакоўскі Аляксандр Пятровіч Барсукоў Аляксандр Рыгоравіч Вальфовіч Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка Аляксандр Станіслававіч Данілевіч Аляксандр Станіслававіч Сырскі Аляксандр Сцяпанавіч Рагачук Аляксандр Сяргеевіч Атрошчанкаў Аляксандр Сяргеевіч Лук’янаў Аляксандр Тадзівонавіч Гурнік Аляксандр Уладзіміравіч Дворнікаў Аляксандр Уладзіміравіч Зінгман Аляксандр Уладзіміравіч Канюк Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч Аляксандр Уладзіміравіч Францкевіч Аляксандр Уладзіслававіч Казулін Аляксандр Фёдаравіч Гарцуеў Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка Аляксандр Яраслававіч Малчанаў Аляксандра Алегаўна Раманоўская Аляксандра Віктараўна Герасіменя Аляксей Аляксандравіч Волкаў Аляксей Аляксандравіч Драчоў Аляксей Аляксандравіч Кудзін Аляксей Анатольевіч Міхалевіч Аляксей Анатолевіч Навальны Аляксей Андрэевіч Арцецкі Аляксей Антонавіч Янукевіч Аляксей Валер’евіч Дзермант Аляксей Вітальевіч Лабееў Аляксей Іванавіч Алексін Аляксей Іванавіч Шаланда Аляксей Ігаравіч Санчук Аляксей Мікалаевіч Аўраменка Аляксей Мікалаевіч Скобля Аляксей Міхайлавіч Літвін Аляксей Міхайлавіч Шыдлоўскі Аляксей Пятровіч Шкадарэвіч Аляксей Уладзіміравіч Лазараў Аляксей Уладзіміравіч Ягораў Аляксей Юр’евіч Рэзнікаў Аляксей Якаўлевіч Міхальчанка АМАП (Беларусь) Амерыканка. All included Амкадор Анастасія Аляксандраўна Булыбенка Анастасія Віктараўна Міронцава Анатоль Аляксандравіч Сівак Анатоль Анатолевіч Глаз Анатоль Анатолевіч Котаў Анатоль Васільевіч Міхнавец Анатоль Герасімавіч Цікавенка Анатоль Іосіфавіч Ляўковіч Анатоль Іосіфавіч Майсеня Анатоль Кунцэвіч Анатоль Мечыслававіч Маркевіч Анатоль Пятровіч Лапо Анатоль Сцяпанавіч Красоўскі Анатоль Уладзіміравіч Лябедзька Анатоль Уладзіміравіч Хіневіч Андрусь Такінданг Андрэй Алегавіч Саннікаў Андрэй Аляксандравіч Радаман Андрэй Аляксеевіч Раўкоў Андрэй Анатолевіч Кудзіненка Андрэй Валер’евіч Аляксандраў Андрэй Валянцінавіч Федзін Андрэй Валянцінавіч Паднябенны Андрэй Васілевіч Дынько Андрэй Віктаравіч Салавей Андрэй Гайдукоў Андрэй Генадзевіч Скурко Андрэй Генадзевіч Ягораў Андрэй Дзмітрыевіч Кароль Андрэй Дзмітрыевіч Папоў Андрэй Іванавіч Іванец Андрэй Іванавіч Суздальцаў Андрэй Іванавіч Швед Андрэй Ігаравіч Галанаў Андрэй Мікалаевіч Казакевіч Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык Андрэй Мікалаевіч Янушкевіч Андрэй Міхайлавіч Кунцэвіч Андрэй Пачобут Андрэй Сяргеевіч Краўчанка Андрэй Сяргеевіч Стрыжак Андрэй Уладзіміравіч Дзмітрыеў Андрэй Уладзіміравіч Жук Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык Андрэй Уладзіміравіч Мацук Андрэй Фёдаравіч Смаль Андрэй Ягораў Анексія Паўднёвай і Усходняй Украіны Расіяй Анжаліка Борыс Анжаліка Мельнікава Антаніна Сяргееўна Канавалава Антон Булаўскі Антон Валер’евіч Шніп Антон Гадзімавіч Матолька Апазіцыя Беларускага народнага фронту «Адраджэньне» Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь Апошняя дыктатура Еўропы Арганізаваная злачыннасць у Беларусі Арганізацыя беларускіх нацыяналістаў Аркадзь Качан Арт Сядзіба Артур Аміраў Артур Артуравіч Удрыс Артур Уладзіміравіч Фінькевіч Арцём Генадзевіч Шрайбман Арцём Уладзіміравіч Такарчук Арцемій (Кішчанка) Аршанскі авіярамонтны завод Аршанскі льнокамбінат Аршанскі станкабудаўнічы завод «Чырвоны барацьбіт» Арцём Ігаравіч Брухан АСАМ Атака на Змяіны востраў Атака на расійскі А-50 на авіябазе «Мачулішчы» Аўтазак Ахмат — сіла! Ахмат Абдулхамідавіч Кадыраў Ахматдыт Ахтырка Бабруйскі машынабудаўнічы завод Баі за Ілавайск Баі за Марыупаль (2022) Баі за Севераданэцк (2022) Баі за Херсон (2022) Баі за Чарнігаў (2022) Баі за Чарнобыль Баі за Энэргадар Байкот Беларусі і Расіі ў 2022 годзе Балаклія Банда (фільм) Банк БелВЭБ Банк ВТБ (Беларусь) Банк Дабрабыт Банк развіцця Рэспублікі Беларусь Барыс Ігаравіч Звозскаў Барыс Рагуля Барысаўскае паўстанне Барысаўскі галодны бунт (1932) Барысаўскі галодны бунт (1933) Батальён імя Кастуся Каліноўскага Батальён Тэрор Бахмут Баявая ўскалось (часопіс) БГМ Белавія Белаграпрамбанк БелаПАН Беларусафобія Беларусбанк Беларускае оптыка-механічнае аб’яднанне Беларускае Радыё Рацыя Беларускае таварыства Чырвонага Крыжа Беларускае тэлеграфнае агенцтва Беларуска-латвійскі міграцыйны крызіс (2021) Беларуская асацыяцыя журналістаў Беларуская АЭС Беларуская батальённа-тактычная група ў Казахстане Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны Беларуская дэмакратычная апазіцыя Беларуская калійная кампанія Беларуская незалежніцкая партыя Беларуская партыя аб’яднаных левых «Справядлівы свет» Беларуская партыя «Зялёныя» Беларуская партыя жанчын «Надзея» Беларуская партыя працоўных Беларуская Рада Культуры Беларуская рада культуры Беларуская рэвалюцыйная партыя (1950-я) Беларуская салідарнасць Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада) Беларуская служба Радыё «Свабода» Беларуская суполка RAZAM Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005) Беларуская цэнтральная рада Беларуская чыгунка Беларускі аўтамабільны завод Беларускі Гаюн Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт Беларускі добраахвотніцкі корпус Беларускі інстытут публічнай гісторыі Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў Беларускі металургічны завод Беларускі народны банк Беларускі народны фронт «Адраджэньне» Беларускі нацыяналізм Беларускі незалежніцкі блок Беларускі Незалежны прафсаюз Беларускі партызан Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў (1944—1957) Беларускі полк «Пагоня» Беларускі прафсаюз работнікаў радыёэлектроннай прамысловасці Беларускі ПЭН Беларускі ПЭН-цэнтр Беларускі расследавальніцкі цэнтр Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі Беларускі саюз журналістаў Беларускі фонд спартыўнай салідарнасці Беларускі Хельсінкскі камітэт Беларускія буржуазныя нацыяналісты Беларуснафта Беларусы ў Адэлаідзе Беларусы ў Брысбене Беларусы ў Каўнасе Беларусы ў Кіеве Беларусы ў Кракаве Беларусы ў Львове Беларусы ў Мельбурне Беларусы ў Нью-Ёрку Беларусы ў Перце Беларусы ў Сіднеі Беларусы Украіны Беларусь Беларусь 1 Беларусь 24 Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну Беларусь галаўнога мозгу Беларусь головного мозга Беларусь за МКАДам Беларусь і канфлікт на ўсходзе Украіны Беларусь мае быць беларускай Беларусь перадусім! Беларуськалій Бела-сіне-белы сцяг Бела-чырвона-белы сцяг Белаэранавігацыя Белая воля Белая Русь (партыя) Белгазпрамбанк Белінвестбанк Белкамунмаш Беллегпрам Беллеспаперапрам Белнафтахім Белорусский партизан Белорусы и рынок (1990) Белсат Белспецзнештэхніка Белы легіён Белшына Беспілотныя верталёты (канструктарскае бюро) Бісексуальнасць Бітва за Кіеў (2022) Бондарава Браслаўска-Дзісенскае паўстанне Брестская газета Брестский курьер Будзьма беларусамі! Бульбамуві Буча Бучанская разня Брэсцкае абласное аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі Вадзім Дзмітрыевіч Іпатаў Вадзім Іванавіч Сіняўскі Вадзім Кабанчук Вадзім Леанідавіч Лакіза Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў Вадзім Францавіч Гігін Вадзім Юр’евіч Зайцаў Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Венесуэлы Ваенная палітыка Беларусі Ваенныя спецыялісты Беларусі Вайна на ўсходзе Украіны Валер Віктаравіч Руселік Валерый Васільевіч Герасімаў Валерый Вільямавіч Цапкала Валерый Іванавіч Грамада Валерый Іосіфавіч Варанецкі Валерый Кавалеўскі Валерый Мікалаевіч Іваноў Валерый Паўлавіч Вакульчык Валерый Станіслававіч Леванеўскі Валерый Сцяпанавіч Сахашчык Валерый Уладзіміравіч Гайдукевіч Валерыя Барысаўна Касцюгова Валерыя Кустава Валнаваха ВАЛЬКІРЫЯ Валянцін Алегавіч Сукала Валянцін Валянцінавіч Байко Валянцін Стэфановіч Валянціна Аляксандраўна Гарцуева Валянціна Ігараўна Зелянкевіч Васіль Мікалаевіч Герасімаў Васіль Парфянкоў Васіль Станіслававіч Мацюшэўскі Васіль Сяргеевіч Ярмоленка Васіль Шаўчэнка Ваўчанск (Харкаўская вобласць) Вейшнорыя Веніямін (Тупека) Вера Аляксандраўна Палякова-Макей Вераніка Анатолеўна Чаркасава Вераніка Валер’еўна Цапкала Верым, можам, пераможам! Вечерний Бобруйск Вечерний Могилёв Витебский Курьер Відэазварот беларускіх навукоўцаў Візіт Аляксандра Лукашэнкі ў Зімбабвэ (2023) Віктар Алегавіч Катоўскі Віктар Аляксандравіч Лукашэнка Віктар Аляксандравіч Ляхар Віктар Барнафавіч Зураеў Віктар Генадзевіч Хрэнін Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка Віктар Іосіфавіч Ганчар Віктар Леанідавіч Акцістаў Віктар Міхайлавіч Каранкевіч Віктар Міхайлавіч Пракапеня Віктар Рыгоравіч Галаванаў Віктар Уладзіміравіч Гулевіч Віктар Уладзіміравіч Чараўко Віктар Уладзіміравіч Шэйман Віктар Уладзіміравіч Якубаў Віктар Францавіч Пранюк Вікторыя Віктараўна Міронцава Вікторыя Іванаўна Гранкоўская Вінцук Вячорка Вінцэнт Гадлеўскі Вістан Віталь Аляксеевіч Цыганкоў Віталія Анатольеўна Бандарэнка Віталь Анатольевіч Рымашэўскі Віталь Валянцінавіч Шкляраў Віталь Васілевіч Шышоў Віталь Віктаравіч Ціліжэнка Вітольд Міхайлавіч Ашурак Вольга Аляксандраўна Кавалькова Вольга Аляксандраўна Класкоўская Вольга Аляксандраўна Шпілеўская Вольга Вялічка Вольга Генадзеўна Сітнік Вольга Генадзьеўна Сяргеева Вольга Іванаўна Чупрыс Вольга Калацкая Вольга Мікалаеўна Чамаданава Вольга Славаміраўна Бондарава Вольга Уладзіміраўна Зазулінская Вольга Хіжынкова Вольга Чайчыц Вольга Яўгенаўна Карач Вольнае Глыбокае Вольнае слова Вольны хор Выбары ў Каардынацыйную раду (2024) Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2018) Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2024) Выбух на Крымскім мосце Выбух у Мінску (2008) Вызваленне палітвязняў у Беларусі (2024) Выпадак з пацаном Высакапілля Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025 Вязень сумлення Вячаслаў Антонавіч Анушкевіч Вячаслаў Віктаравіч Любавіцкі Вячаслаў Сіўчык Гавары праўду Галадаморы (Украіна) Галерэя Ў Галіна Іванаўна Захаркіна Галіна Радзівонаўна Лукашэнка Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама Ганна Канапацкая Ганна Віктараўна Красуліна Ганна Міхайлаўна Эйсмант Ганна Севярынец Ганцавіцкі час Гарызонт (прадпрыемства) Гастомэль Гаўрыіла (Глухава) Генадзь Андрэевіч Богдан Генадзь Аркадзьевіч Казакевіч Генадзь Аркадзьевіч Казакевіч Генадзь Браніслававіч Давыдзька Генадзь Валер’евіч Шутаў Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка Генадзь Мікалаевіч Мажэйка Генадзь Міхайлавіч Салавей Генадзь Пятровіч Драздоў Генадзь Уладзіміравіч Мушперт Генадзь Фёдаравіч Фядыніч Генацыд украінцаў Генацыд беларускага народа Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь Геніюш Гібель Аляксандра Коржыча Гісторыя Беларусі (мультфільм) Гісторыя пад знакам Пагоні Гомасексуальнасць Гомельскі хімічны завод Гомсельмаш Горад-герой Украіны Гродна Азот Гроза (Харкаўская вобласць) Група беларускіх ваенных спецыялістаў у Венесуэле Група Вагнера Група Ханжанкова Група Шанько ГУБАЗіК Гульня без правілаў Гульня без правілаў — 2 Гутарка старога дзеда Гутэнберг (выдавецтва) Данат Яцкевіч Данецкая Народная Рэспубліка Даніла Андрэевіч Ганчароў Даніла Віктаравіч Бандарук Дар’я Дзмітрыеўна Чульцова Дарога (фільм) Дарога на Курапаты Дзедзіч (грамадскае аб’яднанне) Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Лівіі Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Сірыі Дзейнасць ПВК «Вагнер» у ЦАР Дзень Волі Дзень Волі (фільм) Дзень вызвалення Беларусі ад белапалякаў Дзень народнага адзінства (Беларусь) Дзень палітвязняў Беларусі Дзеячы навукі і культуры Беларусі, рэпрэсаваныя пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года Дзікае паляванне (фільм) Дзікае паляванне 2 Дзмітрый Аляксандравіч Жук Дзмітрый Аляксандравіч Завадскі Дзмітрый Аляксандравіч Лукашэнка Дзмітрый Аляксандравіч Пантус Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў Дзмітрый Валер’евіч Паўлічэнка Дзмітрый Валер’евіч Уткін Дзмітрый Васільевіч Равуцкі Дзмітрый Віктаравіч Пятруша Дзмітрый Віктаравіч Шакута Дзмітрый Віталевіч Лаеўскі Дзмітрый Іосіфавіч Падрэз Дзмітрый Леанідавіч Піневіч Дзмітрый Мікалаевіч Крутой Дзмітрый Міхайлавіч Карзюк Дзмітрый Уладзіміравіч Балаба Дзмітрый Уладзіміравіч Кубараў Дзмітрый Уладзіміравіч Кучук Дзмітрый Эдуардавіч Крук Дзмітрый Юльевіч Строцаў Дзмітрый Юр’евіч Баскаў Дзмітрый Юр’евіч Гара Дзмітрый Юр’евіч Кавалёнак Дзмітрый Юр’евіч Каракін Дзмітрый Яўгенавіч Шаўцоў Дзяніс Анатолевіч Мельянцоў Дзяніс Іосіфавіч Урбановіч Дзяніс Прохараў Дзяніс Уладзіміравіч Дук Дзяніс Уладзіміравіч Пушылін Дзяніс Уладзіміравіч Сідарэнка‎ Дзяніс Урад Дзяніс Шарамецьеў Дзяніс Яўгенавіч Івашын Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь Дзяржаўны пераварот у Беларусі (1996) Добраахвотная дружына (Беларусь) Добрага вечара, мы з Украіны Дысплей (канструктарскае бюро) Дэвід Роджэр Марплз Дэкрэт аб абароне суверэнітэту і канстытуцыйнага ладу Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства Ева (карціна) Ева Вежнавец Еўраопт Еўрапейскае радыё для Беларусі Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт Жанна Барысаўна Шкурдзюк Жыве Беларусь! Жыльвінас Світоюс Жытомір Жытомірская вобласць Жыццё-маліна За Свабоду (рух) Завод дакладнай электрамеханікі Задзіночанне беларускіх студэнтаў Закон аб ленд-лізе ў абарону дэмакратыі ва Украіне ад 2022 года Запарожская АЭС Збіццё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савета Беларусі Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту Зварот літоўскіх грамадскіх дзеячаў аб забароне выкарыстання беларусамі герба «Пагоня» Зварот супраць рэпрэсій Звычайны прэзідэнт Звычайны ранак Звязда (газета) Змагары (палітычнае клішэ) Зміцер Алегавіч Казлоў Зміцер Аляксандравіч Паліенка Зміцер Апанасовіч Зміцер Дашкевіч Зміцер Колас Зміцер Чайкоўскі Знішчэнне крэйсера «Масква» Зоя Валянцінаўна Белахвосцік Зубр (маладзёжны рух) Зянон Пазняк Зянон Станіслававіч Пазняк Іван Аляксандравіч Андрушойць Іван Віктаравіч Канявега Іван Генадзевіч Марчук Іван Данілавіч Наскевіч Іван Іванавіч Галаваты Іван Іванавіч Крупко Іван Іванавіч Ціцянкоў Іван Міхайлавіч Эйсмант Іван Станіслававіч Тэртэль Іван Уладзіміравіч Кубракоў Іван Яўгенавіч Краўцоў Івонка Сурвіла Ігар Аляксандравіч Бортнік Ігар Аляксандравіч Леднік Ігар Аляксандравіч Лосік Ігар Аляксандравіч Ляшчэня Ігар Аляксандравіч Марзалюк Ігар Аляксеевіч Ярмолаў Ігар Анатолевіч Маршалаў Ігар Анатольевіч Плышэўскі Ігар Васільевіч Карпенка Ігар Васільевіч Ляшэнка Ігар Віктаравіч Петрышэнка Ігар Вячаслававіч Любавіцкі Ігар Вячаслававіч Мельнікаў Ігар Генадзевіч Ласіцкі Ігар Іванавіч Бузоўскі Ігар Ніканавіч Кузняцоў Ігар Паўлавіч Бурмістраў Ігар Пятровіч Барысаў Ігар Пятровіч Логвінаў Ігар Пятровіч Сергеенка Ігар Пятровіч Тур Ігар Раманавіч Банцар Ігар Уладзіміравіч Аліневіч Ігар Уладзіміравіч Луцкі Ігнат Арцёмавіч Місурагін Ідэалагічная работа ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь Ідэалогія беларускай дзяржавы Ізалятар часовага ўтрымання Ізюм Ізюмскія брацкія магілы Ілья Васілевіч Салей Ілья Сільчукоў Ілья Хрэнаў Ілья Ясінскі Інструкцыя па транслітарацыі Інстытут генетыкі і цыталогіі НАН Беларусі Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі Інтэграл (кампанія) Інтэрнацыянальны легіён тэрытарыяльнай абароны Украіны Інтэрнэт у Беларусі Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978 Ірпінская дэкларацыя Ірпінь Ірына Алегаўна Леўшына Ірына Аляксандраўна Цэлікавец Ірына Барысаўна Акуловіч Ірына Сцяпанаўна Абельская Ірына Уладзіміраўна Дрыга Ірына Уладзіміраўна Шчасная Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» Каардынацыйная рада (Беларусь) Каардынацыйная рада 3-га склікання Калі кветкі не маўчаць Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь Камуністычная партыя Беларусі Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ Канстанцін Аляксандравіч Якаўлеў Канстанцін Генадзевіч Моластаў Канстанцін Канстанцінавіч Шульган Канстанцін Фёдаравіч Бычак Канстытуцыйная камісія (2021) Канфлікт вакол літвінізму ў Літве Карагодная справа Кастусь Каліноўскі Касцёл Святога Сымона і Святой Алены Кася Вітальеўна Будзько Катаванні ў Беларусі Катастрофа Іл-76 у Белгародскай вобласці Катэгорыя:Рэпрэсаваныя беларускія вікіпедысты Катэгорыя:Супрацоўнікі Савета бяспекі Рэспублікі Беларусь Каханую не аддаюць! Кахоўскае вадасховішча Кахоўская ГЭС Кацярына Анатольеўна Барысевіч Кацярына Андрэева (беларуская журналістка) Кацярына Андрэеўна Сныціна Кацярына Сяргееўна Дунцова Кацярына Эдуардаўна Каланчук-Ваданосава Керч Кібератака на дзяржаўныя сайты Украіны (2022) Кіберпартызаны Кіеў Кім Андрэевіч Самусенка Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Кірыл (Патрыярх Маскоўскі) Кірыл Яўгенавіч Коктыш Клёк Штучны Колеры нацыі КП у Беларусі Край (арганізацыя) Крушэнне Embraer Legacy пад Кужэнкіна Крыж Заслугі БКА Крымскі мост Крымскі рэйд ГУР МА Украіны 2023 Крысціна Дробыш Крысціна Сяргееўна Ціманоўская Крыўя (цэнтр этнакасмалогіі) Ксенія Алегаўна Луцкіна Ксенія Сырамалот Культурны цэнтр «Корпус» Купала (фільм) Купалаўцы Курская вобласць Лабатамія (фільм) Лагон Лакафарба Ларыса Геніюш Ларыса Фёдараўна Шчыракова Лаўжы ЛГБТ Леанід Іванавіч Пасечнік Леанід Канстанцінавіч Заяц Леанід Леанідавіч Судаленка Легіён «Свабода Расіі» Лера Яскевіч Лесбіянства Леў Яўстаф’евіч Крыштаповіч Ліберальна-дэмакратычная партыя (Беларусь) Лідзія Міхайлаўна Ярмошына Лізавета Сяргееўна Пракопчык Лілія Рыгораўна Козырава Лілія Уладзіміраўна Уласава Ліцвінства Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта Логвінаў (выдавецтва) Луганская Народная Рэспубліка Любанскія музыкі (гурт) Людміла Леанідаўна Гладкая Лявон Пятровіч Баршчэўскі Магілёўскі металургічны завод Магутны Божа Маёнтак Падароск Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод Максім Аляксандравіч Знак Максім Баграцоў Максім Барысавіч Шундалаў Максім Лепушэнка Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў Максім Юр’евіч Недасекаў Маладая Беларусь (рух) Малады Фронт Маладыя сацыял-дэмакраты — Маладая Грамада Маладыя Хрысціянскія Дэмакраты Маланка Медыя Маналіт (прадпрыемства) Марат Сяргеевіч Маркаў Маргарыта Аляксандраўна Ляўчук Маргарыта Паўлаўна Ворыхава Марк Аляксандравіч Антонаў Марк Ізрайлевіч Бернштэйн Мартыралог Беларусі Марфа Рабкова Марш за свабоду Марына Васілеўна Золатава Марына Вітальеўна Васілеўская Марына Мікалаеўна Шаптурэнка Марына Уладзіміраўна Аўсяннікава Марыупаль Марыя Аляксандраўна Калеснікава Марыя Каленік Марыяна Акіндзінаўна Шчоткіна Масавае забойства на ваенным палігоне ў Белгародскай вобласці Масква (ракетны крэйсер) Мачулішчы (аэрадром) Медаль «Беларускія Вэтэраны на Чужыне» Медаль «Гонар і Годнасць» Медаль «За плённую працу на карысць Беларусі» Медаль да 40-х угодкаў Другога Усебеларускага кангрэсу Медаль да 60-й гадавіны абвяшчэння незалежнасці БНР Медаль да стагоддзя БНР Медаль да тысячагоддзя Беларусі Медаль за баявыя заслугі (Рада БНР) Медаль Няскораных (Ларысы Геніюш) Медаль ордэна Пагоні Медаль Партызана Медаль Францыска Скарыны (Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі) Мерыем Рашыдаўна Герасіменка Міграцыйны крызіс на мяжы паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам (2021) Міграцыйны крызіс у Літве (2021) Міжнародна-прававы статус ДНР і ЛНР Міжнародны легіён тэрытарыяльнай абароны Украіны Міжнародныя санкцыі супраць Беларусі Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць) Мікалай Алегавіч Брэдзелеў Мікалай Аляксандравіч Дзядок Мікалай Аляксандравіч Лукашэнка Мікалай Аўтуховіч Мікалай Брэдзелеў ‎ Мікалай Віктаравіч Статкевіч Мікалай Георгіевіч Казлоў Мікалай Іванавіч Гусеў Мікалай Іванавіч Лазавік Мікалай Іванавіч Чаргінец Мікалай Ігаравіч Сасеў Мікалай Леанідавіч Страха Мікалай Мікалаевіч Варабей Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў Мікалай Мікалаевіч Шарснёў Мікалай Мікалаевіч Халезін Мікалай Мінкевіч Мікалай Міхайлавіч Рагашчук Мікіта Валер’евіч Мешчаракоў Мікіта Мелказёраў Мікіта Найдзёнаў Мікіта Паўлавіч Афанасьеў Мікіта Сяргеевіч Крыўцоў Мікіта Уладзіміравіч Салавей Мікола Ільін Мікола Папека Мікола Пачкаеў Міліцыя Рэспублікі Беларусь Мінатор-Сэрвіс Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь Міністэрства абароны Украіны Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь Мінск (гасцініца) Мінскае абласное аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі Мінская праўда Мінскі аўтамабільны завод Мінскі завод колавых цягачоў Мінскі завод шасцерняў Мінскі НДІ радыёматэрыялаў Мінскі падшыпнікавы завод Мінскі станкабудаўнічы завод імя С. М. Кірава Мінскі трактарны завод Мінскі электратэхнічны завод імя В. І. Казлова Міхаіл Вячаслававіч Грыб Міхаіл Іванавіч Пастухоў Міхаіл Міхайлавіч Жызнеўскі Міхаіл Рыгоравіч Баразна Міхаіл Сафарбекавіч Гуцарыеў Міхаіл Сяргеевіч Орда Міхаіл Уладзіміравіч Фішман Міхал Апанасавіч Вітушка Міхась Шэка Мія Сяргееўна Міткевіч Мова (раман) Мова нанова Моладзевы блок Моладзь БНФ МТБанк Муры (альбом) Мэлітопаль Мяцеж ПВК «Вагнер» Навукова-даследчы інстытут электронных вылічальных машын Надзвычайнае становішча ў Польшчы (2021) Надзея Андрэеўна Ермакова Надзея Мікалаеўна Каткавец Надзея Робертаўна Калач Налёт на Навагрудак Напад на цягнік каля станцыі Слаўнае Народнае антыкрызіснае ўпраўленне Народная Воля Народная Воля (газета) Народныя амбасады Беларусі Наста Дашкевіч (Палажанка) Настоящее Время Наступ (фракцыя) Наталля Алегаўна Дуліна Наталля Аляксандраўна Карповіч Наталля Андрэеўна Каляда Наталля Іванаўна Качанава Наталля Мікалаеўна Эйсмант Наталля Рыгораўна Абрашына-Жадаева Наталля Сцяпанаўна Васілевіч Наталля Уладзіміраўна Карнеева Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч Наталля Хершэ Нафтан (прадпрыемства) Нацыянал-бальшавісцкая партыя Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь Нацыянальны аэрапорт Мінск Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі Наша Ніва (1991) Не бойся! Негвалтоўнае супраціўленне Нёман (тытунёвая фабрыка) Нікан Мікуліч Ніна Багінская Нобелеўскія лаўрэаты з Беларусі Новачаркаск (карабель) Новая Беларусь (грамадская платформа) Новости Бобруйска Новы Час (газета) НТБ-Беларусь Нямецка-беларускае таварыства ОптiКурс Ордэн «Пагоня — Жыве Беларусь!» Ордэн Зялезнага Рыцара Ордэн Пагоні Ордэр на арышт Уладзіміра Пуціна Офіс Святланы Ціханоўскай Офіс Ціханоўскай Павел (Панамароў) Павел Аляксандравіч Пернікаў Павел Антонавіч Шурмей Павел Белавус Павел Генадзевіч Усаў Павел Іванавіч Мажэйка Павел Ізотавіч Якубовіч Павел Латушка Павел Мікалаевіч Белавус Павел Мікалаевіч Лёгкі Павел Мікалаевіч Муравейка Павел Мікалаевіч Спірын Павел Русланавіч Мазько Павел Рыгоравіч Шарамет Павел Севярынец Павел Суслаў Павел Тапузідзіс Павел Уладзіміравіч Ларчык Павел Усаў Павел Усеваладавіч Церашковіч Павел Юр’евіч Вінаградаў Пагоня Пагоня (атрад) Пагоня (гімн) Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021) Пагром незалежных медыя ў Беларусі (2021) Пад шэрым небам Падручны расійска-крыўскі (беларускі) слоўнік Палессе (прадпрыемства) Паліна Сяргееўна Шарэнда-Панасюк Паліна Шарэнда-Панасюк Палітычныя зняволеныя Палітычныя партыі Беларусі Палітычныя рэпрэсіі Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года) Палітычныя рэпрэсіі ў Жлобіне пасля выбараў 2020 года Памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Папасна Паперы Пандоры Папраўчая калонія № 22 Папраўчая калонія № 17 (Шклоў) Парламенцкія выбары ў Беларусі (2000) Парламенцкія выбары ў Беларусі (2008) Парламенцкія выбары ў Беларусі (2012) Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016) Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024) Партал:Беларусь/Праўладны ліст спартсменаў Партызанскі атрад атамана Ангела Партызанскі атрад атамана Піўня Партызанскі атрад атамана Чорта Партыя БНФ Парытэтбанк Паўночнае ззянне Паўночны Воўк (гурт) Пахне чабор (лозунг) Паходня (таварыства) Пашпарт «Новай Беларусі» Пашпарт Нансена Андрэй Юр’евіч Паўлючэнка ПВК «Вагнер» Пеленг (кампанія) Пераклад Новага Запавету Фёдара Клімчука Перамовы паміж Украінай і Расіяй (2022) Перастрэлка ў Мінску 28 верасня 2021 года Пётр Аляксандравіч Пархомчык Пётр Аляксеевіч Кірычэнка Пётр Пятровіч Марчанка Пётр Пятровіч Міклашэвіч Пётр Рудкоўскі Пётр Янавіч Рудкоўскі Пінская справа Пішчалаўскі замак Планета (гасцініца, Мінск) Плошча (фільм) Плошча-2006 Плошча 2010 Плошча Перамен Плынуць вятры Плюшавы дэсант Полацк-Шкловалакно Полк Каліноўскага Помнік беларусам, якія загінулі за Украіну Права на волю Праваабаронцы за свабодныя выбары Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання ў Беларусі Праваабарончы цэнтр «Вясна» Праваабарончыя праблемы, звязаныя з падаўленнем беларускіх пратэстаў 2020 года Прававая ініцыятыва (Беларусь) Правы альянс Правы ЛГБТ у Беларусі Правы рэванш Правы сектар Правы чалавека ў Беларусі Прапаганда ў Беларусі Прапойскае паўстанне Пратэсты супраць будаўніцтва акумулятарнага завода пад Брэстам Пратэсты супраць інтэграцыі з Расіяй Пратэсты ў Беларусі (2017) Пратэсты ў Беларусі (2011) Пратэсты ў Беларусі (2020—2021) Пратэсты ў Мінску 19—25 сакавіка 2006 года Пріорбанк Прохараў Прывід Кіева Прымусовая дэпартацыя з Беларусі Прымусовыя пакаянныя відэа ў Беларусі Прэзідыум Усебеларускага народнага сходу Прэзідэнт Беларусі Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006) Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020) Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025) Пуцін хуйло! Пуцінізм Рада Беларускай Народнай Рэспублікі Разам (партыя) Разбуры турмы муры Ракетны абстрэл Дэлятына Ракетны абстрэл Украіны 14 студзеня 2023 года Ракетны абстрэл Украіны 8 ліпеня 2024 года Ракетны ўдар па авіябазе Мілерава (2022) Ракетны ўдар па Крывым Рогу 4 красавіка 2025 года Ракетны ўдар па тэрыторыі Польшчы (2022) Раман Аляксандравіч Галоўчанка Раман Аркадзьевіч Забела Раман Бандарэнка Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч Раман Ігаравіч Бандарэнка Раман Мікалаевіч Гаеў Раман Падаляка Раман Уладзіміравіч Падаляка Рамзан Ахматавіч Кадыраў Раніца з Белсатам Расійска-ўкраінская вайна Расійска-ўкраінская кібервайна Расійска-ўкраінскі крызіс (2021—2022) Расійская акупацыя Данецкай вобласці Расійская акупацыя Жытомірскай вобласці Расійская акупацыя Запарожскай вобласці Расійская акупацыя Кіеўскай вобласці Расійская акупацыя Крыма Расійская акупацыя Мікалаеўскай вобласці Расійская акупацыя Харкаўскай вобласці Расійская акупацыя Херсонскай вобласці Расія Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі Расціслаў Алегавіч Стэфановіч Расціслаў Уладзіміравіч Шавель Рашызм Роза Маратаўна Турарбекава РубіСтар Ружанскія могілкі (Слонім) Руквуд (могілкі) Русіфікацыя Беларусі Руслан Уладзіміравіч Акостка Руслан Яўгенавіч Равяка Русский военный корабль, иди на хуй Рух (часопіс) Рыгор Аляксеевіч Васілевіч Рыгор Андрэевіч Кастусёў Рыгор Астапеня Рыгор Юр’евіч Азаронак Рэвалюцыйнае дзеянне Рэгіна Мікалаеўна Саркісава Рэгіянальная газета Рэгіянальная групоўка войск Беларусі і Расіі Рэжым Лукашэнкі Рэйкавая вайна ў Беларусі падчас расійска-ўкраінскай вайны Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпэдыстаў (з 2022) Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022) Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў Рэспубліканская партыя працы і справядлівасці Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі Рэферэндум у Беларусі (1995) Рэферэндум у Беларусі (2022) Сабакі Эўропы (раман) Сабачку! Салідарнасць (газета) Санцзян-Волат САХР (Беларусь) Саша 3 % Саша 3% Саша Філіпенка Саюз актыўнай барацьбы Саюз беларускай моладзі Саюз беларускіх пісьменнікаў Саюз палякаў на Беларусі Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005) Саюз супольнай справы СБ. Беларусь сегодня Сбер Банк (Беларусь) Свабода слова ў Беларусі Свабоднае аб’яднанне спартсменаў Беларусі Свабодны прафсаюз Беларускі Свабодны прафсаюз металістаў Сведкі Іеговы Сведкі Іеговы ў Расіі Светлагорскхімвалакно Свядомыя (палітычнае клішэ) Свята-Елісавецінскі манастыр (Мінск) Святлана Аляксандраўна Алексіевіч Святлана Анатольеўна Любецкая Святлана Георгіеўна Ціханоўская Святлана Калінкіна Святлана Міхайлаўна Кудзеліч Святлана Пятроўна Кацуба Святлана Уладзіміраўна Анікей Севастопаль Сілы спецыяльных аперацый (Беларусь) Сілы тэрытарыяльнай абароны Узброеных сіл Украіны Скандал вакол вечарынкі Насці Іўлеевай Слава Камісаранка Славамір Адамовіч Славянскі Базар у Віцебску Следчы ізалятар КДБ Беларусі Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь Слонімскі край Смяротная кара ў Беларусі Сонца Перамогі Соф’я Андрэеўна Сапега Спіс беларусаў, якія загінулі за Украіну Спіс беларусаў, якія загінулі падчас расійска-ўкраінскай вайны Спіс войнаў Беларусі Спіс дэлегатаў Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання Спіс загінулых падчас пратэстаў у Беларусі (2020—2021) Спіс знішчаных або пашкоджаных устаноў адукацыі падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Спіс знішчаных могілак і мемарыялаў жаўнераў Арміі Краёвай у Беларусі Спіс культавых пабудоў, значна пашкоджаных падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Спіс людзей, арыштаваных за рэдагаванне Вікіпедыі Спіс музеяў, разбураных падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Спіс палітвязняў Беларусі (2020—2021) Спіс расійскіх генералаў, якія загінулі падчас уварвання ва Украіну Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб Спіс тэатральна-відовішчных устаноў, значна пашкоджаных падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Справа «0 праміле» Справа «Армія з народам» Справа «Беларускага Гаюна» Справа TUT.BY Справа аб змове з мэтай захопу ўлады ў Беларусі (2021) Справа аб спробе перавароту ў Беларусі (2021) Справа аналітыкаў Ціханоўскай Справа Аўтуховіча Справа журналістаў Белсата Справа Марыі Калеснікавай і Максіма Знака Справа менеджараў Белгазпрамбанка Справа студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ Справа ўрачоў (Беларусь) Справа Ціманоўскай Справа Ціханоўскага і іншых Справы па абвінавачванню ў тэрарызме ў Беларусі ў 2020—2021 гадах Станіслаў Васілевіч Зась Станіслаў Яўгенавіч Данілюк СтанкаГомель СтатусБанк СТБ Стоп таракан! Страх у краіне спакою Страявы вайсковы статут Сустрэча Дональда Трампа і Уладзіміра Зяленскага (2025) Сустрэча Уладзіміра Зяленскага і Дональда Трампа ў Белым доме (2025) Сустрэча ў Рамштайне Схема БЧБ Сцягі раёнаў Сцяпан Аляксандравіч Пуціла Сцяпан Георгіевіч Папоў Сцяпан Мікалаевіч Сухарэнка Сцяпан Сяргеевіч Латыпаў Сямён Уладзіміравіч Пегаў Сяргей Алегавіч Дарафееў Сяргей Аляксандравіч Бяспалаў Сяргей Аляксандравіч Гусачэнка Сяргей Аляксандравіч Падсасонны Сяргей Аляксандравіч Сыранкоў Сяргей Аляксеевіч Каліноўскі Сяргей Будкін Сяргей Бульба Сяргей Валер’евіч Аксёнаў Сяргей Валер’евіч Волкаў Сяргей Васілевіч Бесараб Сяргей Васілевіч Гайдукевіч Сяргей Васілевіч Казека Сяргей Вячаслававіч Чалы Сяргей Дылеўскі Сяргей Іванавіч Дубавец Сяргей Іосіфавіч Навумчык Сяргей Кужугетавіч Шайгу Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі Сяргей Мікалаевіч Хаменка Сяргей Міхайлавіч Сівец Сяргей Міхайлавіч Усцінаў Сяргей Паўлавіч Абламейка Сяргей Пятровіч Рубніковіч Сяргей Сямёнавіч Цяцерын Сяргей Сяргеевіч Альшэўскі Сяргей Сяргеевіч Спарыш Сяргей Уладзіміравіч Гунь Сяргей Уладзіміравіч Курыленка Сяргей Уладзіміравіч Марцэлеў Сяргей Уладзіміравіч Суравікін Сяргей Фёдаравіч Алейнік Сяргей Якаўлевіч Аземша Сяргей Яўгенавіч Глазырын Тадэвуш Валянцінавіч Варановіч Тадэвуш Кандрусевіч ТАЕ Авія Такмак (Украіна) Тактычная група «Беларусь» Тамара Міхайлаўна Алпеева Тарас Тарналіцкі Таццяна Валер’еўна Вадалажская Таццяна Валер’еўна Шчытцова Таццяна Васільеўна Канеўская Тацяна Каравенкава Таццяна Ласіца Таццяна Мікалаеўна Караткевіч Таццяна Сямёнаўна Бойка Таццяна Уладзіміраўна Звярко Таццяна Уладзіміраўна Мартынава Ток (ток-шоу) Томаш Шміт Трансгендарнасць Трыбуна (вэб-партал) У гушчарах Уварванне Расіі ва Украіну (2022) Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022) Удзельнік:Tomasz Bladyniec Удзельнік:Tomasz Bladyniec/Brudnopis Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі Узброеныя сілы Украіны Украінская акупацыя Курскай вобласці Уладзімір Аляксандравіч Базанаў Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі Уладзімір Аляксандравіч Калач Уладзімір Аляксандравіч Лобач Уладзімір Аляксеевіч Дудараў Уладзімір Андрэевіч Дворнік Уладзімір Аркадзьевіч Астапенка Уладзімір Барысавіч Пярцоў Уладзімір Васілевіч Русакевіч Уладзімір Віктаравіч Барадач Уладзімір Віктаравіч Калач Уладзімір Дзям’янавіч Ягораў Уладзімір Іванавіч Качаткоў Уладзімір Іванавіч Хільмановіч Уладзімір Ірдарат Уладзімір Мікалаевіч Канаплёў Уладзімір Мікалаевіч Лабковіч Уладзімір Міхайлавіч Падгол Уладзімір Някляеў Уладзімір Паўлавіч Андрэйчанка Уладзімір Паўлавіч Пефціеў Уладзімір Рубінчык Уладзімір Сідлярэвіч Уладзімір Сцяпанавіч Каранік Уладзімір Сяргеевіч Паўлоўскі Уладзімір Уладзіміравіч Гарох Уладзімір Уладзіміравіч Макей Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч Уладзімір Уладзіміравіч Навумаў Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін Уладзімір Юр’евіч Каракін Уладзімір Якаўлевіч Цэслер Уладзіслаў Валер’евіч Ноздрын Уладзіслаў Віктаравіч Макавецкі Уладзіслаў Уладзіміравіч Кавалёў Унія (хор) Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь Урок беларускай мовы Усебеларускі народны сход Усевалад Вячаслававіч Янчэўскі Усевалад Родзевіч Установы Беларусі, закрытыя за падтрымку пратэстнага руху Федэральная служба войскаў нацыянальнай гвардыі Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі Фонд салідарнасці BYSOL Франак Вячорка Х-22 Хазалбек Бахцібекавіч Атабекаў Харкаў Харкаўскае контрнаступленне Узброеных сіл Украіны (2022) Хартыя’97 Харчовы крызіс у Беларусі (2025) Херсон Херсонская вобласць Хрысціянская візія Цэзар Кунікаў (карабель) Цэль (Асіповіцкі раён) Цэнтр новых ідэй Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Чайлдфры Чарговы дзень пад акупацыяй Чарнабаіўка (Білазэрскі раён) Чарнігаў Чарнобыльскі шлях Часам не да законаў Часіў Яр Чорны кот (арганізацыя) Чорны спіс Еўрасаюза Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2021 Чэслаў Сэнюх Шаблон:Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі Шаблон:Баявыя дзеянні расійскага ўварвання ва Украіну Шаблон:Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні Шаблон:Беларусь і расійска-ўкраінская вайна Шаблон:Ваенныя злачынствы падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Шаблон:Гарады-героі Украіны Шаблон:Зніклыя беларусы Шаблон:Кацярына Ваданосава Шаблон:Лукашэнка Шаблон:Палітычны крызіс у Беларусі Шаблон:Пратэсты ў Беларусі Шаблон:Старшыні БСДП Шаблон:Страты падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Шаблон:Уварванне Расіі ва Украіну Шаблон:Узнагароды БНР Шляхціч (гурт) Штаб БКА Што Расія павінна зрабіць з Украінай Што трэба ведаць кажнаму беларусу Шчакатоўскі лес Шыпшына (літаратурнае аб'яднанне) Эдуард Аляксандравіч Пальчыс Эдуард Анатолевіч Лобаў Эдуард Віктаравіч Бабарыка Экалагічныя наступствы расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі Экстрэмісцкае фарміраванне Эміграцыя з Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года Энэргадар Это Минск, детка Это Минск, детка! Юлія Анатолеўна Арцюх Юлія Анатольеўна Марчанка (Юніцкая) Юлія Вісарыёнаўна Чарняўская Юлія Вітальеўна Слуцкая Юлія Міцкевіч Юнацкі спеўнік Юрась Зянковіч Юрка Геніюш Юрый Аляксандравіч Дракахруст Юрый Аляксандравіч Чыж Юрый Васілевіч Казіятка Юрый Віктаравіч Назараў Юрый Віктаравіч Хадыка Юрый Вітольдавіч Шулейка Юрый Генадзьевіч Назаранка Юрый Захаранка Юрый Іванавіч Губарэвіч Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі Юрый Леанідавіч Сівакоў Юрый Мікалаевіч Падабед Юрый Міхайлавіч Селівёрстаў Юрый Уладзіміравіч Азаронак Юрый Уладзіміравіч Юрчанка Юрый Хаджымуратавіч Караеў Ябацька Ябацькі Ягор Аляксандравіч Марціновіч Ягор Віктаравіч Лебядок Ягор Мешчаракоў Язэп Навумавіч Гуцька Язэп Сажыч Якуб Харэўскі Яна Іванаўна Арабейка Янка Геніюш Янка Кудрук Янушкевіч (выдавецтва) Яўген Аляксандравіч Красулін Яўген Васільевіч Пятроў Яўген Віктаравіч Прыгожын Яўген Жыхар Яўген Меркіс Яўген Сяргеевіч Васьковіч Яўген Юр’евіч Афнагель lrsrx4j71tjh62q9oq52tim4zv1hvws 0 713288 5175636 5098156 2026-08-05T06:55:49Z 5175636 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі |назва = КБ «Беспілотныя верталёты» |лагатып = Logo-indela.jpg |тып = [[таварыства з абмежаванай адказнасцю]] |лістынг на біржы = |дзейнасць = |дэвіз = Па-за чалавечай здольнасцю |заснавана = [[1996]] |скасавана = |прычына скасавання = |пераемнік = |ранейшыя назвы = «Індэла» <small>(1996—2018)</small> |заснавальнікі = Уладзімір Чудакоў |размяшчэнне = {{Сцяг|Беларусь}} [[Мінск]], [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскі раён]], [[Вуліца Пятра Глебкі (Мінск)|вул. Пятра Глебкі]], д. 15А<ref>[https://uavheli.by/ Сайт]</ref> |ключавыя фігуры = |галіна = прамысловасць |прадукцыя = [[беспілотны лятальны апарат|беспілотныя лятальныя апараты]] |абарот = |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |колькасць супрацоўнікаў = |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = |сайт = [https://uavheli.by/ uavheli.by] }} '''Канструктарскае бюро «Беспілотныя верталёты»''' (раней '''«Індэла»''') — прыватная беларуская кампанія. Спецыялізуецца на [[беспілотны лятальны апарат|беспілотных лятальных апаратах]]. За час свайго існавання канструктарскае бюро стала адным з лідараў беспілотнай індустрыі. На [[2022]] год яно заставалася адзіным прадпрыемствам на [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]] з уласнай распрацоўкай і серыйнай вытворчасцю верталётных дронаў<ref>{{Cite web |url=https://russiandrone.ru/companies/ooo-kb-indela/ |title=КБ ИНДЕЛА на портале «Российские беспилотники» |access-date=20 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220720162707/https://russiandrone.ru/companies/ooo-kb-indela/ |archivedate=20 ліпеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == У [[1996]] годзе 26-гадовы інжынер Уладзімір Чудакоў заснаваў Канструктарскае бюро «Індэла» ({{lang-en|Independent Development Laboratory}} — ''Лабараторыя незалежнай распрацоўкі''). У [[1999]] годзе КБ «Індэла» распрацавала сваю бартавую апаратуру і наземную станцыю кіравання беспілотнікам для [[Сухапутныя войскі Беларусі|Сухапутных войск]] і [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь|ВПС Беларусі]]. У [[2002]] годзе створаны беспілотны верталёт «Індэла Вінтакрыл», які на авіясалоне «Макс-2005» у [[Жукоўскі (горад)|Жукоўскім]] ([[Маскоўская вобласць]]) атрымаў назву «Штыль». У [[2003]]—[[2005]] гадах КБ «Індэла» сумесна з маскоўскім ЗАТ «Карпарацыя радыёэлектронных і інфармацыйных тэхналогій» («КРІТ») распрацоўвала і вырабляла прылады кантролю радыёлакацыйнага суправаджэння і лічбавага кіравання станцыяй абароны. Да [[2007]] года прадпрыемства стварыла 4 беспілотныя верталёты: лабараторныя «Рэвалюцыя» і «Легіён», здымачныя «Індэла ФільмКам» і «ХайСкай». За 2007—2010 гады распрацавана 8 беспілотных самалётаў: лабараторны «Пацёмкін», паветраныя мішэні «Індэла Страла» (хуткасць 350 км/гадз), «[[Беркут (Індэла)|Беркут]]» (400 км/гадз) і «Буравеснік» (600 км/гадз), разведвальныя «[[Indela-6|Індэла 6]]» (1,5 гадзіны палёту), «Індэла 6М» (10 гадзінаў), «[[Indela-9|Індэла 9]]» (электрарухавік, 1,5 гадзіны) і «Індэла 9М» (15 гадзінаў). У [[2010]]—[[2012]] створаны беспілотны самалёт «[[Грыф-1]]» з часам палёту да 8 гадзінаў і 3 беспілотныя верталёты: здымачны «Індэла Ай Скай», авіяхімічны «Індэла Кантры» і выпрабавальны «Індэла Скай Лэб». На [[2013]] год КБ выпускала звыш 10 відаў беспілотнікаў, у тым ліку верталёты разведкі і паветраныя мішэні, і з’яўлялася найбольшым іх вытворцам у [[Беларусь|Беларусі]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Пятро Раманчук.|загаловак=Вялікія крылы беспілотнай авіяцыі|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131011/1381443883-vyalikiya-kryly-bespilotnay-aviyacyi|выданне=Звязда|тып=газета|год=11 кастрычніка 2013|нумар=192 (27557)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/10/1381443814_1.pdf 1], [http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/10/1381443814_2.pdf 2]|issn=1990-763x}}</ref>. У верасні 2013 году КБ «Індэла» прадставіла на беларуска-расійскім вучэнні «Захад-2013» свой беспілотны верталёт «[[INDELA-I.N.SKY|Індэла Інскай]]»<ref>{{Навіна|аўтар=Алена Стасюкевіч|загаловак=Дэманстрацыя вайсковай і спэцыяльнай тэхнікі беларускіх вытворцаў адбылася ў аэрапорце Гродна|спасылка=https://m.blr.belta.by/society/view/demanstratsyja-vaennaj-i-spetsyjalnaj-tehniki-belaruskih-vytvortsau-adbylasja-u-aeraportse-grodna-15890-2013|выдавец=Беларускае тэлеграфнае агенцтва|дата публікацыі=26 верасня 2013|дата доступу=17 сакавіка 2019|accessdate=19 ліпеня 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220719181920/https://m.blr.belta.by/society/view/demanstratsyja-vaennaj-i-spetsyjalnaj-tehniki-belaruskih-vytvortsau-adbylasja-u-aeraportse-grodna-15890-2013|archivedate=19 ліпеня 2022}}</ref>. У 2014 годзе беспілотнік запусцілі ў серыйную вытворчасць<ref>{{Навіна|аўтар=Вячаслаў Будкевіч|загаловак=«КБ Індэла» прэзэнтуе на выставе «Чалавек і бяспека» ў Мiнску першы сэрыйны айчынны беспілотны лятальны апарат верталётнага тыпу|спасылка=https://by.belapan.by/archive/2014/11/13/740145_740156|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=13 лістапада 2014|дата доступу=17 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref>. У лістападзе [[2015]] году вытворца беспілотнікаў «Адком Сістэмы» з [[Абу-Дабі]] ([[ААЭ]]) набыў КБ «Індэла»<ref>{{Навіна|аўтар=Андрэй Паротнікаў|загаловак=Не сварыцца з Расiяй і шукаць новых сяброў|спасылка=https://www.racyja.com/blohi-racyi/andrej-parotnikau/ne-svarytstsa-z-raseyaj-i-shukats-novykh-syab/|выдавец=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|дата публікацыі=18 кастрычніка 2017|дата доступу=17 сакавіка 2019|accessdate=19 ліпеня 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220719193429/https://www.racyja.com/blohi-racyi/andrej-parotnikau/ne-svarytstsa-z-raseyaj-i-shukats-novykh-syab/|archivedate=19 ліпеня 2022}}</ref>. На парадзе [[3 ліпеня]] [[2017]] года паказалі беспілотнік «Індэла Скай Бур», які меў далёкасць стральбы да 1700 метраў<ref>{{Навіна|загаловак=Беларусь адсвяткавала Дзень Незалежнасці|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/glavnyy-efir/belarus_otprazdnovala_den_nezavisimosti_/|выдавец=Белтэлерадыёкампанія|дата публікацыі=9 ліпеня 2017|дата доступу=17 сакавіка 2019}}</ref>. [[21 лютага]] [[2018]] году Гаспадарчы суд Мінску распачаў справу аб банкруцтве КБ «Індэла», пасля чаго прадпрыемства ўзнавіла дзейнасць пад назвай Канструктарскае бюро «Беспілотныя верталёты»<ref>{{Навіна|загаловак=НАН Беларусі і «КБ Беспілотныя верталёты» падпісалі Пагадненне аб супрацоўніцтве паміж дзвюма арганізацыямі|спасылка=http://nasb.gov.by/bel/news/3689/|выдавец=Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|дата публікацыі=29 жніўня 2018|дата доступу=17 сакавіка 2019}}</ref>. == Сувязі з расійскім ВПК і міжнародныя санкцыі == Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] «Беспілотныя Верталёты» трапілі пад санкцыі многіх дзяржаў. 1 ліпеня 2023 года Украіна ўвяла санкцыі супраць канструктарскага бюро<ref>{{cite web|title=Белорусский академик попал под украинские санкции|url=https://nv-online.info/belorusskij-akademik-popal-pod-ukrainskie-sankcii.html|work=[[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]|date=2023-07-01|language=ru|access-date=9 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707173355/https://nv-online.info/belorusskij-akademik-popal-pod-ukrainskie-sankcii.html|archive-date=7 ліпеня 2023|url-status=dead}}</ref>. 9 жніўня 2024 года бюро і ягонага дырэктара Уладзіміра Чудакова дадалі ў [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/348923|title=ЗША ўвялі новыя санкцыі супраць беларускіх прадпрыемстваў, звязаных з ВПК|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-08-09}}</ref>. 27 студзеня 2025 года бюро ўнесена ў санкцыйны спіс [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Канада|Канады]]; Канада таксама далучылася да санкцый супраць Чудакова<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/360347|title=Пасля выбараў Вялікабрытанія і Канада пашырылі свае санкцыі супраць рэжыму Лукашэнкі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url = https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2025/01/backgrounder-sanctions-against-individuals-and-entities-in-belarus.html|title = Backgrounder: Sanctions against individuals and entities in Belarus|date = 27.01.2025|work = Government of Canada|language = en}}</ref>. Летам 2025 года «Беспілотныя Верталёты» трапілі пад санкцыі [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] (таксама ўвяла санкцыі супраць Уладзіміра Чудакова)<ref>{{cite web|url=https://reform.news/zavod-legmash-i-kb-bespilotnye-vertolety-popali-pod-sankcii-novoj-zelandii|title=Завод «Легмаш» и «КБ Беспилотные вертолеты» попали под санкции Новой Зеландии|work=[[Reform.news]]|language=ru}}</ref>, [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]<ref>{{cite web|url=https://reform.news/evropejskij-zapret-na-tranzakcii-kasaetsja-chetyreh-belarusskih-bankov|title=Европейский запрет на транзакции касается четырех беларусских банков|work=[[Reform.news]]|language=ru}}</ref> і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/ru/svejcaria-prisoedinilas-k-novomu-paketu-sankcij-es-protiv-rossii-izza-vojny-v-ukraine/a-73617672|title=Швейцария присоединилась к 18-му пакету санкций ЕС против РФ|author=Михаил Федотов|work=[[Deutsche Welle]]|date=2025-08-13|language=ru}}</ref>. Па дадзеных Бюро, КБ «Беспілотныя Верталёты» паставіла {{iw|Кумяртаўскае авіяцыйнае вытворчае прадпрыемства|Кумяртаўскаму авіяцыйнаму вытворчаму прадпрыемству|ru|Кумертауское авиационное производственное предприятие}} 28 беспілотных верталётаў {{iw|БАС-200||ru}}, 10 пунктаў дыстанцыйнага пілатавання і транспартныя кантэйнеры на суму 16 мільёнаў даляраў, а таксама збіралася пачаць зборку беспілотных верталётаў [[Hunter (беспілотны верталёт)|Hunter]] на прадпрыемстве «Барс» для аховы [[Крымскі мост|Крымскага маста]]<ref>{{cite web|url=https://buromedia.io/be/news/kak-minskiy-zavod-pomogal-s-bespilotnikami-voyuyuschey-rossii|title=Як мінскі завод дапамагаў з беспілотнікамі Расіі, што вядзе вайну|work=Бюро|date=2025-09-02}}</ref>. Паводле расследавання [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр|Беларускага расследавальніцкага цэнтра]], кампанія заключыла дамову са структурным падраздзяленнем канцэрна «Калашнікаў», ІЖБС, на пастаўку малагабарытных крылатых ракет «Аскалон» і ўдарнага беспілотніка «Міратворац»<ref>{{cite web|url=https://investigatebel.org/by/investigations/belarus-russia-trade-sanctions|title=Ад нашай вытворчасці — вашай. Як Беларусь і Расея гандлююць адна з адной санкцыйнымі таварамі |work=[[Беларускі расследавальніцкі цэнтр]]}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Hunter (беспілотны верталёт)]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://uavheli.by/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Мінска]] [[Катэгорыя:Вытворцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным спісе ЕС]] czo85u1d3v0kq06mcr0vipu4l5cbz5f 0 720625 5175547 5083958 2026-08-04T19:14:08Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, арфаграфія, стыль, пунктуацыя 5175547 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шарамет}} {{асоба}} '''Мікалай Трафімавіч Шарамет''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі будаўнік і гаспадарчы дзеяч. Заслужаны будаўнік Рэспублікі Беларусь (2002)<ref name="ВЖВ">[http://mas.gov.by/ru/news_ru/view/vsja-zhizn-v-professii-379/ Вся жизнь в профессии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220927095429/http://mas.gov.by/ru/news_ru/view/vsja-zhizn-v-professii-379/ |date=27 верасня 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Не паступіўшы з першага раза ў [[Мінскі політэхнічны інстытут]], пайшоў рабочым ва УНР № 78 спецтрэста № 15<ref name="ВЖВ"/>. У 1962 годзе без адрыву ад вытворчасці скончыў вячэрнія курсы па спецыяльнасці «Газаэлектразваршчык», пазней — вячэрняе аддзяленне [[Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум|Мінскага архітэктурна-будаўнічага тэхнікума]] па спецыяльнасці «Водазабеспячэнне і водаадвядзенне». Атрыманыя веды і вопыт адкрылі перад маладым спецыялістам новыя магчымасці: ён працаваў майстрам, прарабам, начальнікам участка, начальнікам упраўлення ПТК трэста. У 1981 годзе, пасля заканчэння інстытута, быў прызначаны начальнікам СУ-72, а пазней — галоўным інжынерам спецтрэста № 15. Агулам у спецтрэсце ён прапрацаваў больш за 25 гадоў. Са жніўня 1986 года быў прызначаны кіраўніком будтрэста № 4, дзе таксама прапрацаваў чвэрць стагоддзя<ref name="ВЖВ"/>. У 2011 годзе абраны старшынёй Праўлення [[Саюз будаўнікоў Рэспублікі Беларусь|Саюза будаўнікоў Рэспублікі Беларусь]]<ref name="ВЖВ"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://minsknews.by/nikolay-i-irina-sheremet-vmeste-uzhe-polveka-oni-uverenyi-schaste-stroitsya-sovmestnyimi-usiliyami/ Николай и Ирина Шеремет вместе уже полвека. Они уверены: счастье строится совместными усилиями] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250120213822/https://minsknews.by/nikolay-i-irina-sheremet-vmeste-uzhe-polveka-oni-uverenyi-schaste-stroitsya-sovmestnyimi-usiliyami/ |date=20 студзеня 2025 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шарамет Мікалай Трафімавіч}} [[Катэгорыя:Будаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Будаўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя будаўнікі Рэспублікі Беларусь]] 54jkxwowuvm8w5e798bkk8p3drnhxvi 0 721557 5175624 5152686 2026-08-05T06:24:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175624 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь}} '''Беразвечча''' —былое мястэчка, у наш час паўночная частка горада [[Глыбокае]] ў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Знаходзіцца паміж азёрамі [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], [[Падлужнае]] і [[Мушкацкае]]. == Гісторыя == Беразвечча ўпершыню згадваецца ў 1519 годзе, як адно з паселішчаў, якое ў час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522)|вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім]] атакавала конніца ваяводы [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]]<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://old.kamunikat.org/?pubid=56680|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Налета - 500-гадовы юбілей Беразвечча. Ці адзначаць яго глыбоцкія ўлады?|год=2018|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=10|чысло=4|нумар=40 (965)|старонкі=11}}</ref>. Крыніцы XVI стагоддзя пішуць пра Беразвечча як пра вялікае [[мястэчка]] (40 мяшчанскіх двароў у 1552 годзе), дзе былі рынак і карчма. Таксама ў Беразвеччы быў двор Корсакаў і царква святога Міхала<ref name=":0" />. У далейшым Беразвечча траціць сваё гандлёвае значэнне на карысць суседняга [[Глыбокае|Глыбокага]]. У 1638 годзе ваявода мсціслаўскі [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] піша тастамент, у якім загадвае перадаць свой маёнтак Беразвечча [[Ордэн Базыльян|айцам базыльянам]], якія мусяць заснаваць там царкву і кляштар. Базыльяне займаюць Беразвечча ў 1643 годзе пасля смерці Корсака. Першым бераз­вецкім архімандрытам ста­новіцца айцец [[Гаўрыіл Календа]], пазнейшы полацкі архіепіскап, мітрапаліт Кіеўскі і Галіцкі<ref name=":0" />. У 1756—1763 гадах базыльяне будуюць у Беразвеччы новую мураваную царкву На­раджэння Маці Божай, якую даследчыкі архітэктуры лічаць найбольш даска­налым творам віленскага барока, а таксама мураваны кляштарны корпус, які захаваўся да нашага часу<ref name=":0" />. Аўтарам праекта быў Ян Тобія Дыдэрштэйн<ref>{{Артыкул|аўтар=Kaladžinskaitė A.|загаловак=Twórcy baroku wileńskiego: architekt Joannes Valentinus Tobias de Dydersteyn|год=2011|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|том=R. LXXIII|нумар=3-4|старонкі=428}}</ref>. У 1773 годзе базыльяне засноўваюць 6­-класную школу з высокім, як на той час, узроўнем адукацыі. У школе вывучалі права, фізіку, матэматыку, рыторыку, нямецкую, французскую, царкоўнаславянскую і лацінскую мовы. Вучнямі школы былі пераважна дзеці навакольнай шляхты ды ўніяцкіх святароў<ref name=":0" />. Пасля [[Секулярызацыя (сацыялогія)|роспуску]] Ордэна базыльян кляштар і касцёл у 1839 годзе перайшлі да праваслаўнай царквы. Паводле Рыжскага мірнага дагавора (1921) у складзе [[Польшча|Польшчы]], [[Глыбокае|Дзісенскі павет]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У Беразвеччы, у былым кляштары, размяшчаўся вайсковы гарнізон, да якога належала сядзіба [[Полк КАП «Глыбокае»|палка Корпуса аховы памежжа «Глыбокае»]]. [[Файл:Hłybokaje, Bieraźviečča. Глыбокае, Беразьвечча (1933) (4).jpg|міні|Будынкі доследнага поля ільнаводства (1933).]] У гэты перыяд на былых землях кляштара заснаванае доследнае поле ільнаводства, пры якім пабудаваныя два будынкі ў [[Закапанскі стыль|закапанскім стылі]]. [[Файл:Hłybokaje, Bieraźviečča, Bazylanski. Глыбокае, Беразьвечча, Базылянскі (1941-44) (4).jpg|міні|Калона нямецкай вайсковай тэхнікі ў Беразвеччы.]] === Другая сусветная вайна === Пад час [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь]] занята 17 верасня 1939 года. З 1939 года ў складзе БССР. У будынку былога кляштара створана следчая турма [[НКУС]]. Пасля ўварвання [[Трэці рэйх|Трэцяга Рэйху]] ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] НКУС заняўся ліквідацыяй турмы (гл. Турэмныя расстрэлы НКУС, 1941). Некалькі сотняў чалавек ліквідавалі ў манастыры, а астатніх некалькі тысяч павялі паходнай калонай (па дванаццаць чалавек у шэраг, даўжыня калоны каля 1500 м) у кірунку [[Полацк]] — [[Віцебск]]. Пасля выхаду Чырвонай Арміі з Беразвечча сяляне дабраліся да турмы, целы забітых ляжалі ў пустых ямах за кляштарам. Калона вязняў (без ежы і пітва) пакідала целы на «дарозе смерці». Вязні былі ліквідаваны за [[Заходняя Дзвіна|Дзвіной]] каля калгаса Таклінава (цяпер вёска Мікалаева, каля [[Ула (аграгарадок)|Улы]]) 25 або 26 чэрвеня 1941 года. Пасля налёту нямецкага самалёта калона палонных на дарозе была абстраляна з кулямётаў. [[Файл:Hłybokaje, Bieraźviečča. Глыбокае, Беразвечча, лагер ваеннапалонных, лагерь военнопленных (6.07.1944).jpg|міні|Будынкі кляштара і тэрыторыя лагера ваеннапалонных на аэрафотаздымку, зробленым 6 ліпеня 1944 года.]] З верасня 1941 г. кляштар выкарыстоўваўся немцамі як лагер для савецкіх ваеннапалонных. Непадалёк ад Беразвечча, у паўднёвай частцы ляснога ўрочышча "Барок", на заходнім беразе Вялікага возера, нямецкія акупанты расстрэльвалі цывільнае насельніцтва. Сярод іх былі расстраляныя 4 сакавіка 1942 г. * кс. [[Мечыслаў Багаткевіч]]; * кс. Уладзіслаў Мацьковяк; * кс. Станіслаў Пыртак. Расстраляны 4 ліпеня 1942 г.: * байцы [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]; * кс. Баляслаў Маціеўскі (1897—1942), пробашч парафіі Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі і св. Антонія Падуанскага ў [[Паставы|Паставах]]; * кс. Рамуальд Дроніч (1897—1942), пробашч парафіі Св. Яна Хрысціцеля ў [[Валкалата|Ваўкалаце]]; * кс. Адам Масюляніс (1911—1942), пробашч парафіі Св. Міхала Арханёла ў [[Лужкі (Шаркаўшчынскі раён)|Лужках]]; * кс. доктар Антоній Скорка (1888—1942), пробашч парафіі Св. Міхала Арханёла ў [[Варапаева|Варапаеве]]; * а. Уладзіслаў Вячорак (1903—1942), салезіянін з парафіі Імя Марыі ў [[Параф’янава (Сітцаўскі сельсавет)|Параф’янаве]]. Таксама ва ўрочышчы "Барок" расстрэльвалі габрэяў з [[Гета ў Глыбокім|Глыбоцкага гета]]. Памерлых ваеннапалонных хавалі ў паўночнай частцы ўрочышча "Барок", каля возера Падлужнага. === Пасляваенны час === У 1949—1955 гадах святыня ў Беразвеччы была разабраная на цэглу па рашэнні мясцовых уладаў<ref name=":0" /><ref>{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-25-1002-2019|аўтар=Кожан К.|загаловак=«А мы его не разрушали, а разобрали на строительный материал»|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=20|нумар=25|старонкі=11|archive-date=22 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522132624/https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-25-1002-2019}}</ref>. Пасля Другой сусветнай вайны польскія вайсковыя могілкі жаўнераў 19-га Валынскага кавалерыйскага палка, загінулых у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]], зруйнаваны, на іх месцы пабудаваны жылыя дамы для супрацоўнікаў турмы. Ацалелыя фрагменты надмагільных пліт выкарыстаны для стварэння лапідарыя, размешчанага побач з магіламі польскіх жаўнераў на Копцеўскіх могілках. У 1960 годзе Беразвечча было далучана да Глыбокага. Будынак кляштара да цяперашняга часу выкарыстоўваецца як папраўчая калонія №13. З верасня 2004 года дзейнічае жаночы праваслаўны манастыр св. Архангела Міхаіла, які працягвае традыцыю беразвецкага манастыра, што існаваў у пачатку ХХ стагоддзя<ref>{{Cite web|url=http://berezvich.cerkov.ru/istoriya-obiteli/|title=История обители|date=|language=ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 84 чалавекі, 19 дамоў (перапіс); у тым ліку 38 каталікоў, 37 праваслаўных, 9 [[Іўдаізм|іўдзеяў]]; з іх запісаны як палякі — 74, яўрэі — 9, рускія — 1. * 1931 год — 369 чалавек, 11{{крыніца?}} дамоў. Вернікі належалі да рымска-каталіцкай Глыбоцкай парафіі і праваслаўнага Галубіцкага прыходу. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Kościół Zmartwychwstania Pańskiego w Białymstoku.jpg|міні|Касцёл Уваскрасення Пана ў Беластоку, збудаваны на ўзор царквы ў Беразвеччы.]] На месцы пахавання савецкіх і італьянскіх ваеннапалонных у паўночнай частцы ўрочышча Барок у савецкі час быў пастаўлены помнік. У 1990-я гады на яго месцы пры падтрымцы Італіі быў збудаваны мемарыяльны комплекс. Злева ад увахода, на каменнай пліце, — надпіс на беларускай мове: «''Пахаваны целы больш за 27 тысяч ваеннапалонных Беразвецкага лагера смерці і каля 200 італьянскіх салдат, расстраляных нямецка-фашысцкімі акупантамі ў 1941—1944 гг. тут''». На галоўнай алеі 27 камянёў — кожны з іх сімвалізуе тысячу забітых. На месцы расстрэлаў цывільнага насельніцтва і каталіцкіх святароў у паўднёвай частцы ўрочышча Барок у 2002 годзе намаганнямі Рады аховы памяці змагання і пакутніцтва быў усталяваны помнік у гонар расстраляных тут палякаў. 13 чэрвеня 1999 года Папа [[Ян Павел II|Ян Павел ІІ]] [[Беатыфікацыя|беатыфікаваў]] траіх каталіцкіх святароў, расстраляных ва ўрочышчы Барок: [[Мечыслаў Багаткевіч|Мечыслава Багаткевіча]], Уладзіслава Мацьковяка і Станіслава Пыртака. Ва ўрочышчы "Барок" ёсць два помнікі на масавых магілах габрэйскага насельніцтва. На месцы масавага расстрэлу вязняў беразвецкай турмы НКУС у Мікалаёве ў 1990-я гады пастаўлены помнік. Згадка пра Беразвечча ёсць на помніку палеглым і забітым на Усходзе на вуліцы Муранаўскай у Варшаве. У 1990-я гады ў Беластоку быў збудаваны касцёл Уваскрасення Пана, узорам для якога была страчаная святыня ў Беразвеччы. Пры ўваходзе ў святыню знаходзяцца барэльефы з выявамі благаслаўлёных святароў Мечыслава Багаткевіча, Уладзіслава Мацьковяка і Станіслава Пыртака. Вітражы з выявамі гэтых святароў ёсць таксама ў архікатэдральным касцёле Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі ў Беластоку.<gallery widths="160" heights="160" perrow="6" caption="Галерэя"> Файл:Mikalajova Memorial.jpg|Помнік на месцы расстрэлу калоны вязняў турмы ў Беразвеччы каля вёскі Мікалаева Файл:Glubokoe-lager-1b.jpg|Помнік на магіле больш чым 27 тысяч ваеннапалонных Беразвецкага лагера ваеннапалонных і каля 200 італьянскіх салдат Файл:Glubokoe-lager-1e.jpg|Помнік на магіле больш чым 27 тысяч ваеннапалонных Беразвецкага лагера ваеннапалонных і каля 200 італьянскіх салдат Файл:Ghetto Glubokoe 2e-1.jpg|Магіла ахвяраў Халакосту ў паўднёвай частцы ўрочышча "Барок" Файл:Ghetto Glubokoe 2f.jpg|Справа — магіла палякаў, ахвяр немцаў у 1942 годзе Файл:Ghetto Glubokoe 1f.jpg|Магіла ахвяраў Халакосту на ўскраіне ўрочышча "Барок" Файл:Pomnik Poległym i Pomordowanym na Wschodzie. Berezwecz, Беразвечча, Березвечье.jpg|Назвы Беразвечча і Мікалаёва на помніку загінулым і забітым на Усходзе, Варшава Файл:Уладзіслаў Мацьковяк, Станіслаў Пыртак, Мечыслаў Багаткевіч, Władysław Maćkowiak, Stanisław Pyrtek, Mieczysław Bohatkiewicz, Беласток, Białystok.jpg|Барэльефы з партрэтамі Уладзіслава Мацьковяка, Станіслава Пыртка і Мечыслава Багаткевіча пры ўваходзе ў касцёл Уваскрасення Пана ў Беластоку </gallery> {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Халакост у Беларусі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Глыбокае]] giu72viz41effjcj9srw3i14ce6fa8p 0 724188 5175560 4268849 2026-08-04T20:07:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175560 wikitext text/x-wiki {{Археалагічная культура | Эпоха = [[Медны век]] | Назва = Баія | Культура-папярэдніца = [[Мачалілья]] | Культура-наступніца = [[Мантэньё-Уанкавілка]] | Геаграфічны рэгіён = [[Паўднёвая Амерыка]] | Ілюстраванне = [[Выява:Bahia big-nose figurines.JPG|250 px]] | Подпіс да ілюстрацыі = Антрапаморфныя выявы | У складзе = | Датаванне культуры = [[500|500 да н.э.]] г. да н. э. — [[650]] г. | Тэрыторыя распаўсюджвання = [[Эквадор]] | Этнічная прыналежнасць =[[індзейцы]] | Тып гаспадаркі = [[рыбалоўства]], [[земляробства]] | Асноўныя даследчыкі = | Карта рэгіёна = | Катэгорыя на Вікіскладзе = Bahía culture }} '''Баі́я''' ({{lang-es|Bahía}}) — старажытная [[археалагічная культура]] ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. Існавала на захадзе [[Эквадор]]а ў перыяд паміж [[500|500 да н.э.]] г. да н. э. і [[650]] г. г.<ref>[https://www.culturaypatrimonio.gob.ec/bahia-500-a-c-650-d-c/ Bahía (500 a.c.—650 d.c.)]</ref> == Адкрыццё == Культура Баія была адкрыта і ўпершыню вылучана [[эквадор]]скім [[гісторык]]ам Франсіска Уэрта Рэндонам у [[1940]] г.<ref>{{Cite web |url=https://www.enciclopediadelecuador.com/personajes-historicos/francisco-huerta-rendon/ |title=Huerta Rendón Francisco |access-date=3 лістапада 2022 |archive-date=3 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221103162709/https://www.enciclopediadelecuador.com/personajes-historicos/francisco-huerta-rendon/ |url-status=dead }}</ref> Сваю назву атрымала ад паселішча ў правінцыі [[Манабі (правінцыя)|Манабі]], каля якога былі зроблены першыя знаходкі. == Асаблівасці == Культура Баія развівалася пераважна на нізінах, раўнінах і перадгор'ях цэнтральнай і паўднёвай [[Манабі (правінцыя)|Манабі]]. Асноўнымі заняткамі носьбітаў былі [[земляробства]] і [[рыбалоўства]]. Галоўная сельскагаспадарчая культура — [[кукуруза]]. Яны будавалі невялікія драўляныя [[лодка|лодкі]], годныя для здабычы ў [[Ціхі акіян|акіяне]] і перавозкі грузаў. Паселішчы культуры Баія складаліся з драўляных чатырохкутных хацін з востраканцовымі [[дах]]амі, часам на па́лях. Некаторыя паселішчы маглі ўмяшчаць болей за 500 жыхароў. [[Грамадства]] было сацыяльна распластаваным. На чале абшчын стаялі правадыры, якія выконвалі [[палітыка|палітычныя]] і [[рэлігія|рэлігійныя]] функцыі. У паселішчах знойдзены пляцоўкі, што маглі быць месцамі для збору абшчыннікаў або для будаўніцтва [[храм]]аў. Пахаванні рабілі пад дамамі. У магільні клалі [[кераміка|керамічныя]] статуэткі. На [[антрапамарфізм|антрапаморфных]] выявах часцяком паказаны вузкія [[вока|вочы]] і вялікі [[нос]], іх суправаджалі выявы [[змеі|змеяў]]. Таксама знойдзены керамічныя выявы ў формах калысак, жывёл, музычных інструментаў. Распаўсюджаны шматлікія ўпрыгожванні, у тым ліку з [[метал]]аў. [[Вопратка]] выраблялася з [[тканіны|тканін]]. Быў распаўсюджаны звычай дэфармацыі [[чэрап]]аў. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.enciclopediadelecuador.com/historia-del-ecuador/cultura-bahia/ Cultura Bahía — Historia del Ecuador] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221103155832/https://www.enciclopediadelecuador.com/historia-del-ecuador/cultura-bahia/ |date=3 лістапада 2022 }} * [https://www.culturasdelecuador.com/cultura-bahia/ Cultura Bahía Resumen Actualizado 2022] * [https://www.lifeder.com/cultura-bahia/ Cultura bahía: características, artesanía y navegación] * [https://repositorio.uam.es/bitstream/handle/10486/580/20658_20658.pdf FIGURAS DE LA CULTURA BAHÍA (ECUADOR)] {{Андскія культуры}} [[Катэгорыя:Андскія культуры]] [[Катэгорыя:Медны век]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Эквадоры]] s51w8k03kpbeivinka3mfo1jarjbah5 0 725465 5175538 5156674 2026-08-04T18:02:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175538 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Тасман (значэнні)|Тасман}} {{Асоба}} '''Барыс Рафаілавіч Тасман''' ({{ДН|13|11|1954}}, [[Мінск]] — {{ДС|25|06|2022}}, [[Мінск]]) — беларускі [[журналіст]], спартыўны аглядальнік, аналітык і [[публіцыст]]. Аўтар праблемных публікацый і журналісцкіх расследаванняў пра спартыўную галіну Беларусі, гісторык спорту. == Біяграфія == Нарадзіўся 13 лістапада 1954 года ў [[Мінск]]у ў яўрэйскай сям’і. Маці Рыва Яўсееўна (Плоц) — карэнная мянчанка, падчас [[Другая Сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]] страціла на фронце бацьку і двух братоў. Працавала ў Мінску бухгалтаркай. Бацька, дзед і прадзед — ураджэнцы мястэчка [[Лебедзева (Маладзечанскі раён)]]. Бацька Рафаіл Мееравіч — ветэран і інвалід вайны, 40 год адпрацаваў на мінскім заводзе «[[Амкадор|Ударнік]]». Адна з сясцёр бацькі і ягоная цётка загінулі ў [[Мінскае гета|Мінскім гета]] ў 1942 годзе<ref name=":0">{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/sport/367618/ |title=Р. Игнатович. Борис Тасман: Политики должны понимать, к чему призывают людей, куда ведут, и нести за это ответственность — Белорусский партизан», 13.01.2017 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225509/https://belaruspartisan.by/sport/367618/ |archivedate=12 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>. Скончыў мінскую сярэднюю школу № 23. Вучыўся ў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Палітэхнічным інстытуце]], але не скончыў. Працаваў грузчыкам на «[[«Паліграфкамбінат імя Якуба Коласа»|Паліграфкамбінаце імя Якуба Коласа]]», рабочым у зборачным цаху заводу «Ударнік», у лабараторыі [[Белдзіправадгас]]у. Скончыў вечаровае аддзяленне [[Геаграфічны факультэт БДУ|геафаку БДУ]] (1980)<ref name=“:PB0”>{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/author/voxpopuli/19354 |title=Борис Тасман: в роли телеграфного столба. - “Прессбол“, 19.06.2007 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225512/https://www.pressball.by/articles/author/voxpopuli/19354 |archivedate=12 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>. З 1981 года па 1994 год — настаўнік [[геаграфія|геаграфіі]] ў мінскіх школах № 117 і 46. Стварыў у СШ № 46 першы ў Мінску школьны музей касманаўтыкі (1987—1994)<ref name=":Sh">{{Cite web |url=http://sch46.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=23891 |title="Средняя школа № 46 г.Минска. Летопись школы |access-date=2024-02-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240219233412/http://sch46.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=23891 |archivedate=19 лютага 2024 |url-status=dead }}</ref>, які адкрываў беларускі касманаўт [[Уладзімір Кавалёнак]]<ref name=":BAJ">{{Cite web |url=https://baj.by/be/analytics/yon-pakinuu-svyatlo-u-zhycci-tysyach-chalavek-syn-pra-legendarnaga-spartovaga-zhurnalista |title="Ён пакінуў святло ў жыцці тысяч чалавек": сын пра легендарнага спартовага журналіста Барыса Тасмана. — Беларуская асацыяцыя журналістаў, 27.06.2022 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225514/https://baj.by/be/analytics/yon-pakinuu-svyatlo-u-zhycci-tysyach-chalavek-syn-pra-legendarnaga-spartovaga-zhurnalista |archivedate=12 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref><ref name=":Mu">{{Cite web |url=https://telegra.ph/12-aprelya-1961-goda-04-12 |title=Б.Тасман. 12 апреля 1961 года, 26.10.2017 |access-date=2024-02-19}}</ref>. Памёр 25 чэрвеня 2022 года ў Мінску ад анкалагічнай хваробы<ref name=":NN">{{Cite web |url=https://nashaniva.com/294219 |title=Памёр Барыс Тасман. — "Наша ніва", 25.06.2022 |access-date=2022-11-12}}</ref>. == Журналістыка == З дзяцінства цікавіўся спортам, «марыў пра спартыўную журналістыку»<ref name=":0"/>. 5 студзеня 1993 года першая незалежная спартыўная газета Беларусі «[[Прессбол]]» апублікавала дэбютны артыкул 38-гадовага Тасмана, тады яшчэ настаўніка геаграфіі<ref name=":TG">{{Cite web |url=https://telegraf.news/sport-news/novikov-prislal-sms-pozdravlyayu/ |title=Тасман о его давней идее реформирования чемпионата Беларуси по футболу. - Telegraf.news, 04.02.2013 |access-date=2022-11-12 |archive-date=12 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112225511/https://telegraf.news/sport-news/novikov-prislal-sms-pozdravlyayu/ |url-status=dead }}</ref> — пра рэформу футбольнага чэмпіянату краіны. З 1994 года па 1997 год — штатны супрацоўнік газеты «[[Прессбол]]», у якой асвятляў [[футбол]], [[лёгкая атлетыка|лёгкую атлетыку]], [[тэніс]], [[барацьба|барацьбу]], [[дзюдо]], [[фехтаванне]], [[шахматы]] ды іншыя алімпійскія віды спорту. У 1997—1998 гадах — спартыўны аглядальнік самай масавай на той час незалежнай грамадска-палітычнай газеты Беларусі «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]». З 1999 года па 2002 год — рэдактар аддзелу спорту «[[Белорусская деловая газета|Белорусской деловой газеты]]». Працаваў штатным аглядальнікам «[[БелГазета|Белорусской газеты]]» (2002), быў рэгулярным аўтарам часопісаў «Кур’ер», «Дело», Belarus&Business, «Белорусский ежегодник», газет «[[Известия]]», «Беларускі час», «[[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]]» ды інш. З 2002 па 2020 гады — зноў аглядальнік «Прессбола», курыраваў у рэдакцыі алімпійскія віды спорту. У розныя гады — аўтар цыкляў публікацый пра гісторыю Алімпійскіх гульняў, шматлікіх інтэрв’ю з славутымі беларускімі спартоўцамі, трэнерамі, функцыянерамі розных эпох, якія складаюць летапіс беларускага спорту. Аўтар праблемных аналітычных тэкстаў і журналісцкіх расследаванняў аб спартыўнай галіне Беларусі<ref name=":RFE">{{Cite web |url=https://www.svaboda.org/a/31917160.html |title=У Менску разьвіталіся з журналістам Барысам Тасманам. - Радыё Свабода, 27.06.2022 |access-date=2022-11-12}}</ref>. З месца падзей асвятляў чэмпіянаты свету і Еўропы ў лёгкай атлетыцы ў [[Гётэборг]]у (1995), [[Парыж]]ы (1997), [[Будапешт|Будапешце]] (1998), [[Масква|Маскве]] (2013) ды інш. На грамадскіх пачатках выконваў ролю прэс-аташэ [[Беларуская федэрацыя лёгкай атлетыкі|Беларускай федэрацыі лёгкай атлетыкі]] (2005—2006). Сышоў з пасады пасля таго, як дзейнасць новага кіраўніцтва федэрацыі страціла празрысты характар<ref name=“:PB0”/>. Падчас працы ў «Белорусской деловой газете» пісаў артыкулы на сацыяльна-палітычную тэматыку з крытыкай палітыкі ўладаў Беларусі. Вёў аўтарскую публіцыстычную калонку на сайце інфармагенцтва [[БелаПАН]] [[Naviny.by]]. У 1997 годзе ён быў сярод больш чым 100 вядомых беларускіх апазіцыйных палітыкаў, праваабаронцаў, культурных дзеячаў і журналістаў, якія падпісалі дэкларацыю [[Хартыя’97|«Хартыю-97»]], грамадскай ініцыятывы, «скіраванай на аднаўленне законнасці на аснове [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі 1994 года]]»<ref>{{cite web|url=https://kamunikat.org/?pubid=14424|title=Разам - мы сіла|publisher=Свабода|date=November 11, 1997|accessdate=May 8, 2025|archive-date=16 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230716071822/https://kamunikat.org/?pubid=14424|url-status=dead}}</ref>. Выступаў у друку не толькі пад сваім прозвішчам, але і пад псеўданімамі Сямён Плоц, Міхась Мошын. == Даробак == Барыса Тасмана называлі «адным з найбольш аўтарытэтных знаўцаў спорту»<ref name=":NM">{{Cite web |url=https://nmnby.eu/authors/124.html |title=Наше мнение. Сообщество экспертов Беларуси. Борис Тасман. |access-date=2022-11-12}}</ref> ў Беларусі, «легендай беларускай спартыўнай журналістыкі»<ref name=":AV">{{Cite web|url=https://www.pressball.by/pbonline/other/89846|title=''Вашкевич А.'' "Борис, ты прав!" Тасман, которого мы потеряли. - "Прессбол", 26.06.2022|access-date=2022-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225518/https://www.pressball.by/pbonline/other/89846|archivedate=12 лістапада 2022|url-status=dead}}</ref> </blockquote> . Быў вядомы «энцыклапедычнымі ведамі ў галіне спартыўнай гісторыі і статыстыкі»<ref name=":NM"/>, ягоная спартыўная аналітыка «стала асобнай з’явай у беларускай журналістыцы»<ref name=":BDG">{{Cite web |url=https://bdg.by/news/society/umer-sportivnyy-zhurnalist-boris-tasman |title=Умер спортивный журналист Борис Тасман. - Bdg.by, 26.06.2022 |access-date=2022-11-12 |archive-date=12 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112225522/https://bdg.by/news/society/umer-sportivnyy-zhurnalist-boris-tasman |url-status=dead }}</ref>. <blockquote>«Тасман памятаў усё на свеце. Не ведаю, хто яшчэ можа гэтаксама любіць спорт, як ён. Гэтаксама разбірацца ва ўсіх алімпійскіх відах спорту, сачыць, ведаць напамяць рэкорды. А самае галоўнае — рэчы, якіх няма нават у гугле. Прычым дзяліцца ўсімі гэтымі ведамі ахвотна, з радасцю, чакаючы, што можа атрымацца добры матэрыял». ''[[Андрэй Вашкевіч (журналіст)|Андрэй Вашкевіч]]'''<ref name=":AV"/> </blockquote> Барыс Тасман першым прапанаваў і цягам доўгіх гадоў абгрунтоўваў канцэпцыю рэформы [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|футбольнага чэмпіянату Беларусі]], якая была прынятая [[Беларуская федэрацыя футболу|Беларускай федэрацыяй футбола]] праз 20 гадоў<ref name=":TG"/>. У сваіх публікацыях зафіксаваў і прадказаў поспех будучых зорак спорту тэнісістаў [[Максім Мірны|Максіма Мірнага]], [[Уладзімір Ваўчкоў|Уладзіміра Ваўчкова]], [[Уладзімір Віктаравіч Самсонаў|Уладзіміра Самсонава]], лёгкаатлеткі [[Юлія Несцярэнка|Юліі Несцярэнка]] ды інш. Адстойваў правы Несцярэнкі і яе трэнера Віктара Ярашэвіча падчас канфлікту з чыноўнікамі, калі спрынтарка была ў кроку ад завяршэння кар’еры — усяго за паўтара году да алімпійскай перамогі ў Афінах-2004<ref name=“:PBN1”>{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/summer/athletics/6552 |title=Б. Тасман. Судьба тренера. Виктор Ярошевич: кто тормозит спринт? - “Прессбол“, 05.03.2003 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170713165248/http://www.pressball.by/articles/summer/athletics/6552 |archivedate=13 ліпеня 2017 |url-status=dead }}</ref> <ref name=“:PBN2”>{{Cite web|url=https://www.pressball.by/articles/olympiad/athens-2004/9587|title=Б. Тасман. Анатомия победы. “Тайны” Юлии Нестеренко. - “Прессбол“, 23.08.2004|access-date=2022-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225510/https://www.pressball.by/articles/olympiad/athens-2004/9587|archivedate=12 лістапада 2022|url-status=dead}}</ref>. Пасля публікацый Тасмана былі вернутыя з забыцця і рэабілітаваныя імёны славутых беларускіх спартоўцаў — фехтавальшчыка [[Аляксей Ніканчыкаў|Аляксея Ніканчыкава]]<ref name=":PB-N">{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/summer/fencing/7317 |title=Б. Тасман. Помянем. Жизнь после смерти. - "Прессбол", 27.11.2002 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225514/https://www.pressball.by/articles/summer/fencing/7317 |archivedate=12 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref> і стралка [[Ігар Бакалаў|Ігара Бакалава]] <ref name=":PB-B">{{Cite web|url=http://pressball.by/news.php?t=1005&id=9751|title=Б. Тасман. Помянем. Игорь Бакалов: недолет Стрельца. – «Прессболл», 22.06.2003|access-date=2022-11-12|accessdate=17 лістапада 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080729212814/http://pressball.by/news.php?t=1005&id=9751|archivedate=29 ліпеня 2008|url-status=}}</ref>; заснаваныя мемарыяльныя спаборніцтвы памяці Ніканчыкава, [[Мечыслаў Аўсянік|Мечыслава Аўсяніка]], [[Сяргей Хамчук|Сяргея Хамчука]]<ref name=“:PB0”/>. Паслядоўна выступаў супраць сістэмнага ўжывання допінгу ў беларускім спорце, крытыкаваў палітыку завозу ў Беларусь расійскіх спартоўцаў — на шкоду развіцця нацыянальных спартыўных школ і традыцый, выкрываў праявы карупцыі з боку чыноўнікаў і функцыянераў<ref name=":BAJ"/>. Аўтар даведніка «100 лет чемпионатов Европы по греко-римской борьбе. Справочник» (Мінск, 1998). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://telegra.ph/Pravila-zhizni-Borisa-Tasmana-06-24 «Нечто обретая, мы должны что-то отдавать». Правила жизни Бориса Тасмана] * [http://www.pressball.by/articles/author/tasmania Аўтарская рубрыка Б. Тасмана «Остров Тасмания» ў газеце «Прессбол»] * [https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:Fya5TwQWZrAJ:https://naviny.by/tag/tasman+&cd=2&hl=be&ct=clnk&gl=cz Аўтарская калонка Б. Тасмана «Марафон» на сайце Naviny.by] * [https://www.youtube.com/watch?v=0CltP0oMzqg «Друг народа». Відэаінтэрвію Б. Тасмана PressballTV, 3.11.2014] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Тасман Барыс Рафаілавіч}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Спартыўныя журналісты]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка Беларусі]] rmu60tz7ppu1gisrm9ghl5x8nl0s3ik 5175545 5175538 2026-08-04T19:06:44Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль, арфаграфія 5175545 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Тасман (значэнні)|Тасман}} {{Асоба}} '''Барыс Рафаілавіч Тасман''' ({{ДН|13|11|1954}}, [[Мінск]] — {{ДС|25|06|2022}}, [[Мінск]]) — беларускі [[журналіст]], спартыўны аглядальнік, аналітык і [[публіцыст]]. Аўтар праблемных публікацый і журналісцкіх расследаванняў пра спартыўную галіну Беларусі, гісторык спорту. == Біяграфія == Нарадзіўся 13 лістапада 1954 года ў [[Мінск]]у ў яўрэйскай сям’і. Маці Рыва Яўсееўна (Плоц) — карэнная мянчанка, падчас [[Другая Сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]] страціла на фронце бацьку і двух братоў. Працавала ў Мінску бухгалтаркай. Бацька, дзед і прадзед — ураджэнцы мястэчка [[Лебедзева (Маладзечанскі раён)|Лебедзева]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]. Бацька Рафаіл Мееравіч — ветэран і інвалід вайны, 40 год адпрацаваў на мінскім заводзе «[[Амкадор|Ударнік]]». Адна з сясцёр бацькі і яго цётка загінулі ў [[Мінскае гета|Мінскім гета]] ў 1942 годзе<ref name=":0">{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/sport/367618/ |title=Р. Игнатович. Борис Тасман: Политики должны понимать, к чему призывают людей, куда ведут, и нести за это ответственность — Белорусский партизан», 13.01.2017 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225509/https://belaruspartisan.by/sport/367618/ |archivedate=12 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>. Скончыў мінскую сярэднюю школу № 23. Вучыўся ў [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускім політэхнічным інстытуце]], але яго не скончыў. Працаваў грузчыкам на [[Паліграфкамбінат імя Якуба Коласа|Паліграфкамбінаце імя Якуба Коласа]], рабочым у зборачным цаху заводу «Ударнік», у лабараторыі [[Белдзіправадгас]]у. У 1980 годзе скончыў вячэрняе аддзяленне [[Геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name=“:PB0”>{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/author/voxpopuli/19354 |title=Борис Тасман: в роли телеграфного столба. - “Прессбол“, 19.06.2007 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225512/https://www.pressball.by/articles/author/voxpopuli/19354 |archivedate=12 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>. З 1981 года па 1994 год — настаўнік [[геаграфія|геаграфіі]] ў мінскіх школах № 117 і 46. Стварыў у СШ № 46 першы ў Мінску школьны музей касманаўтыкі (1987—1994)<ref name=":Sh">{{Cite web |url=http://sch46.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=23891 |title="Средняя школа № 46 г.Минска. Летопись школы |access-date=2024-02-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240219233412/http://sch46.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=23891 |archivedate=19 лютага 2024 |url-status=dead }}</ref>, які адкрываў беларускі касманаўт [[Уладзімір Кавалёнак]]<ref name=":BAJ">{{Cite web |url=https://baj.by/be/analytics/yon-pakinuu-svyatlo-u-zhycci-tysyach-chalavek-syn-pra-legendarnaga-spartovaga-zhurnalista |title="Ён пакінуў святло ў жыцці тысяч чалавек": сын пра легендарнага спартовага журналіста Барыса Тасмана. — Беларуская асацыяцыя журналістаў, 27.06.2022 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225514/https://baj.by/be/analytics/yon-pakinuu-svyatlo-u-zhycci-tysyach-chalavek-syn-pra-legendarnaga-spartovaga-zhurnalista |archivedate=12 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref><ref name=":Mu">{{Cite web |url=https://telegra.ph/12-aprelya-1961-goda-04-12 |title=Б.Тасман. 12 апреля 1961 года, 26.10.2017 |access-date=2024-02-19}}</ref>. Памёр 25 чэрвеня 2022 года ў Мінску ад анкалагічнай хваробы<ref name=":NN">{{Cite web |url=https://nashaniva.com/294219 |title=Памёр Барыс Тасман. — "Наша ніва", 25.06.2022 |access-date=2022-11-12}}</ref>. == Журналістыка == З дзяцінства цікавіўся спортам, «марыў пра спартыўную журналістыку»<ref name=":0"/>. 5 студзеня 1993 года першая незалежная спартыўная газета Беларусі «[[Прессбол]]» апублікавала дэбютны артыкул 38-гадовага Тасмана, тады яшчэ настаўніка геаграфіі<ref name=":TG">{{Cite web |url=https://telegraf.news/sport-news/novikov-prislal-sms-pozdravlyayu/ |title=Тасман о его давней идее реформирования чемпионата Беларуси по футболу. - Telegraf.news, 04.02.2013 |access-date=2022-11-12 |archive-date=12 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112225511/https://telegraf.news/sport-news/novikov-prislal-sms-pozdravlyayu/ |url-status=dead }}</ref> — пра рэформу футбольнага чэмпіянату краіны. З 1994 года па 1997 год — штатны супрацоўнік газеты «[[Прессбол]]», у якой асвятляў [[футбол]], [[лёгкая атлетыка|лёгкую атлетыку]], [[тэніс]], [[барацьба|барацьбу]], [[дзюдо]], [[фехтаванне]], [[шахматы]] ды іншыя алімпійскія віды спорту. У 1997—1998 гадах — спартыўны аглядальнік самай масавай на той час незалежнай грамадска-палітычнай газеты Беларусі «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]». З 1999 года па 2002 год — рэдактар аддзелу спорту «[[Белорусская деловая газета|Белорусской деловой газеты]]». Працаваў штатным аглядальнікам «[[БелГазета|Белорусской газеты]]» (2002), быў рэгулярным аўтарам часопісаў «Кур’ер», «Дело», Belarus&Business, «Белорусский ежегодник», газет «Беларускі час», «[[Известия]]», «[[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]]». У 2002−2020 гадах — аглядальнік «Прессбола», курыраваў у рэдакцыі алімпійскія віды спорту. У розныя гады — аўтар цыклаў публікацый пра гісторыю Алімпійскіх гульняў, шматлікіх інтэрв’ю з славутымі беларускімі спартоўцамі, трэнерамі, функцыянерамі розных эпох, якія складаюць летапіс беларускага спорту. Аўтар праблемных аналітычных тэкстаў і журналісцкіх расследаванняў аб спартыўнай галіне Беларусі<ref name=":RFE">{{Cite web |url=https://www.svaboda.org/a/31917160.html |title=У Менску разьвіталіся з журналістам Барысам Тасманам. - Радыё Свабода, 27.06.2022 |access-date=2022-11-12}}</ref>. З месца падзей асвятляў чэмпіянаты свету і Еўропы ў лёгкай атлетыцы ў [[Гётэборг]]у (1995), [[Парыж]]ы (1997), [[Будапешт|Будапешце]] (1998), [[Масква|Маскве]] (2013) ды інш. На грамадскіх пачатках выконваў ролю прэс-аташэ [[Беларуская федэрацыя лёгкай атлетыкі|Беларускай федэрацыі лёгкай атлетыкі]] (2005—2006). Сышоў з пасады пасля таго, як дзейнасць новага кіраўніцтва федэрацыі страціла празрысты характар<ref name=“:PB0”/>. Падчас працы ў «Белорусской деловой газете» пісаў артыкулы на сацыяльна-палітычную тэматыку з крытыкай палітыкі ўладаў Беларусі. Вёў аўтарскую публіцыстычную калонку на сайце інфармагенцтва [[БелаПАН]] [[Naviny.by]]. У 1997 годзе ён быў сярод больш чым 100 вядомых беларускіх апазіцыйных палітыкаў, праваабаронцаў, культурных дзеячаў і журналістаў, якія падпісалі дэкларацыю «[[Хартыя’97|Хартыі-97]]», грамадскай ініцыятывы, «скіраванай на аднаўленне законнасці на аснове [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі 1994 года]]»<ref>{{cite web|url=https://kamunikat.org/?pubid=14424|title=Разам - мы сіла|publisher=Свабода|date=November 11, 1997|accessdate=May 8, 2025|archive-date=16 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230716071822/https://kamunikat.org/?pubid=14424|url-status=dead}}</ref>. Выступаў у друку не толькі пад сваім прозвішчам, але і пад псеўданімамі Сямён Плоц, Міхась Мошын. == Даробак == Барыса Тасмана называлі «адным з найбольш аўтарытэтных знаўцаў спорту»<ref name=":NM">{{Cite web |url=https://nmnby.eu/authors/124.html |title=Наше мнение. Сообщество экспертов Беларуси. Борис Тасман. |access-date=2022-11-12}}</ref> ў Беларусі, «легендай беларускай спартыўнай журналістыкі»<ref name=":AV">{{Cite web|url=https://www.pressball.by/pbonline/other/89846|title=''Вашкевич А.'' "Борис, ты прав!" Тасман, которого мы потеряли. - "Прессбол", 26.06.2022|access-date=2022-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225518/https://www.pressball.by/pbonline/other/89846|archivedate=12 лістапада 2022|url-status=dead}}</ref> </blockquote> . Быў вядомы «энцыклапедычнымі ведамі ў галіне спартыўнай гісторыі і статыстыкі»<ref name=":NM"/>, ягоная спартыўная аналітыка «стала асобнай з’явай у беларускай журналістыцы»<ref name=":BDG">{{Cite web |url=https://bdg.by/news/society/umer-sportivnyy-zhurnalist-boris-tasman |title=Умер спортивный журналист Борис Тасман. - Bdg.by, 26.06.2022 |access-date=2022-11-12 |archive-date=12 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112225522/https://bdg.by/news/society/umer-sportivnyy-zhurnalist-boris-tasman |url-status=dead }}</ref>. <blockquote>«Тасман памятаў усё на свеце. Не ведаю, хто яшчэ можа гэтаксама любіць спорт, як ён. Гэтаксама разбірацца ва ўсіх алімпійскіх відах спорту, сачыць, ведаць напамяць рэкорды. А самае галоўнае — рэчы, якіх няма нават у гугле. Прычым дзяліцца ўсімі гэтымі ведамі ахвотна, з радасцю, чакаючы, што можа атрымацца добры матэрыял». ''[[Андрэй Вашкевіч (журналіст)|Андрэй Вашкевіч]]'''<ref name=":AV"/> </blockquote> Барыс Тасман першым прапанаваў і цягам доўгіх гадоў абгрунтоўваў канцэпцыю рэформы [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі па футболе]], якая была прынята [[Беларуская федэрацыя футболу|Беларускай федэрацыяй футбола]] праз 20 гадоў<ref name=":TG"/>. У сваіх публікацыях зафіксаваў і прадказаў поспех будучых зорак спорту тэнісістаў [[Максім Мірны|Максіма Мірнага]], [[Уладзімір Ваўчкоў|Уладзіміра Ваўчкова]], [[Уладзімір Віктаравіч Самсонаў|Уладзіміра Самсонава]], лёгкаатлеткі [[Юлія Несцярэнка|Юліі Несцярэнка]] ды інш. Адстойваў правы Несцярэнкі і яе трэнера Віктара Ярашэвіча падчас канфлікту з чыноўнікамі, калі спрынтарка была ў кроку ад завяршэння кар’еры — усяго за паўтара году да алімпійскай перамогі ў Афінах-2004<ref name=“:PBN1”>{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/summer/athletics/6552 |title=Б. Тасман. Судьба тренера. Виктор Ярошевич: кто тормозит спринт? - “Прессбол“, 05.03.2003 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170713165248/http://www.pressball.by/articles/summer/athletics/6552 |archivedate=13 ліпеня 2017 |url-status=dead }}</ref> <ref name=“:PBN2”>{{Cite web|url=https://www.pressball.by/articles/olympiad/athens-2004/9587|title=Б. Тасман. Анатомия победы. “Тайны” Юлии Нестеренко. - “Прессбол“, 23.08.2004|access-date=2022-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225510/https://www.pressball.by/articles/olympiad/athens-2004/9587|archivedate=12 лістапада 2022|url-status=dead}}</ref>. Пасля публікацый Тасмана былі вернуты з забыцця і рэабілітаваны імёны славутых беларускіх спартоўцаў — фехтавальшчыка [[Аляксей Ніканчыкаў|Аляксея Ніканчыкава]]<ref name=":PB-N">{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/summer/fencing/7317 |title=Б. Тасман. Помянем. Жизнь после смерти. - "Прессбол", 27.11.2002 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225514/https://www.pressball.by/articles/summer/fencing/7317 |archivedate=12 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref> і стралка [[Ігар Бакалаў|Ігара Бакалава]] <ref name=":PB-B">{{Cite web|url=http://pressball.by/news.php?t=1005&id=9751|title=Б. Тасман. Помянем. Игорь Бакалов: недолет Стрельца. – «Прессболл», 22.06.2003|access-date=2022-11-12|accessdate=17 лістапада 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080729212814/http://pressball.by/news.php?t=1005&id=9751|archivedate=29 ліпеня 2008|url-status=}}</ref>; заснаваныя мемарыяльныя спаборніцтвы памяці Ніканчыкава, [[Мечыслаў Аўсянік|Мечыслава Аўсяніка]], [[Сяргей Хамчук|Сяргея Хамчука]]<ref name=“:PB0”/>. Паслядоўна выступаў супраць сістэмнага ўжывання допінгу ў беларускім спорце, крытыкаваў палітыку завозу ў Беларусь расійскіх спартоўцаў — на шкоду развіцця нацыянальных спартыўных школ і традыцый, выкрываў праявы карупцыі з боку чыноўнікаў і функцыянераў<ref name=":BAJ"/>. Аўтар даведніка «100 лет чемпионатов Европы по греко-римской борьбе. Справочник» (Мінск, 1998). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://telegra.ph/Pravila-zhizni-Borisa-Tasmana-06-24 «Нечто обретая, мы должны что-то отдавать». Правила жизни Бориса Тасмана] * [http://www.pressball.by/articles/author/tasmania Аўтарская рубрыка Б. Тасмана «Остров Тасмания» ў газеце «Прессбол»] * [https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:Fya5TwQWZrAJ:https://naviny.by/tag/tasman+&cd=2&hl=be&ct=clnk&gl=cz Аўтарская калонка Б. Тасмана «Марафон» на сайце Naviny.by] * [https://www.youtube.com/watch?v=0CltP0oMzqg «Друг народа». Відэаінтэрвію Б. Тасмана PressballTV, 3.11.2014] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Тасман Барыс Рафаілавіч}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Спартыўныя журналісты]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка Беларусі]] rc10t4l2oz3v7zlxvokdwfuloxfoeid 5175546 5175545 2026-08-04T19:07:47Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя 5175546 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Тасман (значэнні)|Тасман}} {{Асоба}} '''Барыс Рафаілавіч Тасман''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[журналіст]], спартыўны аглядальнік, аналітык і [[публіцыст]]. Аўтар праблемных публікацый і журналісцкіх расследаванняў пра спартыўную галіну Беларусі, гісторык спорту. == Біяграфія == Нарадзіўся 13 лістапада 1954 года ў [[Мінск]]у ў яўрэйскай сям’і. Маці Рыва Яўсееўна (Плоц) — карэнная мянчанка, падчас [[Другая Сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]] страціла на фронце бацьку і двух братоў. Працавала ў Мінску бухгалтаркай. Бацька, дзед і прадзед — ураджэнцы мястэчка [[Лебедзева (Маладзечанскі раён)|Лебедзева]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]. Бацька Рафаіл Мееравіч — ветэран і інвалід вайны, 40 год адпрацаваў на мінскім заводзе «[[Амкадор|Ударнік]]». Адна з сясцёр бацькі і яго цётка загінулі ў [[Мінскае гета|Мінскім гета]] ў 1942 годзе<ref name=":0">{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/sport/367618/ |title=Р. Игнатович. Борис Тасман: Политики должны понимать, к чему призывают людей, куда ведут, и нести за это ответственность — Белорусский партизан», 13.01.2017 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225509/https://belaruspartisan.by/sport/367618/ |archivedate=12 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>. Скончыў мінскую сярэднюю школу № 23. Вучыўся ў [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускім політэхнічным інстытуце]], але яго не скончыў. Працаваў грузчыкам на [[Паліграфкамбінат імя Якуба Коласа|Паліграфкамбінаце імя Якуба Коласа]], рабочым у зборачным цаху заводу «Ударнік», у лабараторыі [[Белдзіправадгас]]у. У 1980 годзе скончыў вячэрняе аддзяленне [[Геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name=“:PB0”>{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/author/voxpopuli/19354 |title=Борис Тасман: в роли телеграфного столба. - “Прессбол“, 19.06.2007 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225512/https://www.pressball.by/articles/author/voxpopuli/19354 |archivedate=12 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>. З 1981 года па 1994 год — настаўнік [[геаграфія|геаграфіі]] ў мінскіх школах № 117 і 46. Стварыў у СШ № 46 першы ў Мінску школьны музей касманаўтыкі (1987—1994)<ref name=":Sh">{{Cite web |url=http://sch46.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=23891 |title="Средняя школа № 46 г.Минска. Летопись школы |access-date=2024-02-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240219233412/http://sch46.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=23891 |archivedate=19 лютага 2024 |url-status=dead }}</ref>, які адкрываў беларускі касманаўт [[Уладзімір Кавалёнак]]<ref name=":BAJ">{{Cite web |url=https://baj.by/be/analytics/yon-pakinuu-svyatlo-u-zhycci-tysyach-chalavek-syn-pra-legendarnaga-spartovaga-zhurnalista |title="Ён пакінуў святло ў жыцці тысяч чалавек": сын пра легендарнага спартовага журналіста Барыса Тасмана. — Беларуская асацыяцыя журналістаў, 27.06.2022 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225514/https://baj.by/be/analytics/yon-pakinuu-svyatlo-u-zhycci-tysyach-chalavek-syn-pra-legendarnaga-spartovaga-zhurnalista |archivedate=12 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref><ref name=":Mu">{{Cite web |url=https://telegra.ph/12-aprelya-1961-goda-04-12 |title=Б.Тасман. 12 апреля 1961 года, 26.10.2017 |access-date=2024-02-19}}</ref>. Памёр 25 чэрвеня 2022 года ў Мінску ад анкалагічнай хваробы<ref name=":NN">{{Cite web |url=https://nashaniva.com/294219 |title=Памёр Барыс Тасман. — "Наша ніва", 25.06.2022 |access-date=2022-11-12}}</ref>. == Журналістыка == З дзяцінства цікавіўся спортам, «марыў пра спартыўную журналістыку»<ref name=":0"/>. 5 студзеня 1993 года першая незалежная спартыўная газета Беларусі «[[Прессбол]]» апублікавала дэбютны артыкул 38-гадовага Тасмана, тады яшчэ настаўніка геаграфіі<ref name=":TG">{{Cite web |url=https://telegraf.news/sport-news/novikov-prislal-sms-pozdravlyayu/ |title=Тасман о его давней идее реформирования чемпионата Беларуси по футболу. - Telegraf.news, 04.02.2013 |access-date=2022-11-12 |archive-date=12 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112225511/https://telegraf.news/sport-news/novikov-prislal-sms-pozdravlyayu/ |url-status=dead }}</ref> — пра рэформу футбольнага чэмпіянату краіны. З 1994 года па 1997 год — штатны супрацоўнік газеты «[[Прессбол]]», у якой асвятляў [[футбол]], [[лёгкая атлетыка|лёгкую атлетыку]], [[тэніс]], [[барацьба|барацьбу]], [[дзюдо]], [[фехтаванне]], [[шахматы]] ды іншыя алімпійскія віды спорту. У 1997—1998 гадах — спартыўны аглядальнік самай масавай на той час незалежнай грамадска-палітычнай газеты Беларусі «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]». З 1999 года па 2002 год — рэдактар аддзелу спорту «[[Белорусская деловая газета|Белорусской деловой газеты]]». Працаваў штатным аглядальнікам «[[БелГазета|Белорусской газеты]]» (2002), быў рэгулярным аўтарам часопісаў «Кур’ер», «Дело», Belarus&Business, «Белорусский ежегодник», газет «Беларускі час», «[[Известия]]», «[[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]]». У 2002−2020 гадах — аглядальнік «Прессбола», курыраваў у рэдакцыі алімпійскія віды спорту. У розныя гады — аўтар цыклаў публікацый пра гісторыю Алімпійскіх гульняў, шматлікіх інтэрв’ю з славутымі беларускімі спартоўцамі, трэнерамі, функцыянерамі розных эпох, якія складаюць летапіс беларускага спорту. Аўтар праблемных аналітычных тэкстаў і журналісцкіх расследаванняў аб спартыўнай галіне Беларусі<ref name=":RFE">{{Cite web |url=https://www.svaboda.org/a/31917160.html |title=У Менску разьвіталіся з журналістам Барысам Тасманам. - Радыё Свабода, 27.06.2022 |access-date=2022-11-12}}</ref>. З месца падзей асвятляў чэмпіянаты свету і Еўропы ў лёгкай атлетыцы ў [[Гётэборг]]у (1995), [[Парыж]]ы (1997), [[Будапешт|Будапешце]] (1998), [[Масква|Маскве]] (2013) ды інш. На грамадскіх пачатках выконваў ролю прэс-аташэ [[Беларуская федэрацыя лёгкай атлетыкі|Беларускай федэрацыі лёгкай атлетыкі]] (2005—2006). Сышоў з пасады пасля таго, як дзейнасць новага кіраўніцтва федэрацыі страціла празрысты характар<ref name=“:PB0”/>. Падчас працы ў «Белорусской деловой газете» пісаў артыкулы на сацыяльна-палітычную тэматыку з крытыкай палітыкі ўладаў Беларусі. Вёў аўтарскую публіцыстычную калонку на сайце інфармагенцтва [[БелаПАН]] [[Naviny.by]]. У 1997 годзе ён быў сярод больш чым 100 вядомых беларускіх апазіцыйных палітыкаў, праваабаронцаў, культурных дзеячаў і журналістаў, якія падпісалі дэкларацыю «[[Хартыя’97|Хартыі-97]]», грамадскай ініцыятывы, «скіраванай на аднаўленне законнасці на аснове [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі 1994 года]]»<ref>{{cite web|url=https://kamunikat.org/?pubid=14424|title=Разам - мы сіла|publisher=Свабода|date=November 11, 1997|accessdate=May 8, 2025|archive-date=16 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230716071822/https://kamunikat.org/?pubid=14424|url-status=dead}}</ref>. Выступаў у друку не толькі пад сваім прозвішчам, але і пад псеўданімамі Сямён Плоц, Міхась Мошын. == Даробак == Барыса Тасмана называлі «адным з найбольш аўтарытэтных знаўцаў спорту»<ref name=":NM">{{Cite web |url=https://nmnby.eu/authors/124.html |title=Наше мнение. Сообщество экспертов Беларуси. Борис Тасман. |access-date=2022-11-12}}</ref> ў Беларусі, «легендай беларускай спартыўнай журналістыкі»<ref name=":AV">{{Cite web|url=https://www.pressball.by/pbonline/other/89846|title=''Вашкевич А.'' "Борис, ты прав!" Тасман, которого мы потеряли. - "Прессбол", 26.06.2022|access-date=2022-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225518/https://www.pressball.by/pbonline/other/89846|archivedate=12 лістапада 2022|url-status=dead}}</ref> </blockquote> . Быў вядомы «энцыклапедычнымі ведамі ў галіне спартыўнай гісторыі і статыстыкі»<ref name=":NM"/>, ягоная спартыўная аналітыка «стала асобнай з’явай у беларускай журналістыцы»<ref name=":BDG">{{Cite web |url=https://bdg.by/news/society/umer-sportivnyy-zhurnalist-boris-tasman |title=Умер спортивный журналист Борис Тасман. - Bdg.by, 26.06.2022 |access-date=2022-11-12 |archive-date=12 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112225522/https://bdg.by/news/society/umer-sportivnyy-zhurnalist-boris-tasman |url-status=dead }}</ref>. <blockquote>«Тасман памятаў усё на свеце. Не ведаю, хто яшчэ можа гэтаксама любіць спорт, як ён. Гэтаксама разбірацца ва ўсіх алімпійскіх відах спорту, сачыць, ведаць напамяць рэкорды. А самае галоўнае — рэчы, якіх няма нават у гугле. Прычым дзяліцца ўсімі гэтымі ведамі ахвотна, з радасцю, чакаючы, што можа атрымацца добры матэрыял». ''[[Андрэй Вашкевіч (журналіст)|Андрэй Вашкевіч]]'''<ref name=":AV"/> </blockquote> Барыс Тасман першым прапанаваў і цягам доўгіх гадоў абгрунтоўваў канцэпцыю рэформы [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі па футболе]], якая была прынята [[Беларуская федэрацыя футболу|Беларускай федэрацыяй футбола]] праз 20 гадоў<ref name=":TG"/>. У сваіх публікацыях зафіксаваў і прадказаў поспех будучых зорак спорту тэнісістаў [[Максім Мірны|Максіма Мірнага]], [[Уладзімір Ваўчкоў|Уладзіміра Ваўчкова]], [[Уладзімір Віктаравіч Самсонаў|Уладзіміра Самсонава]], лёгкаатлеткі [[Юлія Несцярэнка|Юліі Несцярэнка]] ды інш. Адстойваў правы Несцярэнкі і яе трэнера Віктара Ярашэвіча падчас канфлікту з чыноўнікамі, калі спрынтарка была ў кроку ад завяршэння кар’еры — усяго за паўтара году да алімпійскай перамогі ў Афінах-2004<ref name=“:PBN1”>{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/summer/athletics/6552 |title=Б. Тасман. Судьба тренера. Виктор Ярошевич: кто тормозит спринт? - “Прессбол“, 05.03.2003 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170713165248/http://www.pressball.by/articles/summer/athletics/6552 |archivedate=13 ліпеня 2017 |url-status=dead }}</ref> <ref name=“:PBN2”>{{Cite web|url=https://www.pressball.by/articles/olympiad/athens-2004/9587|title=Б. Тасман. Анатомия победы. “Тайны” Юлии Нестеренко. - “Прессбол“, 23.08.2004|access-date=2022-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225510/https://www.pressball.by/articles/olympiad/athens-2004/9587|archivedate=12 лістапада 2022|url-status=dead}}</ref>. Пасля публікацый Тасмана былі вернуты з забыцця і рэабілітаваны імёны славутых беларускіх спартоўцаў — фехтавальшчыка [[Аляксей Ніканчыкаў|Аляксея Ніканчыкава]]<ref name=":PB-N">{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/summer/fencing/7317 |title=Б. Тасман. Помянем. Жизнь после смерти. - "Прессбол", 27.11.2002 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225514/https://www.pressball.by/articles/summer/fencing/7317 |archivedate=12 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref> і стралка [[Ігар Бакалаў|Ігара Бакалава]] <ref name=":PB-B">{{Cite web|url=http://pressball.by/news.php?t=1005&id=9751|title=Б. Тасман. Помянем. Игорь Бакалов: недолет Стрельца. – «Прессболл», 22.06.2003|access-date=2022-11-12|accessdate=17 лістапада 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080729212814/http://pressball.by/news.php?t=1005&id=9751|archivedate=29 ліпеня 2008|url-status=}}</ref>; заснаваныя мемарыяльныя спаборніцтвы памяці Ніканчыкава, [[Мечыслаў Аўсянік|Мечыслава Аўсяніка]], [[Сяргей Хамчук|Сяргея Хамчука]]<ref name=“:PB0”/>. Паслядоўна выступаў супраць сістэмнага ўжывання допінгу ў беларускім спорце, крытыкаваў палітыку завозу ў Беларусь расійскіх спартоўцаў — на шкоду развіцця нацыянальных спартыўных школ і традыцый, выкрываў праявы карупцыі з боку чыноўнікаў і функцыянераў<ref name=":BAJ"/>. Аўтар даведніка «100 лет чемпионатов Европы по греко-римской борьбе. Справочник» (Мінск, 1998). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://telegra.ph/Pravila-zhizni-Borisa-Tasmana-06-24 «Нечто обретая, мы должны что-то отдавать». Правила жизни Бориса Тасмана] * [http://www.pressball.by/articles/author/tasmania Аўтарская рубрыка Б. Тасмана «Остров Тасмания» ў газеце «Прессбол»] * [https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:Fya5TwQWZrAJ:https://naviny.by/tag/tasman+&cd=2&hl=be&ct=clnk&gl=cz Аўтарская калонка Б. Тасмана «Марафон» на сайце Naviny.by] * [https://www.youtube.com/watch?v=0CltP0oMzqg «Друг народа». Відэаінтэрвію Б. Тасмана PressballTV, 3.11.2014] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Тасман Барыс Рафаілавіч}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Спартыўныя журналісты]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка Беларусі]] d6ysp2lwm1eiq0vmf75szr42kg2hpfv 0 737760 5175566 4582537 2026-08-04T20:14:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175566 wikitext text/x-wiki {{Археалагічная культура | Эпоха = позні [[бронзавы век]] | Назва = Бегазы-Дандыбаеўская культура | Культура-папярэдніца = [[Андронаўская археалагічная культура|Андронаўская культура]] | Культура-наступніца = [[Тасмалінская культура]] | Геаграфічны рэгіён = [[Цэнтральная Азія]] | Ілюстраванне = [[Выява:Могильник Каражартас.jpg|250 px]] | Подпіс да ілюстрацыі = Магільня Каражартас | У складзе = | Датаванне культуры = [[9 стагоддзе да н.э.|IX стагоддзе да н.э.]] — [[8 стагоддзе да н.э.|VIII стагоддзе да н.э.]] | Тэрыторыя распаўсюджвання = [[Казахстан]] | Этнічная прыналежнасць = [[сакі (народ)|скіфы]] | Тып гаспадаркі = [[жывёлагадоўля]] | Асноўныя даследчыкі = | Карта рэгіёна = | Катэгорыя на Вікіскладзе = }} '''Бегазы-Дандыбаеўская культура''' — [[археалагічная культура]] позняга [[бронзавы век|бронзавага веку]] ў [[Казахстан]]е ў [[9 стагоддзе да н.э.|IX]] — [[8 стагоддзе да н.э.|VIII]] стагоддзях да н. э. Археалагічная культура была асобна вылучана ў [[1979]] г. Яе назва паходзіць ад найменняў старажытных [[некропаль|некропаляў]] Бегазы і Дандыбай на паўночным ўсходзе Казахстана. належала качавым [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўцам]], якія прыйшлі на змену паўаселым [[Андронаўская археалагічная культура|андронаўцам]]. Яны насялялі тэрыторыі паміж [[гара|горнымі]] масівамі [[Улытау (горы)|Улытау]] і [[Чынгізтау]]. Для Бегазы-Дандыбаеўскай культуры характэрны высокія, круглыя, прастакутныя [[маўзалей|маўзалеі]] высакародных асоб, пабудаваныя са [[скала|скальных]] камянёў, у пахавальнай традыцыі — [[інгумацыя|інгумацыі]] ў [[Магіла|магіле]] на баку, рукі і ногі сагнутыя да грудзей, побач — [[зброя]] і ўпрыгожванні. [[Кераміка|Керамічныя]] збаны з тонкім горлам, упрыгожаныя [[косць|касцянымі]] калодкамі. Стаянкі ўяўляюць сабою [[зямлянка]]выя жытлы, выкладзеныя камянямі. Відавочна, былі вядомы і разборныя хаціны накшталт [[юрта|юрт]], што ўсталёўваліся на сталы каменны [[фундамент]]. Знойдзены выявы жывёл на камянях — [[конь свойскі|коней]], [[авечка свойская|авечак]], [[Вярблюд двухгорбы|вярблюдаў]], [[Воўк|ваўкоў]], [[Буры мядзведзь|мядзведзяў]] і інш. == Спасылкі == * [http://ru.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0 Казахстанская энциклопедия] * [https://tarikh.kz/drevniy-mir/epoha-bronzy-i-andronovskaya-kultura/begazy-dandybaevskaya-kultura/ Бегазы-Дандыбаевская культура - феномен поздней бронзы Центрального Казахстана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230129154632/https://tarikh.kz/drevniy-mir/epoha-bronzy-i-andronovskaya-kultura/begazy-dandybaevskaya-kultura/ |date=29 студзеня 2023 }} * [https://archaeolog.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=130:2013-11-05-09-38-16&catid=21:--2008&Itemid=25&lang=ru ИССЛЕДОВАНИЕ ПАМЯТНИКОВ БЕГАЗЫ-ДАНДЫБАЕВСКОЙ И ТАСМОЛИНСКОЙ КУЛЬТУР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230425103205/https://archaeolog.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=130:2013-11-05-09-38-16&catid=21:--2008&Itemid=25&lang=ru |date=25 красавіка 2023 }} * [https://www.archeo.ru/struktura-1/otdel-arheologii-centralnoi-azii-i-kavkaza/pdf/Poliakov2013.pdf Бегазы-Дандыбаевская культура степной Евразии] * [https://nbdrx.ru/pdf/Kyzlasov/ax0000107.pdf Л. Р. КЫЗЛАСОВ УЮКСКИЙ КУРГАН АРЖАН И ВОПРОС О ПРОИСХОЖДЕНИИ САКСКОЙ КУЛЬТУРЫ] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Казахстана]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Азіі]] [[Катэгорыя:Бронзавы век]] g9weqiy8zee6iijpeev01cgyyetqsi5 0 738488 5175558 5147669 2026-08-04T20:02:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175558 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Баі ў Ньяле |частка = [[Канфлікт у Судане (2023)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з 15 красавіка па 26 кастрычніка 2023 |месца = г. {{нп3|Ньяла (горад)|Ньяла|ar|انيالا (السودان)}}, [[Дарфур]], [[Судан]] |прычына = |вынік = перамога САП |статус = |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]] |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] |праціўнік3 = [[Выява:Joint Darfur Force Logo.jpg|22пкс]] [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура]] |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = 4 загінулых (толькі за 20.04) |страты2 = ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты =224+ забітых і 659+ параненых мірных грамадзян |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Баі ў Ньяле''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за горад {{нп3|Ньяла (горад)|Ньяла|ar|انيالا (السودان)}}, адміністрацыйны цэнтр правінцыі {{нп3|Паўднёвы Дарфур||ar|ولاية جنوب دارفور}}. == Напярэдадні == Падчас [[Дарфурскі канфлікт|Дарфурскай вайны]] Ньяла была прытулкам для бежанцаў. Горад пацярпеў ад нападаў як з боку ўрадавых сіл, так і баевікоў. Ньяла, нароўні з {{нп3|Эль-Генейна||ar|الجنينة (السودان)}}, стала адным адным з самых пацярпелых гарадоў ва ўсім [[Дарфур]]ы<ref>{{Cite web |title=Civilian death toll tops 400 as battle for Sudan continues |url=https://www.breakingnews.ie/world/civilian-death-toll-tops-400-as-battle-for-sudan-continues-1469091.html |access-date=2023-05-04 |website=BreakingNews.ie |language=en}}</ref>. == Сутыкненні == === Красавік === [[15 красавіка]] [[2023]] года, адначасна з [[Хартум]]ам і іншымі часткамі [[Судан]]а, у горадзе ўспыхнулі баявыя дзеянні. Тут адбыліся адны з самых жорсткіх сутыкненняў ва ўсёй краіне<ref name="першы">{{Cite web |last=Press |first=JACK JEFFERY Associated |date=2023-04-15 |title=Sudan's army and rival force battle, killing at least 27 |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2023-04-15/sudan-group-3-killed-in-fighting-between-army-paramilitary |access-date=2023-05-04 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref>. У сувязі з сітуацыяй усе рынкі і школы прыпынілі дзейнасць, а мірных жыхароў заклікалі заставацца ў сваіх дамах<ref>{{Cite web |last=Darfur 24 |date=2023-04-15 |title=إندلاع إشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع بمدينة نيالا |url=https://www.darfur24.com/2023/04/15/إندلاع-إشتباكات-بين-الجيش-السوداني-وا/ |access-date=2023-05-05 |website=موقع دارفور٢٤ الاخباري |language=ar}}</ref>. Урадавыя войскі сцвярджалі, што адбілі напад праціўніка на Міжнародны аэрапорт Ньяла і размешчаныя побач з ім рэгіянальныя камандныя базы суданскай арміі<ref name=":0" />. [[16 красавіка]] каля 18:30 САП узялі пад свой кантроль базу 16-й пяхотнай дывізіі<ref name=":1">{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref> і мясцовы аэрапорт<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2023/apr/16/sudan-fighting-rages-for-second-day-despite-un-proposed-ceasefire |title=Sudan fighting rages for second day despite UN-proposed ceasefire |work=The Guardian |date=16 April 2023|access-date=16 April 2023}}</ref>. Апошні захоплены пасля 90-хвіліннай атакі, калі паўстанцам атрымалася адкінуць праціўніка да ўсходніх кварталаў<ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Gouja |date=May 5, 2023 |title=Nyala Airport is now in the grip of the RSF, after an attack that lasted more than an hour and a half. Eyewitnesses from the eastern neighborhoods of Majok, al-Jabal, and Figo confirm that the control of Nyala Airport was secured by the RSF. |url=https://twitter.com/qoga12/status/1647471583944998912?cxt=HHwWgIC8qamr_9wtAAAA |url-status=live |access-date=May 5, 2023 |website=Twitter}}</ref>. У той дзень сутычкі таксама адбыліся каля гарадской бальніцы<ref>{{Cite news |title=Civilian toll rises in Sudan as military, rivals fight for control |language=en-US |work=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/04/16/sudan-conflict-rapid-support-forces-military/ |access-date=2023-05-05 |issn=0190-8286}}</ref>. [[17 красавіка]] атрады прыхільнікаў Дагала захапілі будынак Міністэрства фінансаў Паўднёвага Дарфура<ref name="вось">{{Cite web |last=Bergman |first=Andrew |date=2023-04-17 |title=Deadly Sudan Army-RSF clashes spark human tragedy, widespread looting in Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/deadly-sudan-army-rsf-clashes-spark-human-tragedy-widespread-looting-in-darfur |access-date=2023-05-08 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. [[18 красавіка]] войскі, лаяльныя Бурхану, адбілі ваенную базу<ref name=":1"/>. Працягваліся баі вакол паветранай гавані<ref name=":2">{{Citation |last=Network |first=Ayin |title=Stuck in the crossfire: Civilians try to survive as conflict between security forces continues - Ayin network - شبكة عاين |date=2023-04-16 |url=https://3ayin.com/en/saf-rsf-war/ |access-date=2023-05-08 |language=en-US |archive-date=8 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508133834/https://3ayin.com/en/saf-rsf-war/ |url-status=dead }}</ref>, аднак у асноўным ваенныя дзеянні часткова сціхлі<ref name="вось"/>. Станам на [[19 красавіка]] сутыкненні амаль не фіксаваліся<ref>{{Cite web |last=Elbagir |first=Yousra |date=April 19, 2023 |title=Darfur Monitors @qoga12: looting & attacks from armed militia men in Nyala, south Darfur. They are arriving from areas north of the city known to be home to Hemedti's close family like Um Al-Qurra & 7aloof. He says they are walking "step by step with the RSF." |url=https://twitter.com/YousraElbagir/status/1648618039661715463?cxt=HHwWjoCzherXiOEtAAAA |url-status=live |access-date=May 8, 2023 |website=Twitter}}</ref>. САП захавалі за сабой аэрадром, а УСС — армейскую базу<ref name=":2" />. Ноччу мясцовае насельніцтва паўстала супраць ваенных фракцый, але беспарадкі атрымалася здушыць<ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Gouja |date=April 19, 2023 |title=Citizens in Nyala, Al-Wadi East neighborhood, clutching two armed Militia's have white four-wheel- vehicle with stolen things, this evening of April 19. |url=https://twitter.com/qoga12/status/1648766276758560794?cxt=HHwWtICzva6MzOEtAAAA |url-status=live |access-date=May 8, 2023 |website=Twitter}}</ref>. [[20 красавіка]] выданне [[The Guardian]] паведаміла, што байцы Дагала ўсталявалі поўны кантроль над Ньялой (аднак САП знаходзіліся толькі ў раёнах Эль-Матар, Эль-Рыяд і Эль-Мале<ref>{{Cite web |last=Lisa |date=2023-04-21 |title=New reports about fighting and looting in Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/new-reports-about-fighting-and-looting-in-darfur |access-date=2023-05-08 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>). Паведамленні аб сутыкненнях, вулічных баях і авіяўдарах усё яшчэ паступалі, але паўстанцам атрымалася не дапусціць суданскую армію ў горад<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=correspondent |first2=Jason Burke Africa |date=2023-04-20 |title=Sudan: up to 20,000 flee violence as rival leaders refuse to negotiate |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/apr/20/egyptian-soldiers-captured-by-sudanese-paramilitary-return-home |access-date=2023-05-04 |issn=0261-3077}}</ref>. Супрацьстаянне працягвалася галоўным чынам на поўначы Ньялы<ref name=":3">{{Cite web |last=Lisa |date=2023-04-21 |title=New reports about fighting and looting in Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/new-reports-about-fighting-and-looting-in-darfur |access-date=2023-05-08 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. Прыпыненню сутыкненняў спрыяла заключанае бакамі перамір’е<ref>{{Cite web |last=Lisa |date=2023-04-21 |title=New reports about fighting and looting in Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/new-reports-about-fighting-and-looting-in-darfur |access-date=2023-05-08 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-05-03 |title=Sudan: Darfur Update - El Geneina Clashes Continue, Truce Holds in El Fasher, Looting in Nyala |language=en |work=Dabanga |url=https://allafrica.com/stories/202305030256.html |access-date=2023-05-08}}</ref>. Дзякуючы гэтаму, аднавіла дзейнасць гарадская бальніца<ref>{{Cite web |last=AA |first=Daily Sabah with |date=2023-04-25 |title=Turkish hospital in Darfur heals Sudanese amid ongoing conflict |url=https://www.dailysabah.com/turkiye/turkish-hospital-in-darfur-heals-sudanese-amid-ongoing-conflict/news |access-date=2023-05-08 |website=Daily Sabah |language=en-US}}</ref>. Зноў пачаў працаваць і рынак, хоць цэны былі выстаўлены высокімі. Тым часам вязняў мясцовай турмы вызвалілі з-за недахопу ежы<ref name=":5">{{Cite news |date=2023-04-27 |title=Sudan: West Darfur Clashes Leave 25 Dead, Prisoners Freed in Nyala, El Fasher and ED Daein |language=en |work=Dabanga |url=https://allafrica.com/stories/202304270544.html |access-date=2023-05-08}}</ref>. Аднак [[21 красавіка]], нягледзячы на дамоўленасці, быў спалены будынак Міністэрства адукацыі<ref name=":4">{{Cite news |date=2023-05-03 |title=Sudan: Darfur Update - El Geneina Clashes Continue, Truce Holds in El Fasher, Looting in Nyala |language=en |work=Dabanga |url=https://allafrica.com/stories/202305030256.html |access-date=2023-05-08}}</ref>. На працягу наступных некалькіх дзён атрадам Дагала ўдаецца захапіць амаль увесь Паўднёвы Дарфур<ref>{{Cite web |date=2023-04-19 |title=Half the hospitals in Sudan’s capital are ‘out of action’ as casualties rise |url=https://egyptindependent.com/half-the-hospitals-in-sudans-capital-are-out-of-action-as-casualties-rise/ |access-date=2023-05-04 |website=Egypt Independent |language=en-US}}</ref>. === Пазней === [[6 мая]] сутычкі аднавіліся, калі паўстанцы разрабавалі зброевы склад у раёне Аль-Нахба<ref name=":6">{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-05-06 |title=Renewed clashes erupt between army and paramilitary forces in South Darfur |url=https://sudantribune.com/article273689/ |access-date=2023-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230507014819/https://sudantribune.com/article273689/ |archivedate=7 мая 2023 |url-status=dead }}</ref>. Да 7-га чысла сітуацыя стабілізавалася, паколькі суданская армія выціснула праціўніка з Ньялы<ref>{{Cite web |title=Sudan fighting in its 23rd day: A list of key events |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/7/sudan-fighting-in-its-23rd-day-a-list-of-key-events |access-date=2023-05-29 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. [[18 мая]] адбыўся бой ля цэнтральнага банка<ref name=":7">{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-05-19 |title=Clashes reignite between Sudanese army, RSF in South Darfur |url=https://sudantribune.com/article273929/ |access-date=2023-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-date=10 чэрвеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610062606/https://sudantribune.com/article273929/ |url-status=dead }}</ref>. Спарадычныя сутыкненні аднавіліся [[14 чэрвеня]] на галоўным рынку<ref>{{Cite web |last=Bergman |first=Andrew |date=2023-06-14 |title=Kutum declared humanitarian disaster area, violence escalates in South Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/kutum-declared-humanitarian-disaster-area-violence-escalates-in-south-darfur |access-date=2023-08-22 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. [[25 чэрвеня]] пачаліся яшчэ больш цяжкія баі<ref name="pon">{{Cite web |date=2023-06-25 |title=Sudan war kills 12 more in Darfur fighting: doctor - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |url=https://www.al-monitor.com/originals/2023/06/sudan-war-kills-12-more-darfur-fighting-doctor |access-date=2023-08-22 |website=www.al-monitor.com |language=en}}</ref>. Пасля гэтага было спакойна да [[9 жніўня]]<ref name="9lip">{{Cite web |last=Lisa |date=2023-08-09 |title=Sudan war: shelling in Omdurman kills 20, two dead in Nyala |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-shelling-in-omdurman-kills-20-two-dead-in-nyala |access-date=2023-08-22 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fighting continues to tear through Sudan's Nyala {{!}} Al Bawaba |url=https://www.albawaba.com/news/fighting-continues-tear-through-sudans-nyala-1530323 |access-date=2023-08-22 |website=www.albawaba.com |language=en}}</ref>. Артылерыя абстрэльвала раёны, размешчаныя недалёка ад камандавання 16-й дывізіі<ref>{{Cite web |last=Camille |date=2023-08-14 |title=Dozens possibly dead in South Darfur clashes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-possibly-dead-in-south-darfur-clashes |access-date=2023-08-22 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. Да [[18 жніўня]] найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў раёнах Карары, Эль-Вадзі і Тэхаса<ref name=":9">{{Cite web |last=Bergman |first=Andrew |date=2023-08-18 |title=Civilians cower as shelling pounds South Darfur capital |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/civilians-cower-as-shelling-pounds-south-darfur-capital |access-date=2023-08-22 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. [[21 жніўня]] ў выніку артылерыйскага ўдару загінуў камандзір 16-й дывізіі Ясір Фадлалах<ref>{{Cite web |title=Sudanese army commander killed in Nyala, Sudan {{!}} Al Bawaba |url=https://www.albawaba.com/news/sudanese-army-commander-killed-nyala-sudan-1531232 |access-date=2023-08-22 |website=www.albawaba.com |language=en}}</ref>. Новая ўспышка гвалту адбылася [[22 верасня]]<ref>{{Cite web |last=Lisa |date=2023-09-22 |title=Violent clashes persist in Sudan capital and South Darfur’s Nyala |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/violent-clashes-persist-in-sudan-capital-and-south-darfurs-nyala |access-date=2023-09-29 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref><ref name=":13">{{Cite web |last=Sarah |date=2023-10-24 |title=Picking up the pieces as Darfur and Khartoum bombardments decrease |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-sieges-and-sudan-capital-battles-rage-on |access-date=2023-10-27 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. [[26 кастрычніка]] паўстанцы захапілі штаб 16-й дывізіі<ref>{{Cite web |date=October 26, 2023 |title=Fall of the 16th Division headquarters in Nyala |url=https://sudanwarmonitor.com/p/fall-of-the-16th-division-headquarters |website=Sudan War Monitor}}</ref>. == Рабаванні == На другі дзень па горадзе прайшла хваля рабаванняў<ref>{{Cite web |date=2023-04-17 |title=Latest News Of Clashes In Sudan, 16 April 2023 - Islamic World News |url=https://english.iswnews.com/27781/latest-news-of-clashes-in-sudan-16-april-2023/ |access-date=2023-05-04 |language=en-US |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan: Civilians among 56 killed during heavy fighting between army and paramilitary forces |url=https://news.sky.com/story/us-ambassador-forced-to-shelter-as-fighting-breaks-out-in-sudans-capital-12857617 |access-date=2023-05-04 |website=Sky News |language=en}}</ref>. Да 17 красавіка злачынствы і хаос толькі ўзмацніліся<ref>{{Cite web |last=Picheta |first=Jessie Yeung,Teele Rebane,Rob |date=2023-04-18 |title=Ceasefire crumbles amid chaos in Sudan as death toll reaches 270 |url=https://www.cnn.com/2023/04/18/africa/sudan-fighting-intensifies-students-intl-hnk/index.html |access-date=2023-05-04 |website=CNN |language=en}}</ref>. САП разрабавалі офісы [[Упраўленне Вярхоўнага камісара Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў|УВКБ ААН]], [[ЮНІСЕФ]]<ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Gouja |date=April 16, 2023 |title=NYAL:17Apr, still now the clashes are going around the city center and north areas from the city, numbers of government institutions, hospital and medical centers been looted by armed Militia. |url=https://twitter.com/qoga12/status/1647898611169017857?cxt=HHwWgoC2icrDwd4tAAAA |access-date=May 5, 2023 |website=Twitter}}</ref> і «[[Урачы без межаў|Урачоў без межаў]]»<ref>{{Cite web |last=Picheta |first=Jessie Yeung,Teele Rebane,Rob |date=2023-04-18 |title=Ceasefire crumbles amid chaos in Sudan as death toll reaches 270 |url=https://www.cnn.com/2023/04/18/africa/sudan-fighting-intensifies-students-intl-hnk/index.html |access-date=2023-05-05 |website=CNN |language=en}}</ref>. 18-га чысла мяцежнікі захапілі і разрабавалі вялікі склад, у якім захоўвалася зброя, медыкаменты, транспартныя сродкі і іншы ваенны рыштунак<ref>{{Cite web |last=Picheta |first=Jessie Yeung,Teele Rebane,Rob |date=2023-04-18 |title=Ceasefire crumbles amid chaos in Sudan as death toll reaches 270 |url=https://www.cnn.com/2023/04/18/africa/sudan-fighting-intensifies-students-intl-hnk/index.html |access-date=2023-05-04 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title='I am hearing anti-aircraft fire,' says a doctor in Sudan as he depicts medical crisis |url=https://www.gpb.org/news/goats-and-soda/2023/04/18/i-am-hearing-anti-aircraft-fire-says-doctor-in-sudan-he-depicts |access-date=2023-05-04 |website=Georgia Public Broadcasting |language=en}}</ref>. ==Ахвяры == У першы дзень загінула 8 чалавек (з іх 3 на рынку Аль-Маджа<ref name=":0">{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-04-15 |title=About 11 civilians killed across Sudan after SAF-RSF clashes |url=https://sudantribune.com/article272986/ |access-date=2023-05-05 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-date=10 чэрвеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610062039/https://sudantribune.com/article272986/ |url-status=dead }}</ref>) і больш за 58 пацярпелі<ref name="першы"/>. Цалкам колькасць ахвяр сутыкненняў ацэніваецца ў сотні загінулых<ref>{{Cite web |date=2023-05-04 |title=Sudan: Explosive Weapons Harming Civilians |url=https://www.hrw.org/news/2023/05/04/sudan-explosive-weapons-harming-civilians |access-date=2023-05-04 |website=Human Rights Watch |language=en}}</ref>. Страты цывільных асоб склалі 31 загінулым і 279 параненых<ref name=":4" /><ref name=":3" />. Страты варагуючых бакоў дакладна невядомы. Але, як паведамлялася, 20 красавіка загінулі 4 прыхільнікі Бурхана<ref>[https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/new-reports-about-fighting-and-looting-in-darfur]</ref>. Акрамя гэтага, многія жыхары вымушаны былі бегчы з Ньялы<ref>{{Cite news |last=Salih |first=Zeinab Mohammed |last2=Burke |first2=Jason |last3=Crerar |first3=Pippa |last4=Borger |first4=Julian |date=2023-04-17 |title=Sudan violence escalates as rival factions reject ceasefire calls |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/apr/17/antony-blinken-calls-for-immediate-ceasefire-in-sudan |access-date=2023-05-04 |issn=0261-3077}}</ref>. 25 чэрвеня забіты дваццаць адзін мірны жыхар<ref name="pon"/>. З 22 па 26 ліпеня ў баях загінула трыццаць чалавек<ref>{{Cite web |last=Lisa |date=2023-07-26 |title=Sudan war enters its 100th day, medicines almost depleted in conflict areas |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/war-in-sudan-enters-100th-day-almost-no-health-care-available-in-conflict-areas |access-date=2023-08-22 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. 9 жніўня ў выніку аднаўлення баявых дзеянняў два чалавекі былі забітыя і больш за 100 атрымалі раненні<ref name="9lip"/>. Да [[14 жніўня]], усяго праз пяць дзён пасля пачатку сутыкненняў, бальніца Эль-Вахда паведаміла пра трыццаць выпадкаў агнястрэльных раненняў. САП паведаміла аб 43 ахвярах сярод грамадзянскага насельніцтва<ref>{{Cite web |last=Camille |date=2023-08-14 |title=Dozens possibly dead in South Darfur clashes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-possibly-dead-in-south-darfur-clashes |access-date=2023-08-22 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. 21 жніўня стала вядома пра гібель 60 цывільных, яшчэ 250 паранены<ref name=":10">{{Cite web |date=2023-08-21 |title=Sudan: SAF and RSF clashes in Nyala, South Darfur - Flash Update No. 01 (21 August 2023) [EN/AR] - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-saf-and-rsf-clashes-nyala-south-darfur-flash-update-no-01-21-august-2023-enar |access-date=2023-08-22 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref>. 29 жніўня ў ходзе моцнага абстрэлу 39 чалавек загінулі<ref>{{Cite web |date=2023-08-29 |title=39 women and children dead in Sudan – Doctors |url=https://www.africanews.com/2023/08/29/39-women-and-children-dead-in-sudan-doctors/ |access-date=2023-08-29 |website=africanews |language=en-GB}}</ref>. [[13 верасня]] пры ўрадавай авіябамбардзіроўцы загінулі 45 чалавек<ref>{{Cite web |date=2023-09-13 |title=Sudanese army resumes bombing RSF sites in Nyala of South Darfur |url=https://sudantribune.com/article277225/ |access-date=2023-09-14 |website=Sudan Tribune |language=en-GB }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[24 кастрычніка]] трое байцоў Аб’яднаных сіл абароны Дарфура былі забітыя ў выніку нападу САП на іх базу ў Ньяле<ref>{{Cite web |date=24 October 2023 |title= RSF kill three combattants of peace groups in South Darfur’s capital |url=https://sudantribune.com/article278638/ |access-date=30 October 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2023 года]] [[Катэгорыя:Красавік 2023 года]] [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане|Ньяла]] h8vusa3tazg7bnke7fbimbtcqvmtjy0 0 744066 5175684 5151250 2026-08-05T07:51:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175684 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Боні Лін Баслер''' ({{lang-en|Bonnie Lynn Bassler}}, нар. {{ДН|||1962}}, Чыкага) — амерыканскі [[малекулярная біялогія|малекулярны біёлаг]], якая адкрыла {{нп3|пачуццё кворуму||ru|Чувство кворума}} ў [[бактэрыі|бактэрый]].<ref>{{Cite web |url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/podcasts/interviews/bonnie-bassler.html |title=Bonnie Bassler<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2018-04-30 |archive-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712153823/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/podcasts/interviews/bonnie-bassler.html |url-status=live }}</ref> Доктар філасофіі (1990), прафесар [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскага ўніверсітэта]], даследчык {{нп3|Медыцынскі інстытут Говарда Х’юза|медыцынскага інстытута Говарда Х’юза|en|Howard Hughes Medical Institute}} (з 2005), член Нацыянальных [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|акадэміі навук]] (2006) і [[Нацыянальная акадэмія медыцыны ЗША|акадэміі медыцыны ЗША]] (2016), [[Амерыканскае філасофскае таварыства|Амерыканскага філасофскага таварыства]] (2012),<ref>{{Cite web |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2012 |title=APS Member History<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2021-01-28 |archive-date=2021-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202220501/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2012 |url-status=live }}</ref> замежны член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (2012). Рэдактар «[[Annual Review of Genetics]]» (2012—2017).<ref>{{cite web |title=CO-EDITORS OF THE ANNUAL REVIEW OF GENETICS – VOLUME 46, 2012 |url=https://www.annualreviews.org/db/directory?2012,genet |website=Annual Reviews |access-date=July 29, 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=EDITOR OF THE ANNUAL REVIEW OF GENETICS – VOLUME 51, 2017 |url=https://www.annualreviews.org/db/directory?2017,genet |website=Annual Reviews |access-date=July 29, 2021}}</ref> == Біяграфія == Боні Баслер нарадзілася ў [[Чыкага]] і вырасла ў {{нп3|Данвіл (Каліфорнія)|Данвіле, Каліфорнія|en|Danville, California}}.<ref name="Farooq">{{Cite journal| last=Ahmed |first=Farooq |date=April 1, 2008 |title=Profile of Bonnie L. Bassler | url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-04-01_105_13/page/4969 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=105 |issue=13 |pages=4969–4971 |doi=10.1073/pnas.0705870105 |issn=0027-8424 |pmid=18362352 |pmc=2278219 |bibcode=2008PNAS..105.4969A |doi-access=free}}</ref> Пачала сваю кар’еру ў навуцы ў 13 гадоў «у якасці асістэнта ветэрынара ў заапарку Маямі, а затым у мясцовай клініцы для сабак і катоў».<ref name="Autobiography">{{cite web |title=Autobiography of Bonnie L Bassler |url=https://www.shawprize.org/prizes-and-laureates/life-science-and-medicine/2015/autobiography-of-bonnie-l-bassler |website=The Shaw Prize |access-date=February 1, 2022 |language=en |archive-date=5 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005021907/https://www.shawprize.org/prizes-and-laureates/life-science-and-medicine/2015/autobiography-of-bonnie-l-bassler |url-status=dead }}</ref> Баслер паступіла ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Дэйвісе]] па спецыяльнасці [[ветэрынарыя]], але сканцэнравалася на [[генетыка|генетыцы]] і [[біяхімія|біяхіміі]] і атрымала ступень {{нп3|Бакалаўр навук|бакалаўра навук|en|Bachelor of Science}} у галіне біяхіміі. У 1990 годзе атрымала ступень [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]] ў галіне [[біяхімія|біяхіміі]] ва [[Універсітэт Джонса Хопкінса|ўніверсітэце Джона Хопкінса]].<ref name="Patch">{{cite news |title=L'Oreal-UNESCO Names Professor Bonnie Bassler, Princeton University, For Women in Science 2012 Laureate for North America |url=https://patch.com/new-jersey/princeton/an--loreal-unesco-names-professor-bonnie-bassler-prin7b311f0a9f |access-date=February 2, 2022 |work=Princeton, New Jersey Patch |date=April 13, 2012 |language=en}}</ref> Яе дактарантура праводзілася ў Інстытуце Агурона ({{lang-en|Agouron Institute}}) у {{нп3|Ла-Холья|Ла-Холья, Каліфорнія|ru|Ла-Холья}}, дзе яна працавала з Майклам Р. Сільверманам у 1990—1994 гадах.<ref name="Farooq" /> Сільверман быў першым, хто адкрыў {{нп3|пачуццё кворуму||en|Quorum sensing}}, вывучаючы марскую бактэрыю {{нп3|Aliivibrio fischeri|Vibrio fischeri|en|Aliivibrio fischeri}}. З 1994 года Баслер працуе ў [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскім універсітэце]]. У цяперашні час загадчыца кафедры [[малекулярная біялогія|малекулярнай біялогіі]] і імяны прафесар малекулярнай біялогіі.<ref>{{cite web |title=Bonnie Bassler |url=https://www.broadinstitute.org/bios/bonnie-bassler |website=Broad Institute |access-date=May 3, 2019 |language=en |date=March 20, 2018}}</ref> Яе лабараторыя ў Прынстанскім універсітэце даследуе {{нп3|пачуццё кворуму||en|Quorum sensing}}, працэс міжклеткавых зносін у бактэрый.<ref name=":1">{{Cite web|title=Bassler Lab Research|url=https://scholar.princeton.edu/basslerlab/research|website=scholar.princeton.edu|language=en|access-date=May 2, 2020}}</ref><ref name="Hmelo">{{cite journal |last1=Hmelo |first1=Laura R. |title=Quorum Sensing in Marine Microbial Environments |journal=Annual Review of Marine Science |date=January 3, 2017 |volume=9 |issue=1 |pages=257–281 |doi=10.1146/annurev-marine-010816-060656 |pmid=27814032 |bibcode=2017ARMS....9..257H |url=https://doi.org/10.1146/annurev-marine-010816-060656 |access-date=February 2, 2022 |issn=1941-1405}}</ref> Даследаванне Баслер спосабаў зносін і калектыўных паводзін [[бактэрыі|бактэрый]] можна разглядаць як уклад у змену парадыгмы поглядаў навукоўцаў на мікробны свет. Адкрыцці Баслера ''«адкрываюць новыя перспектывы ў фундаментальнай навуцы, але таксама маюць практычнае значэнне»''.<ref name="Gruber">{{Cite web|title=Bonnie Bassler receives Gruber Genetics Prize|url=https://molbio.princeton.edu/news/bonnie-bassler-receives-gruber-genetics-prize |date=February 7, 2020 |website=Princeton University |language=en|access-date=February 2, 2022}}</ref> Даследаванні Баслер дазволілі распрацаваць новыя стратэгіі лячэння {{нп3|Бактэрыяльнае заражэнне|бактэрыяльных захворванняў|en|Pathogenic bacteria}}.<ref>{{cite news |title=Bassler receives Gruber Genetics Prize for discoveries on how bacteria communicate |url=https://www.princeton.edu/news/2020/02/07/bassler-receives-gruber-genetics-prize-discoveries-how-bacteria-communicate |access-date=February 2, 2022 |work=Princeton University |date=February 7, 2020 |language=en}}</ref> У 2002 годзе {{нп3|Фонд Мак-Артураў||en|MacArthur Foundation}} узнагародзіў Баслер стыпендыяй у знак прызнання яе ўкладу ў лексікон бактэрый.<ref name="MacArthur Foundation">{{cite web|url=http://www.macfound.org/fellows/679/|title=Bonnie Bassler Molecular Biologist, Class of 2002 |website=MacArthur Foundation |date=2002}}</ref><ref name="Marks">{{Cite web |url=https://www.princeton.edu/news/2002/09/25/biologist-bonnie-bassler-receives-macarthur-fellowship |first=Marilyn |last=Marks |title= Biologist Bonnie Bassler receives MacArthur Fellowship |date=September 25, 2002 |website=Princeton University News}}</ref> == Узнагароды == * 2002 — [[стыпендыя Мак-Артура]]<ref name="MacArthur Foundation"/> * 2004 — член [[Амерыканская асацыяцыя садзейнічання развіццю навукі|Амерыканскай асацыяцыі садзейнічання развіццю навукі]]<ref>{{Cite news|url=https://www.aaas.org/elected-fellows|title=Elected Fellows|date=October 21, 2016|work=AAAS – The World's Largest General Scientific Society|access-date=March 10, 2017}}</ref> * 2006 — член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]]<ref name="Farooq"/> * 2007 — член [[Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук|Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]]<ref name=AAAS>{{cite web|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter B |url=https://www.amacad.org/sites/default/files/academy/multimedia/pdfs/publications/bookofmembers/ChapterB.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.amacad.org/sites/default/files/academy/multimedia/pdfs/publications/bookofmembers/ChapterB.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |publisher=American Academy of Arts and Sciences|access-date=May 20, 2011}}</ref> * 2008 — спецыяльнае прызнанне ад {{нп3|Сусветны савет па культуры|Сусветнага савета па культуры|en|World Cultural Council}}<ref>{{cite web |title=Special Recognitions 2008 |publisher=[[World Cultural Council]] |url=https://ellé.vn/en/World_Cultural_Council-4642022468 |access-date=February 1, 2022 }}{{Недаступная спасылка}}</ref> * 2009 — {{нп3|прэмія Уайлі||ru|Премия Уайли}} ў галіне біямедыцынскіх навук<ref name="Wiley">{{Cite news|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/PressRelease/pressReleaseId-49205.html|title=Eighth Annual Wiley Prize in Biomedical Sciences Awarded to Dr. Bonnie Bassler of Princeton University}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/Section/id-390061.html|title=Wiley Foundation Past winners}}</ref> * 2010 — Пяцьдзесят спікераў Фестывалю навукі і інжынерыі ЗША, намінаваныя [[Амерыканскае таварыства мікрабіялогіі|Амерыканскім таварыствам мікрабіялогіі]]<ref name="NiftyFifty">{{cite web |title=The Nifty Fifty (times 2) |publisher=USA Science and Engineering Festival |year=2010 |url=http://archive.constantcontact.com/fs057/1102686599425/archive/1104566253315.html |access-date=February 1, 2022 }}</ref> * 2010—2016 — {{нп3|Нацыянальны навуковы савет ЗША|Нацыянальны навуковы савет|en|National Science Board}}, прызначаны прэзідэнтам [[Барак Абама|Баракам Абамам]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nsf.gov/nsb/members/former.jsp|title=National Science Board|website=National Science Board|access-date=March 10, 2017}}</ref> * 2011 — {{нп3|прэмія Рычарда Лаўнсберы||en|Richard Lounsbery Award}}<ref name="Lounsbery">{{Cite web |url=http://www.nasonline.org/programs/awards/richard-lounsbery-award.html |title=Richard Lounsbery Award |website=National Academy of Sciences |access-date=March 10, 2017}}</ref> * 2011 — {{нп3|прэмія L'Oréal-UNESCO для жанчын у навуцы||ru|Премия L’Oréal — ЮНЕСКО «Для женщин в науке»}} ў Паўночнай Амерыцы<ref name="UN2011">{{cite web |title=UN and L'Oreal announce winners of women in science award |url=https://news.un.org/en/story/2011/11/394372-un-and-loreal-announce-winners-women-science-award |website=United Nations News |access-date=February 1, 2022 |language=en |date=November 8, 2011 |archive-date=22 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922091610/https://news.un.org/en/story/2011/11/394372-un-and-loreal-announce-winners-women-science-award |url-status=dead }}</ref><ref name="NAS2011">{{cite web |title=Bassler Wins L'ORÉAL-UNESCO Award in Life Sciences |url=https://www8.nationalacademies.org/onpinews/newsitem.aspx?RecordID=11082011b |access-date=February 1, 2022 |website=National Academy of Sciences |date=November 8, 2011 |language=en}}</ref><ref name="L'Oréal">{{cite news |title=The 14th Annual L'ORÉAL-UNESCO Awards For Women in Science Honor Five Exceptional Women Who Move Science Forward |url=https://www.3blmedia.com/news/14th-annual-loreal-unesco-awards-women-science-honor-five-exceptional-women-who-move-science |access-date=February 1, 2022 |work=L'Oréal USA |date=November 8, 2011 |language=en}}</ref><ref name="Kelly">{{cite news |last1=Kelly |first1=Morgan |title=FACULTY AWARD: Bassler to receive L'Oréal-UNESCO For Women in Science Award |url=https://www.princeton.edu/news/2011/11/08/faculty-award-bassler-receive-loreal-unesco-women-science-award |access-date=February 1, 2022 |work=Princeton University |date=November 8, 2011 |language=en}}</ref> * 2010—2011 — прэзідэнт [[Амерыканскае таварыства мікрабіялогіі|Амерыканскага таварыства мікрабіялогіі]]<ref name="ASM">{{Cite web|url=https://lsc.org/support-us/the-genius-of-nj/bonnie-bassler |title= Bonnie Bassler; PhD |website=American Society for Microbiology |access-date=February 1, 2022}}</ref> * 2012 — член [[Амерыканскае філасофскае таварыства|Амерыканскага філасофскага таварыства]]<ref>{{Cite web|url=https://www.amphilsoc.org/members|title=Members {{!}} American Philosophical Society|website=www.amphilsoc.org|access-date=March 10, 2017}}</ref> * 2014 — {{нп3|прэмія Эліс С. Эванс||en|Alice C. Evans Award}} ад [[Амерыканскае таварыства мікрабіялогіі|Амерыканскага таварыства мікрабіялогіі]]<ref name="Evans">{{cite news |title=Princeton's Dr Bonnie Bassler Receives 2014 Alice C. Evans Award |url=https://www.technologynetworks.com/genomics/news/princetons-dr-bonnie-bassler-receives-2014-alice-c-evans-award-205936 |access-date=February 1, 2022 |work=Genomics Research from Technology Networks |date=May 22, 2014 |language=en}}</ref> * 2015 — [[Прэмія Шаа]] ў галіне біялагічных навук і медыцыны<ref name="Shaw">{{cite news |title=The 2015 Prize in Life Science & Medicine Bonnie L. Bassler E. Peter Greenberg |url=https://www.shawprize.org/laureates/life-science-medicine/2015 |access-date=February 1, 2022 |work=The Shaw Prize |date=2015 |language=en |archive-date=5 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005021900/https://www.shawprize.org/laureates/life-science-medicine/2015 |url-status=dead }}</ref> * 2016 — {{нп3|Прэмія FASEB за выдатныя дасягненні ў навуцы||en|FASEB Excellence in Science Award}}<ref>{{cite web |title=FASEB 2016 Excellence in Science Award recipient announced |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/617774 |website=EurekAlert! |access-date=February 1, 2022|date=July 1, 2015 |language=en}}</ref> * 2016 — {{нп3|Прэмія Пэрл Майстэр Грынгард||en|Pearl Meister Greengard Prize}}<ref name="Greengard">{{cite web |title=Bassler awarded Pearl Meister Greengard Prize |url=https://molbio.princeton.edu/news/bassler-awarded-pearl-meister-greengard-prize |website=Princeton University |access-date=February 1, 2022 |language=en |date=November 17, 2016}}</ref> * 2016 — Прэмія Макса Планка ў галіне даследаванняў<ref>{{Cite web|url=https://www.aaas.org/news/aaas-fellow-bonnie-bassler-wins-2016-max-planck-research-award|title=AAAS Fellow Bonnie Bassler wins 2016 Max Planck Research Award|website=American Association for the Advancement of Science|access-date=October 20, 2018}}</ref> * 2016 — член [[Нацыянальная акадэмія медыцыны ЗША|Нацыянальнай акадэміі медыцыны]]<ref>{{Cite news|url=https://nam.edu/national-academy-of-medicine-elects-79-new-members/|title=National Academy of Medicine Elects 80 New Members – National Academy of Medicine|date=October 17, 2016|work=National Academy of Medicine|access-date=October 20, 2018}}</ref> * 2018 — {{нп3|Прэмія Дзіксана||en|Dickson Prize}}<ref>{{Cite web|url=http://www.dicksonprize.pitt.edu/recipients/2018-bassler.php|title=2018 Dickson Prize Winner|last=Webteam|first=University of Pittsburgh|website=www.dicksonprize.pitt.edu|access-date=October 20, 2018|archive-date=6 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606032608/http://www.dicksonprize.pitt.edu/recipients/2018-bassler.php|url-status=dead}}</ref> * 2018 — {{нп3|Прэмія Эрнста Шэрынга||en|Ernst Schering Prize}}<ref>{{cite news |title=Ernst Schering Prize 2018 goes to Bonnie L. Bassler |url=https://scheringstiftung.de/en/presse/ernst-schering-preis-2018-fuer-bonnie-l-bassler/ |access-date=February 1, 2022 |work=Schering Stiftung |date=2018}}</ref><ref>{{cite web |title=People in the News 2018 |url=https://thevalleefoundation.org/news/people-news-2018 |website=The Vallee Foundation |access-date=February 1, 2022}}</ref> * 2020 — {{нп3|Медаль Амерыканскага таварыства генетыкі||en|Genetics Society of America Medal}}<ref>{{cite web|url=http://genestogenomes.org/congratulations-to-the-recipients-of-the-2020-gsa-awards/|title=Congratulations to the recipients of the 2020 GSA Awards!|publisher=Genetics Society of America|access-date=February 5, 2020|date=January 29, 2020}}</ref> * 2020 — {{нп3|Прэмія Грубера па генетыцы||en|Gruber Prize in Genetics}}<ref name="Gruber"/> * 2021 — {{нп3|Прэмія Паўля Эрліха і Людвіга Дармштэтэра||en|Paul Ehrlich and Ludwig Darmstaedter Prize}}<ref name="Ehrlich">{{cite news |title=Michael Silverman and Bonnie Bassler win 2021 Paul Ehrlich and Ludwig Darmstaedter Prize |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/564880 |access-date=February 1, 2022 |work=EurekAlert! |date=January 27, 2021 |language=en}}</ref><ref name="Mrusek 2021">{{cite web | last=Mrusek | first=Marco | title=Mikrobiologen mit Paul Ehrlich- und Ludwig Darmstaedter-Preis geehrt | website=AerzteZeitung.de | date=January 27, 2021 | url=https://www.aerztezeitung.de/Medizin/Mikrobiologen-mit-Paul-Ehrlich-und-Ludwig-Darmstaedter-Preis-geehrt-416606.html | language=de | access-date=January 27, 2021}}</ref> * 2022 — [[Прэмія Вольфа па хіміі]]<ref>{{Cite web |url=https://wolffund.org.il/2022/02/08/bonnie-l-bassler/ |title=Wolf Prize in Chemistry 2022 |access-date=23 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208174922/https://wolffund.org.il/2022/02/08/bonnie-l-bassler/ |archive-date=8 лютага 2022 |url-status=dead }}</ref> * 2023 — [[Міжнародная прэмія Гайрднера]]<ref>[https://www.gairdner.org/resource-hub/2023-canada-gairdner-award-winners-announced Canada Gairdner International Award 2023]</ref> * 2023 — {{нп3|Прэмія прынцэсы Астурыйскай||en|Princess of Asturias Awards}}<ref>[https://www.fpa.es/es/comunicacion/noticias/jeffrey-i-gordon-peter-greenberg-y-bonnie-l-bassler-premio-princesa-de-asturias-de-investigacion-cientifica-y-tecnica.html Princess of Asturias Awards 2023]</ref> == Выбраныя публікацыі == * {{cite journal |last1=Ng |first1=Wai-Leung |last2=Bassler |first2=Bonnie L. |title=Bacterial Quorum-Sensing Network Architectures |journal=Annual Review of Genetics |date=December 1, 2009 |volume=43 |issue=1 |pages=197–222 |doi=10.1146/annurev-genet-102108-134304 |pmid=19686078 |pmc=4313539 |url=https://doi.org/10.1146/annurev-genet-102108-134304 |issn=0066-4197}} * {{Cite journal|last1=Bassler|first1=Bonnie L.|last2=Losick|first2=Richard|date=April 2006|title=Bacterially Speaking|url=https://archive.org/details/cell_2006-04-21_125_2/page/237|journal=Cell|volume=125|issue=2|pages=237–246|doi=10.1016/j.cell.2006.04.001|pmid=16630813|s2cid=17056045|issn=0092-8674|doi-access=free}} * {{Cite journal|last1=Camilli|first1=Andrew|last2=Bassler|first2=Bonnie L.|date=February 24, 2006|title=Bacterial Small-Molecule Signaling Pathways|url=https://archive.org/details/sim_science_2006-02-24_311_5764/page/1113|journal=Science|volume=311|issue=5764|pages=1113–1116|doi=10.1126/science.1121357|issn=0036-8075|pmc=2776824|pmid=16497924|bibcode=2006Sci...311.1113C}} * {{cite journal |last1=Waters |first1=Christopher M. |last2=Bassler |first2=Bonnie L. |title=Quorum sensing: Cell-to-Cell Communication in Bacteria |journal=Annual Review of Cell and Developmental Biology |date=November 1, 2005 |volume=21 |issue=1 |pages=319–346 |doi=10.1146/annurev.cellbio.21.012704.131001 |pmid=16212498 |url=https://doi.org/10.1146/annurev.cellbio.21.012704.131001 |issn=1081-0706}} * {{Cite journal|date=July 9, 2004|title=The Small RNA Chaperone Hfq and Multiple Small RNAs Control Quorum Sensing in Vibrio harveyi and Vibrio cholerae|url=https://archive.org/details/cell_2004-07-09_118_1/page/69|journal=Cell|volume=118|issue=1|pages=69–82|doi=10.1016/j.cell.2004.06.009|pmid=15242645|issn=0092-8674|last1=Lenz|first1=Derrick H.|last2=Mok|first2=Kenny C.|last3=Lilley|first3=Brendan N.|last4=Kulkarni|first4=Rahul V.|last5=Wingreen|first5=Ned S.|last6=Bassler|first6=Bonnie L.|s2cid=18997499|doi-access=free}} * {{Cite journal|last1=Chen|first1=Xin|last2=Schauder|first2=Stephan|last3=Potier|first3=Noelle|last4=Van Dorsselaer|first4=Alain|last5=Pelczer|first5=István|last6=Bassler|first6=Bonnie L.|last7=Hughson|first7=Frederick M.|date=January 2002|title=Structural identification of a bacterial quorum-sensing signal containing boron|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-01-31_415_6871/page/544|journal=Nature|volume=415|issue=6871|pages=545–549|doi=10.1038/415545a|pmid=11823863|s2cid=4334017|issn=0028-0836}} * {{cite journal |last1=Miller |first1=Melissa B. |last2=Bassler |first2=Bonnie L. |title=Quorum Sensing in Bacteria |journal=Annual Review of Microbiology |date=October 1, 2001 |volume=55 |issue=1 |pages=165–199 |doi=10.1146/annurev.micro.55.1.165 |pmid=11544353 |url=https://doi.org/10.1146/annurev.micro.55.1.165 |issn=0066-4227}} * {{Cite journal|last1=Schauder|first1=Stephan|last2=Shokat|first2=Kevan|last3=Surette|first3=Michael G.|last4=Bassler|first4=Bonnie L.|date=December 21, 2001|title=The LuxS family of bacterial autoinducers: biosynthesis of a novel quorum-sensing signal molecule|journal=Molecular Microbiology|volume=41|issue=2|pages=463–476|doi=10.1046/j.1365-2958.2001.02532.x|pmid=11489131|s2cid=24852124|issn=0950-382X|doi-access=free}} * {{Cite journal|last1=Surette|first1=Michael G.|last2=Miller|first2=Melissa B.|last3=Bassler|first3=Bonnie L.|date=February 16, 1999|title=Quorum sensing in Escherichia coli, Salmonella typhimurium, and Vibrio harveyi: A new family of genes responsible for autoinducer production|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-02-16_96_4/page/1639|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=96|issue=4|pages=1639–1644|doi=10.1073/pnas.96.4.1639|issn=0027-8424|pmid=9990077|pmc=15544|bibcode=1999PNAS...96.1639S|doi-access=free}} * {{Cite journal|last=Bassler|first=Bonnie L|date=December 1999|title=How bacteria talk to each other: regulation of gene expression by quorum sensing|journal=Current Opinion in Microbiology|volume=2|issue=6|pages=582–587|doi=10.1016/s1369-5274(99)00025-9|pmid=10607620|issn=1369-5274}} * {{cite journal |last1=Bassler |first1=Bonnie L. |last2=Wright |first2=Miriam |last3=Silverman |first3=Michael R. |title=Multiple signalling systems controlling expression of luminescence in Vibrio harveyi : sequence and function of genes encoding a second sensory pathway |journal=Molecular Microbiology |date=July 1994 |volume=13 |issue=2 |pages=273–286 |doi=10.1111/J.1365-2958.1994.Tb00422.X |pmid=7984107 |s2cid=39587138 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2958.1994.tb00422.x}} * {{Cite journal|last1=Bassler|first1=Bonnie L.|last2=Wright|first2=Miriam|last3=Showalter|first3=Richard E.|last4=Silverman|first4=Michael R.|date=August 1993|title=Intercellular signalling in Vibrio harveyi: sequence and function of genes regulating expression of luminescence|url=https://archive.org/details/sim_molecular-microbiology_1993-08_9_4/page/773|journal=Molecular Microbiology|volume=9|issue=4|pages=773–786|doi=10.1111/j.1365-2958.1993.tb01737.x|pmid=8231809|s2cid=36357210|issn=0950-382X}} == Зноскі == {{reflist|2}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Лаўрэаты прэміі Шаа}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа па хіміі‎}} {{DEFAULTSORT:Баслер, Боні}} re84jo9ktg6tb3j17ibxx4kt5k7zw06 0 745235 5175738 4567210 2026-08-05T09:52:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175738 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Брук Куінэн''' ({{lang-en|Brooke Queenan}}; нар. {{ДН|10|4|1984}}, [[Абінгтан]], [[ЗША]]) — амерыканская [[Баскетбол|баскетбалістка]]. == Кар’ера == У ЗША гуляў за «Чыкага Скай» і «Канектыкут Сан». З 2006 па 2014 год гуляла за мяжой у Грэцыі, Венгрыі, Беларусі, Турцыі, Сербіі і Ізраіле<ref>{{Cite web |url=https://econsultsolutions.com/wp-content/uploads/2017/09/ESI_Bio-QUEENAN-1.pdf |title=Brooke Queenan — Associate Director |access-date=3 жніўня 2023 |archive-date=3 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803140302/https://econsultsolutions.com/wp-content/uploads/2017/09/ESI_Bio-QUEENAN-1.pdf |url-status=dead }}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Куінэн Брук}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі ЗША]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Паніёніяс» Неа-Смірні]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Арыс» Салонікі]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Бнат» Герцлія]] s8hh1g0s76wbplzwjq3no4acifas9x1 0 747192 5175603 5147959 2026-08-05T01:59:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175603 wikitext text/x-wiki {{Некамерцыйная арганізацыя | Non-profit_name = Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна» | Non-profit_logo = Эмблема Белорусского литературного союза «Полоцкая ветвь».jpg | Non-profit_type = Масавая пісьменніцкая арганізацыя | founded_date = [[18 лістапада]] [[1994]]<ref name="belarustime">{{Cite web |url=http://www.polotskaja-vetv.narod.ru/ |title=Официальный сайт Беллитсоюза "Полоцкая ветвь" на российском портале |accessdate=2011-10-15 |archivedate=2011-08-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110829081523/http://www.polotskaja-vetv.narod.ru/ |url-status=live }}</ref> | founder = | location = [[Полацк]], [[Беларусь]] |lat_dir =N |lat_deg = 55.4873 |lon_dir =E |lon_deg = 28.778 |CoordScale = 2000 |region = BY | origins = | key_people = старшыня — [[Алег Мікалаевіч Зайцаў|Алег Зайцаў]] | area_served = | product = мастацкая літаратура | focus = садзейнічанне развіццю і ўзбагачэнню нацыянальнай культуры, прапагандзе літаратурнай творчасці сваіх членаў у грамадстве, выяўленню і аб’яднанню літаратурна адораных асоб, удасканаленню іх прафесійнага майстэрства | method = разнастайныя | revenue = членскія ўзносы, ахвяраванні, дабрачынная дапамога, паступленні ад мерапрыемстваў, арганізаваных у рамках статутных мэт і задач | endowment = вітаюцца | num_volunteers = | num_employees = | num_members = 125<ref name="spbel_history">[http://www.gazeta.grodno.by/234/n14.html/ Газета "Биржа" г. Гродно] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222145310/http://www.gazeta.grodno.by/234/n14.html |date=2005-12-22 }}</ref> | subsib = Культурна-асветніцкая ўстанова «Літаратурнае святло» | owner = адсутнічае | Non-profit_slogan = | homepage = https://polvetvby.wordpress.com/ | dissolved = | footnotes = }} '''Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна»''' (скарочана — Беллітсаюз «Полацкая галіна») — рэспубліканскі дабравольны прафесійны [[творчы саюз]] [[літаратар]]аў Рэспублікі [[Беларусь]], а таксама пісьменнікаў іншых дзяржаў, якія адносяць сябе да тэрміна [[беларуская літаратура]] і (або) тых, што раздзяляюць мэты і задачы гэтай арганізацыі. Прадметам дзейнасці Беллітсаюза «Полацкая галіна» з’яўляецца [[мастацкая літаратура]]. Асноўнымі мэтамі Беллітсаюза «Полацкая галіна» з’яўляецца развіццё і ўзбагачэнне айчыннай літаратуры, прапаганда творчасці сваіх членаў, выяўленне і аб’яднанне літаратурна адораных асоб, якія жывуць у рэспубліцы, удасканаленне іх прафесійнага майстэрства. == Гісторыя == Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна» быў утвораны 18 лістапада [[1994]] года ў [[Полацк]]у на I (Устаноўчым) з’ездзе на базе Полацкага літаратурнага аб’яднання «Полацкая галіна», [[Мінск]]ага літаратурнага аб’яднання «Полацкая галіна», а таксама літаратурна-музычнага клуба «Каўчэг» з горада [[Барысаў (горад)|Барысава]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], літаратурнай групы «Берасце» з [[Брэст]]а і аўтараў з [[Віцебск]]а, Гомеля, [[Гродна]]. Пасля некаторых правалочак Беллітсаюз «Полацкая галіна» быў зарэгістраваны 22 лютага [[1995]] года [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам юстыцыі Рэспублікі Беларусь]]. Ініцыятарам стварэння стаў [[старшыня]] Мінскага літаб’яднання «Полацкая галіна» Алег Зайцаў, [[пісьменнік]], [[літаратурны крытык]], [[літаратуразнавец]]. У склад заснавальнікаў новай арганізацыі ўвайшлі 25 [[аўтар]]аў. Старшынёй Беллітсаюза «Полацкая галіна» стаў [[Аляксандр Міхайлавіч Раткевіч|Аляксандр Раткевіч]], пісьменнік, літаратурны крытык, літаратуразнавец з Полацка. Ён кіраваў арганізацыяй тры тэрміны (1994—1999, 1999—2004, 2004—2009 гады). На Чацвёртым [[з’езд]]зе ў лістападзе [[2009]] года старшынёй быў абраны [[Алег Мікалаевіч Зайцаў|Алег Зайцаў]]. У [[1996]] годзе Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна» заснаваў рэспубліканскую спецыялізаваную [[Вестник культуры|газету «Вестник культуры»]] (1996—2011). А ў [[2004]] годзе Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна» заснаваў рэспубліканскі літаратурна-публіцыстычны [[часопіс]] [[Западная Двина (часопіс)|«Западная Двина»]]. Для выпуску газеты і часопіса, а таксама выдання мастацкай літаратуры аўтараў Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна» ў розныя гады заснаваў тры [[некамерцыйныя арганізацыі]], у тым ліку [[культурна-асветніцкая ўстанова|культурна-асветніцкую ўстанову]] «[[Литературный свет]]» (2008). У [[2006]] годзе [[газета]] [[Вестник культуры|«Вестник культуры»]] падвергнулася дыскрымінацыі з боку афіцыйнай сеткі распаўсюджвання СМІ, што змусіла яе заснавальнікаў адмовіцца ад супрацоўніцтва з РУП «Белсаюздрук»<ref name="history">[http://baj.by/m-p-viewpub-tid-1-pid-2006.html «Вестник культуры» тоже попал под репрессии :: ГА «Беларуская асацыяцыя журналістаў» ::] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605042654/http://baj.by/m-p-viewpub-tid-1-pid-2006.html |date=2009-06-05 }}</ref>. З 2001 па 2009 гады, з інтэрвалам адзін раз у два гады, пад эгідай Беларускага літаратурнага саюза «Полацкая галіна» і пры садзейнічанні Аддзела культуры Полацкага гарвыканкама чатыры разы ў Полацку і адзін раз у Мінску праводзіўся Міжрэгіянальны літаратурна-сцэнічны [[конкурс]] «[[Поэт-Артист]]». У змаганні ў агульнай складанасці прынялі ўдзел некалькі дзясяткаў аўтараў з розных абласцей Беларусі, а таксама з Расіі ([[Вялікія Лукі]], [[Андрэяпаль]]). Пераможцамі конкурсу ў розныя гады станавіліся полацкая [[паэтэса]] Надзея Ермак [[2001]] год, [[наваполацк]]і [[паэт]] Андрэй Шуханкоў [[2003]] год, бабруйскі паэт Міхаіл Варажцоў [[2005]] год<ref name="history one">[https://web.archive.org/web/20070730131323/http://www.belgazeta.by/20051128.47/460302001/ Пииты на сцене. Новости Беларуси. Белорусские новости]</ref>, бабруйскі паэт Аляксандр Русакоў [[2007]] год, [[магілеў]]ская паэтэса Вольга Гардзей [[2009]] год. Частка членаў Беларускага літаратурнага саюза «Полацкая галіна» з’яўляецца прыхільнікамі [[Літаратурны кірунак|літаратурнага кірунку]] «[[катарсізм]]». У [[2000]] годзе выйшаў першы [[том (кніга)|том]] літаратурна-тэарэтычнага [[альманах]]у з аднайменнай назвай ([[рэдактар]] і складальнік Аляксандр Раткевіч). У Полацку ў 2000 і 2001 гадах былі праведзены дзве канферэнцыі, прысвечаныя асмысленню і вывучэнню дадзенага кірунку. У цяперашні час Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна» налічвае больш за 130 аўтараў, аб’яднаных 15 рэгіянальнымі аддзяленнямі (Мінск, Брэст, Віцебск, [[Гомель]], Магілёў, [[Бабруйск]], Полацк, Барысаў, [[Мозыр]], [[Рэчыца]], [[Орша]], Наваполацк, [[Пінск]], [[Маладзечна]], [[Масква]] (асацыяванае)). Агулам за васямнаццаць гадоў дзейнасці (з 1994 па 2012 гады) ў радах Беллітсаюза «Полацкая галіна» пабывалі звыш 300 паэтаў, празаікаў, драматургаў… Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна» з сакавіка [[2009]] года з’яўляецца калектыўным членам Міжнароднай супольнасці пісьменніцкіх саюзаў (былы [[Саюз пісьменнікаў СССР]]) і з красавіка 2009 года — калектыўным членам Міжнароднай федэрацыі рускамоўных пісьменнікаў (МФРП). Творчыя партнёры — [[Саюз пісьменнікаў Расіі]], [[Украінскі Міжрэгіянальны саюз пісьменнікаў|Міжрэгіянальны саюз пісьменнікаў Украіны]], [[Паўднёварускі Саюз Пісьменнікаў]], [[Кангрэс літаратараў Украіны]], [[Расійскі саюз прафесіянальных літаратараў]]. У студзені-лютым [[2010]] года Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна» падвергнуўся [[Рэпрэсіі|рэпрэсіям]] з боку дзяржаўных [[чыноўнік]]аў. У выніку ганенняў рады арганізацыі пакінулі больш за 10 аўтараў. Яшчэ столькі жа, спачатку выйшаўшы з арганізацыі, пазней вярнуліся. Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна» — суарганізатар Міжнароднага фестывалю літаратуры і культуры «[[Славянскія традыцыі]]», а тры члены яго кіраўнічага органа — [[Алег Мікалаевіч Зайцаў|Алег Зайцаў]], Аляксандр Раткевіч, [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]] — уваходзяць у [[склад]] [[журы]] дадзенага мерапрыемства. У [[2011]] годзе Беллітсаюз «Полацкая галіна» заснаваў міжнародную літаратурную Прэмію імя [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]], лаўрэатам якой уручаецца адпаведны [[медаль]], [[пасведчанне]] і дыплом за найлепшую кнігу або вялікі ўклад у развіццё літаратурнага працэсу. У журы прэміі 2011 года працавалі такія дзеячы навукі і культуры, як прафесары А. А. Гугнін, В. А. Салееў, драматург і кінасцэнарыст А. В. Курэйчык. Лаўрэатамі прэміі 2011 года сталі пісьменнікі Алег Зайцаў за кнігу паэзіі «Координаты смысла» і празаік М. Шнітко за кнігу апавяданняў «А ещё был случай…»<ref name="history three">[http://slavtraditions.ucoz.ru/blog/polockaja_vetv_chestvuet_laureatov/2011-11-23-220/ «ПОЛОЦКАЯ ВЕТВЬ» ЧЕСТВУЕТ ЛАУРЕАТОВ. Сайт Международного фестиваля литературы и культуры «Славянские традиции»]</ref><ref name="history fore">[http://pisateli.co.ua/page.php?id=706/Олегу Зайцеву вручена премия им. Симеона Полоцкого. Сайт литературной студии «Писатель в интернет-пространстве»]{{Недаступная спасылка|date=май 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. У 2012 годзе прэміі імя Сімяона Полацкага быў удастоены вядомы расійскі паэт [[Уладзімір Андрэевіч Кастроў|Уладзімір Кастроў]]. == Дасягненні == За 17 гадоў дзейнасці Беларускага літаратурнага саюза «Полацкая галіна» яго структурнымі падраздзяленнямі і аўтарамі арганізаваны шэраг [[аўтар]]скіх [[вечар]]оў, сустрэчаў і паэтычных [[канцэрт]]аў, прэзентацый кніг і калектыўных [[зборнік]]аў, святкаванняў літаратурных дат у розных рэгіёнах Рэспублікі Беларусь.<br /> Выпушчана 15 нумароў літаратурна-публіцыстычнага часопіса [[Западная Двина (часопіс)|«Западная Двина»]] і 60 нумароў спецыялізаванай газеты [[Вестник культуры|«Вестник культуры»]]. Беллітсаюзам «Полацкая галіна», яго рэгіянальнымі аддзяленнямі, членамі арганізацыі выпушчана звыш 180 [[аўтар]]скіх кніг і калектыўных зборнікаў паэзіі, мастацкай прозы, [[драматург]]іі, [[сатыр]]ы і [[гумар]]у, [[літаратура для дзяцей|літаратуры для дзяцей]], мастацага [[пераклад]]у, літаратурнай [[крытык]]і і [[літаратуразнаўства]]. Так, у 2004 годзе [[Санкт-Пецярбург]]скім [[выдавецтва]]м «[[Логос]]» выпушчана [[анталогія]] [[паэт]]аў Полаччыны «[[Полацк]]і [[альбом]]. Вершы паэтаў Полаччыны», куды ўвайшла [[творчасць]] 29 аўтараў, якія жылі і жывуць у горадзе. А ў [[2010]] годзе з друку выйшла анталогія «Беларускі літаратурны саюз „Полацкая галіна“: 1994—2009 гады», якая ўключала [[фатаграфія|фатаграфіі]], [[біяграфія|біяграфіі]], [[бібліяграфія|бібліяграфіі]] і творчасць 104 аўтараў гэтай арганізацыі. [[Актыв]]ам Беллітсаюза «Полацкая галіна» арганізавана і праведзена больш за трыццаць рэспубліканскіх творчых [[семінар]]аў па вершаскладанні і мастацкай прозе, пяць рэспубліканскіх навукова-практычных канферэнцый, а з яго непасрэдным удзелам — чатыры круглыя сталы па праблемах сучаснай беларускай літаратуры. Шэраг членаў Беллітсаюза «Полацкая галіна» з’яўляецца [[лаўрэат]]амі розных рэгіянальных, рэспубліканскіх і міжнародных літаратурных [[конкурс]]аў і ўладальнікамі розных літаратурных прэмій. У іх ліку Андрэй Курэйчык <ref name="history thwo">{{Cite web |url=http://www.kureichik.ru/ |title=Добро Пожаловать |accessdate=2011-10-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110831184535/http://www.kureichik.ru/ |archivedate=2011-08-31 |url-status=dead }}</ref>, Алег Зайцаў, Алёна Занкавец (Мінск), Аляксандр Раткевіч, Леанід Волкаў, Раіса Антаневіч, Аляксандра Семеня (Полацк), Міхаіл Шнітко (Полацк), Аляксандр Марозаў (Смалевічы), Тамара Кейта-Станкевіч (Пінск), Андрэй Шуханкоў, Уладзімір Мантуш, Марына Шуханкова (Наваполацк), Юрый Палевіч, Міхаіл Варажцоў, Леанід Чабатароў, Аляксандр Супей (Бабруйск), Вольга Гардзей (Магілёў), Алена Басікірская (Міёры), Сяргей Мароз (Гомель) і іншыя. Сярод членаў арганізацыі два [[прафесар]]ы — Аляксандр Гугнін (Наваполацк) і Вадзім Салееў (Мінск). А [[пісьменнік]] Алег Зайцаў — сапраўдны член [[Крымская літаратурная акадэмія|Крымскай літаратурнай акадэміі]]. Беллітсаюзам «Полацкая галіна» арганізавана і праведзена восем рэспубліканских літаратурных змаганняў «Турнір паэтаў», пераможцы якіх узнагароджаны [[дыплом]]ами і каштоўнымі падарункамі. З 2014 года стартаваў заснаваны Беларускім літаратурным саюзам «Полацкая галіна» штогадовы Міжнародны літаратурны фестываль [https://slavlira.wordpress.com «Славянская лира»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190809195058/https://slavlira.wordpress.com/ |date=9 жніўня 2019 }}. == Аўтары Беллітсаюза «Полацкая галіна» == * [[Валянціна Гіляраўна Анкудзінава]] * Раіса Канстанцінаўна Антаневіч (Лукашэвіч) * [[Анатоль Паўлавіч Бясперстых]] * [[Леанід Мікалаевіч Волкаў]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Гугнін]] * [[Іван Трафімавіч Дацкевіч]] * [[Таццяна Міхайлаўна Дарошка]] * [[Алег Мікалаевіч Зайцаў]] * Алена Мікалаеўна Занкавец * [[Фёдар Васільевіч Конышаў]] * [[Наталля Усеславаўна Ліцвінава]] * Яўген Аляксеевіч Мацвееў * [[Павел Васільевіч Нізкоўскі]] * [[Генадзь Васільевіч Рымскі]] * [[Вадзім Аляксеевіч Салееў]] * Таццяна Пятроўна Фурсава == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{пачатак схаванага блока|Рамка=single|Спасылка=left|Загаловак=Спіс літаратуры}} # «Советская Белоруссия», газета, № 257-8, 26.11.1994. «Полоцкое — не значит белорусское?», с.5 # «Брестский курьер», газета, № 43, 02.11.1994. «Первый листок: „Полоцкая ветвь“, с.11 # „Знамя юности“, газета, № 205, 29.11.1994. О.Бородач. „У поэтов есть такой обычай“, с.3 # „Гомельская праўда“, газета, № 167, 03.12.1994. С.Мороз. „В Беларуси — новый союз писателей“, с.3 # „Гродненская правда“, газета, 18.02.1995. Н.Огнев. „Побеги будут и в Гродно“ # „Рэспубліка“, газета, № 64, 29.03.1995. В.Янин. „Полоцкая ветвь“ начала расти», с.3 # «7 Дней», газета, № 15, 15.04.1995. Г.Скворчевская. «Литература рождается из глубин народной души», с.9 # «Веснік Магілева», газета, № 29, 20.07.1995. О.Зайцев. «Полоцкая ветвь» прорастет и у нас", с.3 # «Белорусская нива», газета, № 125. 21.07.1995. Н.Василевский. «Чем порадует новорожденный», с.4 # «Рекламный вестник»/г. Бобруйск/, газета, № 2, 21.07.1995. А.Раткевич. «Новый литсоюз…», с.4 # «Чырвоная змена», газета, № 140, 14.11.1995. Н.Васілеўскi. "Гадавіна «Полацкай галіны», с.3 # «Советская Белоруссия», газета, № 20, 31.01.1996. О.Иванов. "Плоды «Полоцкой ветви», с.5 # «Советская Белоруссия», газета, № 139, 24.07.1996 А.Аврутин. «Белорусская литгазета на немецкие деньги», с.5 # «INFO-Bodensee»/г. Фридрихсхафен/, газета, 13.11.1996. H.Walter. «Literaturverband suchen Zusammenarbeit» # «Личность», газета, № 18-19, 17.11.1997. «Поэты новой волны», с.3 # «Личность», газета, № 20-21, 03.12.1997. Н.Горячева/Г.Рузова/. «Поэт в России больше, чем поэт», с.1 # «Віцебскi рабочы», газета, 06.12.1997. В.Шароглазова. "В гостях у «Полоцкой ветви», с.5 # «Знамя юности», газета, № 175, 09.12.1997. О.Бородач. «Классиков в литсоюзе нет. Пока?», с.2 # «Рэспубліка», газета, № 24-25,04.02.1998. С.Славин/О.Бородач/, А.Аврутин. «Три годовых кольца на срезе „Полоцкой ветви“, с.11 # „Гомельская праўда“, газета, № 139, 27.11.1999. И.Терский. „Литсоюз отметил юбилей“, с.2 # „Чырвоная змена“, газета, № 103—104, 08.07.2000. А.Мікалаеу. „Катарсізм“ — раз!», с.2 # «Полацкi веснік», газета, 15.08.2000. М.Фораў. «Новы літаратурны накірунак».с.2 # «Бабруйская крынічка», газета, № 30, 02.08.2001. П.Мороз. «Полоцкая ветвь» в Бобруйске", с.5 # «Жыцце Палесся», газета, № 130, 15.08.2001.А.Садоха. «Мозырский меридиан литераторов», с.2 # «Заря над Бугом», газета, № 86, 06.11.2001. С.Василюк. «Очищение словом», с.4 # «Маладзечанская газета», газета, 06.04.2002. В.Маркелаў, Т.Мацевіч. «Чортаў тузін» «Полоцкой ветви», с.6 # «Центральная газета», газета, 19.04.2002. Е.Клименко. «Поэзия — побег от действительности», с.3 # «Аркуш» (г. Гродно), газета, № 33, 14.08.2002. П.Семинский. «Семинар литераторов», с.1. # [[Магілёўская праўда|«Могилёвская правда»]], газета, № 25, 27.06.2003. Н.Емельянов. «Для молодых литераторов» # «Рэспубліка», газета, № 190, 30.08.2003. А.Телешёва. «Евгений Матвеев — лучший», с.3 # «Культура», газета, № 35, 30.08-05.09.2003. «Паэзія як стан душы», с.2 # «Дняпровец», газета, № 144, 16.12.2003. «Поэт-Артист», с.2 # «Гомельскi універсітэт», газета, № 1, 15.01.2004. Т.Дорошко. «Классный час», с.4 # «Знамя юности», газета, № 70-72, 11.06.2004. Е.Бервольд. «О чём поёт золотая лира», с.19 # «Народная воля», газета, № 173, 07.09.2005. Л.Юргилевич. «У Я.Мацвеева былі моцныя карані…», с.3 # «Великолукская правда», газета, № 19,01.02.2005. А.Юринов. «Порадовались за соседей», с.4 # «Настаўніцкая газета», газета, № 60, 20.04.2006. Т.Ускова. "Я не спрабую «замуціць»…, с.4 # «Гомельская правда», газета, № 89, 10.06.2006. Л.Величко. «В Гомель приехали поэты». # «Бобруйский курьер», газета, № 34, 22.08.2007. А.Карелин. «Прозаики „Полоцкой ветви“ собрались в Бобруйске»., с.15 # «Аршанская газета», газета, № 138,27.10.2008. П.Павлович. «Оршанцы в Беллитсоюзе», с.4 # «Свободные новости плюс», газета, № 3(294),11.01.2009.Н.Василевский. «У поэта юбилей», с.12. # «Витьбичи», газета, № 64(2758),04.06.2009. Н.Мартова. «Белорусские страницы пушкинской биографии», с.2 # «Беларусь сегодня», (Союз: Беларусь-Россия), газета, № 21(409),11.06.2009. С.Голесник. «Рядом с классиком», с.3. # «Літаратура и мастацтва», газета, № 23(4518) 19.06.2009. А.Кудласевич. «Пушкін i Беларусь», с.2. # «Свободные новости плюс», газета, № 44(335),11.11.2009. Н.Огнев. "Пятнадцать годовых колец на срезе «Полоцкой ветви», с.13. # «Література та життя», газета, № 12, декабрь 2010. «Полоцкая ветвь», с.5-6 # «АиФ. Беларусь», газета, № 37,15.09.10. На II Международном фестивале «Славянские традиции»…, с.25 # «Общеписательская литературная газета», газета, № 7(20), 2011. "Не гнётся «Полоцкая ветвь» и "Поэты «Полоцкой ветви», с.4-5 # «Литературная газета» газета, № 13, 6-12.04.2011. "Настала новая «ЛитЭра», с.16 {{канец схаванага блока}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120917034525/http://polvetv.by/ Официальный сайт на белорусском портале] * [http://www.polotskaja-vetv.narod.ru/ Официальный сайт на российском портале]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110829081523/http://www.polotskaja-vetv.narod.ru/ |date=29 жніўня 2011 }} * [https://web.archive.org/web/20110802055028/http://polotskaja-vetv.blog.tut.by/ Официальный блог на белорусском портале] * [https://web.archive.org/web/20111005173535/http://resurs.by/general/culture/ Интернет-ресурс «Ресурс. Бай»] * [http://www.pda.sb.by/post/19003/ Еще раз о лежачем камне]{{Недаступная спасылка|date=май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20111129054952/http://bobruisk.ru/node/9156 «Бобруйскому отделению Белорусского литературного союза „Полоцкая ветвь“ — 15 лет»] * [http://www.bobruisk.org/pressvb/visit/?idnews=408/ В гостях у «Вечерки»: Богдан Лема]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923192942/http://www.bobruisk.org/pressvb/visit/?idnews=408%2F |date=23 верасня 2015 }} * [http://www.lib.psu.by/index.php?option=com_content&task=view&id=453&Itemid=277/ Торжественное открытие Новополоцкого отделения Белорусского литературного союза «Полоцкая ветвь»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304092513/http://www.lib.psu.by/index.php?option=com_content&task=view&id=453&Itemid=277%2F |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://www.shumilino.by/?p=4093/ «Полоцкая ветвь» в гостях у «Крыніцы»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140509070131/http://www.shumilino.by/?p=4093%2F |date=9 мая 2014 }} * [http://www.vb.by/print.php?article=8707 Вечер поэзии]{{Недаступная спасылка|date=май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.rulit.org/read/794 Белорус пришел к «Белорусочке»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140508224913/http://www.rulit.org/read/794 |date=8 мая 2014 }} * [http://www.rulit.org/read/766 «Полоцкая ветвь» прошлась по социальной роли прозы]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140508224540/http://www.rulit.org/read/766 |date=8 мая 2014 }} * [http://www.rulit.org/read/754 «Полоцкую ветвь» разобрали по листикам]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140508225012/http://www.rulit.org/read/754 |date=8 мая 2014 }} * [https://web.archive.org/web/20140508224748/http://www.m-s-p-s.ru/data/Ijule-11/04_OLG_720.pdf Официальный сайт Международного сообщества писательских союзов] * [http://vida.by/modules/news/article.php?storyid=215/ Культура : Литературный круглый стол]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304070734/http://vida.by/modules/news/article.php?storyid=215%2F |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://mspu.org.ua/main/2582-antologiya-belorusskogo-literaturnogo-soyuza.html/ Первая презентация литературной Антологии «Белорусский литературный союз „ Полоцкая ветвь“: 1994—2009 годы» прошла в г. Полоцк]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140508224242/http://mspu.org.ua/main/2582-antologiya-belorusskogo-literaturnogo-soyuza.html/ |date=8 мая 2014 }} * [http://www.ursp.livejournal.com/135925.html «ПОЛОЦКАЯ ВЕТВЬ» ПОШЛА В НАРОД…] * [http://www.liveinternet.ru/users/904647/post143849404/ Антологии "Белорусского литературного союза «Полоцкая ветвь» пошла в народ]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140508224246/http://www.liveinternet.ru/users/904647/post143849404/ |date=8 мая 2014 }} * [http://www.pvestnik.by/?p=4955/ Координаты поэзии]{{Недаступная спасылка|date=май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.pisateli.co.ua/page.php?id=416/ Белорусский литературный союз «Полоцкая ветвь»]{{Недаступная спасылка|date=май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.pttc.bks.by/index.php?option=com_content&view=article&id=42%3A-l-r&catid=3%3A-2010&Itemid=1/ Встреча с поэтами Белорусского литературного союза «Полоцкая ветвь»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304201020/http://www.pttc.bks.by/index.php?option=com_content&view=article&id=42%3A-l-r&catid=3%3A-2010&Itemid=1%2F |date=4 сакавіка 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20140508230515/http://www.ekonomika.by/kultura-i-razvlecheniya/polotskaya-vetv-prodolzhaet-rasti/ «Полоцкая ветвь» продолжает расти] * [https://web.archive.org/web/20101219074531/http://maup.com.ua/news/news.php?idn=1344 Білоруські митці поетичного жанру зустрілися зі студентами МАУП] * [http://www.gim.moy.su/publ/17/ Город & Молодёжь Речица, Беларусь]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110807201219/http://www.gim.moy.su/publ/17/ |date=7 жніўня 2011 }} * [http://www.day.by/?p=1569/ Прозаики «Полоцкой ветви» собрались в Бобруйске]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306175158/http://www.day.by/?p=1569%2F |date=6 сакавіка 2016 }} * [http://sintez-ua.org/chronika/27-oktyabrya-2010-goda/ 27 октября 2010 года]{{Недаступная спасылка|date=май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20140508224126/http://www.lito1.ru/news/587/ Семинар «Профессиональный белорусский писатель: миф и реальность»] * [http://www.belgazeta.by/20051128.47/460302001/?.../ Пииты на сцене]{{Недаступная спасылка|date=май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.slavtraditions.ucoz.ru/ официальный сайт Международного фестиваля литературы и культуры «Славянские традиции»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110828025901/http://www.slavtraditions.ucoz.ru/ |date=28 жніўня 2011 }} * [http://www.rulit.org/read/843 «Слово писателя» набирает силу]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140508225021/http://www.rulit.org/read/843 |date=8 мая 2014 }} * [http://www.mozyr.tut.by/news/2003/09/?2003091302 Литературный союз «Полоцкая ветвь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140509001941/http://www.mozyr.tut.by/news/2003/09/?2003091302 |date=9 мая 2014 }} * [https://web.archive.org/web/20140509021413/http://budzma.org/news/diskussiya-lityeratura-cifrovoy-epokhi.html Дискуссия: Литература цифровой эпохи] * [http://www.borisovnews.by/ru/87/culture/453/Чеховские-традиции-в-Борисове.htm/ Чеховские традиции в Борисове]{{Недаступная спасылка|date=май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.tribuna.smimog.by/node/158/ Победитель из Бобруйска]{{Недаступная спасылка|date=май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.rg.ru/2009/06/11/pushkin.html/ Рядом с классиком]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111120103614/http://www.rg.ru/2009/06/11/pushkin.html/ |date=20 лістапада 2011 }} * [https://web.archive.org/web/20140508230616/http://www.belta.by/ru/all_news/regions?id=378959 Полоцкая школа в канун 210-летия со дня рождения Александра Пушкина получит дар от посольства России] * [http://www.komkur.info/kultura-i-dosug/poet-v-bobrujske-bolshe-chem-poet--26-9-2007/ Поэт в Бобруйске больше, чем поэт?]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111007135727/http://www.komkur.info/kultura-i-dosug/poet-v-bobrujske-bolshe-chem-poet--26-9-2007/ |date=7 кастрычніка 2011 }} * [https://web.archive.org/web/20051222145310/http://www.gazeta.grodno.by/234/n14.html Полоцкая ветвь] * [http://www.ria.ru/society/20030926/440024.html/ Белорусский поэт Евгений Матвеев выдвинут на соискание премии Союзного государства в области литературы и искусства]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140509000943/http://www.ria.ru/society/20030926/440024.html/ |date=9 мая 2014 }} * [http://www.kraism.by/kyltyra/789-literaturnaya-vstrecha-v-zelenoborskoj-biblioteke.html/ ЛИТЕРАТУРНАЯ ВСТРЕЧА В ЗЕЛЕНОБОРСКОЙ БИБЛИОТЕКЕ]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191119014528/http://www.kraism.by/kyltyra/789-literaturnaya-vstrecha-v-zelenoborskoj-biblioteke.html/ |date=19 лістапада 2019 }} * [http://www.rulit.org/read/869 II Международный литературный фестиваль «Славянские традиции»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110716142337/http://www.rulit.org/read/869 |date=16 ліпеня 2011 }} [[Катэгорыя:Літаратурныя аб’яднанні Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1994 годзе]] 3wjnnqlsauuw7jwkx5b0p568k1ope2u 100 753022 5175492 5175002 2026-08-04T15:51:39Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5175492 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Антоні Мяжынскі|2026-08-04T09:48:13Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Леў Якаўлевіч Нагумовіч|2026-08-04T07:19:40Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Напалеон Дзем'янавіч Галіцкі|2026-08-03T14:33:51Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Войцех Тылькоўскі|2026-08-03T12:02:12Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Міхаіл Пятровіч Гразноў|2026-08-03T11:51:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іосіф Іпалітавіч Равіч|2026-08-01T15:28:01Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Станіслаў Шадурскі|2026-08-01T14:27:31Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ігнацій Якаўлевіч Рэшка|2026-08-01T12:32:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Абсерваторыя Лоўэла|2026-08-01T12:29:06Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Цэзары Камінскі|2026-08-01T11:17:01Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў|2026-07-31T10:52:39Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Рудольф Паерлс|2026-07-31T06:55:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іван Якаўлевіч Файніцкі|2026-07-30T14:56:03Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Канстанцін Васілевіч Харламповіч|2026-07-30T13:33:59Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Генры Джон Эльвез|2026-07-30T13:12:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Літоўская мова (экзалінгвонім беларускай мовы)|2026-07-30T07:40:47Z|~2026-42161-27}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> kbc5vkze8swv68z1zl036rggo3vkajf 100 753274 5175490 5174581 2026-08-04T15:51:17Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5175490 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Пайкенд|2026-08-04T13:28:34Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Яна Райніса (Мінск)|2026-08-02T12:44:32Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Малверн (Арканзас)|2026-07-31T10:32:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Перла (Арканзас)|2026-07-31T10:26:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T17:37:57Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T15:30:55Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Албласердам|2026-07-30T12:07:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Слідрэхт|2026-07-30T11:37:10Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Картона|2026-07-30T09:52:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Насэр (вадасховішча)|2026-07-30T09:10:06Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Аранж|2026-07-30T05:50:26Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мантэлімар|2026-07-30T05:37:07Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> f12y5e9o80e36psutlnrwakz32q2vlp 100 753287 5175488 5174998 2026-08-04T15:50:46Z NirvanaBot 40832 +9 новых 5175488 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Казімір Крыштоф Клакоцкі|2026-08-04T12:26:12Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Лабковіцкае радовішча фасфарытаў|2026-08-04T11:36:58Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мсціслаўскае радовішча фасфарытаў|2026-08-04T11:33:46Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мазырскае радовішча каменнай солі|2026-08-04T11:24:19Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Віхранскае радовішча мелу|2026-08-04T11:19:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Баляслаў Трусаў|2026-08-04T08:21:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Антон Данілавіч Трусаў|2026-08-04T07:53:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Леў Якаўлевіч Нагумовіч|2026-08-04T07:19:40Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Напалеон Дзем'янавіч Галіцкі|2026-08-03T14:33:51Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Кузьма Іванавіч Заслаўскі|2026-08-03T13:51:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Іван Карнілавіч Падабедаў|2026-08-03T10:28:18Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Арый Майсеевіч Пазоўскі|2026-08-03T08:12:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іван Барысавіч Пазнякоў|2026-08-03T08:03:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пажыхарскае радовішча нафты|2026-08-03T06:42:08Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Цыля Дропкіна|2026-08-02T22:49:15Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Беларускае кавальства|2026-08-02T16:35:47Z|Ciepiersia}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> g3wjnoeqafd9x3vpps0kkz6y2p9jwoz 0 753995 5175826 4636912 2026-08-05T11:24:12Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5175826 wikitext text/x-wiki '''Пралетарка''': * [[Пралетарка (Акмолінская вобласць)]] * [[Пралетарка (Зыранаўскі раён)]] * [[Пралетарка (Уланскі раён)]] {{неадназначнасць}} cblg2mjre7x26eut1uqfsik3bwgtbye 0 756230 5175506 5170895 2026-08-04T16:57:03Z Emilia Noah 155537 Дата 9 января 2024 года ― 20 июля 2025 года (1 год, 6 месяцей, 2 недели и 6 дней) 5175506 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт|выява=Militares ecuatorianos durante el conflicto armado interno.jpg|загаловак=Эквадорскія вайскоўцы разам з мірнымі жыхарамі, 13 студзеня.|дата=9 студзеня 2024 года ― наш час|месца={{Сцягафікацыя|Эквадор}}|статус=працягваецца|праціўнік1=Улады, сілавікі, грамадзянскія атрады самаабароны|праціўнік2=22 злачынныя групоўкі<ref>[https://ria.ru/20240110/ekvador-1920421469.html Армия Эквадора объявила 22 преступные группировки военной целью]</ref>}}'''Узброены канфлікт у Эквадоры''' — узброены канфлікт, які пачаўся [[9 студзеня]] [[2024]] года ў [[Эквадор]]ы паміж урадам і найбуйнейшай мафіёзнымі групоўкамі. == Перадумовы == Эквадор, пачынаючы з 2018 года, сутыкнуўся з хваляй гвалту. Дзяржава стала крытычна важным пунктам транзіту какаіну, а таму злачынныя групоўкі сталі змагацца за кантроль над маршрутамі наркагандлю і турмамі. У турэмных сутычках загінулі сотні зняволеных<ref name="washingtonpost.com">[https://www.washingtonpost.com/world/2024/01/09/ecuadoran-president-declares-armed-conflict-gunmen-storm-tv-studio/ Ecuadorian president declares armed conflict as gunmen storm TV studio]</ref>. У такіх умовах прайшлі [[Усеагульныя выбары ў Эквадоры (2023)|ўсеагульныя выбары 2023 года]]. За два тыдні да першага тура прэзідэнцкіх выбараў быў забіты кандыдат [[Фернанда Вільявісенсіа]]<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/64d447a19a7947ebebf6ce1e Подозреваемого в убийстве кандидата в президенты Эквадора задержали]</ref>. Астатнія кандыдаты таксама сутыкнуліся з рознымі праявамі злачыннасці — ад стральбы побач з імі да перастрэлак блізу месцаў правядзення мітынгаў<ref>[https://rg.ru/2023/08/19/v-ekvadore-nakanune-vyborov-napali-na-kandidata-v-prezidenty-i-mera-goroda.html В Эквадоре накануне выборов напали на кандидата в президенты и мэра города]</ref>. Перадвыбарчыя кампаніі прыйшлося датэрмінова завяршыць 17 жніўня, а на фінальных мітынгах палітыкі выступалі ў бронекамізэльках і касках<ref>[https://english.elpais.com/international/2023-08-18/ecuador-presidential-campaigning-ends-amid-tight-security-and-bulletproof-vests.html Ecuador presidential campaigning ends amid tight security and bulletproof vests]</ref>. Па паведамленні [[Washington Post|The Washington Post]], аналітыкі разведкі заявілі, што актывізацыя бандытаў у студзені 2024 года магла быць справакаваныя, прынамсі часткова, нядаўнім расследаваннем сувязяў паміж наркагандлярамі, злачыннымі групоўкамі і палітычнымі дзеячамі<ref name="washingtonpost.com"/>. == Ход падзей == [[File:Barricadas en el Hospital Ceibos.jpg|міні|Барыкада ў шпіталі Сейбас падчас атакі баевікоў, 9 студзеня.]] 7 студзеня 2024 года кіраўнік групоўкі «[[Los Choneros]]» [[Хасэ Масіяса Вільямар]] збег з турмы г. [[Гуаякіль]] у дзень свайго запланаванага пераводу ў турму строгага рэжыму<ref name="france24.com">{{Cite web|lang=en|url=https://www.france24.com/en/americas/20240108-ecuador-declares-state-of-emergency-after-narco-boss-escapes-prison|title=Ecuador declares state of emergency after narco boss escapes prison|website=France 24|date=2024-01-08|access-date=2024-01-09}}</ref>. У ноч на 8 студзеня чацвёра паліцэйскіх былі выкрадзеныя ў [[Кіта]] і [[Кеведа (горад)|Кеведа]]<ref name="ap">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/ecuador-gang-leader-prison-violence-los-choneros-1bef48cc79d52a854a63a2f3c64ca4b5|title=A notorious Ecuadorian gang leader vanishes from prison and authorities investigate if he escaped|website=AP|date=8 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108184831/https://apnews.com/article/ecuador-gang-leader-prison-violence-los-choneros-1bef48cc79d52a854a63a2f3c64ca4b5|archive-date=8 January 2024|access-date=9 January 2024|url-status=live}}</ref>. На гэтым фоне 9 студзеня [[Спіс кіраўнікоў Эквадора|прэзідэнт Эквадора]] [[Даніэль Набоа]] падпісаў указ аб аб’яўленні «''[[Надзвычайнае становішча|ўнутранага ўзброенага канфлікту]]''» на тэрыторыі краіны з удзелам некалькіх арганізаваных злачынных і тэрарыстычных груповак<ref>{{Cite web|url=https://x.com/DanielNoboaOk/status/1744815215655387431?s=20|title=Daniel Noboa Azin on X|first=Daniel|last=Noboa|website=X|date=January 9, 2024|access-date=January 9, 2024}}</ref>. Пасля адбылося некалькі турэмных бунтаў<ref name="france24.com"/>. Праз сацыяльныя сеткі зняволеныя сталі распаўсюджваюць відэаролікі, на якіх яны забіваюць турэмшчыкаў, патрабуючы прамога дыялогу з кіраўніком дзяржавы, пры гэтым пагражаючы працягнуць гвалт<ref>{{Cite web|lang=es|url=https://peru21.pe/mundo/america/crisis-en-ecuador-terroristas-asesinan-a-guias-penitenciarios-secuestrados-video-ecuador-asesinato-terrorismo-narcotrafico-guias-penitenciarios-rehenes-daniel-noboa-crisis-en-ecuador-noticia/|title=Crisis en Ecuador: Terroristas asesinan a guías penitenciarios secuestrados {{!}} VIDEO {{!}} ecuador {{!}} asesinato {{!}} terrorismo {{!}} narcotrafico {{!}} guias penitenciarios {{!}} rehenes {{!}} daniel noboa {{!}} crisis en ecuador {{!}} MUNDO|first=NOTICIAS|last=PERU21|website=Peru21|date=2024-01-09|access-date=2024-01-09}}</ref>. У той жа дзень каля 2 гадзін дня па мясцовым часе, узброіўшыся пісталетамі, кулямётамі і дынамітнымі шашкамі, злачынцы ў масках праніклі ў галоўны офіс тэлекампаніі TC Televisión (г. Гуаякіль). У той момант у эфір выходзіла навінавая праграма El noticiero. У студыю ўварваліся 13 баевікоў<ref name=":0"/> і захапілі ўсіх людзей у закладнікі<ref>[https://www.interfax.ru/world/939500 Бандиты захватили столичную телестудию в Эквадоре]</ref>, але пазней іх вызваліў спецназ<ref name=":0">{{Cita web|url=https://www.latimes.com/espanol/internacional/articulo/2024-01-09/ecuador-registra-fuga-de-otro-lider-criminal-en-medio-de-violencia-tras-decreto-estado-de-excepcion|título=Grupo de encapuchados armados irrumpe en directo en canal TC Televisión de Ecuador; hay 13 detenidos|fechaacceso=2024-01-09|apellido=Solano|nombre=Gonzalo|fecha=2024-01-09|sitioweb=Los Angeles Times en Español|idioma=en}}</ref>. Таксама мясцовыя СМІ паведамілі аб стральбе ў гуаякільскім універсітэце<ref name="marca2">{{Cite web|language=en|url=https://www.marca.com/en/lifestyle/world-news/2024/01/09/659db4d422601d9a478b4593.html|title=Ecuador in complete chaos as gunmen take over TV station and terrorize college campus|website=MARCA|date=9 January 2024|access-date=9 January 2024}}</ref>. Акрамя таго, бандыты зладзілі некалькіх нападаў на мірных жыхароў, у тым ліку з прымяненнем выбухоўкі<ref>{{Cite web |url=https://www.ecuavisa.com/noticias/seguridad/quito-saqueos-desmanes-centro-historico-YD6603537 |title=Quito: saqueos y desmanes se reportaron en el Centro Histórico |access-date=11 студзеня 2024 |archive-date=10 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110022102/https://www.ecuavisa.com/noticias/seguridad/quito-saqueos-desmanes-centro-historico-YD6603537 |url-status=dead }}</ref> і [[Кактэйль Молатава|кактэйля Молатава]]<ref>{{Cite web |url=https://www.swissinfo.ch/spa/ecuador-violencia_doce-detenidos-por-hechos-violentos-en-las-ciudades-ecuatorianas-de-esmeraldas-y-atacames/49113890 |title=Doce detenidos por hechos violentos en las ciudades ecuatorianas de Esmeraldas y Atacames |access-date=11 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111012906/https://www.swissinfo.ch/spa/ecuador-violencia_doce-detenidos-por-hechos-violentos-en-las-ciudades-ecuatorianas-de-esmeraldas-y-atacames/49113890 |archive-date=11 студзеня 2024 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.expreso.ec/actualidad/muere-portavoz-narcoticos-anonimos-quemado-vivo-esmeraldas-185438.html Muere portavoz de Narcóticos Anónimos tras ser quemado vivo en Esmeraldas]</ref>. Так, напрыклад, у гандлёвым цэнтры Albán Borja (Гуаякіль) былі застрэленыя два чалавекі<ref>{{Cite news |date=9 January 2024 |title=Situación en Ecuador EN VIVO: últimas noticias sobre la crisis en Guayaquil |url=https://elcomercio.pe/mundo/latinoamerica/canal-10-tc-television-guayaquil-en-vivo-ultimas-noticias-de-la-toma-y-ataque-armado-de-delincuentes-con-fusiles-y-granadas-en-guayaquil-ecuador-universidad-nacional-en-directo-secuestrados-canal-tv-crisis-en-ecuador-transmision-lbposting-noticia/ |access-date=2024-01-09 |newspaper=El Comercio |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110233134/https://elcomercio.pe/mundo/latinoamerica/canal-10-tc-television-guayaquil-en-vivo-ultimas-noticias-de-la-toma-y-ataque-armado-de-delincuentes-con-fusiles-y-granadas-en-guayaquil-ecuador-universidad-nacional-en-directo-secuestrados-canal-tv-crisis-en-ecuador-transmision-lbposting-noticia/ |url-status=live }}</ref>. Пад напады баевікоў трапілі некалькі бальніц<ref>[https://www.primicias.ec/noticias/seguridad/ola-terrorista-guayaquil-ocho-muertos-hospitales-tomados/ Ola de terror en Guayaquil dejó ocho muertos y cinco hospitales atacados]</ref>. 10 студзеня вайскоўцы правялі аперацыю ў г. [[Эсмеральдас (горад)|Эсмеральдас]], знішчыўшы прытулак наркамафіі<ref>[https://www.infobae.com/america/america-latina/2024/01/10/primer-balance-de-las-fuerzas-armadas-de-ecuador-cinco-terroristas-fueron-abatidos-y-hay-329-detenidos/ Primer balance de las Fuerzas Armadas de Ecuador: cinco terroristas fueron abatidos y hay 329 detenidos]</ref>. На наступны дзень баевікі атакавалі начны клуб у Эль-Кока, забіўшы траіх чалавек<ref>[https://www.gazetadopovo.com.br/mundo/ataque-criminoso-realizado-contra-discoteca-no-equador-deixa-tres-mortos-e-11-feridos/|título=Ataque criminoso realizado contra discoteca no Equador deixa três mortos e 11 feridos]</ref>. 13 студзеня члены злачынных груповак вызвалілі 2 захопленых паліцыянтаў<ref>[https://www.metroecuador.com.ec/noticias/2024/01/13/liberan-a-policias-secuestrados-por-terroristas-en-el-oro/ Liberan a policías secuestrados por terroristas en El Oro]</ref>. Тым часам працягваліся выкраданні цывільных асоб<ref>[https://www.eluniverso.com/noticias/seguridad/la-policia-libero-esta-madrugada-a-dos-trabajadores-secuestrados-por-delincuentes-en-trinidad-de-dios-nota/ La Policía liberó esta madrugada a dos trabajadores secuestrados por delincuentes en Trinidad de Dios]</ref>. 17 студзеня ў г. Гуаякіль быў застрэлены пракурор Сесар Суарэс, які кіраваў расследаваннем нападу на тэлестанцыю<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/17/ecuador-prosecutor-cesar-suarez-shot-killed | title=Ecuador prosecutor investigating gang attack on TV station shot and killed | newspaper=The Guardian }}</ref>. На наступны дзень сілавікі пачалі штурм цэнтральнай гарадской турмы<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-68022873 | title=Ecuador security forces launch major prison operation |work=BBC |date=18 January 2024}}</ref>. 21 студзеня паліцыя перашкодзіла бандытам захапіць бальніцу ў Ягуачы, затрымаўшы 68 чалавек<ref>{{cite news |url=https://www.barrons.com/news/dozens-arrested-in-ecuador-after-hospital-assault-15fa122b |title=Dozens Arrested In Ecuador After Hospital Assault |work=Barron’s |date=21 January 2024}}</ref>. 7 лютага ў Нараджале застрэлена Дзіяна Карнера, член Руху грамадзянскай рэвалюцыі<ref>{{Cite web |last=K.G |date=2024-02-08 |title=A manos de sicarios murió Diana Carnero, concejal de Ecuador |url=https://www.vanguardia.com/mundo/a-manos-de-sicarios-murio-diana-carnero-concejal-de-ecuador-DE8574757 |access-date=2024-02-09 |website=www.vanguardia.com |language=es-CO}}</ref>. 23 лютага трое зняволеных збеглі з турмы ў Латакунгу<ref>{{Cite news |date=23 February 2024 |title=Prisoners’ escape from Ecuadorian prison touted as success on day of press visit |url=https://www.laprensalatina.com/prisoners-escape-from-ecuadorian-prison-touted-as-success-on-day-of-press-visit/ |access-date=20 March 2024 |work=La Prensa Latina |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320083349/https://www.laprensalatina.com/prisoners-escape-from-ecuadorian-prison-touted-as-success-on-day-of-press-visit/ |url-status=dead }}</ref>, якую нядаўна адбілі сілавікі ў баевікоў мафіі<ref>{{Cite news |last=Mella |first=Carolina |date=24 February 2024 |title=Ecuador’s failed attempt to follow El Salvador’s model for prisons: Escapes and gang control continue |url=https://english.elpais.com/international/2024-02-24/ecuadors-failed-attempt-to-follow-el-salvadors-model-for-prisons-escapes-and-gang-control-continue.html |access-date=20 March 2024 |work=El País English}}</ref>. 8 сакавіка прэзідэнт падоўжыў надзвычайнае становішча на трыццаць дзён. Пры гэтым адзначалася станоўначая дынаміка: колькасць забойстваў скарацілася ўдвая з 24 забойстваў у дзень да 12, было арыштавана больш за 11 700 чалавек<ref>{{Cite web |date=2024-03-08 |title=Ecuador extends its state of emergency by 30 days |url=https://www.nbcnews.com/news/world/ecuador-extends-state-emergency-30-days-rcna142431 |access-date=2024-03-21 |website=NBC News |language=en}}</ref>. 24 сакавіка бандыты забілі мэра Сан-Вісэнтэ Брыджыт Гарсію і яе супрацоўніка<ref name="dead_mayor">{{Cite web |last=Mella |first=Carolina |date=2024-03-25 |title=Asesinada a tiros una alcaldesa en Ecuador |url=https://elpais.com/america/2024-03-25/asesinada-a-tiros-una-alcaldesa-en-ecuador.html |access-date=2024-03-25 |website=El País América |language=es}}</ref>. 28 сакавіка трое зняволеных былі забітыя і яшчэ шасцёра атрымалі раненні ў выніку бунту ў турме № 8 у г. Гуаякіль<ref>{{Cite web |date=28 March 2024 |title=Ecuador Prison Riot Leaves 3 Dead, 6 Injured |url=https://www.voanews.com/a/ecuador-prison-riot-leaves-3-dead-6-injured-/7548320.html |access-date=1 April 2024 |website=VOA |language=en}}</ref>. 29 сакавіка ў правінцыі Манабі былі выкрадзеныя адзінаццаць чалавек. Пяцёра з іх пазней былі знойдзены забітымі, а астатнія шасцёра, уключаючы пецярых дзяцей, былі вызваленыя. 31 сакавіка дзевяць чалавек былі забітыя і яшчэ дзесяць атрымалі раненні пасля таго, як баевікі адкрылі агонь па групе людзей на пешаходнай вуліцы ў сталічным раёне Гуасмо<ref name="guasmo">{{Cite web |date=1 April 2024 |title=Gunmen in Ecuador kill 9, injure 10 others in attack in coastal city of Guayaquil as violence surges |url=https://apnews.com/article/ecuador-violence-shootings-82895468cbeafd6246a59840a35741cd |access-date=1 April 2024 |website=AP News |language=en}}</ref>. 17 красавіка быў застрэлены Хасэ Санчэс, мэр горада Каміла-Понсэ-Энрыкес ([[Асуай (правінцыя)|правінцыя Асуай]]), а 19 красавіка — Хорхе Мальданада, мэр горада Партавела ([[Эль-Ора (правінцыя)|правінцыя Эль-Ора]])<ref>{{Cite web |date=20 April 2024 |title=Second Ecuadoran Mayor Killed Ahead Of Anti-crime Referendum: Police |url=https://www.barrons.com/news/second-ecuadoran-mayor-killed-ahead-of-anti-crime-referendum-police-3e19c02a |access-date=20 April 2024 |website=Barron's |language=en}}</ref>. 22 красавіка каля рэзідэнцыі Дыяны Салазар у Кіта знойдзена расчлянёнае цела ў мяшку было знойдзена<ref>{{Cite web |date=2024-04-22 |title=Dos cuerpos desmembrados fueron hallados en el norte de Quito |url=https://www.eluniverso.com/noticias/seguridad/quito-cuerpos-desmembrados-fiscalia-general-del-estado-nota/ |access-date=2024-06-07 |website=El Universo |language=es}}</ref>. Ахвярай быў 19-гадовы венесуэлец<ref>{{Cite web |title=La historia del joven de 19 años que desmembraron para amenazar a la fiscal Salazar |url=https://www.extra.ec/noticia/actualidad/diana-salazar-amenaza-historia-joven-desmembrado-103491.html |access-date=2024-06-07 |website=www.extra.ec}}</ref>. 11 мая восем чалавек забітыя баевікамі ў выніку атакі на бар у Чэнду<ref>{{Cite web |date=12 May 2024 |title=8 people were killed in a shooting attack at a bar in Ecuador, local police say |url=https://apnews.com/article/ecuador-bar-shooting-violence-gangs-734528e27f04cc6beac88d26876fb050 |access-date=12 May 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref>. 2 чэрвеня Крысціян Ньета, намеснік дэпутата Заканадаўчага сходу Монікі Саласар, разам са сваёй жонкай Ніколь Бургас і мінакам былі забітыя ў цырку ў Мантэ, правінцыя Манабі<ref>{{Cite web |date=2024-06-03 |title=Ecuador: asambleísta y su esposa mueren en un ataque armado en un circo |url=https://www.vozdeamerica.com/a/ecuador-asambleista-su-esposa-mueren-ataque-armado-en-un-circo/7640444.html |access-date=2024-06-07 |website=Voz de América |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |title=Joven que hacía fila para entrar al circo es la tercera víctima de ataque armado en Manta |url=https://www.primicias.ec/noticias/sucesos/victimas-ataque-armado-circo-manta-cristhian-nieto/ |access-date=2024-06-07 |website=Primicias |language=es}}</ref>. 3 верасня дырэктар турмы Лага Агрыа Алекс Гевара быў забіты невядомымі. 12 верасня Марыя Даніэла Ікаса, дырэктар турмы Літараль, была таксама забітая<ref>{{Cite news |date=2024-09-13 |title=Ecuador prison chief killed, second this month: Officials |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/ecuador-prison-chief-killed-second-this-month-officials/articleshow/113306894.cms |access-date=2024-09-16 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref>. 23 кастрычніка эквадорская паліцыя паведаміла, што двое мужчын, якія маюць дачыненне да атакі натГуаякіль 9 студзеня, былі арыштаваныя ў [[Іспанія|Іспаніі]].<ref>{{Cite web |last=Valencia |first=Alexandra |date=October 23, 2024 |title=Ecuadorean police say two men involved in TV attack arrested in Spain |url=https://www.reuters.com/world/ecuador-police-say-two-criminals-involved-tv-raid-arrested-in-spain-2024-10-23/ |website=Reuters}}</ref> 28 лістапада 17-гадовая дзяўчына была выкрадзена чатырма членамі мясцовай банды каля свайго дома ў Ката-Мілі, затым яе абрабавалі, выцягнулі з машыны і некалькі разоў стрэлілі. Яе цела было выяўлена на наступную раніцу.<ref>{{Cite web |last=Piña |first=Mileydi |date=2024-12-05 |title=Abatido el asesino de Samantha Ramírez, hallada en la Cota Mil |url=https://diarioelregionaldelzulia.com/abatido-el-asesino-de-samantha-ramirez-hallada-en-la-cota-mil/ |access-date=2024-12-06 |website=El Regional Del Zulia |language=es}}</ref> 1 снежня 10 мужчын у арандаваным доме ў горадзе Эль-Гуаба былі расстраляныя членамі картэля.<ref>{{Cite web |last=Beltrán |first=Por Daniela |date=2024-12-03 |title=Esta es la primera hipótesis de la masacre en Ecuador, que cobró la vida de nueve colombianos |url=https://www.infobae.com/colombia/2024/12/03/esta-es-la-primera-hipotesis-de-la-masacre-en-ecuador-que-cobro-la-vida-de-nueve-colombianos/ |access-date=2024-12-06 |website=infobae |language=es-ES}}</ref> 5 снежня дырэктар турмы Эль-Ора № 1 і яшчэ адзін чалавек падвергліся нападу ўзброеных людзей падчас паездкі на аўтамабілі.<ref>{{Cite web |date=2024-12-06 |title=El SNAI rechaza atentado contra director de cárcel de Machala y otro funcionario |url=https://www.eluniverso.com/noticias/ecuador/el-snai-rechaza-atentado-contra-director-de-carcel-de-machala-y-otro-funcionario-nota/ |access-date=2024-12-06 |website=El Universo |language=es}}</ref> Ẹ== Ахвяры == Станам на 1 лістапада загінула 6150 чалавек<ref>{{cite web|url=https://acleddata.com/aggregated/aggregated-data-latin-america-caribbean|title=Aggregated data on Latin America & the Caribbean|publisher=Armed Conflict Location and Event Data|access-date=10 снежня 2025|archive-date=13 сакавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260313204959/https://acleddata.com/aggregated/aggregated-data-latin-america-caribbean|url-status=dead}} Using data after 9 Jan 2024 until 1 Nov 2025</ref>. == Рэакцыя == У гарадах Кіта і Гуаякіль былі зачынены банкі, рынкі, крамы і метро<ref>{{cite web |date=9 January 2024 |title=Locales comerciales de Quito y los valles cerraron ante alerta de saqueos |url=https://www.eluniverso.com/noticias/ecuador/locales-quito-valles-tumbaco-saqueos-policia-estado-excepcion-nota/ |access-date=9 January 2024 |publisher=El Universo |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110233220/https://www.eluniverso.com/noticias/ecuador/locales-quito-valles-tumbaco-saqueos-policia-estado-excepcion-nota/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=9 January 2024 |title=Mercados municipales cierran anticipademente ante hechos delictivos en Guayaquil |url=https://www.eluniverso.com/noticias/seguridad/mercados-municipales-cierran-anticipadamente-ante-hechos-delictivos-en-guayaquil-nota/ |publisher=El Universo |language=es |access-date=10 January 2024 |archive-date=11 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111042025/https://www.eluniverso.com/noticias/seguridad/mercados-municipales-cierran-anticipadamente-ante-hechos-delictivos-en-guayaquil-nota/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-01-09 |title=Metro de Quito habilitó solo un acceso por estación pero está operativo |url=https://www.eltelegrafo.com.ec/noticias/actualidad/44/metro-de-quito-habilito-solo-un-acceso-por-estacion-pero-esta-operativo |publisher=El Telégrafo |language=es |access-date=10 January 2024 |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110111457/https://www.eltelegrafo.com.ec/noticias/actualidad/44/metro-de-quito-habilito-solo-un-acceso-por-estacion-pero-esta-operativo |url-status=live }}</ref>, а міжнародны аэрапорт імя Марыскаля Сукрэ адмяніў усе рэйсы<ref>{{Cite web |date=2024-01-09 |title=Requisitos para los viajeros del aeropuerto de Quito ante situación que atraviesa el país |url=https://www.metroecuador.com.ec/noticias/2024/01/09/requisitos-para-los-viajeros-del-aeropuerto-de-quito-ante-situacion-que-atraviesa-el-pais/ |publisher=Metro Ecuador |language=es |access-date=10 January 2024 |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110111419/https://www.metroecuador.com.ec/noticias/2024/01/09/requisitos-para-los-viajeros-del-aeropuerto-de-quito-ante-situacion-que-atraviesa-el-pais/ |url-status=live }}</ref>. [[Міністэрства адукацыі Эквадора]] распарадзілася прыпыніць вочныя заняткі па ўсёй краіне, загадаўшы праводзіць заняткі анлайн да 12 студзеня<ref>{{Cite web|url=https://www.eluniverso.com/noticias/ecuador/suspension-clases-estado-de-excepcion-ecuador-enero-2024-nota/|title=Ministerio de Educación suspende las clases presenciales en todo Ecuador hasta el 12 de enero|website=El Universo|date=2024-01-09|access-date=2024-01-09}}</ref>. Канфедэрацыя карэнных народаў Эквадора і эквадорская Епіскапальная канферэнцыя заклікалі да нацыянальнага адзінства для пераадолення «сітуацыі беспрэцэдэнтнага гвалту». Яны падкрэслілі, што нацыянальны ўрад павінен дзейнічаць у рамках дзеючай прававой базы, дадаўшы, што дзяржава не павінна выкарыстоўваць гэты крызіс «як падставу для прыняцця непапулярных законаў»<ref>{{cite web |title=CONAIE |url=https://twitter.com/CONAIE_Ecuador/status/1744873899630739497 |website=X |access-date=10 January 2024 |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110014334/https://twitter.com/CONAIE_Ecuador/status/1744873899630739497 |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.iglesia.cl/46716-conferencia-episcopal-ecuatoriana-la-violencia-no-prevalecera.html Conferencia Episcopal Ecuatoriana: La violencia no prevalecerá]</ref> Былы прэзідэнт [[Рафаэль Карэа]] выказаў падтрымку рашэнню Набоа<ref>{{cite news |title=Rafael Correa apoyó la decisión del presidente Noboa de declarar el conflicto armado interno en Ecuador: "Es hora de la unidad nacional" |url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2024/01/09/rafael-correa-apoyo-la-decision-del-presidente-noboa-de-declarar-el-conflicto-armado-interno-en-ecuador-es-hora-de-la-unidad-nacional/ |access-date=10 January 2024 |publisher=Infobae |date=9 January 2024 |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110001052/https://www.infobae.com/america/america-latina/2024/01/09/rafael-correa-apoyo-la-decision-del-presidente-noboa-de-declarar-el-conflicto-armado-interno-en-ecuador-es-hora-de-la-unidad-nacional/ |url-status=live }}</ref>. Шэраг краін [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] і [[Еўропа|Еўропы]] выказалі занепакоенасць і салідарнасць з эквадорскім урадам<ref>[https://diarioelsalvador.com/el-mundo-sigue-con-preocupacion-la-arremetida-de-la-violencia-narco-en-ecuador/448545/ El mundo sigue con preocupación la arremetida de la violencia narco en Ecuador - Diario El Salvador]</ref>. [[ЗША]] і [[Мексіка]] заявілі, што гатовы аказаць дапамогу ў барацьбе са злачыннымі групоўкамі<ref>[https://twitter.com/SRE_mx/status/1744878165460152725 Declaración - Relaciones Exteriores México]</ref><ref>[https://twitter.com/WHAAsstSecty/status/1744881891751133550 Pronunciamiento - Brian Nichols]</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Палітыка Эквадора]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2024 года]] [[Катэгорыя:Студзень 2024 года]] [[Катэгорыя:Арганізаваная злачыннасць]] efba3mk4lj74uzke9ucbfrzytuw15nf 0 763355 5175584 5130931 2026-08-04T23:38:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175584 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Тарашкевіца}} {{здвоеная выява|права|Беларуская граматыка для школ, вокладка (1918).jpg|120|Biełaruskaja hramatyka dla škoł, vokładka (1918).jpg|120|[[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|Выданне граматыкі 1918 года]]}} '''«Беларуская граматыка для школ»''' ({{lang-be-lat|Biełaruskaja hramatyka dla škoł|1}}) — кніга беларускага мовазнаўцы [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], якая выйшла ў 1918 годзе і некалькі разоў перавыдавалася ў розныя гады. Гэта праца стала асновай сучаснага [[Правапіс беларускай мовы|правапісу беларускай мовы]]. Першае выданне кнігі друкавалася [[Кірыліца|кірылічным]] і [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінскім]] пісьмом. == Выданні == ''Выданні пад рэдакцыяй самога аўтара:'' * [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|1-е выданне]] — 1918 год, [[Вільня]]. {{Commonsfile|Беларуская граматыка для школ (1918).pdf|Выданне кірыліцай}}, {{Commonsfile|Biełaruskaja hramatyka dla škoł (1918).pdf|Выданне лацінкай}}. * 3-е выданне — 1920 год, Вільня. {{Commonsfile|Беларуская граматыка для школ (1920).pdf|Выданне кірыліцай}} * 4-е выданне — 1921 год, [[Менск]] — Вільня — [[Берлін]]. {{Commonsfile|Беларуская граматыка для школ (1921).pdf|Выданне кірыліцай}} * [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1929)|5-е выданне]] — 1929 год, Вільня. * 6-е выданне<ref group="заўв.">Перавыданне выдання 1918 года лацінскай графікай.</ref> — 1931 год, Вільня. {{Commonsfile|Taraškiewič. Biełaruskaja hramatyka dla škoł (1931).pdf|Выданне лацінкай}} ''Выданні пад рэдакцыяй іншых аўтараў:'' * 7-е выданне (вядома таксама як «6-е выданне»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/594060|title=Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?|author=Таццяна Рамза|website=bibliotekanauki.pl|access-date=2024-04-14}}</ref>) — снежань 1943 года, Менск. Адрэдагавана [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|А. Адамовічам]], [[Антон Юр’евіч Лёсік|А. Лёсікам]] і [[К. Шкуцька]]м і выдадзена пад назвай «Беларуская граматыка». * 8-е выданне — так часамі называюць «Беларускую граматыку» [[Антон Юр’евіч Лёсік|А. Лёсіка]]. 1943 год, Менск. {{Commonsfile|Беларускі правапіс (1943).pdf|Выданне кірыліцай}} ''Факсіміле:'' * 5-е выданне — 1991 год, Мінск.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/belaruskaya-gramatyka-dlya-shkol-tarashkevich-branislaw|title=Беларуская граматыка для школ|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2024-04-14|url-status=dead}}</ref> == Гл. таксама == * [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч]] * [[Гісторыя беларускай мовы]] * [[Тарашкевіца]] == Заўвагі == <references group="заўв." /> == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Вікісховішча|Bielaruskaja hramatyka dlia škol}} * {{Cite web|lang=be|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/594060|title=Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?|author=Таццяна Рамза|website=bibliotekanauki.pl|access-date=2024-04-14}} [[Катэгорыя:Граматыкі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Браніслаў Тарашкевіч]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] t4ljxwupox9igjaexg8u80oo40nbdry 0 766091 5175699 5173695 2026-08-05T08:44:03Z Autumndancer 168015 /* Падзеі */ арфаграфія, стыль 5175699 wikitext text/x-wiki {{Грамадзянскі канфлікт | загаловак = Беспарадкі ў Кана | частка = | выява = | апісанне = | дата = 16—20 мая 1953 | месца = [[Кана (Нігерыя)|Кана]], [[Брытанская Нігерыя]] | прычыны = пытанне аб самакіраванні | мэты = | метады = | вынік = | статус = | саступкі = | бок1 = Паўднёўцы <small>(прыхільнікі ГД, народы ёруба і ігба)</small> | бок2 = Паўночнікі <small>(прыхільнікі КПН, паўночныя народы)</small> | бок3 = Мясцовыя ўлады і сілавікі | ключавыяфігуры1 = | ключавыяфігуры2 = | ключавыяфігуры3 = | колькі1 = | колькі2 = | колькі3 = | страты1 = | страты2 = | страты3 = | параненыя = 200 | загінулыя = 46 | арыштаваныя = | заўвагі = }} У маі 1953 года ў горадзе [[Кана (Нігерыя)|Кана]] ў Паўночнай Нігерыі ўспыхнулі беспарадкі<ref>Comprehensive GOVERNMENT for Senior Secondary Schools by Johnson Ugoji Anyaele page 183,Pp.8</ref>. Падзеі былі выкліканыя канфліктам паміж паўночнікамі, якія выступалі за захаванне бягучай формы брытанскага валадарства, і паўднёўцамі, у асноўным [[Ёруба (народ)|ёруба]] і [[Ігба (народ)|ігба]], што змагаліся за самакіраванне. Сутыкненні працягваліся чатыры дні. == Прычыны == Паўночнікі былі прадстаўлены [[Кангрэс паўночных народаў|Кангрэсам паўночных народаў (КПН)]] пад кіраўніцтвам [[Ахмаду Бела]], жыхары поўдня — [[Група дзеяння (Нігерыя)|Групай дзеяння (ГД)]] на чале з [[Энтані Энахара]] і [[Нацыянальны савет Нігерыі і Камеруна|Нацыянальным саветам Нігерыі і Камеруна (НСНК)]]. Першыя жадалі захаваць бягучае становішча спраў, а другія імкнуліся атрымаць ад брытанцаў права на самакіраванне. Гэтае пытанне актыўна абмяркоўвалася ў нігерыйскай Палаце прадстаўнікоў. Прыхільнікі захавання ранейшых парадкаў паспрабавалі адкласці яго разгляд, на што апаненты проста пакінулі пасяджэнне. Непасрэднай прычынай беспарадкаў стаў тур палітыка-паўднёўца [[Самуэль Акінтола|Сэмуэля Акінтола]], накіраваны на агітацыю за самакіраванне. == Падзеі == У выходныя 15—17 мая падчас турнэ Акінтола прыбыў у паўночны горад Кана. Мясцовыя жыхары варожа паставіліся да прыезду палітыка-паўднёўца. У першы дзень візіту праведзена арганізаваная дэманстрацыя прыхільнікаў Кангрэса паўночных народаў. 16 мая адбыліся невялікія сутычкі. Падзеі пачаліся каля гатэля «Каланіял», дзе Акінтола планаваў арганізаваць сустрэчу з прыхільнікамі. Гарадскія ўлады спачатку ўхвалілі правядзенне мерапрыемства, але раптам адмянілі сваё рашэнне. У гэты час каля будынка сабраўся натоўп і пачаў закідваць камянямі людзей. Падчас інцыдэнту загінулі два чалавекі, як мяркуецца, паўднёўцы. Пазней бунтаўшчыкі паспрабавалі пранікнуць у раён [[Сабон-Гары]], населены паўднёвым народам [[Ігба (народ)|ігба]]. Правапарушальнікаў разагнала паліцыя. 17 мая натоўпы хуліганаў з паўночнай часткі Кана, у прыватнасці Фагэ, усё ж прарваліся ў Сабон-Гары. Падчас нападу неўстаноўленая колькасць ігба загінулі<ref>{{Кніга|аўтар=Olawale Albert|загаловак=Urban Violence in Africa: Violence in metropolitan Kano: A Historical Perspective|спасылка=http://books.openedition.org/ifra/788?lang=en|выдавецтва=Institute of African Studies|date=1994}}</ref>. Крамы на мясцовым рынку былі разрабаваны. Намаганнямі паліцыі і ваенных бунтаўшчыкі былі разагнаныя. Тым часам сутычкі распаўсюдзіліся і на раёны карэнных народаў Кано, такія як Фагэ, дзе сутыкнуліся невялікія неарганізаваныя групы прадстаўнікоў розных этнасаў<ref>Daily Times. (1953). "Zik and Akintola Abandon Northern Tour. Daily Times of Nigeria, 18 May 1953, p. 1</ref>. Каб знізіць напружанасць, улады вызвалілі ўсіх арыштаваных (як паўднёўцаў, так і паўночнікаў). Падчас беспарадкаў загінула каля 46 чалавек, у асноўным паўночнікі і ёруба, а таксама невялікая колькасць ігба. Больш за 200 чалавек атрымалі раненні. == Наступствы == Беспарадкі ўзмацнілі пагаршэнне адносін паміж Поўначчу і Поўднем, а Група дзеяння і НСНК заключылі часовы саюз супраць Кангрэса паўночных народаў. [[Олівер Літэлтан]], дзяржаўны сакратар па справах калоній, заявіў аб немагчымасці арганізацыі супрацоўніцтва паміж паўднёўцамі і паўночнікамі. У сувязі з гэтым для распрацоўкі нігерыйскай канстытуцыі 1954 года брытанцам давялося працаваць з кожным рэгіёнам паасобку. Канфлікт паўднёўцаў і паўночнікаў шмат у чым абумовіў зацвярджэнне [[Федэрацыя|федэратыўнай формы дзяржаўнага ладу]] ў Нігерыі. == Гл. таксама == * [[Пагромы 1966 года ў Нігерыі]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * Omipidan Teslim: [https://oldnaija.wordpress.com/2015/06/19/the-kano-riot-of-1953/ The Kano riot of 1953] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240531195922/https://oldnaija.wordpress.com/2015/06/19/the-kano-riot-of-1953/ |date=31 мая 2024 }}, OldNaija {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Міжэтнічныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1953 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Нігерыі]] [[Катэгорыя:Май 1953 года]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] oidww8e0qxefbuca70jbg1iwmso4naj 0 766126 5175700 5151335 2026-08-05T08:44:29Z Autumndancer 168015 /* Гл. таксама */ 5175700 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} З мая па кастрычнік 1966 года ў [[Нігерыя|Нігерыі]] адбылася серыя нападаў на [[Ігба (народ)|ігба]] і іншых народаў з паўднёвых рэгіёнаў, а таксама пераследаў у адказ паўночнікаў, у тым ліку [[Хаўса (народ)|хаўса]]<ref name="Last-20052">{{Cite journal|last=Last|first=Murray|date=October 2005|title=Poison and Medicine: Ethnicity, Power and Violence in a Nigerian City, 1966–1986 by Douglas A. Anthony Review by: Murray Last|journal=The Royal African Society|volume=104|issue=417|pages=710–711|jstor=3518821}}</ref>. == Напярэдадні == У студзені 1966 года ў краіне адбыўся [[Ваенны пераварот у Нігерыі (1966)|дзяржаўны пераварот]]<ref name="Post-1968"/>. Многія забітыя ў ходзе падзей палітыкаў і высокапастаўленых вайсковых афіцэраў былі паўночнікамі, якія складалі большасць ва ўрадзе Нігерыі. У іх ліку былі прэм’ер-міністр [[Бабубакар Тафава Балева]] і [[Ахмаду Бела]]. Змоўшчыкамі выступілі афіцэры-ігба — [[Джонсан Агуіі-Іронсі|Агуіі-Іронсі]] і [[Чуквуэмека Адумегву Аджукву|Эмека Аджукву]]<ref>''Gamji.com'' [http://www.gamji.com/nowa/nowa25.htm «Operation Aure».]</ref><ref name="Post-1968" /><ref name="Post-1968">{{Cite journal|last=Post|first=K. W. J.|date=January 1968|title=Is There a Case for Biafra?|url=https://archive.org/details/sim_international-affairs_1968-01_44_1/page/26|journal=International Affairs|volume=44|issue=1|pages=26–39|doi=10.2307/2613526|jstor=2613526}}</ref>. Пры прызначэнні на ключавыя пасады новая ўлада аддавала перавагу выхадцам з паўднёвых рэгіёнаў. Разам з тым рэжым паспрабаваў перайсці ад федэрацыі да ўнітарнай формы дзяржаўнага ладу. Дадзеныя дзеянні выклікалі турботу ў паўночнікаў, якія не жадалі ўстанаўлення дамінавання ігба<ref name="Akinyemi-19722">{{Cite journal|last=Akinyemi|first=A.B.|date=October 1972|title=The British Press and the Nigerian Civil War|journal=African Affairs|volume=71|issue=285|pages=408–426|doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a096282|jstor=720847}}</ref>. == Развіццё падзей == У маі паўночнікі арганізавалі [[Контрпераварот у Нігерыі (1966)|контрпераварот]], падчас якога былі забітыя 240 вайскоўцаў з Паўднёвай Нігерыі<ref name="Nixon-1972">{{Cite journal|last=Nixon|first=Charles|date=July 1972|title=Self-Determination: The Nigeria/Biafra Case|url=https://archive.org/details/sim_world-politics_1972-07_24_4/page/473|journal=World Politics|volume=24|issue=4|pages=473–497|doi=10.2307/2010453|jstor=2010453|s2cid=155019740}}</ref>, а таксама тысячы мірных паўднёўцаў, якія пражывалі на поўначы<ref name="Vickers-1970">{{Cite journal|last=Vickers|first=Michael|date=1970|title=Competition and Control in Modern Nigeria: Origins of the War with Biafra|url=https://archive.org/details/sim_international-journal_summer-1970_25_3/page/630|journal=International Journal|volume=25|issue=3|page=630|doi=10.1177/002070207002500310|jstor=40200860|s2cid=147149826}}</ref>. Уладу захапіў паўночнік [[Якубу Гавон]]<ref name="Nixon-1972"/>. Хоць Гавон даваў гарантыі бяспекі паўднёвым нігерыйцам, якія жылі на поўначы, намеры значнай часткі арміі ў той час былі агрэсіўнымі, асабліва ў прадстаўнікоў народа хаўса. Пачалася хваля масавых забойстваў. Пікі гвалту прыпадалі на 29 мая, 29 ліпеня і 29 верасня. У пераследах актыўна ўдзельнічалі як грамадзянскія, так і вайскоўцы. У прапагандзе ігба параўноўвалі са змеямі і паразітамі<ref name="Keil-19702">{{cite journal|last1=Keil|first1=Charles|date=January 1970|title=The Price of Nigerian Victory|url=https://archive.org/details/sim_africa-today_january-february-1970_17_1/page/1|journal=Africa Today|volume=17|issue=1|pages=1–3|jstor=4185054}}</ref>. У адказ паўднёўцы пачалі пераслед паўночнікаў<ref>{{Cite web|url=http://www.indiana.edu/~workshop/papers/nnoli_021003.pdf|title=Ethnic Violence in Nigeria: A Historical Perspective|author=Nnoli|first=Okwudiba|website=Indiana.edu|access-date=16 December 2014}}</ref>. Бандамі ігба былі забітыя тысячы прадстаўнікоў хаўса і іншых народаў Паўночнай Нігерыі. Паўночнікі масава пакідалі паўднёвыя вобласці<ref name="Ojo">{{Cite book|author=Ojo|first=Bamidele A.|title=Problems and Prospects of Sustaining Democracy in Nigeria|url=https://archive.org/details/problemsprospect0000unse_x1l8|publisher=Nova Science|date=2001|isbn=978-1-56072-949-5}}</ref>. Забойствы на глебе міжэтнічнай нянавісці шмат у чым адбываліся праз папушчальніцтва мясцовых уладаў<ref name="McKenna-1969">{{Cite journal|last=McKenna|first=Joseph C.|date=1969|title=Elements of a Nigerian Peace|url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_1969-07_47_4/page/668|journal=Foreign Affairs|volume=47|issue=4|pages=668–680|doi=10.2307/20039407|jstor=20039407}}</ref>. Пагромы працягвалася да пачатку кастрычніка<ref name="McKenna-1969">{{Cite journal|last=McKenna|first=Joseph C.|date=1969|title=Elements of a Nigerian Peace|url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_1969-07_47_4/page/668|journal=Foreign Affairs|volume=47|issue=4|pages=668–680|doi=10.2307/20039407|jstor=20039407}}</ref>. Непасрэдна паўднёўцаў загінула ад 8 000 да 30 000 чалавек, яшчэ каля 1 мільёна бегла<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/nigeria/23.htm|title=Civil War|author=<!--Not stated-->|website=countrystudies.us|date=1991|publisher=Federal Research Division of the Library of Congress|access-date=November 21, 2019|quote=The estimated number of deaths ranged as high as 30,000. More than 1 million Igbo returned to the Eastern Region. In retaliation, some northerners were massacred in Port Harcourt and other eastern cities, and a counterexodus of non-Igbo was under way.}}</ref>. == Наступствы == Пагромы 1966 года значна абвастрылі сітуацыю ў краіне. У ходзе далейшых падзей на поўдні была абвешчана [[Біяфра (рэспубліка)|Рэспубліка Біяфра]], што прывяло да [[Грамадзянская вайна ў Нігерыі|грамадзянскай вайны паміж Поўначчу і Поўднем]]. == Гл. таксама == * [[Беспарадкі ў Кана (1953)]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * Agbiboa, D. (2013). [http://www.jstor.org/stable/23414701 Ethno-religious Conflicts and the Elusive Quest for National Identity in Nigeria]. ''Journal of Black Studies'', ''44''(1), pp.&nbsp;3-30. * Anthony, D. (2014). [[doi:10.1080/14623528.2014.936701|‘Ours is a war of survival’: Biafra, Nigeria and arguments about genocide, 1966-70]]. ''Journal of Genocide Research'', ''16''(2-3), pp.&nbsp;205-225 * Aro, G. & Ani, K. (2017). [[doi:10.2307/26886164|A Historical Review of Igbo Nationalism in the Nigerian Political Space]]. ''Journal of African Union Studies'', ''6''(2/3), pp.&nbsp;47-77. * Omenka, N. (2010). [http://www.jstor.org/stable/23017723 Blaming The Gods: Christian Religious Propaganda In The Nigeria—Biafra War]. ''The Journal of African History'', ''51''(3), pp.&nbsp;367-389. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20150330003905/http://www.nigeriamasterweb.com/nmwpg1HarunaIgboMassacre.html No regrets for the Asaba massacre of Igbo -Haruna] * [https://web.archive.org/web/20061222223807/http://biafraland.com/WOB/WOB070602.htm 2002 Statement from «Women of Biafra»] * [http://www.africaresource.com/content/view/318/68/ Genocide is Totally Indefensible] by Herbert Ekwe-Ekwe * [https://web.archive.org/web/20141219161422/http://www.nigeriavillagesquare1.com/Articles/Siollun.html The Northern Counter-Coup Of 1966: The Full Story] by Max Siollun {{ВС}} [[Катэгорыя:1966 год у Нігерыі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1966 года]] [[Катэгорыя:Міжэтнічныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Пагромы]] odou52eqgcsr3pjkb1zooysrwsnhcd8 10 766585 5175705 5173440 2026-08-05T08:50:34Z KrBot 24355 обновление / update 5175705 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-08-04 | AED = 5.013840 | AUD = 1.945060 | BND = 1.751460 | BRL = 6.969130 | BWP = 18.106600 | CHF = 1.105700 | CLP = 1262.690000 | CNY = 9.218880 | CZK = 28.693200 | DKK = 8.862970 | DZD = 181.293000 | EUR = 1.185620 | GBP = 1.015540 | ILS = 4.136660 | INR = 130.173000 | JPY = 214.997000 | KRW = 1952.150000 | KWD = 0.419400 | MUR = 64.622900 | MXN = 23.580000 | MYR = 5.589960 | NOK = 13.032800 | NZD = 2.326580 | OMR = 0.524934 | PEN = 4.629520 | PHP = 83.249400 | PLN = 5.115270 | QAR = 4.969460 | SAR = 5.119650 | SDR = 1 | SEK = 13.032900 | SGD = 1.751460 | THB = 45.620600 | USD = 1.365240 | UYU = 54.958900 }} t7l9wgm7ub6z2hqdzilizovwx0la7up 10 766586 5175704 5173439 2026-08-05T08:50:32Z KrBot 24355 обновление / update 5175704 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-08-04 | AUD = 1.6377 | BRL = 5.8503 | CAD = 1.6191 | CHF = 0.9319 | CNY = 7.7767 | CZK = 24.200 | DKK = 7.4754 | EUR = 1 | GBP = 0.85639 | HKD = 9.0316 | HUF = 362.30 | IDR = 20712.15 | ILS = 3.4850 | INR = 109.8285 | ISK = 142.00 | JPY = 181.26 | KRW = 1643.32 | MXN = 19.9072 | MYR = 4.7125 | NOK = 10.9925 | NZD = 1.9568 | PHP = 70.243 | PLN = 4.3063 | RON = 5.2510 | SEK = 10.9925 | SGD = 1.4767 | THB = 38.385 | TRY = 54.7606 | USD = 1.1515 | ZAR = 18.9316 }} serlmmwt0jj7vi8c8c3wyx6f19e2296 10 766592 5175706 5173441 2026-08-05T08:50:35Z KrBot 24355 обновление / update 5175706 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=04.08.2026. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=04.08.2026. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-08-04 | AED = 21 | AMD = 0.21 | AUD = 56 | AZN = 47 | BDT = 0.64 | BHD = 212 | BOB = 6.6 | BRL = 15 | BYN = 27 | CAD = 57 | CHF = 98 | CNY = 11 | CUP = 3.3 | CZK = 3.8 | DKK = 12 | DZD = 0.6 | EGP = 1.5 | ETB = 0.5 | EUR = 91 | GBP = 107 | GEL = 30 | HKD = 10 | HUF = 0.25 | IDR = 0.0044 | INR = 0.84 | IRR = 0.000052 | JPY = 0.51 | KGS = 0.91 | KRW = 0.055 | KZT = 0.16 | MDL = 4.5 | MMK = 0.038 | MNT = 0.022 | NGN = 0.058 | NOK = 8.4 | NZD = 47 | OMR = 208 | PLN = 21 | QAR = 21 | RON = 17 | RSD = 0.78 | RUB = 1 | SAR = 21 | SEK = 8.3 | SGD = 62 | THB = 2.4 | TJS = 8.6 | TMT = 22 | TRY = 1.6 | UAH = 1.7 | USD = 80 | UZS = 0.0066 | VND = 0.0031 | XDR = 109 | ZAR = 4.8 }} rfhab9ozwhj9an07s38jyrv4achlxxn 0 770645 5175544 4815196 2026-08-04T18:59:48Z DobryBrat 5701 арфаграфія, афармленне 5175544 wikitext text/x-wiki {{кампанія}} '''Паліграфкамбінат імя Я. Коласа''' — [[паліграфія|паліграфічнае]] [[прадпрыемства]] ў [[Мінск]]у. Размяшчаецца па [[Вуліца Каржанеўскага (Мінск)|вуліцы Каржанеўскага]], 20. == Гісторыя == [[Файл:Мінск. Забудова плошчы Якуба Коласа ў ліпені 2020 (04).jpg|міні|злева|Будынак паліграфкамбіната на вуліцы Чырвонай]] У 1953 годзе пачалося [[Будынак паліграфкамбіната (Мінск)|будаўніцтва]] паліграфкамбіната імя Я. Коласа ў Мінску па [[Чырвоная вуліца (Мінск)|вуліцы Чырвонай]], 23<ref name=":0">[https://poligraph.by/ Афіцыйная старонка]</ref> (арх. [[Н. Шпігельман]]; {{ГККРБ 4|713Г000263}}). У 1956 годзе выпусціў першую кнігу. У 1963 годзе прадпрыемства цалкам асвоіла праектную магутнасць і давяло выпуск прадукцыі да 50 мільёнаў асобнікаў кніг і брашур за год<ref name=":0" />. Па [[Вуліца Каржанеўскага (Мінск)|вуліцы Каржанеўскага]], 20 пабудавана [[Мінская фабрыка каляровага друку]]<ref name=":0" />. 3 1981 года ў складзе вытворчага паліграфічнага аб’яднання імя Я. Коласа. Была створана першая ў краіне і адна з найбуйнейшых у СССР вытворчасць, якая спецыялізуецца на шматкаляровым друку — з поўным паліграфічным цыклам, пашыраным комплексам паслуг<ref name=":0" />. У 1985 годзе фабрыка каляровага друку выйшла на праектныя паказчыкі — 500 мільёнаў фарбаадбіткаў у год<ref name=":0" />. Станам на 1997 год тыраж выпушчаных кніг і брашур склаў больш за 30 млн экз. Асноўная прадукцыя: шматколерныя ілюстраваныя кнігі ў цвёрдых і мяккіх вокладках, буклеты, каталогі, праспекты, календары, плакаты, альбомы, блакноты, бланкі, ярлыкі, паштоўкі, этыкеткі. У 2011 годзе адбылося аб’яднанне паліграфкамбіната імя Якуба Коласа і Мінскай фабрыкі каляровага друку<ref name=":0" />. У 2018 годзе да паліграфкамбіната далучана друкарня «[[Чырвоная зорка (друкарня)|Чырвоная зорка]]». У наш час прадпрыемства спецыялізуецца на выпуску выданняў для слабавідушчых [[шрыфт Брайля|метадам Брайля]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|10|Мінскі паліграфічны камбінат імя Я. Коласа}} == Спасылкі == * [https://poligraph.by/ Афіцыйны сайт] * {{bis.nlb.by|147704}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паліграфія]] [[Катэгорыя:Друкарні Мінска]] [[Катэгорыя:Вуліца Каржанеўскага (Мінск)]] [[Катэгорыя:1956 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] 9ejbzi4oyms8s9n660aw2n9rsjazjdq 0 774101 5175484 5124841 2026-08-04T15:26:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175484 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бамбардзіроўкі Лівана Ізраілем (2024) |частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] |выява = IAF - Operation New Order - 01.webp |загаловак =Самалёт 68-й эскадрыллі ВПС Ізраіля вылятае на бамбардзіроўкі ліванскай тэрыторыі, 27 верасня 2024. |дата = з [[23 верасня]] па [[1 кастрычніка]] [[2024]] |месца = [[Ліван]] |прычына = абстрэлы Ізраіля з боку «Хезбалы» |змены = |вынік = пачатак [[Уварванне Ізраіля ў Ліван (2024)|наземнага ўварвання ў Ліван]] |праціўнік1 = {{Сцяг|Ізраіль}} [[Ізраіль]] |праціўнік2 = [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22пкс]] [[Хезбала]] |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = |страты2 = }}{{Вайна на Блізкім Усходзе}} [[23 верасня]] [[2024]] года [[Ізраіль]] пачаў масавыя бамбардзіроўкі [[Ліван]]а. [[Армія абароны Ізраіля]] (ЦАХАЛ) заявіла, што пачала «папераджальную наступальную аперацыю»<ref>{{Cite news|title=Израильская операция в Ливане получила название «Стрелы севера»|url=https://www.rbc.ru/politics/23/09/2024/66f1ca199a79476c8bbacdec|website=РБК|date=2024-09-23}}</ref> супраць групоўкі «[[Хезбала|Хезбалы]]» пад кодавай назвай «Стрэлы поўначы»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vz.ru/news/2024/9/25/1289008.html|title=«Хезболла» ударила ракетой по штабу «Моссада»|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-09-25}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/society/521787-cahal-ob-avil-o-nastupatel-noj-operacii-protiv-hezbolly|title=ЦАХАЛ объявил о наступательной операции против «Хезболлы»|website=Forbes.ru|date=2024-09-23|access-date=2024-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.m24.ru/news/politika/23092024/728281|title=Наступательная операция ЦАХАЛ против "Хезболлы" получила название "Стрелы севера"|website=m24.ru|access-date=2024-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bfm.ru/news/558683|title=Генштаб ЦАХАЛ заявляет, что ведет «упреждающее» наступление на «Хезболлу»|last=BFM.ru|website=BFM.ru - деловой портал|access-date=2024-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://radio1.ru/news/politika/izrail-obyavil-o-novom-etape-operatsii-protiv-hezbolli-v-livane/|title=Израиль перешел к новым этапам операции против «Хезболлы» в Ливане|website=radio1.ru|date=2024-09-23|access-date=2024-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://absatz.media/news/91426-cahal-izrail-nachal-nastupatelnuyu-operaciyu-protiv-hezbolly-v-livane|title=ЦАХАЛ: Израиль начал наступательную операцию против «Хезболлы» в Ливане|website=Абzaц|date=2024-09-23|access-date=2024-09-23}}</ref>. Начальнік Генштаба Ізраіля генерал-лейтэнант [[Херц Ха-Леві]] пазначыў мэтай кампаніі знішчэнне баявой інфраструктуры «Хезбалы», а таксама стварэнне ўмоў для вяртання [[Эвакуацыя паўночных населеных пунктаў Ізраіля|эвакуяваных жыхароў паўночных раёнаў Ізраіля]] ў свае дамы<ref name=":0"/>. == Ход падзей == 23 верасня ЦАХАЛ заявіў, што атакаваў восемсот вайсковых аб’ектаў «Хезбалы» ў Паўднёвым Ліване і [[Даліна Бекаа|даліне Бекаа]]. Паведамляецца, што ў выніку авіяўдараў быў забіты высокапастаўлены камандзір групоўкі Алі Абурыя<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.jpost.com/middle-east/article-821336|title=IDF hits over 300 Hezbollah targets during two major waves of airstrikes in Lebanon|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|date=2024-09-23|access-date=2024-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/world_news/izrail-aviaudarom-beyrutu-likvidiroval-komanduyuschego-548722/|title=Израиль авиаударом по Бейруту ликвидировал командующего элитными силами “Хезболлы“|last=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2024-09-21|access-date=2024-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/7179532|title=«Хезболла» подтвердила гибель одного из своих лидеров при ударе Израиля|website=Коммерсантъ|date=2024-09-21|access-date=2024-09-23}}</ref>. У адказ «Хезбала» выпусціла да 150 ракет па Ізраілю<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://allisrael.com/hezbollah-fires-heavy-rocket-barrages-deep-into-israel-including-western-samaria-town-of-ariel|title=Hezbollah fires heavy rocket barrages deep into Israel, including western Samaria and Haifa|website=All Israel News|date=2024-09|access-date=2024-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.m24.ru/videos/politika/22092024/727891|title=Новости мира: "Хезболла" выпустила по Израилю около 150 ракет и БПЛА|website=m24.ru|access-date=2024-09-23}}</ref>. 24 верасня ЦАХАЛ пачала новую хвалю нападаў. За суткі былі нанесеныя ўдары па 1500 цэлях на поўдні краіны і ў даліне Бекаа<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/society/521844-cahal-ob-avila-o-novoj-volne-udarov-po-ob-ektam-hezbolly-v-livane|title=ЦАХАЛ объявила о новой волне ударов по объектам «Хезболлы» в Ливане|website=Forbes.ru|date=2024-09-24|access-date=2024-09-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.m24.ru/news/politika/24092024/728489|title=Армия Израиля объявила о начале новой волны ударов по объектам "Хезболлы" в Ливане|website=m24.ru|access-date=2024-09-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vz.ru/news/2024/9/24/1288910.html|title=Израиль начал новую волну ударов по объектам «Хезболлы» в Ливане|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-09-24}}</ref>, таксама, па заяве ЦАХАЛ, быў нанесены кропкавы ўдар па [[Бейрут|Бейруту]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/7181437|title=Армия Израиля заявила о «точечном ударе» по Бейруту|website=Коммерсантъ|date=2024-09-24|access-date=2024-09-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.m24.ru/news/politika/24092024/728507|title=Армия Израиля заявила, что нанесла точечный удар по Бейруту|website=m24.ru|access-date=2024-09-24}}</ref>. 25 верасня ізраільская армія прыняла рашэнне мабілізаваць дзве рэзервовыя брыгады для выканання задач на паўночным фронце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/25/24004579.shtml|title=Израильская армия мобилизует резервные бригады - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21954103|title=ЦАХАЛ заявил о дополнительной мобилизации двух резервных бригад|website=TACC|access-date=2024-09-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://caliber.az/post/izrail-obyavil-o-prizyve-dvuh-brigad-rezervistov|title=Израиль объявил о призыве двух бригад резервистов {{!}} Caliber.Az|website=caliber.az|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://absatz.media/news/91662-cahal-prinyala-reshenie-o-mobilizacii-dvuh-rezervnyh-brigad-dlya-severnogo-fronta|title=ЦАХАЛ приняла решение о мобилизации двух резервных бригад для Северного фронта|website=Абzaц|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25}}</ref>. Тым жа днём «Хезбала» звярнулася па дапамогу да [[Іран|Ірана]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://iz.ru/1764587/2024-09-25/smi-uznali-o-prosbe-khezbolly-k-iranu-nanesti-udar-po-izrailiu|title=СМИ узнали о просьбе «Хезболлы» к Ирану нанести удар по Израилю|first=Виктория|last=Бурякова|website=Известия|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25}}</ref>, але Тэгеран адказаў адмовай, спаслаўшыся на «не зручны час» і ўдзел у 79-й сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/25/24002869.shtml|title=Стало известно о просьбе «Хезболлы» к Ирану по поводу Израиля - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ridus.ru/axios-iran-otkazalsya-atakovat-izrail-po-prosbe-hezbollah-471854.html|title=Axios: Иран отказался атаковать Израиль по просьбе «Хезболлах»|website=Ридус|access-date=2024-09-25}}</ref>. [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля]] атакавалі цясніну, па якой працякае рака Нахр-Ібрагім на поўначы Лівана. Удары былі нанесеныя па аб’ектах у правінцыі Джбейль, дзе пражывае ў асноўным хрысціянскае насельніцтва<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/25/24003067.shtml|title=Стало известно об ударах Израиля по христианским районам Ливана - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21951207|title=ВВС Израиля нанесли удары по христианским районам на севере Ливана|website=TACC|access-date=2024-09-25}}</ref>. «Хезбала» паспрабавала нанесці ўдар па штаб-кватэры ізраільскай спецслужбы «[[Масад]]» дальнабойнай ракетай «Кадзір-1» класа «зямля-зямля», сістэмы [[СПА]] перахапілі ракету<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/7182602|title=«Хезболла» расширяет ареал покрытия|website=Коммерсантъ|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://time.com/7024246/hezbollah-fires-missile-at-tel-aviv-israeli-bombardment-lebanon/|title=Hezbollah Fires Missile at Tel Aviv in Deepest Strike Yet|first=MELANIE LIDMAN, TIA GOLDENBERG and KAREEM CHEHAYEB /|last=AP|website=TIME|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25|archive-date=25 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925104856/https://time.com/7024246/hezbollah-fires-missile-at-tel-aviv-israeli-bombardment-lebanon/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bfm.ru/news/558802|title=«Хезболла» впервые запустила дальнобойную ракету по Тель-Авиву|last=BFM.ru|website=BFM.ru - деловой портал|access-date=2024-09-25}}</ref>. Ізраільскі бок заявіў, што войскі рыхтуюцца да наземнага манеўру ў Ліване<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vz.ru/news/2024/9/25/1289141.html|title=Израиль сообщил о подготовке наземной операции в Ливане|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-09-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21955619|title=Начальник Генштаба Израиля сообщил о подготовке к наземному маневру в Ливане|website=TACC|access-date=2024-09-25}}</ref>. 26 верасня Ізраіль кропкавым ударам знішчыў камандзіра паветраных сіл «Хезбалы» Мухамеда Хусейна Срура<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21968035|title=Израиль ликвидировал ударом в Бейруте командира воздушных сил "Хезболлах"|website=TACC|access-date=2024-09-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/7183345|title=ЦАХАЛ: в результате авиаудара по Бейруту погиб еще один командир «Хезболлы»|website=Коммерсантъ|date=2024-09-26|access-date=2024-09-26}}</ref>. 27 верасня ўзброеныя сілы Ізраіля ўдарылі па вайсковым аб’екце ў Сірыі на мяжы з Ліванам<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/27/24018973.shtml|title=Израиль ударил по военному объекту в Сирии на границе с Ливаном - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-09-27|access-date=2024-09-27}}</ref>. Таксама ВПС Ізраіля нанеслі не менш за 10 ракетных удараў па паўднёвай ускраіне Бейрута, дзе размешчаны штабныя офісы «Хезбалы»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/society/522107-izrail-zaavil-ob-aviaudare-po-central-nomu-stabu-hezbolly-v-bejrute|title=Израиль заявил об авиаударе по центральному штабу «Хезболлы» в Бейруте|website=Forbes.ru|date=2024-09-27|access-date=2024-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/7195493|title=Израиль решил бить по-крупному|website=Коммерсантъ|date=2024-09-27|access-date=2024-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21978737|title=Израиль ударил не менее 10 ракетами по южной окраине Бейрута|website=TACC|access-date=2024-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/27/24024079.shtml|title=Израиль ударил по штабу «Хезболлы» в Бейруте - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-09-27|access-date=2024-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://absatz.media/news/92008-reuters-udary-izrailya-po-bejrutu-stali-samoj-moshnoj-atakoj-za-god|title=Reuters: Удары Израиля по Бейруту стали самой мощной атакой за год|website=Абzaц|date=2024-09-27|access-date=2024-09-27}}</ref>. Таксама нанесены ўдары па ваенных аб’ектах і атрадах баевікоў «Хезбалы» на поўдні краіны<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21974783|title=Израиль атаковал военные цели и отряды "Хезболлах"|website=TACC|access-date=2024-09-27}}</ref>. У ноч з 27 на 28 верасня баевікі нанеслі ракетныя ўдары па населеных пунктах Ізраіля<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21981091|title="Хезболлах" нанесла ракетные удары по израильским поселениям|website=TACC|access-date=2024-09-27}}</ref>. Днём 28 верасня групоўка пацвердзіла гібель свайго лідара [[Хасан Насрала|Хасана Насралы]] пад ізраільскімі бомбамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vz.ru/news/2024/9/28/1289656.html|title=«Хезболла» подтвердило смерть Хасана Насруллы в результате израильской атаки|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-09-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2024/09/28/24028645.shtml|title=«Хезболла» официально подтвердила смерть своего лидера - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-09-28|access-date=2024-09-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vm.ru/news/1170103-hezbollah-oficialno-podtverdilo-gibel-lidera-dvizheniya-hasana-nasrully|title=«Хезболла» официально подтвердила гибель лидера движения Насраллы|website=Вечерняя Москва|access-date=2024-09-28}}</ref>. 29 верасня ізраільскія ВПС нанеслі чарговую серыю ўдараў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21988203|title=ВВС Израиля за несколько часов ударили по десяткам объектов "Хезболлах"|website=TACC|access-date=2024-09-29}}</ref>. Ізраільская армія абвясціла аб ліквідацыі члена Цэнтральнага савета «Хезбалы» Набіля Каука<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21988861|title=Армия Израиля заявила о ликвидации в Ливане еще одного из лидеров "Хезболлах"|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-09-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7196120|title=ЦАХАЛ сообщил о ликвидации члена центрального совета «Хезболлы» Набиля Каука|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-09-29|access-date=2024-09-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.trtrussian.com/novosti/ocherednoj-udar-po-hezbolle-18213999|title=Очередной удар по «Хезболле»|lang=ru-RU|last=https://www.trtrussian.com/novosti/ocherednoj-udar-po-hezbolle-18213999|website=Очередной удар по «Хезболле»|access-date=2024-09-29}}</ref>. Баевікі руху заявілі, што выпусцілі ракеты па горадзе Цфат, а таксама некалькіх паселішчах на поўначы Ізраіля<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/29/24035557.shtml|title=«Хезболла» выпустила ракеты по северу Израиля - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-09-29|access-date=2024-09-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20240929/khezbolla-1975363173.html|title="Хезболла" заявила об обстреле города Цфат в Израиле|lang=ru|first=Р. И. А.|last=Новости|website=РИА Новости|date=20240929T1717|access-date=2024-09-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/3919575|title=«Хезболла» сообщила об обстреле города Цфата в Израиле|lang=ru|website=«Хезболла» сообщила об обстреле города Цфата в Израиле|access-date=2024-09-29|archive-date=30 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240930015019/https://regnum.ru/news/3919575|url-status=dead}}</ref>. 1 кастрычніка ЦАХАЛ пачаў наземную аперацыю, прарваўшыся на некалькіх участках граніцы<ref>{{cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/2024/09/30/19830619.shtml|title=Наземная операция Израиля в Ливане|lang=ru|author=|website=Газета.Ru|date=2024-09-30|archive-url=|archive-date=|access-date=2024-09-30|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2024/09/30/izrail-nachal-nazemnuyu-operaciyu-v-livane.html|title=Израиль начал наземную операцию в Ливане|lang=ru|author=|website=www.mk.ru|date=2024-09-30|archive-url=|archive-date=|access-date=2024-09-30|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22003089|title=СМИ: израильские танки вошли на юг Ливана|lang=ru|author=|website=TACC|archive-url=|archive-date=|access-date=2024-09-30|deadlink=no}}</ref><ref name="bbc">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/czxgyzq7z2ro|title=Israel launches 'ground raids' against Hezbollah|lang=en|author=|website=www.bbc.com|date=|archive-url=|archive-date=|access-date=2024-10-01|deadlink=no}}</ref>. == Ахвяры == На 25 верасня, колькасць загінуўшых у Ліване, па даных Міністэрства аховы здароўя краіны, дасягнула 636, больш за 2000 параненых<ref>[https://apnews.com/article/israel-lebanon-hezbollah-gaza-news-09-25-2024-62cb173728d341c845bff9859addc7a5 Israel tells its troops to prepare for a possible ground operation in Lebanon | AP News]</ref>. [[Бежанцы|Перамешчаны]] каля 500 тыс. ліванцаў<ref>https://www.barrons.com/news/close-to-500-000-lebanese-displaced-foreign-minister-0c7a82f9</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/7181850 Около 700 британских солдат отправлены на Кипр для эвакуации британцев из Ливана – Коммерсантъ]</ref>. Аркамя таго, пяць сірыйскіх вайскоўцаў загінулі ў момант ізраільскага ўдару па цэлі на мяжы Лівана і [[Сірыя|Сірыі]] 27 верасня<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://report.az/ru/drugie-strany/pyat-sirijskih-voennyh-pogibli-pri-udare-vs-izrailya-nedaleko-ot-granicy-s-livanom/|title=Пять сирийских военных погибли при ударе ВС Израиля недалеко от границы с Ливаном|website=Информационное Агентство Репорт|date=2024-09-27|access-date=2024-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20240927/voennye-1975005990.html|title=Пять сирийских военных погибли при израильском ударе|first=Р. И. А.|last=Новости|website=РИА Новости|date=20240927T1030|access-date=2024-09-27}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] [[Катэгорыя:2024 год у Ізраілі]] [[Катэгорыя:Верасень 2024 года]] mngzlxctydvj4vqwmg2pkdf16s5p3ky 0 774258 5175504 5163938 2026-08-04T16:52:50Z Emilia Noah 155537 Date July 2024 – 17 April 2025 5175504 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Наступленне ў Амхары |частка = [[Канфлікт у Амхары]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = з [[1 верасня]] [[2024]] |месца = штат Амхара, Эфіопія |прычына = |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Эфіопія}} |праціўнік2 = {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} У верасні [[2024]] года баевікі [[Фано (апалчэнне)|Фано]] пачалі наступленне ў [[Вобласць Амхара|рэгіёне Амхара]] ў [[Эфіопія|Эфіопіі]]. У выніку кампаніі былі захоплены некалькі ключавых гарадоў і стратэгічных раёнаў, у тым ліку горад [[Гондэр]] і памежны горад Метэма. == Храналогія == У верасні падраздзяленні Фано пачалі атакаваць шашу B30, імкнучыся прабіцца да дарогі C34, якая злучае Амхару з суседнім [[Судан|Суданам]]. Усяго паўстанцы здзейснілі восем нападаў уздоўж B30<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/africa-file-september-26-2024-fano-offensive-ethiopia%E2%80%99s-amhara-egypt-arms-somalia-rebel|title=Institute for the Study of War|website=Institute for the Study of War|access-date=2024-09-27|archive-date=2 кастрычніка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002160928/https://www.understandingwar.org/backgrounder/africa-file-september-26-2024-fano-offensive-ethiopia%E2%80%99s-amhara-egypt-arms-somalia-rebel|url-status=dead}}</ref>. 1 верасня пасля напружаных баёў баевікі захапілі стратэгічны горад [[Метэма]] на мяжы Эфіопіі і Судана, перакрыўшы найважнейшыя лініі пастаўкі паліва і харчавання. Рэшткі [[Узброеныя сілы Эфіопіі|ўрадавых войск]] былі вымушаныя адступіць за граніцу, дзе іх раззброілі суданскія ўлады<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://sudantribune.com/article290290/|title=Sudan closes Ethiopia border after Fano militia seizes town|author=|website=[[Sudan Tribune]]|date=September 2, 2024|access-date=September 2, 2024}}</ref>. 17 верасня атрады Фано разгарнулі наступленне на Гондэр<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://addisstandard.com/gonder-city-authorities-implicate-security-forces-involvement-in-surging-crimes-of-kidnapping-for-ransom-murder-pledge-to-crack-down/|title=Gonder City authorities implicate security forces' involvement in surging crimes of kidnapping for ransom, murder; pledge to crack down|author=|first=|website=[[Addis Standard]]|date=4 September 2024|access-date=5 September 2024}}</ref>. Для абароны горада УС Эфіопіі задзейнічалі [[Танк|танкі]], якія вялі баі ў густанаселеных раёнах<ref>{{Cite web|url=https://x.com/Amhara_News/status/1836149413900591513|title=Update 🚨: Footage showing ENDF tanks shooting at densely populated neighborhoods in Gondar as they lose control of the city.|author=Amhara News|website=X|date=September 17, 2024}}</ref>. Пасля цяжкіх баёў прадстаўнікі Фано заявілі, што ўзялі пад кантроль большую частку Гондэра<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://borkena.com/2024/09/17/gondar-mostly-under-fano-control-after-heavy-fighting-report/|title=Most part of Gondar reportedly under Fano control after heavy fighting|author=Account|website=Borkena Ethiopian News|date=17 September 2024|access-date=19 September 2024}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.ethiopiaobserver.com/2024/09/17/intense-fighting-erupts-between-in-gondar-and-surrounding-areas/|title=Intense fighting erupts in Gondar and surrounding areas|author=Observer|first=Ethiopia|website=Ethiopia Observer|date=17 September 2024|access-date=19 September 2024}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.voanews.com/a/nine-dead-in-renewed-fighting-in-ethiopia-s-amhara-region/7788651.html|title=Nine dead in renewed fighting in Ethiopia's Amhara region|website=Voice of America|date=17 September 2024|access-date=19 September 2024}}</ref><ref>{{Cite web|lang=am|url=https://www.bbc.com/amharic/articles/cj4dv94j97go|title=በጎንደር እና በአካባቢው ግጭቶች ሲካሄዱ መሰንበታቸውን ነዋሪዎች ተናገሩ|website=BBC News አማርኛ|date=17 September 2024|access-date=21 September 2024}}</ref>. У выніку сутыкненняў загінулі як мінімум дзевяць чалавек і больш за 30 атрымалі раненні<ref name=":0" />. У наступныя дні пасля захопу баевікі атакавалі гарады [[Азеза]] і [[Дэбарк]]. Да 21 верасня сілы Фано заявілі, што захапілі апошні пасля жорсткіх баёў з урадавымі сіламі<ref>https://x.com/Amhara_News/status/1836787060943753723</ref>. 21 верасня апалчэнцы Фано захапілі дарогу Рэма Шэва<ref>https://x.com/Amhara_News/status/1837535677975564473</ref>. Баевікі таксама здзейснілі 12 нападаў на дарогу B31, якая злучае [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебу]] і [[Бахр-Дар]]<ref name=":1"/>. 23 верасня апалчэнцы Фано заявілі, што пачалі наступленне на зону Паўночная Шэва<ref>https://x.com/Amhara_News/status/1838323215820816584</ref>. 1 кастрычніка Узброеныя сілы Эфіопіі і рэгіянальны ўрад Амхара абвясцілі ў сумеснай заяве аб узмацненні аперацый па забеспячэнні бяспекі<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-02 |title=ENDF, Amhara admin vow to 'intensify operations' against armed groups and figures embedded within gov't |url=https://addisstandard.com/endf-amhara-admin-vow-to-intensify-operations-against-armed-groups-figures-embedded-within-govt/ |access-date=2024-10-03 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>. На 3 кастрычніка працягваліся жорсткія баі ў некалькіх населеных пунктах Паўднёвага і Цэнтральнага Гондэра<ref name=":3">{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-03 |title=Heavy weapons assault in Amhara’s Central Gondar Zone claims 20 lives; fighting continues in South Gondar |url=https://addisstandard.com/heavy-weapons-assault-in-amharas-central-gondar-zone-claims-20-lives-fighting-continues-in-south-gondar/ |access-date=2024-10-03 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>. У цэнтральнай зоне Гондэра<ref name=":3"/> і зоне Заходняга Годжама таксама адбываліся жорсткія баі, асабліва ў горадзе Фінатэ Селам, які 5 кастрычніка быў узяты федэральнымі войскамі. На наступны дзень Фано спрабавала контратакаваць<ref name=":6">{{Cite web |last= |first= |date=8 October 2024 |title=Relentless warfare grips Amhara’s West Gojjam Zone; residents trapped amid fierce fighting between gov’t forces, Fano militia |url=https://addisstandard.com/relentless-warfare-grips-amharas-west-gojjam-zone-residents-trapped-amid-fierce-fighting-between-govt-forces-fano-militia/ |access-date=2024-10-09 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>. 13 кастрычніка адбыўся бой за горад Велдыя<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-15 |title=Woldia City endures night of heavy gunfire, mortar attacks last Sunday; residents still face 'restricted' movement |url=https://addisstandard.com/woldia-city-endures-night-of-heavy-gunfire-mortar-attacks-as-hostilities-soar-residents-still-face-restricted-movement/ |access-date=2024-10-18 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>. З 19 па 20 кастрычніка зафіксаваны сутыкненні за Дэбарк у зоне Паўночны Гондэр<ref>{{Cite news |date=2024-10-22 |title=Ethiopia: Intense Fighting Continues to Rattle Amhara Cities, Towns |url=https://allafrica.com/stories/202410220029.html |access-date=2024-10-22 |work=[[Addis Standard]] |language=en}}</ref>. 5 лістапада ў зоне Заходні Годжам урадавыя беспілотнікі нанеслі ўдар па навучальным лагеры праціўніка<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-11-07 |title=Drone strike, intense clashes in West Gojjam’s Durbete town claim civilian lives; residents report militants among dead |url=https://addisstandard.com/drone-strike-intense-clashes-in-west-gojjams-durbete-town-claim-civilian-lives-residents-report-militants-among-dead/ |access-date=2024-11-07 |website=Addis Standard |language=en-US}}</ref>. 9 лістапада горад Шэва Рабіт падвергнуўся моцнаму артылерыйскаму абстрэлу<ref>{{Cite web |date=2024-11-13 |title=Violent Clashes Grip Robit Town As Conflict Escalates In Amhara Region |url=https://addisstandard.com/violent-clashes-grip-robit-town-as-conflict-escalates-in-amhara-region/ |access-date=2024-11-14 |website=Addis Standard |language=en-US}}</ref>. 1 студзеня 2025 года паўстанцы заявілі пра ліквідацыю камандзіра 48-й дывізіі Сіл абароны Эфіопіі Тэка Мэкеба Махамеда і яго намесніка Тэрэза Гезу Бікіла<ref>{{Cite web |last=Account |date=2025-01-01 |title=Wollo Fano Claims Killing Senior Ethiopian Military Commander |url=https://borkena.com/2025/01/01/ethiopia-wollo-fano-claims-killing-senior-ethiopian-military-commander/ |access-date=2025-01-04 |website=Borkena Ethiopian News |language=en-US}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-10-03}} [[Катэгорыя:Верасень 2024 года]] [[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] 09zc7kemlhps8pxghh9ahw50u404em7 0 778071 5175678 5088720 2026-08-05T07:39:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175678 wikitext text/x-wiki {{Бітва|Частка=[[Польска-беларускі канфлікт]], [[Беларуска-польскі канфлікт у Генеральнай акрузе Беларусь]]|Год=1944|Дата=8 чэрвеня|Месца=[[Уселюб]]|Бок1=[[File:Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg|22px]] [[Беларуская краёвая абарона]]|Бок2=[[File:Flaga PPP.svg|22px]] [[Армія Краёва]]|Страты2=3 забітых і 12 параненых.|Вынік=Перамога [[Беларуская краёвая абарона|БКА]], палякі не дасягнулі сваёй мэты і былі вымушаны адступіць|Канфлікт=Бой ва Уселюбе|Сілы1=Невядома|Сілы2=4 узводы па 30 чалавек у кожным|Страты1=Невядома|Камандуючы2={{Знакі|†}} [[Тадэвуш Масакоўскі «Ястшэмбец»]]|Камандуючы1=Невядома}}'''Бой ва Уселюбе''' ({{Lang-pl|Bitwa pod Wselubem}}) — няўдалая спроба [[Антыкамуністычны рух у Польшчы (1944—1953)|польскіх партызан]] з [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]<ref>{{Cite web|url=https://www.istorya.ru/book/soldaty/20.php|title=Проклятые солдаты. Белорусские полицейские батальоны - История России. Всемирная, мировая история -|website=www.istorya.ru|access-date=2024-12-03|archive-date=3 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185025/https://www.istorya.ru/book/soldaty/20.php|url-status=dead}}</ref> разграміць гарнізон [[Беларуская краёвая абарона|БКА]] 8 чэрвеня 1944 года<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://zl.pawet.net/zl/1999_40/10.html|title=VIII BATALION 77 PP AK "BOHDANKA"}}</ref><ref>Drobniak T. 8 batalion 77 pp AK „Bohdanka» Zgrupowania Nadniemańskich Batalionów Partyzanckich // Wojskowy Przegląd Historyczny. 1991 Nr 1. S. 85; Archiwum Wschodnie (AW). Abłażej J. Wspomnienia wojenne. Sygn.: II /1193. K. 126.</ref>. == Перадумова == Падраздзяленне палякаў пакінула размяшчэнне ў [[Ганцавічы (Воранаўскі раён)|Ганцавічах]] у ноч з 6 на 7 чэрвеня 1944 года ў складзе 4 узводаў па 30 чалавек у кожным. Толькі на апошнім брыфінгу афіцэры даведаліся, што «Багданка» раззброіць гарнізон Уселюба самастойна. «Ястшэмбец» не ўлічыў магчымасці паражэння. Ён даў месца сустрэчы толькі ў выпадку няўдачы, калі «Юранда» двойчы пра гэта прасіў. Польскія партызаны перасеклі [[Нёман]] на лодках і пасля дваццаціпяцікіламетровага пераходу дасягнулі ўскраін на паўночна-заходняй [[Уселюб|Уселюбы]], дзе «Багданка» чакала ўвесь дзень. == Бой == Акцыя пачалася апоўначы 7—8 чэрвеня 1944 года. Дзейнічалі чатыры групы. Толькі група «Яраш» поўнасцю выканала сваю задачу, захапіўшы паліцэйскія казармы. Узводу «Джуранда» удалося абясшкодзіць 3 з 5 дотаў, размешчаных вакол горада. Аднак дзеянні групы «Гастана» праваліліся прама на першым этапе аперацыі. Раптоўнасць не спрацавала. Гарнізон БКА, які дыслакаваўся ў школе, аказаў рашучы супраціў. «Ястшэмбец» быў цяжка паранены ў сцягно, а «Багданка» па ягоным загадзе пачала адыходзіць з мястэчка. Аднак сам «Ястшэмбец» застаўся ва Уселюбе. Яго цела знайшлі на наступны дзень на праваслаўных могілках — яму прастрэлілі галаву, магчыма, ён скончыў жыццё самагубствам. Агульныя страты «Багданкі» склалі 3 забітых і 12 параненых. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Польска-беларускі канфлікт}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-12-04}} [[Катэгорыя:Беларуска-польскія адносіны]] [[Катэгорыя:Бітвы Вялікай Айчыннай вайны ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Армія Краёва]] [[Катэгорыя:Бітвы з удзелам Арміі Краёвай]] [[Катэгорыя:Уселюб]] 84yrn533a1ghjcojsyyn63z4nr5bgnk 11 780551 5175543 5170506 2026-08-04T18:53:25Z Mboro 53642 /* Варта выдаліць ордэны і Крыж Свабоды */ Адказ 5175543 wikitext text/x-wiki == Варта выдаліць ордэны і Крыж Свабоды == Строга кажучы, Ордэн Герояў, Ордэн Нябеснай Апякункі Беларусі, Ордэн Усяслава Чарадзея, Ордэн Кастуся Каліноўскага і Крыж Свабоды на дадзены момант не зацьверджаныя і не ўручаюцца - я бы прапанаваў іх выдаліць з шаблёну [[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Размовы з удзельнікам:Czalex|размовы]]) 17:29, 13 студзеня 2025 (+03) : +1. Больш за тое, пра іх няма звестак у сеціве. Адзіная крыніца – фота з артыкулу Нашай Нівы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:56, 13 студзеня 2025 (+03) : А што спадар думае датычна медалі Сцяга? У сеціве акрамя фота Нівы нічога няма. Узнагароджанняў, мяркую, таксама не адбывалася яшчэ. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 10:56, 14 студзеня 2025 (+03) ::Прывітанне! Мяркую, Медаль Сцяга павінен застацца — менавіта таму, што ёсць ужо вырабленыя асобнікі. Дадаткова я б дадаў Партызанскі народны крыж, які ўзнагароджвае АПК, а не БВА; і што ўжо анансавалі ў 2023 [https://www.svaboda.org/a/32296444.html (1)], [https://www.racyja.com/archivy/hramadstva/abyadnany-perakhodny-kabinet-belarus/ (2)], [https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/3128201,%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%9E%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%E2%80%93-%C2%AB%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%B6%C2%BB-%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%B0 (3)].<br />Стужкі гатовыя: [[File:BLS-UTCB Medal of the Flag BAR.svg|border|60px|Медаль Сцяга]] [[File:BLS-UTCB Partisan People's Cross BAR.svg|border|60px|Партызанскі народны крыж]] <br/>З павагай; [[Удзельнік:Mboro|Mboro]] ([[Размовы з удзельнікам:Mboro|размовы]]) 13:55, 14 студзеня 2025 (+03) ::: Што вырабленыя гэта добра, канешне, але інфы не хапае. Добра, спадзяюся што хутка нешта з'явіцца. Дадам Партызанскі народны ў шаблон, пазней мо ствару артыкул. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:27, 14 студзеня 2025 (+03) ::: Дарэчы, артыкул гатовы: [[Партызанскі Народны Крыж]]. Магчыма спадару было б цікава перанесці іх у польскую вікіпедыю, калі вы там актыўны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:44, 4 лютага 2025 (+03) Стужка Крыжа Свабоды: [[File:BLS-UTCB Cross of Freedom BAR.svg|border|60px|Крыж Свабоды]] –> [https://belaruscabinet.org/archiu/2026/03/24/150205-APKB_uznaharodziu_miedalami_14 першае уручэнне (Алесь Бяляцкі)] :D [[Удзельнік:Mboro|Mboro]] ([[Размовы з удзельнікам:Mboro|размовы]]) 11:21, 28 мая 2026 (+03) : Дзякуй вялікі! Пакуль, праўда, напісаць артыкул будзе праблематычна. Бо з узёй інфармацыі пра крыж мы ведаем толькі тое, што яго далі Бяляцкаму. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:15, 28 мая 2026 (+03) ::[[File:Twemoji2 1f929.svg|30px]] [[File:Noto Emoji Oreo 1f449.svg|30px]] '''[https://x.com/Tsihanouskaya/status/2084559009374159190 (Twitter/X)]''' [[Удзельнік:Mboro|Mboro]] ([[Размовы з удзельнікам:Mboro|размовы]]) 21:53, 4 жніўня 2026 (+03) 7x193ufqmp2x503hks6ci5x95ot6x85 0 783233 5175438 4941628 2026-08-04T13:13:53Z Autumndancer 168015 5175438 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Буравеснік}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Аперацыя «Буравеснік» |частка = [[Другая сусветная вайна]], [[Вялікая Айчынная вайна]] |выява = |подпіс = |дата = 10—15.7.1943 |месца = [[Клімавіцкі раён]] |прычына = Прысутнасць узброеных савецкіх партызанскіх падраздзяленняў у тыле [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]] |статус = аперацыя завершана |вынік = |наступствы = |змены = |праціўнік1 = '''{{Сцягафікацыя|Трэці Рэйх}}''': |праціўнік2 = '''{{Сцягафікацыя|СССР}}''': |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = |вікісховішча = }} '''Аперацыя «Буравеснік»''' ({{lang-de|Unternehmen Sturmvogel}}) — кодавая назва карнай аперацыі нямецкіх войск супраць партызан і мясцовага насельніцтва ў [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкім раёне]] 10—15 ліпеня 1943 года. == Ход аперацыі == Аперацыя праводзілася сіламі начальніка аховы тылу 4-й нямецкай арміі, у тым ліку 774-га батальёна 96-га ахоўнага палка, паліцыі парадку, 624-га асобнага ўсходняга батальёна. На поўдзень ад вёскі [[Студзянец (Клімавіцкі раён)|Студзянец]], каля вёсак Сасноўка і Антонаўка карнікі былі спынены, а потым контратакаваны байцамі [[13-я Касцюковіцкая партызанская брыгада|13-й Касцюковіцкай партызанскай брыгады]]. Насельніцтва з вёсак, якім пагражалі карнікі было схавана ў глыбіні партызанскай зоны. Кіраўніцтва карнай аперацыяй «Буравеснік» у справаздачы вышэйшаму камандаванню прызнала поўны яе правал. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне|Буравеснік|104|}} [[Катэгорыя:Карныя аперацыі нямецкага войска]] [[Катэгорыя:Бітвы Вялікай Айчыннай вайны ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1943 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Ліпень 1943 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Клімавіцкага раёна]] oia7wgd7mcgxubdzbbrhqhmp5teab3h 0 784743 5175591 5091235 2026-08-05T00:32:55Z 5175591 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Беларуская салідарнасць |арыгінальная_назва = Bělaruská solidarita |лагатып = Belsol_logo.png |памер_лагатыпа = 200px |подпіс_лагатыпа = Лагатып «Беларускай салідарнасці» |выява_эмблемы = |апісанне_эмблемы = Эмблема Пагоня |дата_заснавання = [[17 кастрычніка]] [[2024]] |тып = [[Недаходная арганізацыя|НДА]] |мэта = арганізацыя мерапрыемстваў, публічныя лекцыі, адукацыйныя праграмы, падтрымка беларусаў і ўзаемадзеянне з мясцовымі ўладамі |штаб-кватэра = [[Брно]], [[Чэхія]] |рэгіён_дзейнасці = [[Паўднёвамараўскі край]] |мова = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Чэшская мова|чэшская]], [[Англійская мова|англійская]] |вэб-сайт = |заўвагі = Першая зарэгістраваная беларуская НДА ў Брне. }} '''«Беларуская салідарнасць»''' ({{lang-cz|Bělaruská solidarita}}) — [[Грамадская арганізацыя|няўрадавая арганізацыя (НДА)]] ў [[Брно|Брне]], [[Чэхія]]. Заснавана 17 кастрычніка 2024 года, першая зарэгістраваная беларуская НДА ў Брне<ref name=":0">{{Cite web|lang=cs|url=https://rejstrik-firem.kurzy.cz/22087222/belaruska-solidarita-z-s/|title=Bělaruská solidarita, z. s. , Brno IČO 22087222 - Obchodní rejstřík firem {{!}} Kurzy.cz|last=Kurzy.cz|website=rejstrik-firem.kurzy.cz|access-date=2025-03-21}}</ref>. == Гісторыя == «Беларуская салідарнасць» афіцыйна зарэгістравана 17 кастрычніка 2024 года ў Брне, Чэхія<ref name=":0" />. == Дзейнасць == «Беларуская салідарнасць» займаецца арганізацыяй акцый і кампаній, правядзеннем публічных лекцый, распрацоўкай і рэалізацыяй адукацыйных праграм, аказаннем інфармацыйнай падтрымкі беларусам у [[Паўднёвамараўскі край|Паўднёвамараўскім краі]], супрацоўніцтвам з мясцовымі ўладамі. Так, у 2025 годзе актывісты НДА праводзілі кампанію супраць візавага бану ў Чэхіі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/pravitelstvo-chekhii-ne-budet-otmenyat-ogranicheniya-na-vydachu-viz-belorusam|title=Правительство Чехии не будет отменять ограничения на выдачу виз белорусам|website=Euroradio.fm|access-date=2025-06-11}}</ref>. Арганізацыя таксама праводзіць розныя акцыі і ініцыятывы, скіраваныя на падтрымку беларускай культуры і супольнасці. Сярод іх: * '''Мова Нанова''' — курсы беларускай мовы для пачаткоўцаў і прасунутых. Курсы прызначаны для ўсіх, хто хоча вывучыць беларускую мову<ref>Мова Нанова ў Брно, https://www.instagram.com/movananova.brno</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/novy-litaraturny-tur-uladzimira-arlova|title=Новы літаратурны тур Уладзіміра Арлова|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2025-03-21|archive-date=18 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250318020314/https://kamunikat.org/novy-litaraturny-tur-uladzimira-arlova|url-status=dead}}</ref>. * '''Дзень Волі''' — акцыя ў падтрымку беларускай дэмакратыі і свабоды. Акцыя праводзіцца штогод 25 сакавіка<ref>{{Cite web|lang=cs|url=https://www.em.muni.cz/udalosti/16236-studenti-z-beloruska-podekovali-za-podporu-masarykovi-i-univerzite|title=Běloruští studenti poděkovali za podporu Masarykovi i univerzitě|first=Irena N.|last=Diatelová|website=em.muni.cz|date=2023-03-27|access-date=2025-03-21}}</ref>. * '''Каляды''', '''Купалле''' — святкаванне беларускіх традыцыйных свят у сучасным фармаце<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/event/kalyady-brne-|title=Будзьма беларусамі! » Каляды ў Брне|website=budzma.org|access-date=2025-03-21}}</ref>. * '''Брненская поўнач''' — цыкл паказаў сучасных беларускіх фільмаў у кінатэатрах Брна. * '''Брненскі поўдзень''' — нефармальныя заняткі па беларускай мове. Акцыі і ініцыятывы адкрыты для ўсіх зацікаўленых і ёсць магчымасцю пазнаёміцца з беларускай культурай і супольнасцю. == Эмблема == Арганізацыя выкарыстоўвае як эмблему выяву вершніка з герба «Пагоня», у графічным варыянце, што быў на сцягу [[Жыгімонт Карыбутавіч|Жыгімонта Карыбутавіча]], калі ён прыйшоў у Маравію. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=cs|url=https://rejstrik-firem.kurzy.cz/22087222/belaruska-solidarita-z-s/|title=Bělaruská solidarita, z. s. , Brno IČO 22087222 - Obchodní rejstřík firem {{!}} Kurzy.cz|last=Kurzy.cz|website=rejstrik-firem.kurzy.cz|access-date=2025-03-17}} — пра рэгістрацыю арганізацыі {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Чэхіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2024 годзе]] g9uj9h4nn55sfihfpfvb4zi73ky858a 0 786350 5175533 5156671 2026-08-04T17:39:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175533 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Барыс Мацвеевіч Дзясніцкі''' ({{ВД-прэамбула}}) — рускі і беларускі [[сцэнаграфія|тэатральны мастак]], кніжны ілюстратар. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 лістапада 1903 года ва Уладзівастоку<ref name="memo">[https://archive.memo.ru/%D0%94%D0%95%D0%A1%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%9A%D0%98%D0%99-%D0%91%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%A1-%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%92%D0%95%D0%95%D0%92%D0%98%D0%A7-17-11-1903-11-02-1985-,-ID:-RU12707902-pers-82010 Десницкий Борис Матвеевич (17.11.1903 — 11.02.1985), ID: RU12707902-pers-82010]{{Недаступная спасылка}}</ref> ў дваранскай сям’і. У 1918 годзе ў [[Саратаў|Саратаве]] «чырвонымі» быў расстраляны яго бацька, маці павесілася ў турме. З гэтага часу Барыс, якому тады было 16 год, стаў жыць самастойна. У 1919 годзе скончыў тры класы гімназіі, пачаў працаваць. Працаваў грузчыкам, лодачнікам, рэгістратарам, зборшчыкам лекавых траў, калекцыянерам-батанікам у Саратаўскім педагагічным музеі. Працаваў на рыбаводным гадавальніку ў сяле Тэйлаўка Саратаўскага краю. У 1923—1924 гадах вучыўся ў землеўпарадкавальным тэхнікуме, сумяшчаючы вучобу і працу. У 1924—1926 гадах вучыўся у мастацкім тэхнікуме. Працаваў мастаком у Саратаве, працягваючы вучыцца ў [[Пётр Савіч Уткін|П. С. Уткіна]]. У 1927/1928 навучальным годзе годзе чытаў лекцыі па тэорыі выяўленчага мастацтва ў мастацкай школе саратаўскага акруговага аддзела прафесійнай адукацыі і пачаў працу над тэорыяй колеру і каларыту ў прасторы. У 1929 годзе перабраўся ў [[Масква|Маскву]]. У 1929—1930 гадах працаваў мастаком у Дзяржаўным выдавецтве мастацкай літаратуры. У 1930—1931 гадах працаваў мастаком на Беларускай сельскагаспадарчай прамысловай выставе. У 1931 годзе працаваў мастаком пастаноўкі «Пяты гарызонт» у Адэскім дзяржаўным яўрэйскім тэатры. У 1932—1933 гадах працаваў мастаком у Беларускай студыі оперы і балета. У 1933 годзе ў [[Мінск]]у пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай, Кацярынай Аляксандраўнай Бенедскай, якая кіравала балетам у Беларускай студыі оперы і балета. У 1934 годзе працаваў мастаком па афармленні выстаўкі кніг у выданні «Партвыдат». У 1934—1935 гадах працаваў тэатральным мастаком у тэатры «Рамэн» у Маскве. У 1935—1936 гадах працаваў мастаком фільма «Апошні табар» на кінастудыі «Міжрабпомфільм». У 1935—1936 гадах працаваў мастаком па фрэсках на будаўніцтве будынка аэравакзала Маскоўскага аэрапорта. У 1937 годзе да арышту працаваў мастаком па афармленні кастрычніцкіх калон дэманстрантаў на фабрыцы імя Свярдлова (Масква). Арыштаваны уначы 7 лістапада 1937 года (па іншых звестках — 11 лістапада) па месцы жыхарства ў Маскве па даносе «падазрэнні ў шпіянажы», знаходзіўся ў зняволенні ў турме на Лубянцы. 24 чэрвеня 1938 года рашэннем [[Асобая нарада пры НКУС СССР|Асобай нарады пры НКУС СССР]] асуджаны на 8 гадоў папраўча-працоўных лагераў з паразай у правах. Заключэнне адбываў у Паўночна-Усходнім папраўча-працоўным лагеры (Калымскія лагеры), куды прыбыў у 10 жніўня 1938 года. Спачатку — на агульных працах (лесапавал), затым — у [[Магадан]]е мастаком у выдавецтве «Савецкая Калыма». Захаваліся аформленыя ім кнігі, дзе імя мастака не пазначана. Барыс Дзясніцкі і яго жонка пісалі шмат лістоў і заяваў ва ўсе магчымыя інстанцыі з просьбай аб пераглядзе справы, у тым ліку [[Сталін]]у, [[Берыя|Берыі]], у ваенную пракуратуру. Вызвалены 15 лістапада 1945 года, у ссылцы і на спецпасяленні ў [[Магаданская вобласць|Магаданскай вобласці]] не значыўся. Пасля вяртання ў Маскву працаваў у кніжнай графіцы, ілюстраваў дзіцячыя кніжкі, складаў альбомы для размалёўвання. Рэабілітаваны ў 1955 годзе Галоўнай ваеннай пракуратурай за адсутнасцю складу злачынства<ref>{{Cite web |url=https://base.memo.ru/person/show/2726192 |title=Десницкий Борис Матвеевич |access-date=13 красавіка 2025 |archive-date=25 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125091453/https://base.memo.ru/person/show/2726192 |url-status=dead }}</ref>. Памёр 11 лютага 1985 года ў Маскве<ref name="memo"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзясніцкі Барыс Мацвеевіч}} [[Катэгорыя:Постаці Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Тэатральныя мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі-ілюстратары Расіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] meii4aarhg137fxzb1znggsyacfqgb0 0 786675 5175741 5032325 2026-08-05T09:59:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175741 wikitext text/x-wiki {{Групоўка}} '''Брыгада берагавой абароны''' ({{Lang-ar|لواء درع الساحل}}) — неа-[[Баасізм|баасісцкая]] ваенізаваная арганізацыя, сфарміраваная з рэшткаў 25-га атрада спецыяльнага прызначэння Сірыйскай Арабскай арміі пасля звяржэння [[Башар Асад|Асада]] ў 2024 годзе<ref>{{Cite web|lang=tr|url=https://www.yeniakit.com.tr/haber/esed-artiklari-rahat-durmuyor-devrik-rejim-kalintilari-salih-kalkani-tugayi-adli-teror-orgutu-kurdu-1914424.html|title=Esed artıkları rahat durmuyor! Devrik rejim kalıntıları "Salih Kalkanı Tugayı" adlı terör örgütü kurdu!|website=www.yeniakit.com.tr|date=2025-02-06|access-date=2025-02-11}}</ref>. Брыгада берагавой абароны была створана 6 лютага 2025 года былым членам 25-га атрада спецыяльнага прызначэння і Рэспубліканскай гвардыі Мукдадам Фаціхай разам з іншымі салдатамі. Яны апублікавалі відэа, заявіўшы, што будуць змагацца супраць [[Пераходны ўрад Сірыі|Пераходнага ўрада Сірыі]], які быў створаны [[Сірыйская апазіцыя|былой апазіцыяй]]<ref>{{Cite web|lang=ar|url=https://shaam.org/news/syria-news/%D8%A8%D9%82%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%AA%D8%AD%D9%8A%D8%A9-%D8%B9%D8%B5%D8%A7%D8%A8%D8%A9-%D8%A5%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D9%81%D9%84%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D8%B4%D9%83%D9%84-%D9%85%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%B4%D9%8A%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%AD%D9%84-%D9%84%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81|title=بقيادة "مقداد فتيحة".. عصابة إجرامية من فلول النظام تشكل ميليشيا "درع الساحل" لاستهداف|website=شبكة شام|access-date=2025-02-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ar|url=https://www.eremnews.com/news/arab-world/16jhcvg|title=الإعلان عن تشكيل "لواء درع الساحل" في سوريا.. من هو متزعم التنظيم؟ {{!}} إرم نيوز|website=https://www.eremnews.com|access-date=2025-02-11}}</ref>. Паўстанцы абгрунтаваліся ля гор у правінцыі Латакія. Яны заклікалі алавітаў і былых прыхільнікаў [[Башар Асад|Башара аль-Асада]] «ўзяць у рукі зброю» супраць [[Ахмед Хусейн аш-Шараа|Ахмеда аш-Шараа]]<ref>{{Cite news|title="لواء درع الساحل".. ميليشيا بقيادة مقداد فتيحة ضد الدولة {{!}}فيديو" "لواء درع الساحل".. ميليشيا بقيادة مقداد فتيحة ضد الدولة {{!}}فيديو ["Coastal Shield Brigade"... a militia led by Miqdad Fatiha against t|url=https://www.syria.tv/لواء-درع-الساحل-ميليشيا-بقيادة-مقداد-فتيحة-ضد-الدولة-فيديو}}</ref>. Фаціха абгрунтаваў узброеную барацьбу [[Масавыя забойствы сірыйскіх алавітаў (2025)|нападамі на алавітаў]]<ref>{{Cite web|url=https://title.news/16211-.html|title=سوريا : مقداد فتيحة يعلن عن تأسيس لواء درع الساحل لمواجهة انتهاكات سلطة أحمد الشرع|first=تايتل|last=نيوز|website=تايتل نيوز|date=2025-06-02|access-date=2025-02-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ar|url=https://www.hashtagsyria.com/%D9%84%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%A7/|title=لمواجهة الإدارة السورية الجديدة.. مقداد فتيحة يعلن تشكيل “لواء درع الساحل” {{!}} هاشتاغ|date=2025-02-11|access-date=2025-02-11|archive-date=21 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250221204346/https://www.hashtagsyria.com/%D9%84%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%A7/|url-status=dead}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Ісламскі фронт супраціву ў Сірыі]] == Крыніцы == <references responsive="" /> {{ВС}} [[Катэгорыя:Ваенізаваныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Праўрадавыя ваенныя арганізацыі Грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі паводле алфавіта]] dseqyf386dtj4kw0mvlh574i5ntowpq 0 787542 5175600 5170835 2026-08-05T01:14:19Z ~2026-43182-65 172165 /* Гл. таксама */ 5175600 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = «У капцюрох ГПУ» |Выява = Img366.jpg |Памер = 200пкс |Подпіс выявы = Вокладка выдання<br />«У капцюрох ГПУ» |Жанр = аповесць |Аўтар = [[Францішак Аляхновіч]] |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = 1933 |Публікацыя = {{plainlist| * 1934 (на польскай мове) * 1937 (на беларускай мове) }} |Электронная версія = http://knihi.com/Francisak_Alachnovic/U_kapciuroch_HPU.html }} «'''У капцюро́х ГПУ'''» — аповесць пра ўласнае жыццё Ф. Аляхновіча па прыездзе ў [[БССР]]. Беларускі драматург і тэатразнаўца [[Францішак Аляхновіч]] (1888—1944) адным з першых у сусветнай літаратуры, за чвэрць стагоддзя да [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|Аляксандра Салжаніцына]], апісаў жахі [[Бальшавікі|бальшавіцкага]] [[ГУЛАГ]]у. == Кароткае апісанне == Герой аповесці «У капцюрох ГПУ», упершыню абнародаванай у 1934 годзе на польскай мове, — даверлівы [[беларус]], які вярнуўся на радзіму з наіўным спадзяваннем, што ў Беларускай ССР ён здзейсніць свае мары ў беларускім тэатры як акцёр і пастаноўшчык. Заместа гэтага ён робіцца ахвярай махінацыяў савецкіх карных служб — Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры Радзе народных упаўнаважаных СССР. На сумнавядомых {{нп5|Салавецкі лагер асаблівага прызначэння|«Салоўках»|ru|Соловецкий лагерь особого назначения}} героя чакаюць адно за адным цяжкія для жыцця і здароўя выпрабаванні: убачанага і перажытага яму хопіць на ўсё астаняе жыццё. А прамаўчаць, не расказаць пра гэта сваім сучаснікам і нашчадкам ён таксама не можа… Твор Ф. Аляхновіча яшчэ да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў перакладзены на асноўныя еўрапейскія мовы. == Абнародванне твору == Твор упершыню надрукаваны ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскай]] [[Вільня|віленскай]] газеце «[[Słowo]]»; расійскі пераклад успамінаў абнародавала [[парыж]]ская газета «Возрождение». У 1935 годзе ў Вільні ўспаміны выйшлі асобнай кнігай на [[Польская мова|польскай мове]] пад назвай «Siedem lat w szponach G.P.U.» У 1937 годзе ў [[Варшава|Варшаве]] выдадзены яшчэ адзін польскі варыянт кнігі пад назвай «Prawda o Sowietach». Твор перакладаўся на [[Італьянская мова|італьянскую мову]] («La verita sulla Russia Bolscevica») і на [[Партугальская мова|партугальскую]] ў [[Бразілія|Бразіліі]] («Sete annos nas garras sovieticas»). [[Украінская мова|Украінскі]] пераклад друкавала газета «[[Діло]]», рэдакцыя якой затым выпусціла ўспаміны асобнай кнігай «7 літ на Соловках». Толькі ў канцы 1937 года аўтар здолеў выдаць кнігу на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. == [[Аўдыё]]графія == * {{Кніга|аўтар =[[Францішак Аляхновіч]]. |загаловак = У капцюрох ГПУ. Аповесць|спасылка = https://kamunikat.org/u-kaptsyurokh-gpu-alyakhnovich-frantsishak |адказны = чытае [[Віталь Сямашка]]|месца = [[Беласток]]|выдавецтва = Фонд [[Kamunikat.org]]|год = 2024|серыя = Кнігі без літар |isbn = 978-83-67937-26-9}} == Бібліяграфія == ;на [[Беларуская мова|беларускай мове]] * {{Кніга|аўтар =Францішак Аляхновіч.|загаловак =У капцюрох ГПУ |месца =[[Вільня]] |выдавецтва =выдавецтва аўтара; Друкарня І. Баеўскага|год =1937 |старонкі |старонак =158}} * {{Артыкул| аўтар =Францішак Аляхновіч.| загаловак =У капцюрох ГПУ. | выданне =Мінская праўда| год =1941 | нумар = 7—12, 14—17, 19; 1942: nr 1, 2, 4, 6, 7, 9—12, 14, 15, 17, 18, 21, 22, 24, 25, 29, 31, 32, 36, 37, 39, 41 | старонкі = }} * {{Кніга|аўтар = Францішак Аляхновіч.|частка = У капцюрох ГПУ |месца =[[Вільня]] |год =1942}} * {{Артыкул| аўтар = Францішак Аляхновіч.| загаловак = У капцюрох ГПУ | выданне = [[Полымя (часопіс)|Полымя ]] | тып = часопіс | год = 1991 | нумар = 1 | старонкі = 151—214 }} * {{Кніга|аўтар = Францішак Аляхновіч.|загаловак =У капцюрох ГПУ. Аповесць |адказны =Укладанне:[[Алесь Жынкін|А. У. Жынкіна]], Ю. Р. Чудзіна; Прадмова [[Алеся Бяляцкага |А. В. Бяляцкага]]; Пасляслоўе А. А. Дышлевіча |месца = [[Мінск]]|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =1994 |старонак = 238 |isbn =5-340-01311-1 |тыраж =9000 }} * {{Кніга|аўтар = Францішак Аляхновіч.|загаловак =Выбраныя творы. Драматургія; Проза; Вершы; Публіцыстыка; Лісты; Тэатразнаўства; Успаміны |адказны =укладанне, прадмова [[Анатоль Сабалеўскі|Анатоля Сабалеўскага]] ; каментарый Генадзя Кажамякіна |месца =[[Мінск]]|выдавецтва =[[Беларускі кнігазбор]] |год =2005 |старонак =541 |серыя =Беларускі кнігазбор. Серыя 1, Мастацкая літаратура |isbn =985-504-005-8 |тыраж =1200 }} * {{Кніга|аўтар =Францішак Аляхновіч.|загаловак =У капцюрох ГПУ |месца =[[Мінск]]|выдавецтва = Попурри |год = 2015 |старонак =286 |серыя =Мая беларуская кніга |isbn =978-985-15-2429-3 |тыраж = 2500 }} ;на [[Італьянская мова|італьянскай мове]] * {{Кніга|аўтар =Franciszek Olechnowicz.|загаловак =La verità sulla Russia bolscevica. Impressioni di un russo-bianco nazionalista liberato dopo sette anni dalle prigioni dell'URSS |адказны =tradotto dal polacco da Gian d'Arce|месца =[[Флярэнцыя|Firenze]]|выдавецтва =Casa editrice G. Nerbini|год =1938 |старонак =60}} ;на [[Партугальская мова|партугальскай мове]] * {{Кніга|аўтар =Fr. Olechnowicz.|загаловак =Sete Annos nas Garras Soviéticas (Verdade sobre os Soviets) |адказны =traduzido do polonês por Eva Wedber |месца =[[Рыю-дэ-Жанэйру|Rio de Janeiro]]|выдавецтва =Amorim Cia Ltda and Livraria Moura|год =1937 |старонак =190}} * {{Кніга|аўтар =Fr. Olechnowicz.|загаловак =Sete annos nas garras Sovieticas |месца =[[Сан-Паўлу|São Paulo]] |год =1937}} ;на [[Польская мова|польскай мове]] * {{Артыкул| аўтар =aż. | загаловак =Ad mirażau kulturnaj pracy u miensku po «sołowieckije i koreło-murmanskije isprawitelno trudowyje łagiery». | спасылка =https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=242109 | мова =pl | выданне =[[Słowo]] | тып =czasopismo | год =1933, 27 wreśnia | нумар =264 (3402)| старонкі =1, 2 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Cat. | загаловак = Jeszcze rozmowa z Olechnowiczem. | спасылка =https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=242114 | мова =pl | выданне =[[Słowo]] | тып =czasopismo | год = 1933, 2 października | нумар = 269 (3407)| старонкі = 1 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар =Franciszek Olechnowicz. | загаловак = W szponach GPU (fragmenty wspomnień z więzień sowieckich). 1—21)| спасылка =https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=244730 | выданне =[[Słowo]] | тып = czasopismo | год = 1934, 18 listopada—4 grudnia; 6 grudnia—9 grudnia | нумар = 316 (3808)—332 (3824); 334 (3826)—337 (3829) | старонкі = 4, 6, 7 | issn = }} * {{Кніга|аўтар =Olechnowicz, Franciszek.|загаловак =Siedem lat w szponach GPU |месца =[[Вільня|Wilno]]|выдавецтва =nakł. autora|год =1935}} * {{Артыкул| аўтар =Franciszek Olechnowicz (Alachnowicz). | загаловак =Nowy Rok Poputczika — Zdarenie prawdziwe — (Tłomaczenie z rekopisu białoruskiego) | спасылка =https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=257268 | мова =pl | выданне =[[Słowo]] | тып =czasopismo | год =1936, 15 stzcznia | нумар =14 (4221)| старонкі =2 }} * {{Артыкул| аўтар =Olechnowicz Franciszek. Dybowski Janusz Teodor.| загаловак =«Siedem lat w szponach GPU». Rozmowa z Olechnowiczem. | выданне =Kultura| тып =часопіс | год =1936 | нумар =16 | старонкі =2}} * {{Кніга|аўтар =Olechnowicz Franciszek.|загаловак =Prawda o Sowietach (wrażenia z 7-letniego pobytu w więzieniach sowieckich r. 1927–1933) |спасылка =https://crispa.uw.edu.pl/object/files/22256/display/PDF |месца =[[Варшава|Warszawa]]|выдавецтва =Nakładem autora |год =1937 |старонак =152 |isbn = |тыраж = }} * {{Кніга|аўтар =Franciszek Olechnowicz.|загаловак =Prawda o Sowietach (wrażenia z 7-letniego pobytu w więzieniach sowieckich r. 1927-1933) |месца = [[Курытыба|Curitiba]] |выдавецтва =Nakład i druk Gazety Polskiej w Brazylii|год =1938 |старонак =155 |серыя =Biblioteka Osadnika, Vol. 4 |isbn = |тыраж = }} * {{Кніга|аўтар =Franciszek Olechnowicz.|загаловак =7 lat w szponach GPU |месца =[[Варшава| Warszawa]]|выдавецтва =Centrum Informacyjno-Reklamowe CIR|год =1990 |старонак =167 |isbn =83-85154-09-4 |тыраж = }} ;на [[Руская мова|рускай мове]] * {{Артыкул| аўтар =Ф. Олехновичъ. | загаловак =Сем лѣтъ во власти ГПУ. | спасылка =https://historicperiodicals.princeton.edu/historic/cgi-bin/historic?a=cl&cl=CL1&sp=vozrozhdenie&e=-------en-20--1--txt-txIN-Vozrozhdenie------ | мова =ru | адказны =редакторъ Ю. В. Семеновъ | выданне =Возрождение = La Renaissance| тып =еженедневная газета. Орган русской национальной мысли | месца =[[Парыж|Paris]]| выдавецтва =Издатель: А. О. Гукасов| год =1934, 25, 26 ноября; 1, 3, 8, 10, 14, 17, 20, 25, 27, 29 декабря — 1935, 1, 3, 9, 14, 16, 23, января; 06 февраля | том =10 | нумар =3462, 3463, 3468, 3470, 3475, 3477, 3481, 3484, 3492, 3496, 3507, 3512, 3514, 3521, 3535 | старонкі = 2| isbn = | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Франц Олехнович.|загаловак =В когтях ГПУ |адказны =пер. с белорус. [[Анатоль Тарас|Анатоля Тараса]] |месца =[[Мінск]]|выдавецтва = [[Харвест]] |год =2012 |старонак =320 |серыя = Неизвестная история |isbn = 978-985-18-1470-7 |тыраж = 1000}} * {{Кніга|аўтар = Франц Олехнович.|загаловак = В когтях ГПУ. |адказны =пер. с белорус. [[Анатоль Тарас|Анатоля Тараса]]; [[Юры Туронок]]. Кто убил Франтишека Олехновича? |месца =[[Рыга|Рига]]|выдавецтва = Институт беларуской истории и культуры|год = 2012 |старонак = 320 |серыя = Неизвестная история |isbn = 978-985-18-1470-7 |тыраж = 150}} ;на [[Украінская мова|ўкраінскай мове]] * {{Артыкул| аўтар = Ф. Олехнович. | загаловак = 7 літ на Соловках.| спасылка = https://libraria.ua/issues/192/21133/ | мова = uk | выданне = [[Діло (газэта)|Діло]] | тып =часопіс | год = 1937, 2 липня — 18 серпня; | нумар = 143—181; | старонкі = 2, 3, 4, 5, 6 | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Францішек Аляхновіч.|загаловак =7 літ на Соловках. Спомини білоруського діяча про миртиірольогію у Совітах. |спасылка =https://shron1.chtyvo.org.ua/Aliekhnovich_Frantsishak/7_lit_na_Solovkakh_Spomyny_biloruskoho_diiacha_pro_martyrologiiu_u_sovitakh.pdf? |месца =[[Львоў|Львів]]|выдавецтва =тыражом Видавничої Спілки «Діло» |год =1937 |старонак = 168}} === Крытыка, рэцэнзіі === * {{Артыкул| аўтар = [[Уладзіслаў Талочка|as]]. | загаловак = Bibliografja. Olechnowicz Franciszek. Siedem lat w szpozach G.P.U. Wilno, 1935.| спасылка = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/16393/69040m1935n20.pdf?sequence=89&isAllowed=y | мова =pl | выданне =[[Przegląd Wileński]] | тып = pismo | год = 1935, 13 listopada | нумар = 20 | старонкі = 8 }} * {{Артыкул| аўтар =Charkiewicz W. | загаловак =Pankracy idzie, może jest między nami… | спасылка = https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=257268| мова = pl | выданне = [[Słowo]] | тып =czasopismo| год =1937, 19 czerwca | нумар = 167 (4731)| старонкі = 1 }} * {{Артыкул| аўтар =[[Уладзіслаў Талочка|A. Sołoduch]]. | загаловак = Bibliografja. Alachnowicz F. U kapciuroch G.P.U. Wilnia, 1939; Alachnowicz F. 7 lit na Sołowkach. Lwów, 1937.| спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/16393/69040m1938n1.pdf?sequence=105&isAllowed=y | мова =pl | выданне =[[Przegląd Wileński]] | тып = pismo | год = 1938, 18 lutego | нумар = 1 | старонкі = 7 }} * {{Артыкул| аўтар = [[Андрэй Москвін |Andriej Moskwin]]. | загаловак =Powieść dokumentalna Franciszka Alachnowicza «7 lat w szponach GPU»: geneza utworu, cztery wersje | спасылка =https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/9171/1/BB_11_2019 | мова =pl | выданне =[[Białorutenistyka Białostocka]] | месца =[[Беласток|Białystok]]| выдавецтва =Uniwersytet w Białymstoku | год =2019 | том = 11 | старонкі = 47—88}} == Гл. таксама == * [[Францішак Пяткевіч]] — лекар і беларускі нацыянальны дзеяч, вязень [[Салавецкі лягер асаблівага прызначэння|Салавецкага лягеру]], аўтар успамнаў: «Салаўкі востраў пакут і сьмерці. (Успаміны з катаргі савецкай)». == Літаратура == * {{Артыкул| аўтар = Багарадава, Таццяна. | загаловак = Нетрадыцыйнасць праблематыкі аповесці Ф. Аляхновіча «У капцюрох ГПУ». | спасылка = https://elib.psu.by/bitstream/123456789/16493/3/72-76.pdf | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета | тып = научно-теоретический журнал | месца = [[Полацак|Полоцк]]| выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсытэт]] | год = 2016 | нумар = 2 | старонкі = 72—76| isbn = | issn = 2070-1608 }} * {{Артыкул| аўтар = Ждановіч, А.| загаловак = Сэнсаўтваральныя асаблівасці «У капцюрох ГПУ» Ф. Аляхновіча і «Аповесці для сябе» Б. Мікуліча у кантэксце жанрава-стылёвых прыкмет гэтых твораў. | выданне = Куляшоўскія чытанні| тып = матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, 29―30 красавіка 2010 г. у 2 ч. Ч. 1 | месца = [[Магілёў]]| выдавецтва = [[МДУ]] | год = 2010| старонкі = 332—339| isbn = 978-985-480-648-8}} * {{Кніга |аўтар = [[Леанід Маракоў|Маракоў Л. У.]] |загаловак = Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энц. даведнік. У 10 т. |спасылка = http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i/index_19219.html |месца = [[Мінск]] |год = 2003 |том = 1 |isbn = 985-6374-04-9 |тыраж = |archive-date = 19 снежня 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241219120255/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i/index_19219.html }} * {{Артыкул| аўтар = Саковіч, Ганна. | загаловак = Пакутнікі за народ і Бацькаўшчыну. (Мемуары Францішка Аляхновіча і Янкі Жамойціна) | адказны = red. R. Radzik, M. Sajewicz | выданне = Białoruś: przeszłość i teraźniejszość| месца = [[Люблін|Lublin]]| выдавецтва = Uniwersytet Marii Curie - Skłodowskiej| год = 2010 | том = kultura, literatura, język | старонкі = 123—133| isbn = 978-83-2273-094-2 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Саковіч, Ганна. | загаловак = Беларускія пісьменнікі аб сваім лагерным вопыце. | спасылка = https://www.researchgate.net/publication/324061531_Belaruskia_pismenniki_ab_svaim_lagernym_vopyce | выданне = [[Białorutenistyka Białostocka]] | тып = часопіс | год = 2017 | том = 9 | старонкі = 408—414 | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Katarzyna Drozd.|загаловак = Białoruska proza łagrowa |месца = [[Варшава|Warszawa]]|выдавецтва = Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego|год = 2016 |старонак = 252 |isbn = 978-83-60951-20-0}} * {{Артыкул| аўтар = Katarzyna Drozd. | загаловак = «W szponach GPU» — o największym wrogu ludzkości.| мова =pl | выданне =[[Acta Albaruthenica]] | месца = [[Варшава|Warszawa]]| выдавецтва =Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego| год =2008 | том = 8 | старонкі = 62—71| isbn =978-83-60951-02-6 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Katarzyna Drozd. | загаловак = «W szponach GPU» — o największym wrogu ludzkości. | мова =pl | выданне = [[Acta Albaruthenica]] | месца = [[Варшава|Warszawa]]| выдавецтва =Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego| год = 2009 | том = 9 | старонкі = 67—81| isbn =978-83-60951-04-0}} * {{Артыкул| аўтар =Moskwin, Andriej. | загаловак = 7 lat w szponach GPU Franciszka Alachnowicza (Olechnowicza) świadectwem o radzieckim Gułagu . | спасылка = https://www.academia.edu/44942660/LITERATURY_BIA%C5%81ORUSKIEJ_RODOWODY_NIEPOKORNE | мова = pl | аўтар выдання = Moskwin, Andriej. | выданне =Literaturz białoruskiej rodowodz niepokoкту | месца =[[Беласток |Białystok]]| выдавецтва = Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku| год =2019 | старонкі = 48—98| isbn = 978-83-7431-603-3 | issn = }} == Спасылкі == * {{Спасылка | аўтар = Васіль Дранько-Майсюк. | аўтарlink = | дата публікацыі = 19 траўня 2023 | url = https://www.youtube.com/watch?v=ejyrGke3_SQ | загаловак = Францішак Аляхновіч 3-ая серыя: падарожжа ў пекла. | назва праекту = Літаратурныя ночы з Васілём | выдавец = Радыё Ўнет}} {{Творы Францішка Аляхновіча}} [[Катэгорыя:Творы Францішка Аляхновіча]] l5l67l4it3t4rxcfhbjfiaqu2w9o00f 5175601 5175600 2026-08-05T01:15:37Z ~2026-43182-65 172165 5175601 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = «У капцюрох ГПУ» |Выява = Img366.jpg |Памер = 200пкс |Подпіс выявы = Вокладка выдання<br />«У капцюрох ГПУ» |Жанр = аповесць |Аўтар = [[Францішак Аляхновіч]] |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = 1933 |Публікацыя = {{plainlist| * 1934 (на польскай мове) * 1937 (на беларускай мове) }} |Электронная версія = http://knihi.com/Francisak_Alachnovic/U_kapciuroch_HPU.html }} «'''У капцюро́х ГПУ'''» — аповесць пра ўласнае жыццё Ф. Аляхновіча па прыездзе ў [[БССР]]. Беларускі драматург і тэатразнаўца [[Францішак Аляхновіч]] (1888—1944) адным з першых у сусветнай літаратуры, за чвэрць стагоддзя да [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|Аляксандра Салжаніцына]], апісаў жахі [[Бальшавікі|бальшавіцкага]] [[ГУЛАГ]]у. == Кароткае апісанне == Герой аповесці «У капцюрох ГПУ», упершыню абнародаванай у 1934 годзе на польскай мове, — даверлівы [[беларус]], які вярнуўся на радзіму з наіўным спадзяваннем, што ў Беларускай ССР ён здзейсніць свае мары ў беларускім тэатры як акцёр і пастаноўшчык. Заместа гэтага ён робіцца ахвярай махінацыяў савецкіх карных служб — Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры Радзе народных упаўнаважаных СССР. На сумнавядомых {{нп5|Салавецкі лагер асаблівага прызначэння|«Салоўках»|ru|Соловецкий лагерь особого назначения}} героя чакаюць адно за адным цяжкія для жыцця і здароўя выпрабаванні: убачанага і перажытага яму хопіць на ўсё астаняе жыццё. А прамаўчаць, не расказаць пра гэта сваім сучаснікам і нашчадкам ён таксама не можа… Твор Ф. Аляхновіча яшчэ да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў перакладзены на асноўныя еўрапейскія мовы. == Абнародванне твору == Твор упершыню надрукаваны ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскай]] [[Вільня|віленскай]] газеце «[[Słowo]]»; расійскі пераклад успамінаў абнародавала [[парыж]]ская газета «Возрождение». У 1935 годзе ў Вільні ўспаміны выйшлі асобнай кнігай на [[Польская мова|польскай мове]] пад назвай «Siedem lat w szponach G.P.U.» У 1937 годзе ў [[Варшава|Варшаве]] выдадзены яшчэ адзін польскі варыянт кнігі пад назвай «Prawda o Sowietach». Твор перакладаўся на [[Італьянская мова|італьянскую мову]] («La verita sulla Russia Bolscevica») і на [[Партугальская мова|партугальскую]] ў [[Бразілія|Бразіліі]] («Sete annos nas garras sovieticas»). [[Украінская мова|Украінскі]] пераклад друкавала газета «[[Діло]]», рэдакцыя якой затым выпусціла ўспаміны асобнай кнігай «7 літ на Соловках». Толькі ў канцы 1937 года аўтар здолеў выдаць кнігу на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. == [[Аўдыё]]графія == * {{Кніга|аўтар =[[Францішак Аляхновіч]]. |загаловак = У капцюрох ГПУ. Аповесць|спасылка = https://kamunikat.org/u-kaptsyurokh-gpu-alyakhnovich-frantsishak |адказны = чытае [[Віталь Сямашка]]|месца = [[Беласток]]|выдавецтва = Фонд [[Kamunikat.org]]|год = 2024|серыя = Кнігі без літар |isbn = 978-83-67937-26-9}} == Бібліяграфія == ;на [[Беларуская мова|беларускай мове]] * {{Кніга|аўтар =Францішак Аляхновіч.|загаловак =У капцюрох ГПУ |месца =[[Вільня]] |выдавецтва =выдавецтва аўтара; Друкарня І. Баеўскага|год =1937 |старонкі |старонак =158}} * {{Артыкул| аўтар =Францішак Аляхновіч.| загаловак =У капцюрох ГПУ. | выданне =Мінская праўда| год =1941 | нумар = 7—12, 14—17, 19; 1942: nr 1, 2, 4, 6, 7, 9—12, 14, 15, 17, 18, 21, 22, 24, 25, 29, 31, 32, 36, 37, 39, 41 | старонкі = }} * {{Кніга|аўтар = Францішак Аляхновіч.|частка = У капцюрох ГПУ |месца =[[Вільня]] |год =1942}} * {{Артыкул| аўтар = Францішак Аляхновіч.| загаловак = У капцюрох ГПУ | выданне = [[Полымя (часопіс)|Полымя ]] | тып = часопіс | год = 1991 | нумар = 1 | старонкі = 151—214 }} * {{Кніга|аўтар = Францішак Аляхновіч.|загаловак =У капцюрох ГПУ. Аповесць |адказны =Укладанне:[[Алесь Жынкін|А. У. Жынкіна]], Ю. Р. Чудзіна; Прадмова [[Алеся Бяляцкага |А. В. Бяляцкага]]; Пасляслоўе А. А. Дышлевіча |месца = [[Мінск]]|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =1994 |старонак = 238 |isbn =5-340-01311-1 |тыраж =9000 }} * {{Кніга|аўтар = Францішак Аляхновіч.|загаловак =Выбраныя творы. Драматургія; Проза; Вершы; Публіцыстыка; Лісты; Тэатразнаўства; Успаміны |адказны =укладанне, прадмова [[Анатоль Сабалеўскі|Анатоля Сабалеўскага]] ; каментарый Генадзя Кажамякіна |месца =[[Мінск]]|выдавецтва =[[Беларускі кнігазбор]] |год =2005 |старонак =541 |серыя =Беларускі кнігазбор. Серыя 1, Мастацкая літаратура |isbn =985-504-005-8 |тыраж =1200 }} * {{Кніга|аўтар =Францішак Аляхновіч.|загаловак =У капцюрох ГПУ |месца =[[Мінск]]|выдавецтва = Попурри |год = 2015 |старонак =286 |серыя =Мая беларуская кніга |isbn =978-985-15-2429-3 |тыраж = 2500 }} ;на [[Італьянская мова|італьянскай мове]] * {{Кніга|аўтар =Franciszek Olechnowicz.|загаловак =La verità sulla Russia bolscevica. Impressioni di un russo-bianco nazionalista liberato dopo sette anni dalle prigioni dell'URSS |адказны =tradotto dal polacco da Gian d'Arce|месца =[[Флярэнцыя|Firenze]]|выдавецтва =Casa editrice G. Nerbini|год =1938 |старонак =60}} ;на [[Партугальская мова|партугальскай мове]] * {{Кніга|аўтар =Fr. Olechnowicz.|загаловак =Sete Annos nas Garras Soviéticas (Verdade sobre os Soviets) |адказны =traduzido do polonês por Eva Wedber |месца =[[Рыю-дэ-Жанэйру|Rio de Janeiro]]|выдавецтва =Amorim Cia Ltda and Livraria Moura|год =1937 |старонак =190}} * {{Кніга|аўтар =Fr. Olechnowicz.|загаловак =Sete annos nas garras Sovieticas |месца =[[Сан-Паўлу|São Paulo]] |год =1937}} ;на [[Польская мова|польскай мове]] * {{Артыкул| аўтар =aż. | загаловак =Ad mirażau kulturnaj pracy u miensku po «sołowieckije i koreło-murmanskije isprawitelno trudowyje łagiery». | спасылка =https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=242109 | мова =pl | выданне =[[Słowo]] | тып =czasopismo | год =1933, 27 wreśnia | нумар =264 (3402)| старонкі =1, 2 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Cat. | загаловак = Jeszcze rozmowa z Olechnowiczem. | спасылка =https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=242114 | мова =pl | выданне =[[Słowo]] | тып =czasopismo | год = 1933, 2 października | нумар = 269 (3407)| старонкі = 1 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар =Franciszek Olechnowicz. | загаловак = W szponach GPU (fragmenty wspomnień z więzień sowieckich). 1—21)| спасылка =https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=244730 | выданне =[[Słowo]] | тып = czasopismo | год = 1934, 18 listopada—4 grudnia; 6 grudnia—9 grudnia | нумар = 316 (3808)—332 (3824); 334 (3826)—337 (3829) | старонкі = 4, 6, 7 | issn = }} * {{Кніга|аўтар =Olechnowicz, Franciszek.|загаловак =Siedem lat w szponach GPU |месца =[[Вільня|Wilno]]|выдавецтва =nakł. autora|год =1935}} * {{Артыкул| аўтар =Franciszek Olechnowicz (Alachnowicz). | загаловак =Nowy Rok Poputczika — Zdarenie prawdziwe — (Tłomaczenie z rekopisu białoruskiego) | спасылка =https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=257268 | мова =pl | выданне =[[Słowo]] | тып =czasopismo | год =1936, 15 stzcznia | нумар =14 (4221)| старонкі =2 }} * {{Артыкул| аўтар =Olechnowicz Franciszek. Dybowski Janusz Teodor.| загаловак =«Siedem lat w szponach GPU». Rozmowa z Olechnowiczem. | выданне =Kultura| тып =часопіс | год =1936 | нумар =16 | старонкі =2}} * {{Кніга|аўтар =Olechnowicz Franciszek.|загаловак =Prawda o Sowietach (wrażenia z 7-letniego pobytu w więzieniach sowieckich r. 1927–1933) |спасылка =https://crispa.uw.edu.pl/object/files/22256/display/PDF |месца =[[Варшава|Warszawa]]|выдавецтва =Nakładem autora |год =1937 |старонак =152 |isbn = |тыраж = }} * {{Кніга|аўтар =Franciszek Olechnowicz.|загаловак =Prawda o Sowietach (wrażenia z 7-letniego pobytu w więzieniach sowieckich r. 1927-1933) |месца = [[Курытыба|Curitiba]] |выдавецтва =Nakład i druk Gazety Polskiej w Brazylii|год =1938 |старонак =155 |серыя =Biblioteka Osadnika, Vol. 4 |isbn = |тыраж = }} * {{Кніга|аўтар =Franciszek Olechnowicz.|загаловак =7 lat w szponach GPU |месца =[[Варшава| Warszawa]]|выдавецтва =Centrum Informacyjno-Reklamowe CIR|год =1990 |старонак =167 |isbn =83-85154-09-4 |тыраж = }} ;на [[Руская мова|рускай мове]] * {{Артыкул| аўтар =Ф. Олехновичъ. | загаловак =Сем лѣтъ во власти ГПУ. | спасылка =https://historicperiodicals.princeton.edu/historic/cgi-bin/historic?a=cl&cl=CL1&sp=vozrozhdenie&e=-------en-20--1--txt-txIN-Vozrozhdenie------ | мова =ru | адказны =редакторъ Ю. В. Семеновъ | выданне =Возрождение = La Renaissance| тып =еженедневная газета. Орган русской национальной мысли | месца =[[Парыж|Paris]]| выдавецтва =Издатель: А. О. Гукасов| год =1934, 25, 26 ноября; 1, 3, 8, 10, 14, 17, 20, 25, 27, 29 декабря — 1935, 1, 3, 9, 14, 16, 23, января; 06 февраля | том =10 | нумар =3462, 3463, 3468, 3470, 3475, 3477, 3481, 3484, 3492, 3496, 3507, 3512, 3514, 3521, 3535 | старонкі = 2| isbn = | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Франц Олехнович.|загаловак =В когтях ГПУ |адказны =пер. с белорус. [[Анатоль Тарас|Анатоля Тараса]] |месца =[[Мінск]]|выдавецтва = [[Харвест]] |год =2012 |старонак =320 |серыя = Неизвестная история |isbn = 978-985-18-1470-7 |тыраж = 1000}} * {{Кніга|аўтар = Франц Олехнович.|загаловак = В когтях ГПУ. |адказны =пер. с белорус. [[Анатоль Тарас|Анатоля Тараса]]; [[Юры Туронок]]. Кто убил Франтишека Олехновича? |месца =[[Рыга|Рига]]|выдавецтва = Институт беларуской истории и культуры|год = 2012 |старонак = 320 |серыя = Неизвестная история |isbn = 978-985-18-1470-7 |тыраж = 150}} ;на [[Украінская мова|ўкраінскай мове]] * {{Артыкул| аўтар = Ф. Олехнович. | загаловак = 7 літ на Соловках.| спасылка = https://libraria.ua/issues/192/21133/ | мова = uk | выданне = [[Діло (газэта)|Діло]] | тып =часопіс | год = 1937, 2 липня — 18 серпня; | нумар = 143—181; | старонкі = 2, 3, 4, 5, 6 | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Францішек Аляхновіч.|загаловак =7 літ на Соловках. Спомини білоруського діяча про миртиірольогію у Совітах. |спасылка =https://shron1.chtyvo.org.ua/Aliekhnovich_Frantsishak/7_lit_na_Solovkakh_Spomyny_biloruskoho_diiacha_pro_martyrologiiu_u_sovitakh.pdf? |месца =[[Львоў|Львів]]|выдавецтва =тыражом Видавничої Спілки «Діло» |год =1937 |старонак = 168}} === Крытыка, рэцэнзіі === * {{Артыкул| аўтар = [[Уладзіслаў Талочка|as]]. | загаловак = Bibliografja. Olechnowicz Franciszek. Siedem lat w szpozach G.P.U. Wilno, 1935.| спасылка = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/16393/69040m1935n20.pdf?sequence=89&isAllowed=y | мова =pl | выданне =[[Przegląd Wileński]] | тып = pismo | год = 1935, 13 listopada | нумар = 20 | старонкі = 8 }} * {{Артыкул| аўтар =Charkiewicz W. | загаловак =Pankracy idzie, może jest między nami… | спасылка = https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=257268| мова = pl | выданне = [[Słowo]] | тып =czasopismo| год =1937, 19 czerwca | нумар = 167 (4731)| старонкі = 1 }} * {{Артыкул| аўтар =[[Уладзіслаў Талочка|A. Sołoduch]]. | загаловак = Bibliografja. Alachnowicz F. U kapciuroch G.P.U. Wilnia, 1939; Alachnowicz F. 7 lit na Sołowkach. Lwów, 1937.| спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/16393/69040m1938n1.pdf?sequence=105&isAllowed=y | мова =pl | выданне =[[Przegląd Wileński]] | тып = pismo | год = 1938, 18 lutego | нумар = 1 | старонкі = 7 }} * {{Артыкул| аўтар = [[Андрэй Москвін |Andriej Moskwin]]. | загаловак =Powieść dokumentalna Franciszka Alachnowicza «7 lat w szponach GPU»: geneza utworu, cztery wersje | спасылка =https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/9171/1/BB_11_2019 | мова =pl | выданне =[[Białorutenistyka Białostocka]] | месца =[[Беласток|Białystok]]| выдавецтва =Uniwersytet w Białymstoku | год =2019 | том = 11 | старонкі = 47—88}} == Гл. таксама == * [[Францішак Пяткевіч]] — лекар і беларускі нацыянальны дзеяч, вязень [[Салавецкі лагер асаблівага прызначэння|Салавецкага лагеру]], аўтар успамнаў: «Салаўкі востраў пакут і сьмерці. (Успаміны з катаргі савецкай)». == Літаратура == * {{Артыкул| аўтар = Багарадава, Таццяна. | загаловак = Нетрадыцыйнасць праблематыкі аповесці Ф. Аляхновіча «У капцюрох ГПУ». | спасылка = https://elib.psu.by/bitstream/123456789/16493/3/72-76.pdf | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета | тып = научно-теоретический журнал | месца = [[Полацак|Полоцк]]| выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсытэт]] | год = 2016 | нумар = 2 | старонкі = 72—76| isbn = | issn = 2070-1608 }} * {{Артыкул| аўтар = Ждановіч, А.| загаловак = Сэнсаўтваральныя асаблівасці «У капцюрох ГПУ» Ф. Аляхновіча і «Аповесці для сябе» Б. Мікуліча у кантэксце жанрава-стылёвых прыкмет гэтых твораў. | выданне = Куляшоўскія чытанні| тып = матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, 29―30 красавіка 2010 г. у 2 ч. Ч. 1 | месца = [[Магілёў]]| выдавецтва = [[МДУ]] | год = 2010| старонкі = 332—339| isbn = 978-985-480-648-8}} * {{Кніга |аўтар = [[Леанід Маракоў|Маракоў Л. У.]] |загаловак = Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энц. даведнік. У 10 т. |спасылка = http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i/index_19219.html |месца = [[Мінск]] |год = 2003 |том = 1 |isbn = 985-6374-04-9 |тыраж = |archive-date = 19 снежня 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241219120255/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i/index_19219.html }} * {{Артыкул| аўтар = Саковіч, Ганна. | загаловак = Пакутнікі за народ і Бацькаўшчыну. (Мемуары Францішка Аляхновіча і Янкі Жамойціна) | адказны = red. R. Radzik, M. Sajewicz | выданне = Białoruś: przeszłość i teraźniejszość| месца = [[Люблін|Lublin]]| выдавецтва = Uniwersytet Marii Curie - Skłodowskiej| год = 2010 | том = kultura, literatura, język | старонкі = 123—133| isbn = 978-83-2273-094-2 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Саковіч, Ганна. | загаловак = Беларускія пісьменнікі аб сваім лагерным вопыце. | спасылка = https://www.researchgate.net/publication/324061531_Belaruskia_pismenniki_ab_svaim_lagernym_vopyce | выданне = [[Białorutenistyka Białostocka]] | тып = часопіс | год = 2017 | том = 9 | старонкі = 408—414 | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Katarzyna Drozd.|загаловак = Białoruska proza łagrowa |месца = [[Варшава|Warszawa]]|выдавецтва = Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego|год = 2016 |старонак = 252 |isbn = 978-83-60951-20-0}} * {{Артыкул| аўтар = Katarzyna Drozd. | загаловак = «W szponach GPU» — o największym wrogu ludzkości.| мова =pl | выданне =[[Acta Albaruthenica]] | месца = [[Варшава|Warszawa]]| выдавецтва =Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego| год =2008 | том = 8 | старонкі = 62—71| isbn =978-83-60951-02-6 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Katarzyna Drozd. | загаловак = «W szponach GPU» — o największym wrogu ludzkości. | мова =pl | выданне = [[Acta Albaruthenica]] | месца = [[Варшава|Warszawa]]| выдавецтва =Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego| год = 2009 | том = 9 | старонкі = 67—81| isbn =978-83-60951-04-0}} * {{Артыкул| аўтар =Moskwin, Andriej. | загаловак = 7 lat w szponach GPU Franciszka Alachnowicza (Olechnowicza) świadectwem o radzieckim Gułagu . | спасылка = https://www.academia.edu/44942660/LITERATURY_BIA%C5%81ORUSKIEJ_RODOWODY_NIEPOKORNE | мова = pl | аўтар выдання = Moskwin, Andriej. | выданне =Literaturz białoruskiej rodowodz niepokoкту | месца =[[Беласток |Białystok]]| выдавецтва = Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku| год =2019 | старонкі = 48—98| isbn = 978-83-7431-603-3 | issn = }} == Спасылкі == * {{Спасылка | аўтар = Васіль Дранько-Майсюк. | аўтарlink = | дата публікацыі = 19 траўня 2023 | url = https://www.youtube.com/watch?v=ejyrGke3_SQ | загаловак = Францішак Аляхновіч 3-ая серыя: падарожжа ў пекла. | назва праекту = Літаратурныя ночы з Васілём | выдавец = Радыё Ўнет}} {{Творы Францішка Аляхновіча}} [[Катэгорыя:Творы Францішка Аляхновіча]] 3tayt08phunlhu9f0c2u8yrptbz3lx8 5175731 5175601 2026-08-05T09:33:25Z M.L.Bot 261 /* Гл. таксама */ 5175731 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = «У капцюрох ГПУ» |Выява = Img366.jpg |Памер = 200пкс |Подпіс выявы = Вокладка выдання<br />«У капцюрох ГПУ» |Жанр = аповесць |Аўтар = [[Францішак Аляхновіч]] |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = 1933 |Публікацыя = {{plainlist| * 1934 (на польскай мове) * 1937 (на беларускай мове) }} |Электронная версія = http://knihi.com/Francisak_Alachnovic/U_kapciuroch_HPU.html }} «'''У капцюро́х ГПУ'''» — аповесць пра ўласнае жыццё Ф. Аляхновіча па прыездзе ў [[БССР]]. Беларускі драматург і тэатразнаўца [[Францішак Аляхновіч]] (1888—1944) адным з першых у сусветнай літаратуры, за чвэрць стагоддзя да [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|Аляксандра Салжаніцына]], апісаў жахі [[Бальшавікі|бальшавіцкага]] [[ГУЛАГ]]у. == Кароткае апісанне == Герой аповесці «У капцюрох ГПУ», упершыню абнародаванай у 1934 годзе на польскай мове, — даверлівы [[беларус]], які вярнуўся на радзіму з наіўным спадзяваннем, што ў Беларускай ССР ён здзейсніць свае мары ў беларускім тэатры як акцёр і пастаноўшчык. Заместа гэтага ён робіцца ахвярай махінацыяў савецкіх карных служб — Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры Радзе народных упаўнаважаных СССР. На сумнавядомых {{нп5|Салавецкі лагер асаблівага прызначэння|«Салоўках»|ru|Соловецкий лагерь особого назначения}} героя чакаюць адно за адным цяжкія для жыцця і здароўя выпрабаванні: убачанага і перажытага яму хопіць на ўсё астаняе жыццё. А прамаўчаць, не расказаць пра гэта сваім сучаснікам і нашчадкам ён таксама не можа… Твор Ф. Аляхновіча яшчэ да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў перакладзены на асноўныя еўрапейскія мовы. == Абнародванне твору == Твор упершыню надрукаваны ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскай]] [[Вільня|віленскай]] газеце «[[Słowo]]»; расійскі пераклад успамінаў абнародавала [[парыж]]ская газета «Возрождение». У 1935 годзе ў Вільні ўспаміны выйшлі асобнай кнігай на [[Польская мова|польскай мове]] пад назвай «Siedem lat w szponach G.P.U.» У 1937 годзе ў [[Варшава|Варшаве]] выдадзены яшчэ адзін польскі варыянт кнігі пад назвай «Prawda o Sowietach». Твор перакладаўся на [[Італьянская мова|італьянскую мову]] («La verita sulla Russia Bolscevica») і на [[Партугальская мова|партугальскую]] ў [[Бразілія|Бразіліі]] («Sete annos nas garras sovieticas»). [[Украінская мова|Украінскі]] пераклад друкавала газета «[[Діло]]», рэдакцыя якой затым выпусціла ўспаміны асобнай кнігай «7 літ на Соловках». Толькі ў канцы 1937 года аўтар здолеў выдаць кнігу на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. == [[Аўдыё]]графія == * {{Кніга|аўтар =[[Францішак Аляхновіч]]. |загаловак = У капцюрох ГПУ. Аповесць|спасылка = https://kamunikat.org/u-kaptsyurokh-gpu-alyakhnovich-frantsishak |адказны = чытае [[Віталь Сямашка]]|месца = [[Беласток]]|выдавецтва = Фонд [[Kamunikat.org]]|год = 2024|серыя = Кнігі без літар |isbn = 978-83-67937-26-9}} == Бібліяграфія == ;на [[Беларуская мова|беларускай мове]] * {{Кніга|аўтар =Францішак Аляхновіч.|загаловак =У капцюрох ГПУ |месца =[[Вільня]] |выдавецтва =выдавецтва аўтара; Друкарня І. Баеўскага|год =1937 |старонкі |старонак =158}} * {{Артыкул| аўтар =Францішак Аляхновіч.| загаловак =У капцюрох ГПУ. | выданне =Мінская праўда| год =1941 | нумар = 7—12, 14—17, 19; 1942: nr 1, 2, 4, 6, 7, 9—12, 14, 15, 17, 18, 21, 22, 24, 25, 29, 31, 32, 36, 37, 39, 41 | старонкі = }} * {{Кніга|аўтар = Францішак Аляхновіч.|частка = У капцюрох ГПУ |месца =[[Вільня]] |год =1942}} * {{Артыкул| аўтар = Францішак Аляхновіч.| загаловак = У капцюрох ГПУ | выданне = [[Полымя (часопіс)|Полымя ]] | тып = часопіс | год = 1991 | нумар = 1 | старонкі = 151—214 }} * {{Кніга|аўтар = Францішак Аляхновіч.|загаловак =У капцюрох ГПУ. Аповесць |адказны =Укладанне:[[Алесь Жынкін|А. У. Жынкіна]], Ю. Р. Чудзіна; Прадмова [[Алеся Бяляцкага |А. В. Бяляцкага]]; Пасляслоўе А. А. Дышлевіча |месца = [[Мінск]]|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =1994 |старонак = 238 |isbn =5-340-01311-1 |тыраж =9000 }} * {{Кніга|аўтар = Францішак Аляхновіч.|загаловак =Выбраныя творы. Драматургія; Проза; Вершы; Публіцыстыка; Лісты; Тэатразнаўства; Успаміны |адказны =укладанне, прадмова [[Анатоль Сабалеўскі|Анатоля Сабалеўскага]] ; каментарый Генадзя Кажамякіна |месца =[[Мінск]]|выдавецтва =[[Беларускі кнігазбор]] |год =2005 |старонак =541 |серыя =Беларускі кнігазбор. Серыя 1, Мастацкая літаратура |isbn =985-504-005-8 |тыраж =1200 }} * {{Кніга|аўтар =Францішак Аляхновіч.|загаловак =У капцюрох ГПУ |месца =[[Мінск]]|выдавецтва = Попурри |год = 2015 |старонак =286 |серыя =Мая беларуская кніга |isbn =978-985-15-2429-3 |тыраж = 2500 }} ;на [[Італьянская мова|італьянскай мове]] * {{Кніга|аўтар =Franciszek Olechnowicz.|загаловак =La verità sulla Russia bolscevica. Impressioni di un russo-bianco nazionalista liberato dopo sette anni dalle prigioni dell'URSS |адказны =tradotto dal polacco da Gian d'Arce|месца =[[Флярэнцыя|Firenze]]|выдавецтва =Casa editrice G. Nerbini|год =1938 |старонак =60}} ;на [[Партугальская мова|партугальскай мове]] * {{Кніга|аўтар =Fr. Olechnowicz.|загаловак =Sete Annos nas Garras Soviéticas (Verdade sobre os Soviets) |адказны =traduzido do polonês por Eva Wedber |месца =[[Рыю-дэ-Жанэйру|Rio de Janeiro]]|выдавецтва =Amorim Cia Ltda and Livraria Moura|год =1937 |старонак =190}} * {{Кніга|аўтар =Fr. Olechnowicz.|загаловак =Sete annos nas garras Sovieticas |месца =[[Сан-Паўлу|São Paulo]] |год =1937}} ;на [[Польская мова|польскай мове]] * {{Артыкул| аўтар =aż. | загаловак =Ad mirażau kulturnaj pracy u miensku po «sołowieckije i koreło-murmanskije isprawitelno trudowyje łagiery». | спасылка =https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=242109 | мова =pl | выданне =[[Słowo]] | тып =czasopismo | год =1933, 27 wreśnia | нумар =264 (3402)| старонкі =1, 2 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Cat. | загаловак = Jeszcze rozmowa z Olechnowiczem. | спасылка =https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=242114 | мова =pl | выданне =[[Słowo]] | тып =czasopismo | год = 1933, 2 października | нумар = 269 (3407)| старонкі = 1 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар =Franciszek Olechnowicz. | загаловак = W szponach GPU (fragmenty wspomnień z więzień sowieckich). 1—21)| спасылка =https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=244730 | выданне =[[Słowo]] | тып = czasopismo | год = 1934, 18 listopada—4 grudnia; 6 grudnia—9 grudnia | нумар = 316 (3808)—332 (3824); 334 (3826)—337 (3829) | старонкі = 4, 6, 7 | issn = }} * {{Кніга|аўтар =Olechnowicz, Franciszek.|загаловак =Siedem lat w szponach GPU |месца =[[Вільня|Wilno]]|выдавецтва =nakł. autora|год =1935}} * {{Артыкул| аўтар =Franciszek Olechnowicz (Alachnowicz). | загаловак =Nowy Rok Poputczika — Zdarenie prawdziwe — (Tłomaczenie z rekopisu białoruskiego) | спасылка =https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=257268 | мова =pl | выданне =[[Słowo]] | тып =czasopismo | год =1936, 15 stzcznia | нумар =14 (4221)| старонкі =2 }} * {{Артыкул| аўтар =Olechnowicz Franciszek. Dybowski Janusz Teodor.| загаловак =«Siedem lat w szponach GPU». Rozmowa z Olechnowiczem. | выданне =Kultura| тып =часопіс | год =1936 | нумар =16 | старонкі =2}} * {{Кніга|аўтар =Olechnowicz Franciszek.|загаловак =Prawda o Sowietach (wrażenia z 7-letniego pobytu w więzieniach sowieckich r. 1927–1933) |спасылка =https://crispa.uw.edu.pl/object/files/22256/display/PDF |месца =[[Варшава|Warszawa]]|выдавецтва =Nakładem autora |год =1937 |старонак =152 |isbn = |тыраж = }} * {{Кніга|аўтар =Franciszek Olechnowicz.|загаловак =Prawda o Sowietach (wrażenia z 7-letniego pobytu w więzieniach sowieckich r. 1927-1933) |месца = [[Курытыба|Curitiba]] |выдавецтва =Nakład i druk Gazety Polskiej w Brazylii|год =1938 |старонак =155 |серыя =Biblioteka Osadnika, Vol. 4 |isbn = |тыраж = }} * {{Кніга|аўтар =Franciszek Olechnowicz.|загаловак =7 lat w szponach GPU |месца =[[Варшава| Warszawa]]|выдавецтва =Centrum Informacyjno-Reklamowe CIR|год =1990 |старонак =167 |isbn =83-85154-09-4 |тыраж = }} ;на [[Руская мова|рускай мове]] * {{Артыкул| аўтар =Ф. Олехновичъ. | загаловак =Сем лѣтъ во власти ГПУ. | спасылка =https://historicperiodicals.princeton.edu/historic/cgi-bin/historic?a=cl&cl=CL1&sp=vozrozhdenie&e=-------en-20--1--txt-txIN-Vozrozhdenie------ | мова =ru | адказны =редакторъ Ю. В. Семеновъ | выданне =Возрождение = La Renaissance| тып =еженедневная газета. Орган русской национальной мысли | месца =[[Парыж|Paris]]| выдавецтва =Издатель: А. О. Гукасов| год =1934, 25, 26 ноября; 1, 3, 8, 10, 14, 17, 20, 25, 27, 29 декабря — 1935, 1, 3, 9, 14, 16, 23, января; 06 февраля | том =10 | нумар =3462, 3463, 3468, 3470, 3475, 3477, 3481, 3484, 3492, 3496, 3507, 3512, 3514, 3521, 3535 | старонкі = 2| isbn = | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Франц Олехнович.|загаловак =В когтях ГПУ |адказны =пер. с белорус. [[Анатоль Тарас|Анатоля Тараса]] |месца =[[Мінск]]|выдавецтва = [[Харвест]] |год =2012 |старонак =320 |серыя = Неизвестная история |isbn = 978-985-18-1470-7 |тыраж = 1000}} * {{Кніга|аўтар = Франц Олехнович.|загаловак = В когтях ГПУ. |адказны =пер. с белорус. [[Анатоль Тарас|Анатоля Тараса]]; [[Юры Туронок]]. Кто убил Франтишека Олехновича? |месца =[[Рыга|Рига]]|выдавецтва = Институт беларуской истории и культуры|год = 2012 |старонак = 320 |серыя = Неизвестная история |isbn = 978-985-18-1470-7 |тыраж = 150}} ;на [[Украінская мова|ўкраінскай мове]] * {{Артыкул| аўтар = Ф. Олехнович. | загаловак = 7 літ на Соловках.| спасылка = https://libraria.ua/issues/192/21133/ | мова = uk | выданне = [[Діло (газэта)|Діло]] | тып =часопіс | год = 1937, 2 липня — 18 серпня; | нумар = 143—181; | старонкі = 2, 3, 4, 5, 6 | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Францішек Аляхновіч.|загаловак =7 літ на Соловках. Спомини білоруського діяча про миртиірольогію у Совітах. |спасылка =https://shron1.chtyvo.org.ua/Aliekhnovich_Frantsishak/7_lit_na_Solovkakh_Spomyny_biloruskoho_diiacha_pro_martyrologiiu_u_sovitakh.pdf? |месца =[[Львоў|Львів]]|выдавецтва =тыражом Видавничої Спілки «Діло» |год =1937 |старонак = 168}} === Крытыка, рэцэнзіі === * {{Артыкул| аўтар = [[Уладзіслаў Талочка|as]]. | загаловак = Bibliografja. Olechnowicz Franciszek. Siedem lat w szpozach G.P.U. Wilno, 1935.| спасылка = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/16393/69040m1935n20.pdf?sequence=89&isAllowed=y | мова =pl | выданне =[[Przegląd Wileński]] | тып = pismo | год = 1935, 13 listopada | нумар = 20 | старонкі = 8 }} * {{Артыкул| аўтар =Charkiewicz W. | загаловак =Pankracy idzie, może jest między nami… | спасылка = https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=257268| мова = pl | выданне = [[Słowo]] | тып =czasopismo| год =1937, 19 czerwca | нумар = 167 (4731)| старонкі = 1 }} * {{Артыкул| аўтар =[[Уладзіслаў Талочка|A. Sołoduch]]. | загаловак = Bibliografja. Alachnowicz F. U kapciuroch G.P.U. Wilnia, 1939; Alachnowicz F. 7 lit na Sołowkach. Lwów, 1937.| спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/16393/69040m1938n1.pdf?sequence=105&isAllowed=y | мова =pl | выданне =[[Przegląd Wileński]] | тып = pismo | год = 1938, 18 lutego | нумар = 1 | старонкі = 7 }} * {{Артыкул| аўтар = [[Андрэй Москвін |Andriej Moskwin]]. | загаловак =Powieść dokumentalna Franciszka Alachnowicza «7 lat w szponach GPU»: geneza utworu, cztery wersje | спасылка =https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/9171/1/BB_11_2019 | мова =pl | выданне =[[Białorutenistyka Białostocka]] | месца =[[Беласток|Białystok]]| выдавецтва =Uniwersytet w Białymstoku | год =2019 | том = 11 | старонкі = 47—88}} == Гл. таксама == * [[Францішак Пяткевіч]] — беларускі лекар і нацыянальны дзеяч, вязень [[Салавецкі лагер асобага прызначэння|Салавецкага лагера]], аўтар успамінаў «Салаўкі востраў пакут і смерці. (Успаміны з катаргі савецкай)». == Літаратура == * {{Артыкул| аўтар = Багарадава, Таццяна. | загаловак = Нетрадыцыйнасць праблематыкі аповесці Ф. Аляхновіча «У капцюрох ГПУ». | спасылка = https://elib.psu.by/bitstream/123456789/16493/3/72-76.pdf | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета | тып = научно-теоретический журнал | месца = [[Полацак|Полоцк]]| выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсытэт]] | год = 2016 | нумар = 2 | старонкі = 72—76| isbn = | issn = 2070-1608 }} * {{Артыкул| аўтар = Ждановіч, А.| загаловак = Сэнсаўтваральныя асаблівасці «У капцюрох ГПУ» Ф. Аляхновіча і «Аповесці для сябе» Б. Мікуліча у кантэксце жанрава-стылёвых прыкмет гэтых твораў. | выданне = Куляшоўскія чытанні| тып = матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, 29―30 красавіка 2010 г. у 2 ч. Ч. 1 | месца = [[Магілёў]]| выдавецтва = [[МДУ]] | год = 2010| старонкі = 332—339| isbn = 978-985-480-648-8}} * {{Кніга |аўтар = [[Леанід Маракоў|Маракоў Л. У.]] |загаловак = Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энц. даведнік. У 10 т. |спасылка = http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i/index_19219.html |месца = [[Мінск]] |год = 2003 |том = 1 |isbn = 985-6374-04-9 |тыраж = |archive-date = 19 снежня 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241219120255/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i/index_19219.html }} * {{Артыкул| аўтар = Саковіч, Ганна. | загаловак = Пакутнікі за народ і Бацькаўшчыну. (Мемуары Францішка Аляхновіча і Янкі Жамойціна) | адказны = red. R. Radzik, M. Sajewicz | выданне = Białoruś: przeszłość i teraźniejszość| месца = [[Люблін|Lublin]]| выдавецтва = Uniwersytet Marii Curie - Skłodowskiej| год = 2010 | том = kultura, literatura, język | старонкі = 123—133| isbn = 978-83-2273-094-2 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Саковіч, Ганна. | загаловак = Беларускія пісьменнікі аб сваім лагерным вопыце. | спасылка = https://www.researchgate.net/publication/324061531_Belaruskia_pismenniki_ab_svaim_lagernym_vopyce | выданне = [[Białorutenistyka Białostocka]] | тып = часопіс | год = 2017 | том = 9 | старонкі = 408—414 | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Katarzyna Drozd.|загаловак = Białoruska proza łagrowa |месца = [[Варшава|Warszawa]]|выдавецтва = Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego|год = 2016 |старонак = 252 |isbn = 978-83-60951-20-0}} * {{Артыкул| аўтар = Katarzyna Drozd. | загаловак = «W szponach GPU» — o największym wrogu ludzkości.| мова =pl | выданне =[[Acta Albaruthenica]] | месца = [[Варшава|Warszawa]]| выдавецтва =Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego| год =2008 | том = 8 | старонкі = 62—71| isbn =978-83-60951-02-6 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Katarzyna Drozd. | загаловак = «W szponach GPU» — o największym wrogu ludzkości. | мова =pl | выданне = [[Acta Albaruthenica]] | месца = [[Варшава|Warszawa]]| выдавецтва =Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego| год = 2009 | том = 9 | старонкі = 67—81| isbn =978-83-60951-04-0}} * {{Артыкул| аўтар =Moskwin, Andriej. | загаловак = 7 lat w szponach GPU Franciszka Alachnowicza (Olechnowicza) świadectwem o radzieckim Gułagu . | спасылка = https://www.academia.edu/44942660/LITERATURY_BIA%C5%81ORUSKIEJ_RODOWODY_NIEPOKORNE | мова = pl | аўтар выдання = Moskwin, Andriej. | выданне =Literaturz białoruskiej rodowodz niepokoкту | месца =[[Беласток |Białystok]]| выдавецтва = Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku| год =2019 | старонкі = 48—98| isbn = 978-83-7431-603-3 | issn = }} == Спасылкі == * {{Спасылка | аўтар = Васіль Дранько-Майсюк. | аўтарlink = | дата публікацыі = 19 траўня 2023 | url = https://www.youtube.com/watch?v=ejyrGke3_SQ | загаловак = Францішак Аляхновіч 3-ая серыя: падарожжа ў пекла. | назва праекту = Літаратурныя ночы з Васілём | выдавец = Радыё Ўнет}} {{Творы Францішка Аляхновіча}} [[Катэгорыя:Творы Францішка Аляхновіча]] dcsqdnpaltxxaycb1r9rw38r0uqk802 0 791382 5175378 5173347 2026-08-04T12:06:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175378 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Аўтазаводскі завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = з поўдня на поўнач 110 м, з захаду на ўсход 308 м<ref>[https://geodzen.com/by/minsk/autazavodski згодна сайту Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325330/?ll=27.662123%2C53.874708&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Аўтазаводскі завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названы ў гонар [[МАЗ]], які знаходзіцца непадалёк. Пачынаецца ад скрыжавання з [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэскай вуліцай]], потым перасякае вуліцы [[Аўтазаводская вуліца (Мінск)|Аўтазаводскую]] і [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўскую]] і сканчаецца скрыжаваннем з [[2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|2-й вуліцай Пржавальскага]]<ref>[https://geodzen.com/by/minsk/autazavodski Аўтазаводскі завулак у базе Геадзэн]</ref>. == Славутасці == * Дом 6 на скрыжаванні з Адэскай вуліцай, быў пабудаваны як камбінат бытавога абслугоўвання ў 1960-х гг. Цяпер гэта офісны будынак<ref>[https://photobuildings.com/list.php?uid=50097 Аўтазаводскі завулак у архітэктурнай базе Рhotobuildings]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://geodzen.com/by/minsk/autazavodski Аўтазаводскі завулак у базе Геадзэн] * [https://ato.by/street/11 Аўтазаводскі завулак на АТО.ВУ] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=50097 Аўтазаводскі завулак у архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://zdorov.simascrap.ru/articles/ulitsy-minska-na-belorusskom-yazyke.html Спіс дамоў Аўтазаводскага завулка ў табліцы дадзеных вуліц Мінска]{{Недаступная спасылка}} {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] dcxjsalh6impghcj4qyo13pxei3k7xe 0 795755 5175616 5156998 2026-08-05T06:04:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175616 wikitext text/x-wiki {{Мастак|дата нараджэння=1893|месца нараджэння=[[Горкі]], Магілёўская губернія, Расійскя Імперыя|дата смерці=1940|жанр=жывапіс, акварэль}} '''Бен Зільберт''' ([[Англійская мова|англ]]. Ben Silbert; 1893—1940) — амерыканскі мастак і акварэліст яўрэйскага паходжання, які нарадзіўся ў [[Горкі|Горках]]. Ён працаваў у [[Парыж|Парыжы]] ў перыяд паміж дзвюма сусветнымі войнамі і быў вядомы сваімі адлюстраваннямі еўрапейскіх і паўднёва-ўсходнеазіяцкіх сцэн. == Ранняе жыццё і адукацыя == Бен Зільберт нарадзіўся ў 1893 годзе ў горадзе Горкі, Расійская Імперыя. Вучыўся ў Адэсскім мастацкім вучылішчы.<ref>{{Cite web|url=https://artrz.ru/menu/1804645939/1805239473.html|title=Искусство и архитектура русского зарубежья - ЗИЛЬБЕРТ (Зилберт) Бен (Бенджамин)|website=artrz.ru|access-date=2025-12-04}}</ref> У 1910 годзе ён эміграваў у Злучаныя Штаты разам з бацькамі, атрымаў амерыканскае грамадзянства і правёў свае маладыя гады ў [[Чыкага]]. У 1914 годзе прыехаў у Еўропу, служыў у французкай арміі. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ён пераехаў у Парыж, дзе вучыўся разам з мексіканскім мастаком {{Не перакладзена 3|Анхель Сарага|Анхелям Сарагай|4=Ángel Zárraga}}.<ref name="Zarraga2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9AVUPDvcAPUC&pg=PR22|title=Exhibition Catalogue|author=Louis Vauxcelles|year=1928|page=xxii}}</ref> == Кар'ера == У 1922 годзе Сільберт выстаўляўся ў галерэі Альфрэда Флехтхайма, што прыцягнула раннюю ўвагу крытыкаў у авангардных колах.<ref>{{Cite web|url=https://www.arthistoricum.net/werkansicht/dlf/73129/61|title=Exhibition at Galerie Flechtheim|access-date=2025-04-24}}</ref> У парыжскім мастацкім свеце ён стаў вядомы як «Бен Зільберт дэ Чыкага», а ў верасні 1927 года даў інтэрв'ю газеце «Detroit Jewish Chronicle» падчас паездкі ў ЗША.<ref>{{Cite web|url=https://digital.bentley.umich.edu/djnews/djc.1927.09.23.001/43|title="Artist from Chicago in Paris"|date=23 September 1927|access-date=4 снежня 2025|archive-date=27 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250527072118/https://digital.bentley.umich.edu/djnews/djc.1927.09.23.001/43|url-status=dead}}</ref> У 1928 годзе вядомы крытык Луі Воксэль апублікаваў манаграфію пра творчасць Зільберта (з прадмовай Людвіга Льюізона) пад рэдакцыяй галерэі Шарля Аўгуста Жырара ў Парыжы.<ref name="Zarraga2" /> У 1930-я гады Сільберт шмат падарожнічаў па Паўднёва-Усходняй Азіі і Акіяніі. Ён стварыў шматлікія віды і партрэты на Балі, у Лаосе, Камбоджы і на астравах Самоа. У студзені 1940 года, незадоўга да смерці, ён ахвяраваў некалькі фінскіх пейзажных акварэляў для продажу на аўкцыёне ў фінскі фонд дапамогі.<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1939/12/31/archives/art-auction-to-aid-relief-of-finns-scenes-of-invaded-country.html|title=ART AUCTION TO AID RELIEF OF FINNS; Scenes of Invaded Country Donated by Artist After He Learned of Bombings NEED OF REFUGEES URGENT Their Plight is Described in Cablegram from Official of Fund at Helsinki|website=The New York Times|date=31 December 1939|access-date=2025-04-24}}</ref> == Асабістае жыццё і смерць == Імя пры нараджэнні — Бен'ямін Пераплётчык.<ref>{{Кніга|аўтар=У. Ліўшыц|загаловак=Знакамітыя землякі. Штрыхі да партрэтаў. Кніга першая|год=2021|частка=“Во главе художественного авангардного искусства США…”|месца=Горкі|старонкі=С. 94}}</ref> Зільберт памёр у 1940 (у іншых крыніцах - у 1939) годзе ва ўзросце 47 гадоў. Пра яго асабістае жыццё, акрамя творчых падарожжаў, мала што захавалася.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.oxfordartonline.com/benezit/browse?subSite=benezit|title="Silbert, Ben"|encyclopedia=Benezit Dictionary of Artists}}</ref> == Выбраныя творы ў публічных калекцыях == * ''Castilian Woman'', 1927, акварэль на кардоне — [[Бруклінскі музей]], Нью-Ёрк<ref>{{Cite web|url=https://www.brooklynmuseum.org/opencollection/objects/44287|title=Castilian Woman|access-date=2025-04-24|archive-date=2 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202140450/https://www.brooklynmuseum.org/opencollection/objects/44287|url-status=dead}}</ref> * (Розныя працы) — Музей мастацтваў Уэзерспун, Універсітэт Паўночнай Караліны ў Грынсбара<ref>{{Cite web|url=https://weatherspoonartmuseum.org/artist-maker/info/1237?sort=3|title=Weatherspoon Art Museum - Browse the Collection Login|access-date=2025-04-24}}</ref> * ''Portrait of Dr. Claribel Cone'', 1926 г. — Мастацкі музей Уэзерспун, Універсітэт Паўночнай Караліны ў Грынсбара<ref>{{Cite web|url=https://www.blowingrockmuseum.org/see/conesisters|title=Modern Visions, Modern Art: The Cone Sisters in North Carolina|access-date=2025-04-24}}</ref> * Працы Зільберта — Чыкагскі мастацкі інстытут<ref>{{Cite web|url=https://www.artic.edu/artists/24107/ben-silbert|title=Ben Silbert|date=1894|access-date=2025-04-24}}</ref> * ''Portrait of Etta Cone'' — Балтыморскі мастацкі музей<ref>{{Cite web|url=https://collection.artbma.org/objects/28472/portrait-of-etta-cone|title=Portrait of Etta Cone|access-date=2025-04-24|archive-date=29 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250429221002/https://collection.artbma.org/objects/28472/portrait-of-etta-cone|url-status=dead}}</ref> == Дадатковая літаратура == * “Во главе художественного авангардного искусства США…”: о Бене Зильберте / [[Уладзімір Маісеевіч Ліўшыц|Уладзімір Ліўшыц]] //Знакамітыя землякі. Штрыхі да партрэтаў : кніга першая. — Горкі: 2021. — С. 94—97. == Спасылкі == * [https://artrz.ru/1805239473.html ЗИЛЬБЕРТ, Бен на сайте "Искусство и архитектура русского зарубежья".] * [https://www.rujen.ru/index.php/%D0%97%D0%98%D0%9B%D0%AC%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%A2_%D0%91%D0%B5%D0%BD Бен Зильберт на сайте "Сайт "Российская еврейская энциклопедия"."] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250118194904/https://rujen.ru/index.php/%D0%97%D0%98%D0%9B%D0%AC%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%A2_%D0%91%D0%B5%D0%BD |date=18 студзеня 2025 }} == Зноскі == {{Reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Акварэлісты]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1893 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Горках]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] 3vv3ckd9g111nodk33476qntl4idj90 0 797104 5175550 5174011 2026-08-04T19:22:38Z DobryBrat 5701 [[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў]] 5175550 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[5 сакавіка]]: [[Яніс Стрэйчс]] (89) — латвійскі акцёр і рэжысёр. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] [[Файл:Raisa_Baravikova_(2021).jpg|thumb|150px|Раіса Баравікова]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт. * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * 26 мая: [[Кодзі Танака]] (70) — [[Японія|японскі]] [[футбаліст]], ігрок нацыянальнай зборнай (1982—1984). * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). * [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар. == Чэрвень == * [[4 чэрвеня]]: [[Маржан Сатрапі]] (56) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання. * [[10 чэрвеня]]: [[Уладас Гарастас]] (94) — літоўскі трэнер па баскетболе, заслужаны трэнер СССР. * 10 чэрвеня: [[Людміла Аляксееўна Чурсіна]] (84) — расійская актрыса тэатра і кіно, [[Народная артыстка СССР]] (1981). * [[13 чэрвеня]]: [[Барыс Валянцінавіч Ісачанка]] (67) — савецкі і беларускі стралок з лука, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1980). * [[18 чэрвеня]]: [[Франсуа Энглер]] (93) — бельгійскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2013)<ref>[https://www.mk.ru/politics/2026/06/20/skonchalsya-nobelevskiy-laureat-fransua-engler.html Скончался нобелевский лауреат Франсуа Энглер]</ref>. * [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (73) — расійскі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Расіі (2011—2016). * [[27 чэрвеня]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (67) — беларускі паэт<ref>[https://blr.belta.by/society/view/pajshou-z-zhytstsja-vjadomy-belaruski-paet-aljaksandr-kazeka-159760-2026/ Пайшоў з жыцця вядомы беларускі паэт Аляксандр Казека]</ref>. * 27 чэрвеня: [[Іван Кушнярук]] (34) — беларускі акцёр тэатру і кіно. == Ліпень == [[Файл:Cherginec.jpg|150px|thumb|[[Мікалай Іванавіч Чаргінец]]]] * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]] (85) — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[6 ліпеня]]: [[Уладзіслаў Людвігавіч Місевіч]] (81) — беларускі эстрадны музыкант, заслужаны артыст Беларускай ССР<ref>[https://people.onliner.by/2026/07/07/eshhe-vchera-katalsya-na-rolikax-umer-soosnovatel-legendarnyx-pesnyarov-vladislav-misevich «Еще вчера катался на роликах». Умер сооснователь легендарных «Песняров» Владислав Мисевич]</ref>. * [[7 ліпеня]]: [[Мікалай Іванавіч Чаргінец]] (88) — беларускі палітык і пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі (2022)<ref>[https://zviazda.by/news/pamyer-narodny-pismennik-belarusi-mikalay-charginets/ Памёр народны пісьменнік Беларусі Мікалай Чаргінец]</ref>. * [[8 ліпеня]]: [[Боні Тайлер]] (75) — брытанская спявачка. * 8 ліпеня: [[Уолі Фанк]] (87) — амерыканскі астранаўт. * [[11 ліпеня]]: [[Ліндсі Грэм]] (71) — амерыканскі палітык, сенатар ЗША. * 11 ліпеня: [[Сусуму Танегава]] (86) — японскі малекулярны біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1987). * [[12 ліпеня]]: [[Хамад бін Халіфа Аль Тані]] (74) — эмір Катара (1995—2013). * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] (54) — беларуская пісьменніца, журналістка. * 20 ліпеня: [[Кевін Кіган]] (75) — англійскі футбаліст і трэнер. * [[21 ліпеня]]: [[Олаф Туфтэ]] (50) — нарвежскі вясляр (акадэмічнае веславанне), двухразовы алімпійскі чэмпіён (2004, 2008), двухразовы чэмпіён свету (2001, 2003). * [[23 ліпеня]]: [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі]] (78) — беларускі кінарэжысёр, сцэнарыст, грамадскі дзеяч. * [[25 ліпеня]]: [[Леанід Юр’евіч Марголін]] (68) — [[Расія|расійскі]] [[музыкант]]-мультыінструменталіст, [[кампазітар]], [[аранжыроўшчык]]<ref>[https://aif.ru/incidents/umer-kompozitor-muzykant-i-drug-olega-mityaeva-leonid-margolin Умер композитор, музыкант и друг Олега Митяева Леонид Марголин]</ref>. * [[30 ліпеня]]: [[Казіміра Прунскене]] (83) — літоўскі дзяржаўны дзеяч, Прэм’ер-міністр Літвы (1990—1991). * 30 ліпеня: [[Манола Сола]] (62) — іспанскі акцёр. * 30 ліпеня: [[Іван Іванавіч Ядэшка]] (81) — савецкі баскетбаліст, алімпійскі чэмпіён (1972), чэмпіён свету (1974). * [[31 ліпеня]]: [[Франка Барэзі]] (66) — італьянскі футбаліст, чэмпіён свету (1982). == Жнівень == * [[3 жніўня]]: [[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў]] (77) — беларускі вучоны і дзяржаўны дзеяч, [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] (1996—2002). == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] qjt7dwkvl7hxpxupeslsbvpciuna9dx 0 798523 5175879 5082416 2026-08-05T11:52:57Z 5175879 wikitext text/x-wiki '''Тацяна Аляксандраўна Каравенкава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская журналістка, былая супрацоўніца інфармацыйнага агенцтва [[БелаПАН]]. У 2021 годзе ў складзе экстрэмісцкага фармавання «Позірк» ўнесена [[КДБ Рэспублікі Беларусь]] ў пералік арганізацый, фармаванняў, індывідуальных прадпрымальнікаў, якія маюць дачыненне да экстрэмісцкай дзейнасці<ref name="лист">[https://mvd.gov.by/uploads/news/8642/f79a5c0945a6a0ff71860a21d578b0cefab332df.xlsx Лист1]</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 4 студзеня 1981 года<ref name="лист"/>. На працягу многіх гадоў працавала ў незалежным інфармацыйным агенцтве «БелаПАН» палітычнай і міжнароднай аглядальніцай.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/u-zhurnalistki-tatyany-korovenkovoy-v-belarusi-arestovali-nedvizhimost|title=У журналистки Татьяны Коровенковой в Беларуси арестовали недвижимость {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-10-18|access-date=2026-01-13}}</ref> Асвятляла пытанні ўнутранай і знешняй палітыкі Беларусі, міжнародныя адносіны і грамадска-палітычныя працэсы. За прафесійную дзейнасць адзначана шэрагам журналісцкіх узнагарод. У ліпені 2021 года, пасля ліквідацыі БелаПАН і ўзмацнення ціску на незалежныя сродкі масавай інфармацыі, пакінула Беларусь. == Палітычны пераслед у Беларусі == ;«Справа БелТА» 7 жніўня 2018 года затрымана па ч. 2 артыкула 349 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэксу Рэспублікі Беларусь]] «Несанкцыянаваны доступ да камп’ютарнай інфармацыі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/spis-zhurnalistau-zatrymanyh-pa-sprave-belta/|title=Спіс журналістаў, затрыманых па "справе БЕЛТА"|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2018-08-07|access-date=2026-01-13}}</ref> ў рамках крымінальнай справы (так званай «[[Справа БелТА|справы БелТА]]»), узбуджанай супраць журналістаў незалежных СМІ па абвінавачванні ў несанкцыянаваным доступе да камп’ютарнай інфармацыі беларускага дзяржаўнага інфармацыйнага агенцтва [[БелТА]]. Правяла некалькі дзён пад вартай, пасля чаго была вызвалена і знаходзілася дома перад далейшымі допытамі. Пазней крымінальную справу ў дачыненні да Каравенкавай спынілі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://udf.name/news/politic/177911-zaderzhanaya-po-delu-belta-zhurnalistka-belapan-tatyana-korovenkova-na-svobode.html|title=Задержаная по “делу БелТА“ журналистка БелаПАН Татьяна Коровенкова на свободе » Новости Беларуси - последние новости на сегодня - UDF|website=Новости Беларуси - последние новости на сегодня - UDF|access-date=2026-01-13}}</ref> ;Вымушаная палітычная эміграцыя У чэрвені 2021 года падчас прэс-канферэнцыі з удзелам [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]] заявіла, што не верыць сцвярджэнням, зробленым Пратасевічам на гэтай прэс-канферэнцыі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/31309646.html|title=Татьяна Коровенкова – о Протасевиче: "Надеюсь, для него важно было понять, что предателем его не считают"|date=2021-06-15|access-date=2026-01-13}}</ref>. 9 ліпеня 2021 года вымушана пакінула Беларусь з-за магчымасці палітычнага пераследу ў сувязі з [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|узмацненнем ціску на незалежных журналістаў]], рашэнне аб [[Эміграцыя з Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года|выездзе]] было спантанным. Яна падкрэсліла, што ў той перыяд праца журналістаў у Беларусі была звязана з пастаяннай пагрозай [[Палітычны пераслед журналістаў у Беларусі|рэпрэсій]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/v-belarusi-v-posledniy/31354414.html|title="В Беларуси в последний год для журналистов угрозой было все". Выступившая на "пресс-конференции" Протасевича журналистка покинула страну|website=Настоящее Время|date=2021-07-12|access-date=2026-01-13}}</ref> Наперадзе свайго ад’езду выказвала трывогу за бяспеку калег і блізкіх.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://theins.ru/news/243374|title=Журналистка «БелаПАН» Татьяна Коровенкова, заявившая на пресс-конференции с Романом Протасевичем, что не верит его словам, уехала из страны|website=The Insider|access-date=2026-01-13}}</ref> 18 жніўня 2021 года вобшукі прайшлі як мінімум у пяці яе калег з [[Незалежныя СМІ ў Беларусі|незалежных СМІ]]. Паводле яе слоў, верагоднасць такіх дзеянняў з боку ўладаў была для яе прадказальнай.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/31416797.html|title="В 7 утра я проснулась: в редакционном чате коллега написала, что у нее обыск"|date=2021-08-18|access-date=2026-01-13}}</ref> У канцы верасня 2024 года Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь вынес пастанову, на падставе якой Мінскае гарадское агенцтва дзяржаўнай рэгістрацыі і зямельнага кадастра наклала арышт на нерухомую маёмасць Тацяны Каравенкавай (адна трэць жылога дома, які знаходзіцца ў сумеснай уласнасці Каравенкавай і яе сваякоў). Журналістка звярнулася ў Следчы камітэт па тлумачэнні прычын арышту, аднак афіцыйнага адказу не атрымала.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/u-belarusi-aryshtavali-neruhomasc-zhurnalistki-taccjany-karavjankovaj/|title=Арыштавалі нерухомасць журналісткі Таццяны Каравянковай|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2024-10-18|access-date=2026-01-13}}</ref> == Палітычны пераслед у Расіі == У 2024 годзе абвешчана ў вышук на тэрыторыі [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] ў межах крымінальнай справы, але падрабязнасці абвінавачванняў афіцыйна не былі раскрытыя.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/103929.html|title=Двух беларусских журналисток объявили в розыск в России по уголовной статье|website=Зеркало|date=2025-07-15|access-date=2026-01-13}}</ref> == Узнагароды == * Прэмія «Надзея Свабоды» (2020), якую штогод прысуджае Саюз журналістаў Літвы беларускім журналістам у знак салідарнасці і падтрымкі за прафесійную дзейнасць ва ўмовах рэпрэсій.<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/116212|title=У Міжнародны дзень салідарнасці журналістаў у няволі знаходзяцца 34 прадстаўнікі беларускіх СМІ|website=spring96.org|access-date=2026-01-13}}</ref> == Гл. таксама == * [[БелаПАН]] * [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]] * [[Палітычны пераслед журналістаў у Беларусі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-13}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналістыка ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Вільні]] [[Катэгорыя:Журналісты Літвы]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Мінска]] [[Катэгорыя:Вымушаныя з’ехаць з Беларусі праз палітычны пераслед]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі агенцтва «БелаПАН»]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі паводле роду заняткаў]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Літву з Беларусі]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Літвы XXI стагоддзя]] szziik74pyqi95r5s0sl0aryuroxiut 5175880 5175879 2026-08-05T11:53:28Z 5175879 wikitext text/x-wiki '''Тацяна Аляксандраўна Каравенкава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская журналістка, былая супрацоўніца інфармацыйнага агенцтва [[БелаПАН]]. У 2021 годзе ў складзе экстрэмісцкага фармавання «Позірк» ўнесена [[КДБ Рэспублікі Беларусь]] ў пералік арганізацый, фармаванняў, індывідуальных прадпрымальнікаў, якія маюць дачыненне да экстрэмісцкай дзейнасці<ref name="лист">[https://mvd.gov.by/uploads/news/8642/f79a5c0945a6a0ff71860a21d578b0cefab332df.xlsx Лист1]</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 4 студзеня 1981 года<ref name="лист"/>. На працягу многіх гадоў працавала ў незалежным інфармацыйным агенцтве «БелаПАН» палітычнай і міжнароднай аглядальніцай.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/u-zhurnalistki-tatyany-korovenkovoy-v-belarusi-arestovali-nedvizhimost|title=У журналистки Татьяны Коровенковой в Беларуси арестовали недвижимость {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-10-18|access-date=2026-01-13}}</ref> Асвятляла пытанні ўнутранай і знешняй палітыкі Беларусі, міжнародныя адносіны і грамадска-палітычныя працэсы. За прафесійную дзейнасць адзначана шэрагам журналісцкіх узнагарод. У ліпені 2021 года, пасля ліквідацыі БелаПАН і ўзмацнення ціску на незалежныя сродкі масавай інфармацыі, пакінула Беларусь. == Палітычны пераслед у Беларусі == ;«Справа БелТА» 7 жніўня 2018 года затрымана па ч. 2 артыкула 349 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэксу Рэспублікі Беларусь]] «Несанкцыянаваны доступ да камп’ютарнай інфармацыі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/spis-zhurnalistau-zatrymanyh-pa-sprave-belta/|title=Спіс журналістаў, затрыманых па "справе БЕЛТА"|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2018-08-07|access-date=2026-01-13}}</ref> ў рамках крымінальнай справы (так званай «[[Справа БелТА|справы БелТА]]»), узбуджанай супраць журналістаў незалежных СМІ па абвінавачванні ў несанкцыянаваным доступе да камп’ютарнай інфармацыі беларускага дзяржаўнага інфармацыйнага агенцтва [[БелТА]]. Правяла некалькі дзён пад вартай, пасля чаго была вызвалена і знаходзілася дома перад далейшымі допытамі. Пазней крымінальную справу ў дачыненні да Каравенкавай спынілі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://udf.name/news/politic/177911-zaderzhanaya-po-delu-belta-zhurnalistka-belapan-tatyana-korovenkova-na-svobode.html|title=Задержаная по “делу БелТА“ журналистка БелаПАН Татьяна Коровенкова на свободе » Новости Беларуси - последние новости на сегодня - UDF|website=Новости Беларуси - последние новости на сегодня - UDF|access-date=2026-01-13}}</ref> ;Вымушаная палітычная эміграцыя У чэрвені 2021 года падчас прэс-канферэнцыі з удзелам [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]] заявіла, што не верыць сцвярджэнням, зробленым Пратасевічам на гэтай прэс-канферэнцыі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/31309646.html|title=Татьяна Коровенкова – о Протасевиче: "Надеюсь, для него важно было понять, что предателем его не считают"|date=2021-06-15|access-date=2026-01-13}}</ref>. 9 ліпеня 2021 года вымушана пакінула Беларусь з-за магчымасці палітычнага пераследу ў сувязі з [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|узмацненнем ціску на незалежных журналістаў]], рашэнне аб [[Эміграцыя з Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года|выездзе]] было спантанным. Яна падкрэсліла, што ў той перыяд праца журналістаў у Беларусі была звязана з пастаяннай пагрозай [[Палітычны пераслед журналістаў у Беларусі|рэпрэсій]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/v-belarusi-v-posledniy/31354414.html|title="В Беларуси в последний год для журналистов угрозой было все". Выступившая на "пресс-конференции" Протасевича журналистка покинула страну|website=Настоящее Время|date=2021-07-12|access-date=2026-01-13}}</ref> Наперадзе свайго ад’езду выказвала трывогу за бяспеку калег і блізкіх.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://theins.ru/news/243374|title=Журналистка «БелаПАН» Татьяна Коровенкова, заявившая на пресс-конференции с Романом Протасевичем, что не верит его словам, уехала из страны|website=The Insider|access-date=2026-01-13}}</ref> 18 жніўня 2021 года вобшукі прайшлі як мінімум у пяці яе калег з [[Незалежныя СМІ ў Беларусі|незалежных СМІ]]. Паводле яе слоў, верагоднасць такіх дзеянняў з боку ўладаў была для яе прадказальнай.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/31416797.html|title="В 7 утра я проснулась: в редакционном чате коллега написала, что у нее обыск"|date=2021-08-18|access-date=2026-01-13}}</ref> У канцы верасня 2024 года Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь вынес пастанову, на падставе якой Мінскае гарадское агенцтва дзяржаўнай рэгістрацыі і зямельнага кадастра наклала арышт на нерухомую маёмасць Тацяны Каравенкавай (адна трэць жылога дома, які знаходзіцца ў сумеснай уласнасці Каравенкавай і яе сваякоў). Журналістка звярнулася ў Следчы камітэт па тлумачэнні прычын арышту, аднак афіцыйнага адказу не атрымала.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/u-belarusi-aryshtavali-neruhomasc-zhurnalistki-taccjany-karavjankovaj/|title=Арыштавалі нерухомасць журналісткі Таццяны Каравянковай|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2024-10-18|access-date=2026-01-13}}</ref> == Палітычны пераслед у Расіі == У 2024 годзе абвешчана ў вышук на тэрыторыі [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] ў межах крымінальнай справы, але падрабязнасці абвінавачванняў афіцыйна не былі раскрытыя.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/103929.html|title=Двух беларусских журналисток объявили в розыск в России по уголовной статье|website=Зеркало|date=2025-07-15|access-date=2026-01-13}}</ref> == Узнагароды == * Прэмія «Надзея Свабоды» (2020), якую штогод прысуджае Саюз журналістаў Літвы беларускім журналістам у знак салідарнасці і падтрымкі за прафесійную дзейнасць ва ўмовах рэпрэсій.<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/116212|title=У Міжнародны дзень салідарнасці журналістаў у няволі знаходзяцца 34 прадстаўнікі беларускіх СМІ|website=spring96.org|access-date=2026-01-13}}</ref> == Гл. таксама == * [[БелаПАН]] * [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]] * [[Палітычны пераслед журналістаў у Беларусі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-13}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналістыка ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Вільні]] [[Катэгорыя:Журналісты Літвы]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Мінска]] [[Катэгорыя:Вымушаныя з’ехаць з Беларусі праз палітычны пераслед]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі агенцтва «БелаПАН»]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі паводле роду заняткаў]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Літву з Беларусі]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Літвы XXI стагоддзя]] szziik74pyqi95r5s0sl0aryuroxiut 0 799345 5175503 5085178 2026-08-04T16:50:09Z Андрэй 2403 Б 152769 5175503 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Водазаборная |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Ангарская |электрычка = |трамвай = |тралейбус = 69 |аўтобус = 16, 22, 61, 61д |метро = {{minskmetro|2}} [[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]] |індэкс = 220137<ref>[https://minsk.business/guide/street/vodozabornaya-ulitsapereulok.html Водозаборная улица,переулок]</ref><ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 200 м<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/vodazabornaja базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = двухбаковы |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325405/?ll=27.675575%2C53.887919&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Водозаборная''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Ідзе як працяг [[1-ы завулак Арцёма (Мінск)|1-га завулка Арцёма]] да скрыжавання з [[Ілімская вуліца (Мінск)|Ілімскай вуліцай]]<ref name="geodzen"/>. На вуліцы знаходзяцца 2 дамы: 23 і 25, якія адносяцца да сектара індывідуальнай жылой забудовы<ref name="geodzen"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/167 Водазаборная вуліца на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/vodazabornaja Водазаборная вуліца ў базе даных Геадзэн] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/house/Zk4YcABlSUMDQFtpfXR5dnVhZQ==/gallery/?ll=27.675063%2C53.887921&photos%5Buri%5D=ymapsbm1%3A%2F%2Fgeo%3Fdata%3DIgoNiGbdQRU7jVdC&tab=gallery&z=16 Фотаграфіі Водазаборнай, дом 25 на Картах Яндэкс] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 5o8rzu2mpmiilsgei5syoqx0uqn6jmy 0 800947 5175480 5093878 2026-08-04T14:57:30Z Rabbi Mendl 19651 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Pierachodnaja street (Minsk) p4.jpg]] → [[File:2019.11.06 Pierachodnaja street (Minsk) Belarus.jpg]] добавление даты и страны 5175480 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Пераходная вуліца |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |фота = 2019.11.06 Pierachodnaja street (Minsk) Belarus.jpg |памер фота = |подпіс = |раён = [[Партызанскі раён (Мінск)|Партызанскі]] |гістарычны раён = [[Дражня (жылы раён)|Дражня]] |электрычка = |трамвай = |тралейбус = 15, 15к, 16, 17, 26, 42, 49, 50, 65, 92<ref>[https://kogda.by/stops/minsk/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F Остановка Переходная, г.Минск] // Кogda.by</ref> |аўтобус = 70, 87с<ref>[https://kogda.by/stops/minsk/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F Остановка Переходная, г.Минск] // Кogda.by</ref> |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220070 (дд.64, 64Б, 64А, 66, 68), 220137 (дд.1-62<ref>[https://myindex.by/myindex.php?obl=5&reg=68&city=7701&typestreet=31&street=10932 Минская область - Минский район - Минск - Улица Таежная - Почтовый индекс]</ref>) |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = каля 1 км<ref>[https://geodzen.com/by/minsk/pierachodnaja Пераходная вуліца ў базе Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325710/?ll=27.649390%2C53.885867&z=16 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Пераходная вуліца''' — [[вуліца]] ў [[Партызанскі раён (Мінск)|Партызанскім раёне]] [[Мінск]]а. Пачынаецца ад месца, дзе [[Вуліца Жылуновіча (Мінск)|вуліца Жылуновіча]] ўпіраецца ў прамысловую чыгунку, перасякае вуліцы [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльную]] і [[Халмагорская вуліца (Мінск)|Халмагорскую]] і завяршаецца скрыжаваннем з [[Вуліца Солтыса (Мінск)|вуліцай Солтыса]]. Большая частка забудовы — жылы прыватны сектар, але вуліца завяршаецца машынарамонтнай забудовай<ref>[https://photobuildings.com/list.php?uid=49622 Пераходная вуліца ў базе Рhotobuildings]</ref>. == Славутасці == * Дыспетчарская станцыя «Дражня» (д. 62); * [[Белкамунмаш]] (карпусы д. 64)<ref>[https://photobuildings.com/list.php?uid=49622 Пераходная вуліца ў базе Рhotobuildings]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://geodzen.com/by/minsk/pierachodnaja Пераходная вуліца ў базе Геадзэн] * [https://ato.by/street/760 Пераходная вуліца на АТО.ВУ] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=49622 Пераходная вуліца ў базе Рhotobuildings] {{Вуліцы Мінска:Партызанскі}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Партызанскі раён (Мінск)]] hze91hwxw8xqwaz2h1p65wr2hytdhpi 0 804002 5175688 5112353 2026-08-05T08:34:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175688 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Жанры = старажытная музыка | Месца смерці = [[Лейпцыг]] | Узнагароды = Рыцарскі крыжа Ордэна Адраджэння Польшчы (1954) і Камандорскі крыж Ордэна Адраджэння Польшчы (1959) }}'''Браніслаў Руткоўскі''' ([[Польская мова|польск]]. ''Bronisław Rutkowski'', [[27 лютага]] [[1898]], [[Камаі]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] - [[1 чэрвеня]] [[1964]], [[Лейпцыг]]) — польскі арганіст, [[педагог]], музычны крытык, [[дырыжор]] і [[кампазітар]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/152388|title=Руткоўскі Браніслаў - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-03-13}}</ref><ref name=":1">Rutkowski Bronisław. ''Polski słownik biograficzny'' T. 33. S. 217-220.</ref><ref name=":2">''Драўніцкі Янка''. Камаі — радзіма Браніслава Руткоўскага // [https://old.kamunikat.org/halounaja.html?pub_start=4250&pubid=10535 ''Куфэрак Віленшчыны''. 2004. № 1 (9).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241204223121/https://old.kamunikat.org/halounaja.html?pub_start=4250&pubid=10535 |date=4 снежня 2024 }} C. 133-148.</ref><ref>''Шумская Ірына''. Браніслаў Руткоўскі. Нястомны шукальнік гармоніі // ''[http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/23656/1/Muzyka_bel.pol.pdf Музыка ў кантэксце беларуска-польскага міжкультурнага ўзаемадзеяння]''. – Мінск, 2011. – С. 135-147.</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і незаможных сялян. Васьмігадовым хлопчыкам пачаў вучыцца ў арганіста [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Камаі)|касцёла Яна Хрысціцеля ў Камаях]], працягваў вучобы ў касцёльнага арганіста ў [[Нарач (аграгарадок, Мядзельскі раён)|Кабыльніку]]. У 1910-14 гадах вучыўся ў Дзісенскай прагімназіі. Пасля сканчэння вучобы ў Дзісне, Руткоўскі разам са сваім апякуном-ксяндзом выправіўся да Пецярбурга, каб працягнуць навучанне ў польскай гіманазіі Св. Кацярыны. Адначасова ён заняў пасаду арганіста ў касцёле Св. Казіміра. У 1915-18 вывучаў арган у [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Санкт-Пецярбургскай імператарскай кансерваторыі]] Расійскага музычнага таварыства ў прафесара Жака Гандшына, асоба якога зрабіла вялікі ўплыў на фармаванне музычных і педагагічных поглядаў Руткоўскага. Служыў у Першым польскім корпусе генерала Доўбар-Мусніцкага<ref name=":1" />. Вучыўся на паланістыцы [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] ў 1919–1921 гадах. У 1920 годзе прыняў удзел у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]]. Быў узнагароджаны [[Virtuti Militari|ордэнам Virtuti Militari]] V ступені. У 1921-24 гадаў вучыўся ў [[Музычны ўніверсітэт Фрыдэрыка Шапена|Варшаўскай кансерваторыі]] (1921–1924) у Мечыслава Сужынскага (арган) і Генрыка Мельцэра (дырыжыраванне). Падчас вучобы заняў пазіцыю музычнага кіраўніка тэатра "Рэдута". Пасля завяршэння кансерваторыі атрымаў стыпендыю на навучання ў Парыжы, дзе правёў наступныя два гады. Сваю педагагічную дзейнасць пачаў у Варшаўскай кансерваторыі, дзе выкладаў клас арганаў, адначасова служыў арганістам у касцёле святога Яна Хрысціцеля ў Варшаве. Актыўна супрацоўнічаў з Польскім радыё. Валодаючы шырокай эрудыцыяй і аратарскімі здольнасцямі, пачуццём гумару і артыстызмам, рыхтаваў шматлікія музычныя праграмы. Займаўся музычнай апрацоўкай народных, у тым ліку і беларускіх, спеваў і твораў для аргана. Быў ініцыятарам стварэння Таварыства старажытнай музыкі і з’яўляўся яго старшынёй. Займаўся арганізацыяй канцэртаў, выдавецкай дзейнасцю і папулярызацыяй музыкі сярод моладзі. Рэдагаваў выданні «Квартальнік музычны», «Польская музыка», «Музычная газетка». Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў вязнем турмы Павяк (1940). Пасля вызвалення выкладаў у Варшаве ў Сярэдняй музычнай школе (фактычна гэта была тайная кансерваторыя), а таксама на падпольных настаўніцкіх курсах. Кіраваў музычнай секцыяй пры Аддзеле культуры Галоўнай камендатуры Арміі Краёвай. Удзельнік [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]]. Пасля яго разгрому трапіў у канцэнтрацыйны лагер, адкуль быў вызвалены войскамі саюзнікаў, і адразу выехаў у Італію. Пасля вайны, вярнуўшыся з Італіі, застаўся ў Кракаве, дзе жыў і працаваў да канца жыцця. Пасля вайны [[прафесар]] (рэктар 1955–1964) [[Кракаўская музычная акадэмія|Дзяржаўнай вышэйшай школы музыкі ў Кракаве]] (цяпер Акадэмія музыкі). [[Файл:Rutkowski Komaje.jpg|міні|Памятная шыльда ў гонар Браніслава Руткоўскага, касцёл Яна Хрысціцеля ў Камаях]] Лічыцца стваральнікам пасляваеннай Кракаўскай арганнай школы, якая стала фундаментам не толькі польскай арганістыкі, але і распаўсюдзілася на іншыя краіны Усходняй Еўропы. У 1957 г. заснаваў кафедру арганаў і клавесіна ў Кракаве, якая каардынавала працу ўсіх арганных класаў іншых ВНУ Польшчы. Таксама выкладаў у Ягелонскім універсітэце, быў мастацкім кіраўніком Кракаўскай філармоніі, членам Праграмнай калегіі Музычнага выдавецтва, членам савета Кракаўскага опернага таварыства, працаваў журналістам і галоўным рэдактарам часопіса «Рух музычны». З'яўляўся адным з заснавальнікаў Міжнароднага фестывалю арганнай музыкі, які штогод адбываецца ў Аліўскім кафедральным саборы ў Гданьску. Паспяхова гастраляваў з канцэртамі па Еўропе, Савецкім Саюзе.<ref name=":0" /> Быў узнагароджаны Рыцарскім крыжам [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (1954) і Камандорскім крыжам Ордэна Адраджэння Польшчы (1959). У 1960 годзе атрымаў узнагароду горада Кракава. Памёр 1 чэрвеня 1964 года ў Лейпцыгу на магіле [[Іаган Себасцьян Бах|Іагана Себасцьяна Баха]] ў царкве Святога Фамы, выконваючы абавязкі [[Журы|члена журы]] Міжнароднага конкурсу Баха. Пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх могілках]] у Кракаве, у Алеі Заслужаных (секцыя LXVII-захад-2-6) <ref>{{Cite web|url=https://zck-krakow.pl/locator|title=Zarząd Cmentarzy Komunalnych w Krakowie. Internetowy lokalizator grobów. Bronisław Rutkowski|website=rakowice.eu}}</ref> . Яго стрыечная сястра Яніна Сівіцкая (з Руткоўскіх), якая ўсё жыццё пражыла ў Камаях, згадвала: <blockquote>Ён умеў рабіць усе сялянскія работы: касіў, жаў, араў, сенаваў, ездзіў на начлег. Амаль кожнае лета прыязджаў у Камаі, наведваў школу, граў у касцёле... Бронак таксама з местачкоўцамі гаварыў па-беларуску, хаця добра валодаў польскай і рускай мовамі<ref name=":2" />.</blockquote> [[Файл:Bronisław Rutkowski Komaje.jpg|міні|Запіс беларускай народнай песні ў Камаях, зроблены Браніславам Руткоўскім.]] Запісы беларускіх народных песняў з Камаяў, што зрабіў Браніслаў Руткоўскі, былі апублікаваны Браніславай Гаўроньскай у зборніку "Народныя песні Віленскай і Наваградскай зямлі" (Вільня, 1935)<ref>''Gawrońska Bronisława''. [https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/18125/edition/27892/content Pieśni ludowe ziemi wileńskiej i nowogródzkiej]. Wilno: Drukarnia Nakładowa "Lux"; Wydawnictwo Wileńskiego Związku Teatrów i Chórów Ludowych, 1935.</ref>. == Прыватнае жыццё == Сын Юзафа і Марыі з Руткоўскіх. 26 ліпеня 1924 ажаніўся з піяністкай Зоф'яй Васькоўскай. Іх адзіная дачка, Эва, загінула падчас бамбардзіроўкі Любліна ў 1939 годзе . == Памяць == Праз год яго імя было прысвоена прадстаўнічай канцэртнай зале «Фларыянка», а 2 красавіка 1974 года — музычнай школе на вуліцы Юзэфінскай у Кракаве. На яго радзіме, у Камаях у прылеглым да касцёла скверы, які названы ў гонар славутага земляка, устаноўлены памятны знак. У памяць Б. Руткоўскага ў касцёлах Пастаўскага раёна кожны год праходзіць фестываль «Гучаць старадаўнія арганы Пастаўшчыны»<ref name=":0" />. == Зноскі == <references> </references> [[Катэгорыя:Памерлі ў 1964 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1898 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Варшаўскага паўстання]] [[Катэгорыя:Кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]] [[Катэгорыя:Арганісты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Камаях]] e5ass5vzd07yjhdmr61f1yidzxn0ju4 0 804140 5175577 5112751 2026-08-04T22:33:23Z Pabojnia 135280 прыбраў неадназначнасць 5175577 wikitext text/x-wiki [[Файл:Szlachcic Zawalnia 1844.jpg|thumb|Гравюра працы [[Рудольф Казіміравіч Жукоўскі|Рудольфа Жукоўскага]] на франтыспісе кнігі [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]] «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]» (1844)]] '''Франтыспі́с''' (ад {{lang-fr|frontispice}} з познелац. ''frontispicium'', ад {{lang-la|frons}} — «лоб», «пярэдняя частка» і {{lang-la|specere}} — «глядзець»<ref>{{артыкул |аўтар=Wedgwood H. |загаловак=On False Etymologies |выданне=Transactions of the Philological Society |год=1855 |нумар=6 |старонкі=68–69 |lang=en}}</ref>) — [[ілюстрацыя]] ў кнізе, якая размяшчаецца на адным развароце з [[Тытульны аркуш|тытульным аркушам]] на цотнай паласе. == Характарыстыка і змест == Франтыспіс перадае выяўленчымі сродкамі асноўную ідэю твора або найбольш характэрны момант яго зместу. Часта ў якасці франтыспіса выкарыстоўваецца [[партрэт]] аўтара кнігі або асобы, якой прысвечаны гэты твор{{sfn|БЭ|2003|с=459}}. У некаторых старадаўніх або сучасных раскошных выданнях ён змяшчае тэматычныя або [[Алегорыя|алегарычныя]] элементы. Як правіла, гэтая ілюстрацыя памяшчаецца на другой паласе выдання (левая старонка развароту, або [[Верса (паліграфія)|верса]]), у той час як тытульны аркуш знаходзіцца насупраць — на трэцяй паласе (правая старонка, або [[Рэкта (вёрстка)|рэкта]])<ref>{{кніга |аўтар=Silverman F. H. |загаловак=Self-Publishing Textbooks and Instructional Materials |месца= |выдавецтва=Atlantic Path Publishing |год=2004 |раздзел=Ch. 9 |lang=en}}</ref>. Звычайна малюнак франтыспіса не мае подпісу, але часам замест яго змяшчаюць аўтограф аўтара. Выява размяшчаецца на аптычнай сярэдзіне паласы зададзенага фармату. У паліграфіі франтыспіс можа быць «прыклейным» — гэта значыць надрукаваным асобна ад асноўнага сшытка на больш якаснай паперы і прыклееным да першага сшытка [[Кніжны блок|кніжнага блока]] яшчэ да таго, як да яго будзе прымацаваны [[форзац]]. == Гісторыя == У сярэднявечных [[Ілюмінаваны рукапіс|ілюмінаваных рукапісах]] у якасці франтыспіса часта выкарыстоўвалася [[мініяцюра]], якая паказвала працэс падачы або прэзентацыі кнігі (асобы, якія даруюць і прымаюць твор, маглі адрознівацца). Першапачаткова ў англійскай і шэрагу іншых моў гэты тэрмін выкарыстоўваўся выключна ў архітэктуры і абазначаў галоўны [[Фасад|фасад]] будынка. У XVII стагоддзі, напрыклад, у італьянскай мове, тэрмін пачаў адносіцца да тытульнага аркуша кнігі, які ў той час часта ўпрыгожваўся складанымі [[Гравюра|гравюрамі]] з выкарыстаннем стылістычных архітэктурных элементаў, такіх як [[Калона (архітэктура)|калоны]] і [[Франтон|франтоны]]<ref>{{кніга |аўтар=Cortelazzo M., Zolli P. |загаловак=Dizionario etimologico della lingua italiana |месца=Bologna |выдавецтва=Zanichelli |год=1980 |том=II |старонкі=461 |lang=it}}</ref>. На працягу ўсяго XVII стагоддзя тытульны аркуш усё часцей пачаў суправаджацца ілюстрацыяй на суседняй старонцы, і з часам слова набыло сваё сучаснае значэнне ў кніжнай справе. == Галерэя == <gallery mode="packed" heights="200" class="center"> File:Milton a Poem copy D 1818 Library of Congress object 1.jpg|Франтыспіс, намаляваны [[Уільям Блэйк|Уільямам Блэйкам]] для яго твора «Мільтан» (1810) File:Dom Carlos 1787.jpg|Франтыспіс і тытульны аркуш першага выдання п'есы «[[Дон Карлас (драма)|Дон Карлас]]» [[Фрыдрых Шылер|Фрыдрыха Шылера]] (1787) File:Buffon-1-2.jpg|Франтыспіс і тытульны аркуш першага тома «Прыродазнаўчай гісторыі» [[Жорж-Луі Леклерк дэ Бюфон|Жорж-Луі Бюфона]] (1774) </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=16|старонкі=459|артыкул=Франтыспіс|ref=БЭ}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web |url=https://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/94303/rec/1 |title=Prints & People: A Social History of Printed Pictures |publisher=The Metropolitan Museum of Art |lang=en |accessdate=15 сакавіка 2026}} {{Канструкцыя кнігі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кніжнае афармленне]] [[Катэгорыя:Элементы кнігі]] [[Катэгорыя:Ілюстрацыі]] ao86df38t2y9wecmhmqhdyn4tq95eao 0 805630 5175726 5123343 2026-08-05T09:25:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175726 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Помнік |Беларуская назва = Брацкая магіла савецкіх воінаў |Арыгінальная назва = |Выява = Mass grave in Orsha - 004.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Орша]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1975 |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} {{цёзкі2|Брацкая магіла савецкіх воінаў}} '''Бра́цкая магі́ла саве́цкіх во́інаў''' — вайсковае пахаванне ў горадзе [[Орша]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Размешчана ў гарадскім парку культуры і адпачынку па [[Камсамольская вуліца (Орша)|Камсамольскай вуліцы]]. == Гісторыя == У магіле пахаваны 112 савецкіх воінаў, якія загінулі ў барацьбе супраць [[Нямецка-фашысцкія захопнікі|нямецка-фашысцкіх захопнікаў]] у 1941 і 1944 гадах падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1975 годзе на брацкай магіле ў памяць аб загінуўшых абаронцах і вызваліцелях была пастаўлена стэла{{sfn|Збор помнікаў|1985|с=90}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЗП|Віцебская|128|Брацкая магіла савецкіх воінаў|старонкі=90|ref=Збор помнікаў}} == Спасылкі == {{ГККРБ|213Д000112}} * [https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-00112 heritage.gov.by]{{Недаступная спасылка}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-08}} [[Катэгорыя:Помнікі Оршы]] [[Катэгорыя:Брацкія магілы Беларусі]] [[Катэгорыя:Помнікі Вялікай Айчыннай вайны ў Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1975 годзе]] [[Катэгорыя:Камсамольская вуліца (Орша)]] 4wdldm91c4qwiakr4jou4anpv0jdxl5 0 805846 5175432 5124337 2026-08-04T13:05:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175432 wikitext text/x-wiki {{Стадыён |пабудаваны=2008 |архітэктар=[[Марат Мікітавіч Гроднікаў|М. Гроднікаў]] (галоўны), [[Анатоль Іванавіч Нічкасаў|А. Нічкасаў]] і Ю. Даргевіч}} '''«Бабру́йск-Арэ́на»''' — спартыўны комплекс у [[Бабруйск]]у. З’яўляецца дамашняй пляцоўкай хакейнага клуба «[[ХК Дынама-Бабруйск|Дынама-Шыннік]]». == Гісторыя == Будаўніцтва комплексу пачалося ў 2006 годзе на тэрыторыі помніка гісторыі і архітэктуры XIX стагоддзя — [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]]. Праектную дакументацыю распрацаваў інстытут «[[Белпрампраект]]». Генеральным падрадчыкам выступіла РУП «Бабруйскі домабудаўнічы камбінат». Архітэктарамі праекта з’яўляліся [[Марат Мікітавіч Гроднікаў|М. Гроднікаў]] (галоўны), [[Анатоль Іванавіч Нічкасаў|А. Нічкасаў]], Ю. Даргевіч. Інжынерамі былі А. Перагуд, Н. Слабодчыкава, Л. Лазаковіч, Н. Рушава<ref name="ais">{{Cite web|url=https://ais.by/story/1473|title=Нашего полку прибыло: Бобруйский плацдарм для грядущих побед|lang=ru|author=Валентина Мартинович|website=Архітэктурна-будаўнічы партал|date=2008-07-01}}</ref>. Будаўнічы цыкл, разлічаны на 41 месяц, завяршылі за 20 месяцаў. 31 мая 2008 года адбылося ўрачыстае адкрыццё арэны<ref name="ais" />. 4 верасня 2008 года перад будынкам арэны ўсталявалі скульптуру [[Уладзімір Іванавіч Жбанаў|У. Жбанава]] «Маленькі хакеіст» паводле праекта М. Гроднікава<ref>{{Cite web|url=https://komkur.info/gorodskaja-zhizn/est-pobeditel|title=Есть победитель!|lang=ru|author=Анна Лапицкая|website=komkur.info|date=2008-10-01}}</ref>. == Характарыстыкі і інфраструктура == Будынак мае акруглую форму дыяметрам 118,8 метра. Агульная плошча спартыўнага комплексу складае 22 890 кв. м. Умяшчальнасць трыбун для гледачоў — 7151 месца, тры гасцявыя ложы на 10 месцаў кожная і 10 месцаў для інвалідаў-калясачнікаў<ref name="ais" />. Спартыўны комплекс прызначаны для правядзення спаборніцтваў рознага ўзроўню, трэніровачных заняткаў па [[Хакей з шайбай|хакеі з шайбай]], [[Фігурнае катанне|фігурным катанні]], [[шорт-трэк]]у, іншых лядовых відах спорту. Лядовая арэна можа трансфармавацца для спартыўных мерапрыемстваў па гульнявых відах спорту ([[валейбол]], [[баскетбол]], [[гандбол]] і інш.), [[адзінаборства]]х, [[Цяжкая атлетыка|цяжкай атлетыцы]], [[Гімнастыка|гімнастыцы]], [[бокс]]е. Палац можа служыць і сцэнічным комплексам для правядзення [[канцэрт]]аў і іншых відовішчных мерапрыемстваў. У вольны ад спартыўных мерапрыемстваў час лядовая пляцоўка задзейнічана для масавых катанняў на каньках<ref>{{Cite web|url=https://libmogilev.by/olympians/%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%80%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA-%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0/|title=Спортивный комплекс «Бобруйск-Арена»|lang=ru|website=Олимпийские вершины могилёвского спорта|url-status=dead}}</ref>. У будынку размяшчаюцца 6 спецыялізаваных раздзявальняў для хакейных камандаў з саўнамі для аднаўленчых працэдур, зала для прэс-канферэнцый і прэс-цэнтр, трэнажорная і харэаграфічная залы, кафэ-бар «Авертайм». Побач з арэнай знаходзіцца атэль «Гасціны дом»<ref>{{Cite web|url=https://bobruiskarena.by/history-club|title=История хоккейного клуба «Бобруйск»|lang=ru|website=Хоккейный клуб «Бобруйск»|access-date=10 красавіка 2026|archive-date=11 мая 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260511180351/https://www.bobruiskarena.by/history-club|url-status=dead}}</ref>. == Значныя падзеі == На «Бабруйск-Арэне» праводзілася шмат міжнародных спартыўных мерапрыемстваў: юніёрскі чэмпіянат свету па хакеі 2010, маладзёжны чэмпіянат свету па хакеі ў дывізіёне I 2011, маладзёжны чэмпіянат Еўропы па валейболе сярод мужчын 2010 і інш<ref name="Арэна">{{Cite web|url=https://bobruisk.hockey.by/clubs/arena/|title=Арена|lang=ru|website=Хоккейный клуб «Бобруйск»}}</ref>. 23—25 жніўня 2011 года тут праходзілі здымкі фільма «Легенда № 17»<ref name="Арэна" />. У сценах спартыўнага комплексу праводзяцца ўрачыстыя адкрыцці і закрыцці Міжнароднага фестывалю народнай творчасці «Вянок дружбы»<ref name="Арэна" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://bobruiskarena.by Афіцыйны сайт ХК «Бабруйск»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260417064941/https://bobruiskarena.by/ |date=17 красавіка 2026 }}{{ref-ru}} * [https://noc.by/olympic-movement/olimpiyskie-obekty/mogilev/bobruysk-arena/ Старонка на сайце НАК Беларусі]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2008 годзе]] [[Катэгорыя:2008 год у Бабруйску]] [[Катэгорыя:Лядовыя арэны Беларусі]] [[Катэгорыя:Спартыўныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Спорт у Бабруйску]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Бабруйска]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Марата Гроднікава]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Анатоля Нічкасава]] 06jl0vb33hufjmm2gjcbf4vqbsywck4 0 806141 5175498 5125580 2026-08-04T16:26:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175498 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва = Баранавічы FM | лагатып = | горад = [[Баранавічы]] | краіна = [[Беларусь]] | слоган = | фармат = Hot Adult Contemporary<ref>згодна [http://belsmi.by/index/smi/radio/smi368/ СМІ Беларусі]</ref> | час_вяшчання = кругласутачны | зона_вяшчання = 70 км вакол Баранавіч | створана = [[30 жніўня]] [[2013]] г. | заснавальнік = | уладальнік = [[Баранавіцкі гарадскі выканаўчы камітэт]] | адрас = 220114, Баранавічы, [[Вуліца Гагарына (Баранавічы)|вул. Гагарына]], д. 40<ref>згодна [https://yandex.by/maps/org/baranovichi_fm/230757325819/?ll=26.017232%2C53.127560&z=16 Карце Яндэкс]</ref> | кіраўнікі = Святлана Мікалаеўна Кудраўцава | сайт = https://100fm.by/ | on-line_трансляция = }} '''Баранавічы FM''' — беларуская рэгіянальная радыёстанцыя, якая пачала вяшчанне 30 жніўня 2013 г<ref>[https://100fm.by/about О радио — Барановичи FM]</ref>. Мовы вяшчання — [[Руская мова|руская]]. Вяшчае ў г. Баранавічы на частаце 100.0 FM<ref>[https://www.prfm.ru/radio/baranovichi-fm.html Радио Барановичи FM на сайце Рrfm.ru]</ref>. Радыус ахопу 70 км ад Баранавіч<ref>Елена ЮРКЕВИЧ. [https://zarya.by/news/glavnye-novosti/fm-radio-baranovichi-fm-otmetilo-10-letnij-jubilej/ FM-радио «Барановичи FM» отметило 10-летний юбилей] // [[Заря (газета)|Заря]], 01.09.2023</ref>, што ахоплівае [[Баранавіцкі раён]], [[Ляхавіцкі раён]], часткова [[Івацэвіцкі раён]] і некаторыя часткі [[Мінская вобласць|Міншчыны]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзеншчыны]]<ref>[https://www.megapolis-reklama.by/uslugi/reklama-na-radio/brestskie-radiostancii/baranovichi-fm.html Рэклама Баранавічы FM на Megapolis Media]</ref>. Таксама ідзе вяшчанне праз [https://100fm.by/ сайт станцыі] і шэраг прыкладанняў, у тым ліку нацыянальны радыёплэер radioplayer.by з пачатку 2024 г<ref>[https://baranovichi-gik.gov.by/ru/news-ru/view/radiostantsija-baranovichi-fm-voshla-v-sostav-pervogo-otechestvennogo-onlajn-radiopleera-3454-2024/ Радиостанция Барановичи FM вошла в состав первого отечественного онлайн-радиоплеера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260404142813/https://baranovichi-gik.gov.by/ru/news-ru/view/radiostantsija-baranovichi-fm-voshla-v-sostav-pervogo-otechestvennogo-onlajn-radiopleera-3454-2024/ |date=4 красавіка 2026 }} // Официальный сайт Барановичского городского исполнительного комитета, 08.01.2024</ref>. == Праграмы == * Бодрое утро * Еще не вечер * Наши песни * Студия 100 * Music Non-Stop<ref>[https://100fm.by/programs Программы — Баранович FM]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://100fm.by/ Афіцыйны сайт] {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя: Баранавічы]] 48g3rewhoiq0k5rq4tl9tao2o3hj2z2 0 806253 5175717 5131902 2026-08-05T09:05:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175717 wikitext text/x-wiki [[File:Брацкая магіла (Гуды).jpg|thumb|Брацкая магіла, Гуды]] '''Брацкая магіла''' — ваеннае пахаванне, знаходзіцца ў аграгарадку [[Гуды (Лідскі раён)]]. Пахаваны 56 воінаў 213-га стралковага палка 56-й стралковай дывізіі Чырвонай Арміі, якія загінулі 3 ліпеня 1941 года. На магіле ў 1967 годзе ўсталявана бетонная пліта і абеліск з пяціканцовай зоркай. == Спасылкі == {{ГККРБ|413Д000353}} * [https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-353 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260421212055/https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-353 |date=21 красавіка 2026 }} * [https://lida.gov.by/ru/pasporta-zahoroneniy-ru/view/2556-bratskaja-mogila-grodnenskaja-oblast-lidskij-rajon-d-gudy-22689/ lida.gov.by]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Брацкія магілы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гуды (Лідскі раён)]] [[Катэгорыя:1941 год у Беларусі]] fcmshz48119y61g6z6vrtp62y8360y2 0 806847 5175718 5131709 2026-08-05T09:09:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175718 wikitext text/x-wiki [[Файл:Жалудок._Брацкая_магіла.jpg|thumb|Брацкая магіла, Жалудок.]] '''Брацкая магіла''' — ваеннае пахаванне, знаходзіцца ў пасёлку [[Жалудок]] Шчучынскага раёна, у скверы. Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан з’явілася ў 1944 годзе. Пахаваны 35 воінаў і 26 партызан [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сярод пахаваных Герой Савецкага Саюза [[П. М. Батыраў]]. У 1957 годзе пастаўлены помнік — скульптура воіна. == Спасылкі == {{ГККРБ|413Д000628}} * [https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-628 heritage.gov.by]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Брацкія магілы Беларусі]] [[Катэгорыя:Жалудок]] [[Катэгорыя:1944 год у Беларусі]] hldks51il0yplp8f9psxnyrk7byv3ui 0 807179 5175542 5134571 2026-08-04T18:37:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175542 wikitext text/x-wiki [[Файл:Druja._Друя_(2008).jpg|thumb|Барысаў камень, Друя, 2008&nbsp;год.]] '''Барысаў камень''' — помнік гісторыі, знаходзіцца ў аг. [[Друя]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]. == Апісанне == Цемнавата-буры камень-[[валун]] каля 8 м у акружнасці, даўжынёй каля 6 м. Паверхня няроўная. На камені высечаны шасціканцовы крыж і надпісы «ІС ХС НИКА» i «ГИПОМОЗИ РАБУ (СВ)ОЕМУ…». Асноўная частка надпісу размешчана не сіметрычна адносна крыжа, а злева. Справа таксама выяўлены аналагічны па колькасці слоў надпіс. Тут у дадатак да двух радкоў з надпісамі ХС i КА размешчана яшчэ сем радкоў, у кожным з якіх высечана па 2-3 літары. == Гісторыя == [[Файл:Druja,_Barysaŭ_kamień._Друя,_Барысаў_камень_(1896).jpg|thumb|Барысаў камень у XIX ст.]] [[Барысавы камяні]] вядомы на тэрыторыі колішняга [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. Гэта, як правіла, унушальных памераў валуны, на якіх высечаныя крыжы і надпісы. У большасці выпадкаў у надпісе ўтрымліваецца імя Барыс. Гісторыкі звязваюць яго з полацкім князем [[Барыс Усяславіч|Барысам Усяславічам]], які мог уладарыць са жніўня 1127 года па 1128 год. Паводле летапісных звестак вядома, што ў 1128 г. у Полацкім княстве лютаваў голад, выкліканы неўраджаем. Магчыма, у гэты час і загадаў полацкі ўладар на вялізных і адметных валунах высечы крыжы і словы-заклінанні: «Господи помози рабу своему Борису». Паводле іншых меркаванняў, валуны выкарыстоўваліся ў дахрысціянскі перыяд язычнікамі для абрадаў. Ёсць думкі, што Барысавы камяні звязаны нейкім чынам з суднаходствам, гандлёвымі шляхамі. Нехта бачыў у іх памятныя знакі князя, межавыя адзінкі. Доўгі час камень знаходзіўся ў рэчышчы [[Дзвіна|Дзвіны]]. Падчас ліквідацыі ледзянога затору ў 1928 годзе яго пашкодзілі, і крыгаход сцягнуў масіўны валун на глыбіню. Навукоўцы лічылі яго страчаным. У выніку анамальна засушлівага і гарачага лета 2002 года рака моцна абмялела, і камень паказаўся з вады. Мясцовыя жыхары і ўлады з дапамогай цяжкай тэхнікі выцягнулі расколаты на тры часткі валун на бераг. Каб зрабіць помнік больш даступным для турыстаў, яго ў 2011 годзе перанеслі з берага на цэнтральную плошчу. == Спасылкі == {{ГККРБ|213Д000931}} {{Commonscat|Boris Stone in Druja}} * [https://heritage.gov.by/catalog/barysau-kamen-0931 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260514082804/https://heritage.gov.by/catalog/barysau-kamen-0931 |date=14 мая 2026 }} [[Катэгорыя:Барысавы камяні]] [[Катэгорыя:Друя]] [[Катэгорыя:Славутасці Браслаўскага раёна]] php3b4zn2602p9w6mzanavbw3j25wv5 0 807382 5175450 5136610 2026-08-04T13:34:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175450 wikitext text/x-wiki {{Картка гета|Беларуская назва=Бабруйскае гета|Перыяд існавання=1 жніўня 1941 — снежань 1941|Колькасць загінулых=25 000}} '''Бабру́йскае ге́та''' — яўрэйскае [[гета]] ў [[Бабруйск]]у, створанае [[нацыст]]амі 1 жніўня 1941 года ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Гета стала месцам прымусовага ўтрымання і знішчэння [[Яўрэі|яўрэяў]] горада і навакольных населеных пунктаў<ref name="1387.io">{{Cite web|url=https://1387.io/u-vyosczy-kamenka-ushanavali-pamyacz-ahvyarau-babrujskaga-geta/|title=У вёсцы Каменка ўшанавалі памяць ахвяраў Бабруйскага гета|website=1387 — Пра Бабруйск і бабруйцаў|date=2024-11-08}}</ref>. == Напярэдадні акупацыі == Паводле перапісу 1939 года ў Бабруйску пражывалі 26 703 яўрэі, што складала 31,8 % ад агульнай колькасці жыхароў (84 078 чалавек)<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=639|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сел союзных республик СССР|lang=ru|website=Демоскоп}}</ref>. Пасля ўварвання [[Трэці рэйх|Германіі]] ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] частка яўрэйскага насельніцтва паспела эвакуіравацца на ўсход, а многія мужчыны былі прызваны ў рады [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]<ref name="Малая радзіма: Каменка">{{Cite web|url=https://www.cbs-bobruisk.belhost.by/index.php/ru/188-derevnya-kamenka/1587-malaya-radzima-kamenka|title=Малая радзіма: Каменка|website=ГУК "Централизованная библиотечная сеть Бобруйского района"|date=2024-04-22}}</ref>. Дакладная колькасць яўрэяў, што засталіся ў горадзе на момант прыходу нямецкіх войскаў 28 чэрвеня 1941 года, невядомая. == Стварэнне гета == З першых дзён акупацыі Бабруйска нацысты ўвялі цэлы шэраг дыскрымінацыйных мер для жыхароў горада. Апроч усеагульнага абавязку прытрымлівацца [[Каменданцкі час|каменданцкага часу]], яўрэям забаранялася знаходзіцца «па-за межамі свайго месца жыхарства»<ref name="Мая малая Радзіма Бабруйск">{{Cite web|url=https://csl.bas-net.by/be/proekty/virtualnye-proekty-biblioteki/moya-malaya-rodina/bobrujsk/|title=Бобруйск|lang=ru|author=Бовкунович М.|website=Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі}}</ref>. У ліпені 1941 года нацысты стварылі юдэнрат — орган яўрэйскага самакіравання для выканання загадаў акупантаў. Першапачаткова ён размяшчаўся на вуліцы Пушкінскай, складаўся з 12 чалавек і ўзначальваўся [[рабін]]ам Е. Розенбергам. Юдэнрат займаўся рэгістрацыяй яўрэяў, размеркаваннем іх на работы і зборам «кантрыбуцый» (золата, футра, грошай) для нацыстаў<ref>{{Кніга|загаловак=Холокост на территории СССР. Энциклопедия|адказны=пад рэд. І.А. Альтмана|год=2011|месца=М.|выдавецтва=РОССПЭН|старонкі=91|старонак=1143|isbn=978-5-8243-1463-2|выданне=2-е выд.}}</ref>. 1 жніўня 1941 года была выдадзена абвестка аб абавязковым перасяленні яўрэяў у гета. Яно размяшчалася ў межах вуліц Новашасэйнай (цяпер — Бахарава), Затурэнскага (цяпер — Платона Галавача) і Бабровай. Працэс перасялення цягнуўся больш за 10 дзён, бо яўрэі спрабавалі ўцякаць<ref name="1387.io" />. У бабруйскае гета таксама прыгналі яўрэяў з [[Глуск]]а, [[Слуцк]]а і [[Старыя Дарогі|Старых Дарог]]<ref name="Малая радзіма: Каменка" />. Гета было закрытага тыпу: агароджанае і пад аховай. == Умовы ўтрымання == Згодна з распараджэннем нямецкіх акупацыйных улад яўрэям забаранялася самавольна пакідаць гета, мяняць месца жыхарства і кватэры, карыстацца тратуарамі, грамадскім транспартам, паркамі і грамадскімі ўстановамі, дзецям — наведваць школы. Для яўрэяў уводзілася абавязковае нашэнне апазнавальных знакаў — акруглыя латы і шасціканцовыя зоркі жоўтага колеру, нарукаўныя павязкі з шасціканцовымі зоркамі.<ref name="Памяць. Бабруйскі раён">{{Кніга|загаловак=Памяць. Бабруйскі раён|аўтар=Лемяшонак У.І.|год=1998|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя|старонкі=156—159|старонак=608|isbn=985-11-0129-Х|частка=Акупацыйны рэжым}}</ref>. У гета засялялі па 10—16 чалавек у пакоі. Забаранялася паліць у печы, мыцца і гатаваць ежу. Жыхары гета па начах уцякалі і абменьвалі рэчы на прадукты харчавання. Тых, каго хапалі на гэтым, расстрэльвалі на месцы<ref name="1387.io" />. Амаль да ліквідацыі гета яўрэі павінны былі пад прымусам выконваць для акупантаў самыя цяжкія работы, пры якіх многія з іх паміралі з-за нечалавечых умоў, без медыцынскай дапамогі. Вязняў выкарыстоўвалі на земляных работах па ўзвядзенні дотаў і равоў ля чыгункі, прыцягвалі да нацысцкай версіі [[сапёр]]ных работ — людзей запрагалі ў [[барана|бароны]] і яны цягнулі іх па мінным полі. Многія гінулі, падрываючыся на мінах, а на тых, хто спрабаваў схавацца, нацкоўвалі сабак<ref name="1387.io" />. Кваліфікаваныя рабочыя часова працавалі на гарадскім прамкамбінаце, камбінаце райсабеса, у майстэрні па вытворчасці трун (памяшканне былой фабрыкі «Чырвоны мэбельшчык»), Цітаўскай салатопцы<ref name="1387.io" />. == Знішчэнне яўрэяў == Існуе дакумент, які пацвярджае, што знішчэнне яўрэяў у Бабруйску пачалося яшчэ летам 1941 года. У акце аб пасяджэнні Бабруйскай абласной камісіі па расследаванні фашысцкіх злачынстваў ад 17 студзеня 1945 года прыводзяцца паказанні сведак аб тым, што ў адзін з ліпеньскіх дзён 1941 года ў 7 гадзін раніцы па правы бок Слуцкай шашы ў вёсцы [[Каменка (Слабодкаўскі сельсавет, Бабруйскі раён)|Каменка]] расстраляны 250 чалавек. Сведкі сцвярджаюць, што за ліпень агульная колькасць знішчаных склала каля 10 тысяч чалавек<ref name="Памяць. Бабруйскі раён" />. Тое, што масавыя расстрэлы яўрэяў у горадзе вяліся яшчэ да лістапада 1941 года, пацвярджае данясенне начальніка паліцыі бяспекі і [[Служба бяспекі (Трэці рэйх)|СД]] аб дзеянні эйнзатцгрупы «B» на акупаванай тэрыторыі СССР за перыяд з 1 да 31 кастрычніка 1941 года: «''У Бабруйску было расстраляна 380 яўрэяў, якія да нядаўняга часу займаліся распаўсюджваннем прапаганды супраць нямецкіх акупацыйных улад''»<ref name="Памяць. Бабруйскі раён" />. Акрамя гэтага ў верасні—кастрычніку 1941 года эйнзатцкаманда 8 пад камандаваннем Карла Рурберга{{Sfn|Холокост в Беларуси|2022|p=354}} здзейсніла яшчэ два масавыя расстрэлы, падчас якіх былі забітыя 407 і 418 яўрэяў. Найбольш масавае забойства, за якое адказвала падраздзяленне 8-й кавалерыйскай брыгады СС, адбылося ў верасні 1941 года — тады на тэрыторыі аэрадрома былі забітыя каля 7000 бабруйскіх яўрэяў<ref name="1387.io" /><ref name="Цытадэлі">{{Cite web|url=https://specreport.belta.by/victory80citadeli25|title=Бобруйск|lang=ru|website=Цитадели мужества}}</ref>. Знішчэнне вязняў гета праводзілася 6—7 лістапада 1941 года<ref>{{Cite web|url=https://bobruisk.gov.by/spisok-pamyatnykh-znakov/memorialnyy-znak-uznikam-bobruyskogo-getto|title=Мемориальный знак «Узникам Бобруйского гетто»|lang=ru|website=Бобруйский городской исполнительный комитет|url-status=dead}}</ref> эйнзатцкамандай 8 і 316-м паліцэйскім батальёнам па загадзе [[штурмбанфюрар]]а [[СС]] Ота Брадфіша{{Sfn|Холокост в Беларуси|2022|p=351}}. Раніцай паліцэйскія і салдаты ўварваліся ў гета і выгналі яўрэяў з дамоў. З мэтай утойвання сапраўднай прычыны, людзям абвясцілі пра паездку ў [[Палесціна|Палесціну]]. Месца запланаванага забойства знаходзілася за дзевяць кіламетраў ад Бабруйска, недалёка ад шашы на [[Слуцк]]. Яўрэяў збівалі прыкладамі вінтовак і заганялі ў машыны, якія адпраўляліся да вёскі [[Каменка (Слабодкаўскі сельсавет, Бабруйскі раён)|Каменкі]]<ref name="1387.io" />. Пагрузка працягвалася да самага вечара. Да месца расстрэлу спачатку прывезлі 500 ваеннапалонных з [[Канцэнтрацыйны лагер|канцлагера]], які размяшчаўся ў [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]]. Іх прымусілі вырыць два 10-метровыя равы, а пасля расстралялі. Затым тут быў расстраляны 5281 вязень гета<ref name="Малая радзіма: Каменка" />. Начальнік паліцыі бяспекі і СД у сваім данясенні так апісвае гэтыя падзеі: «''У Бабруйску адразу ж пасля ўваходу часцей паліцыі бяспекі і СД яўрэі зноў актывізаваліся. Яны перасталі насіць апазнавальныя знакі, адмовіліся працаваць, уступілі ў сувязь з партызанамі і паводзілі сябе задзірліва ў адносінах да акупацыйных улад. Таму ў ходзе спецыяльна праведзенай акцыі быў расстраляны 5 281 яўрэй. Горад Бабруйск і яго наваколіцы, такім чынам, цяпер свабодны ад яўрэяў''»<ref name="Памяць. Бабруйскі раён" />. Частку яўрэяў-спецыялістаў (краўцоў, сталяроў і шаўцоў) акупанты пакінулі ў жывых, пасяліўшы ў чатырох дамах па вуліцы Новашасэйнай. Акрамя таго, акупанты прапанавалі вярнуцца ў гэта месца тым, хто з розных прычын пазбег расстрэлу. Апошнія жыхары гета былі ліквідаваны ў снежні 1941 — лютым 1942 года. У лютым нацысты знішчылі 70 яўрэяў, якія працавалі ў камендатуры<ref name="Міцват Эмет">{{Cite web|url=https://mitzvatemet.com/ru/index.php?route=information/univernews&univernews_id=41|title=Гетто в Бобруйске|lang=ru|website=Мицват Эмет}}</ref>. Агульная колькасць забітых яўрэяў Бабруйска складае прыблізна 25 тысяч чалавек. Дакладная колькасць вязняў, якія выжылі, не вызначана, вядомыя толькі адзінкавыя выпадкі<ref name="1387.io" />. == Лагер для варшаўскіх яўрэяў == Пасля знішчэння мясцовых яўрэяў акупанты адчувалі патрэбу ў рабочай сіле. У лагер прымусовай працы паблізу вёскі Кісялевічы ў маі і ліпені 1942 года былі дастаўлены каля 3000 яўрэяў-мужчын з [[Варшаўскае гета|Варшаўскага гета]]<ref>{{Кніга|загаловак=Холокост на территории СССР. Энциклопедия|адказны=пад рэд. І.А. Альтмана|год=2011|месца=М.|выдавецтва=РОССПЭН|старонкі=92|старонак=1143|isbn=978-5-8243-1463-2|выданне=2-е выд.}}</ref>. У лагеры (начальнік Клібек) была вылучана яўрэйская частка, дзе размясцілі тых, хто прыбыў. Нагляд за яўрэямі ажыццяўляў унтэршарфюрар Эйкапф. Польскіх яўрэяў прымушалі да цяжкіх фізічных работ (пераноска бярвён, рэек, будаўнічыя работы). Вядомы выпадак, калі 30 яўрэяў працавалі на працягу дня на будаўніцтве крэматорыя, пасля чаго іх расстралялі. Вязняў дрэнна кармілі, жылі яны ў былой стайні. Кожны дзень немцы выбіралі самых слабых і расстрэльвалі каля вёскі Каменкі<ref name="Памяць. Бабруйск">{{Кніга|загаловак=Памяць. Бабруйск|год=1995|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|старонкі=433|старонак=765|isbn=5-339-00941-6}}</ref>. У 1943 годзе ў вёсцы Яловікі ў месцы «Лысая Гара» расстралялі 900 варшаўскіх яўрэяў<ref>{{Артыкул|загаловак=|выданне=Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego|год=1968|мова=pl|нумар=67|старонкі=64}}</ref>. У студзені 1944 года ў лагеры прымусовай працы заставалася 40 яўрэяў, якіх адправілі ў [[Люблін]]. == Утойванне злачынстваў == З восені 1943 года да студзеня 1944 года нацысты знішчалі сляды злачынстваў. Яны выкопвалі астанкі вязняў гета і спальвалі іх у раёне яўрэйскіх могілак. На месцах пахаванняў пракладвалі дарогі або засявалі збожжа<ref name="Міцват Эмет" />. == Памяць == У Дзяржаўным архіве Магілёўскай вобласці ёсць спіс 77 яўрэяў — вязняў Бабруйскага гета<ref>{{Архіўныя крыніцы|назва архіва=ДАМаг|фонд=858|вопіс=1|справа=96|ліст=1, 3, 4, 10}}</ref>. Мемарыяльны комплекс на месцы забойства нацыстамі вязняў Бабруйскага гета каля вёскі Каменкі быў створаны ў 1978 годзе. Вядомы ў горадзе майстар гадзіннікаў Меер Зелігер пасля вайны збіраў па горадзе астанкі загінулых і перавозіў на месца іх масавага расстрэлу ў Каменку. На ўскрайку лесу пад высокімі хвоямі два велізарныя равы. У агароджы — мармуровы абеліск і памятны камень з надпісам на [[ідыш]]: «Тут восенню 1941 года фашысты расстралялі вязняў бабруйскага гета»<ref name="Мая малая Радзіма Бабруйск" />. 3 ліпеня 2008 года на Сацыялістычнай вуліцы адкрылі «[[Алея Праведнікаў народаў свету (Бабруйск)|Алею Праведнікаў народаў свету]]» ў гонар бабруйчан, што ратавалі яўрэяў у гады Другой сусветнай вайны. 19 кастрычніка 2008 года на вуліцы Бахарава, каля прахадной [[Бабруйскі завод трактарных дэталяў і агрэгатаў|завода трактарных дэталяў і агрэгатаў]], адкрыты мемарыяльны знак «[[Вязням Бабруйскага гета]]». У 2025 годзе на яўрэйскіх могілках Бабруйска адрэстаўрыравалі мемарыял на месцы пахавання астанкаў яўрэяў, якіх забілі падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]<ref>{{Cite web|url=https://komkur.info/novosti-bobrujska/kogda-videl-chto-perevodili-po-10-dollarov-plakal-na-evrejskom-kladbishche-bobrujska-obnovili-bratskie-zakhoroneniya|title=«Когда видел, что переводили по 10 долларов, плакал». На еврейском кладбище Бобруйска обновили братские захоронения|lang=ru|author=Суслов Д.|website=komkur.info|date=2025-08-05}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Халакост у Бабруйскім раёне]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Холокост в Беларуси: трагедия и память|спасылка=https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/holokost.pdf|адказны=сост.: В.Д. Селеменев|год=2022|месца=Мн.|выдавецтва=Колорград|старонак=1039|isbn=978-985-896-304-0|мова=ru|ref=Холокост в Беларуси}} {{Гета на Беларусі}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Бабруйска]] hv5tp0slr1t8b81j2n0ggz1mouv17te 0 807607 5175719 5138880 2026-08-05T09:15:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175719 wikitext text/x-wiki [[Файл:Памятник_-_panoramio_(71).jpg|thumb|Брацкая магіла, Лявонава.]] '''Брацкая магіла''' — ваеннае пахаванне, знаходзіцца ў цэнтры в. [[Лявонава (Шумілінскі раён)]]. Тут пахаваны салдаты і партызаны, якія загінулі ў 1941 г. і ў чэрвені 1944 г. пры вызваленні Шумілінскага ([[Сіроцінскі раён|Сіроцінскага]]) раёна ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Воінскае пахаванне ўяўляе сабою архітэктурную кампазіцыю, якая выканана ў стылі сацрэалізму. У 1965 г. на брацкай магіле ўсталяваны тыповы абеліск. == Спасылкі == {{ГККРБ|213Д000858}} * [https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-858 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260514080840/https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-858 |date=14 мая 2026 }} [[Катэгорыя:Брацкія магілы Шумілінскага раёна]] [[Катэгорыя:Лявонава (Шумілінскі раён)]] 06nd2v8ttxmg1bjkbr0iamgfpn2doj6 0 808157 5175710 5144441 2026-08-05T08:56:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175710 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ваенны_мемарыял_у_Ардзе_(2).jpg|thumb|Брацкая магіла, Арда.]] '''Брацкая магіла савецкіх воінаў''' — ваеннае пахаванне, знаходзіцца ў цэнтры вёскі [[Арда (Клецкі раён)]]. Тут пахаваны 24 воіны, якія загінулі ў 1944 годзе пры вызваленні вёскі. Сярод пахаваных — воіны 48-й стралковай дывізіі і 20-га стралковага корпуса 28-й арміі. З іх вядомых — 23, 1 — невядомы. Пазней, з ардынскіх хутароў сюды былі перапахаваны загінуўшыя савецкія воіны. У 1968 г. на магіле ўстаноўлена скульптура воіна. == Спасылкі == {{ГККРБ|613Д000193}} * [https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-savetckikh-voinau-000193 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260519094111/https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-savetckikh-voinau-000193 |date=19 мая 2026 }} [[Катэгорыя:Арда (Клецкі раён)]] [[Катэгорыя:Брацкія магілы Беларусі]] [[Катэгорыя:1944 год у Беларусі]] awzf0shl599gx8ioeyfyiop00kxfofg 0 808678 5175380 5156456 2026-08-04T12:23:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175380 wikitext text/x-wiki {{ЛГБТ}} '''Аўты́нг''' (ад {{lang-en|outing}}, паходзіць ад выразу ''to be out of the closet'' — «быць па-за шафай», не хаваць сваю арыентацыю) — публічнае разгалашэнне інфармацыі пра прыналежнасць чалавека да [[ЛГБТ]]-супольнасці (яго [[сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] або [[трансгендарнасць|гендарную ідэнтычнасць]]) без яго на тое згоды ці ведама<ref name=":2">{{Кніга|спасылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&lr=&id=XfVJEAAAQBAJ&oi=fnd&dq=%D0%B0%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3&ots=WsmFa-PAcT&sig=DOwX-SLuX00VdlSU6ZpT_uTZhus&redir_esc=y|аўтар=Шевченко З.В|загаловак=До поняття внутрішньоособистісного ґендерного конфлікту|выдавецтва=Шевченко Зоя|старонак=16|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406200922/https://books.google.ru/books?hl=ru&lr=&id=XfVJEAAAQBAJ&oi=fnd&dq=%D0%B0%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3&ots=WsmFa-PAcT&sig=DOwX-SLuX00VdlSU6ZpT_uTZhus&redir_esc=y}}</ref>. Часта гэта робіцца з ліхімі намерамі, каб інструменталізаваць [[гомафобія|гомафобію]], [[біфобія|біфобію]] і/або [[трансфобія|трансфобію]] дзеля дыскрэдытацыі асобы, альбо, наадварот, каб змагацца з гомафобіяй, [[гетэрасексізм]]ам і [[цыссексізм]]ам шляхам выкрыцця таго, што вядомы або паважаны чалавек з’яўляецца гомасексуалам і/або трансгендарам. Паняцце аўтынгу можа выкарыстоўвацца і ў больш шырокім сэнсе — як абнародаванне любой кампраметуючай інфармацыі (напрыклад, удзелу ў [[BDSM|БДСМ]]-практыках або прыналежнасці да секты)<ref>{{Артыкул|спасылка=http://chasopys-ppp.dp.ua/index.php/chasopys/article/view/151|аўтар=Катерина Олександрівна Сахарова, Олексій Миколайович Чередніченко, Наталія Анатоліївна Липовська|загаловак=ФОРМИ ПСИХОЛОГІЧНОГО НАСИЛЬСТВА В ОРГАНІЗАЦІЙНОМУ СЕРЕДОВИЩІ|год=2021|мова=uk|выданне=Дніпровський науковий часопис публічного управління, психології, права|выпуск=6|старонкі=97–103|issn=2710-1118|doi=10.51547/ppp.dp.ua/2021.6.15|archive-date=2022-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412160510/http://chasopys-ppp.dp.ua/index.php/chasopys/article/view/151}}</ref>, так і ў больш вузкім — як выкрыццё прыналежнасці да ЛГБТ выключна публічных асоб і знакамітасцей, а не любых прадстаўнікоў супольнасці<ref name=":0">{{Cite web|url=http://slovariki.org/seksologiceskaa-enciklopedia/165|title=Аутинг|website=Сексологическая энциклопедия|access-date=2022-04-06}}</ref>. Аўтынг з’яўляецца супрацьлегласцю [[камінг-аўт]]у, які ўяўляе сабой выключна добраахвотнае раскрыццё ўласнай ідэнтычнасці<ref name="FAZ">{{Cite web|lang=de|url=http://www.faz.net/aktuell/sport/fussball/begriffsverwirrungen-was-unterscheidet-coming-out-und-outing-12742505.html|title=Was unterscheidet Coming-out und Outing?|date=2014-01-08|publisher=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|access-date=2014-06-14|archive-date=2017-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170623114354/http://www.faz.net/aktuell/sport/fussball/begriffsverwirrungen-was-unterscheidet-coming-out-und-outing-12742505.html|url-status=live}}</ref>. Звычайна аўтынг у асабістым кантэксце лічыцца неэтычным і асуджаецца грамадствам<ref>{{Cite web|url=https://wiadomosci.onet.pl/poznan/gazeta-wyborcza-napisala-o-orientacji-prezesa-sn-srodowisko-lgbt-podzielone-opinia/19xs5xp|title="Gazeta Wyborcza" napisała o orientacji prezesa SN. Środowisko LGBT podzielone [OPINIA]|last=Glanc|first=Marta|date=2020-05-05|website=wiadomosci.onet.pl|language=pl|access-date=2026-03-13}}</ref>. Калі ж гаворка ідзе пра публічных асоб, этычнасць такіх дзеянняў выклікае вострыя спрэчкі, паколькі гэта можа негатыўна паўплываць на асабістае жыццё або кар’еру чалавека. Некаторыя ЛГБТ-актывісты сцвярджаюць, што гомасексуальныя асобы, якія выступаюць супраць правоў ЛГБТ, не маюць [[Права на некранутасць прыватнага жыцця|права на прыватнае жыццё]] з-за іх відавочнай крывадушнасці. У спробе прадухіліць аўтынг, публічная асоба можа прыняць рашэнне зрабіць камінг-аўт першай, хоць кантроль над умовамі выкрыцця ўласнай ідэнтычнасці — толькі адзін са шматлікіх матываў для гэтага кроку. == Тэрміналогія і этымалогія == [[Файл:Perezhiltonorange.jpg|міні|[[Перэс Хілтан]], амерыканскі блогер, якога крытыкавалі за спробы аўтынгу [[Знакамітасць|знакамітасцей]].]] [[Файл:Michael Musto cropped by David Shankbone.JPG|міні|Майкл Маста, амерыканскі журналіст, які зрабіў аўтынг шэрагу асоб, у тым ліку [[Розі О’Донел]] і [[Элен Дэджэнерэс]].]] Вызначыць першае выкарыстанне тэрміна ў сучасным сэнсе складана. У выданні часопіса ''«[[Harper's Magazine]]»'' за 1982 год [[Тэйлар Бранч]] прадказваў, што «outage» (бел.: ''выхад'') стане палітычнай тактыкай, у якой людзі, што знаходзяцца «ў шафе», апынуцца пад скрыжаваным агнём. Артыкул «Прымус геяў да выхаду з шафы» ({{lang-en|Forcing Gays Out of the Closet}}) аўтарства [[Уільям А. Генры III|Уільяма А. Генры III]] у часопісе ''«[[Time]]»'' ад 29 студзеня 1990 года ўвёў тэрмін «аўтынг» у шырокі ўжытак<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=4}}</ref>. У пачатку 1990-х гадоў паняцце замацавалася і ў іншых мовах, у прыватнасці ў нямецкай. У інтэрнэт-выданні слоўніка «[[Duden]]» тлумачацца два значэнні: па-першае, абнародаванне гомасексуальнай схільнасці каго-небудзь (асабліва вядомай асобы) без яе згоды; па-другое, публічнае прызнанне сваіх уласных схільнасцей. З цягам часу тэрмін набыў дадатковыя значэнні ў жоўтай прэсе і пачаў прымяняцца для абазначэння выкрыцця любых схаваных фактаў (напрыклад, шлюбнай здрады), аднак у дакладным сэнсе ён працягвае абазначаць менавіта раскрыццё сексуальнай арыентацыі або гендарнай ідэнтычнасці без згоды. У англійскай мове гістарычна слова «outing» азначала проста экскурсію або паездку, і толькі ў канцы XX стагоддзя набыло сучасны палітычны і сацыяльны падтэкст. == Этыка і матывы == У самім ЛГБТ-супольніцтве аўтынг з’яўляецца прадметам вострых дыскусій. Многія гомасексуальныя і трансгендарныя людзі лічаць яго непрымальным пры любых абставінах<ref>Janusz Boguszewski, [http://www.homiki.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=191 Coming-Out czy outing?], homiki.pl</ref>. Аднак абаронцы аўтынгу як палітычнага інструмента прыводзяць розныя аргументы на сваю карысць. [[Габрыэль Ратэла]], былы рэдактар выдання ''«OutWeek»'', тлумачыў аўтынг як «прывядзенне да роўнасці», сцвярджаючы, што гэта перш за ўсё журналісцкі рух, накіраваны на тое, каб ставіцца да гомасексуальнасці ў СМІ нароўні з гетэрасексуальнасцю<ref>{{cite news |last1=Rotello |first1=Gabriel |title=Why I Oppose Outing |work=OutWeek |date=May 29, 1991}}</ref>. [[Мікеланджэла Сіньярыле]] апісваў мэту ''«OutWeek»'' як павышэнне дасведчанасці пра прысутнасць геяў і іх палітычныя праблемы, каб тэма гомасексуальнасці перастала здавацца грамадству настолькі «гратэскавай», што яе нельга абмяркоўваць. Ён таксама падкрэсліваў, што аўтынг не з’яўляецца простай трансляцыяй прыватных дэталяў<ref name="Signorile, p. 80">{{sfn|Signorile|1993|с=80}}</ref>. Рычард Мор адзначаў, што некаторыя параўноўваюць аўтынг з [[макартызм]]ам, але, на яго думку, правільна выкарыстаны аўтынг не мабілізуе антыгееўскія каштоўнасці, а змагаецца з імі. Мор сцвярджае, што аўтынг з’яўляецца «дапушчальным і чаканым вынікам маральнага жыцця»<ref>Mohr, Richard. ''Gay Ideas: Outing and Other Controversies'', Boston: Beacon Press, 1992.</ref>. Не існуе агульнапрызнанага вызначэння «справядлівага аўтынгу». Уорэн Ёхансан і Уільям Персі апісваюць прынамсі чатыры прамежкавыя пазіцыі, якія апраўдваюць такія дзеянні: па-першае, дапускаецца аўтынг толькі памерлых асоб; па-другое, выкрыццё выключна крывадушнікаў, якія актыўна дзейнічаюць супраць правоў і інтарэсаў геяў; па-трэцяе, выкрыццё пасіўных саўдзельнікаў, якія дапамагаюць кіраваць гомафобнымі інстытутамі; і, нарэшце, аўтынг выбітных асоб, выкрыццё якіх магло б разбурыць стэрэатыпы і прымусіць грамадства перагледзець сваё стаўленне да гомасексуальнасці<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=228}}</ref>. Большасць прыхільнікаў гэтай тактыкі нацэльваецца на тых, хто падтрымлівае дыскрымінацыйную палітыку і рэлігійныя дагматы супраць геяў, адначасова вядучы таемнае гомасексуальнае жыццё. Як адзначыў журналіст з [[Сан-Францыска]] [[Рэндзі Шылтс]], для актывістаў гей-руху відавочна, што найбольшай перашкодай на шляху прагрэсу часта з’яўляюцца не гетэрасексуалы, а менавіта прыхаваныя гомасексуалы<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=226}}</ref>. Амерыканскі журналіст Майкл Маста, адзін з першых, хто пачаў практыкаваць выкрыццё знакамітасцей, заяўляў<ref>[[n:An interview with gossip columnist Michael Musto on the art of celebrity journalism|Interview with Michael Musto]], David Shankbone, ''[[Wikinews]]'', October 7, 2007.</ref>: {{цытата|Я выкрыў Розі і Элен, і цяпер цяжка нават ''ўявіць'', што яны калі-небудзь былі ў шафе. Трэба асвечваць новых людзей і казаць: «Уяўляеце, у свой час яны хаваліся». Цяжка паверыць, што Розі выконвала гэты далікатны танец на сваім ток-шоу, дзе яна была «Каралевай мілаты» і маці-адзіночкай, якая нібыта была закаханая ў [[Том Круз|Тома Круза]], і я звяртаў увагу на ўсю абсурднасць гэтага. {{арыгінальны тэкст|en|I outed Rosie and Ellen, and it's hard to even ''imagine'' now that they ever were in the closet. You have to educate the new people and say, 'Guess what, they were in the closet at one point.' It's hard to believe that Rosie was doing this delicate dance on her talk show where she was the 'Queen of Nice' and the single mother who had a crush on Tom Cruise and I was pointing out the absurdity of it.}}}} Брытанскі актывіст [[Пітэр Тэтчэл]] у 1995 годзе абгрунтаваў такія дзеянні як форму самаабароны<ref>{{cite web |last=Tatchell |first=Peter |date=28 April 1995 |title=Outing Is A Catalyst For Social Change |url=https://www.petertatchell.net/lgbt_rights/outing/catalyst/ |access-date=15 January 2020 |work=petertatchell.net}}</ref>: {{цытата|Застаючыся «закрытым», вы тым самым падтрымліваеце ідэю пра тое, што ў вашай гомасексуальнасці ёсць нешта ганебнае... Таму выхад з падполля такі важны. Але калі і як — гэта асабістая справа кожнага. Адзінае выключэнне — гэта «закрытыя» грамадскія дзеячы-геі, якія выкарыстоўваюць сваю ўладу, каб наносіць шкоду іншым геям. Гэта парламентарыі і святары, якія прымаюць гомафобныя законы або чытаюць гомафобныя пропаведзі. У гэтых выключных выпадках аўтынг апраўданы. Аўтынг — гэта квір-самаабарона... Змова з крывадушнасцю і гомафобіяй этычна неапраўданая ні для хрысціян, ні для каго-небудзь яшчэ. {{арыгінальны тэкст|en|Outing is queer self-defence... Lesbians and gay men have a right, and a duty, to expose hypocrites and homophobes. By not outing gay Bishops who support policies which harm homosexuals, we would be protecting those Bishops and thereby allowing them to continue to inflict suffering on members of our community. Collusion with hypocrisy and homophobia is not ethically defensible for Christians, or for anyone else.}}}} У Польшчы дыскусія наконт аўтынгу таксама выклікала супярэчлівыя меркаванні. Некаторыя публіцысты называлі яго «апошняй зброяй» супраць крывадушных правых палітыкаў<ref>Michał Minałto, [http://www.homiki.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=1482 Outing bronią ostateczną], homiki.pl</ref><ref>[[Яцэк Каханоўскі]], [http://www.innastrona.pl/bq_lipa15.phtml Outing — za czy przeciw?], [[innastrona.pl]]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.tolerance.of.pl/ |title=tolerance.of.pl |access-date=2007-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030063732/http://www.tolerance.of.pl/ |archive-date=2007-10-30 }}</ref>. Аднак такія дзеячы як [[Роберт Бедрань]], [[Шыман Нямец]] і [[Яцэк Каханоўскі]] выступалі супраць аўтынгу гамасексуальных палітыкаў польскай [[Правыя (палітыка)|правіцы]]. Бедрань заяўляў, што арганізацыя «[[Кампанія супраць гамафобіі]]» не мае намеру выкарыстоўваць такія супярэчлівыя метады<ref>[http://cia.bzzz.net/outing_homoseksualistow_prawicy Outing homoseksualistów prawicy]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.trybuna.com.pl/n_show.php?code=2004101606 |title=Szok czy dialog |access-date=2010-12-10 |publisher=trybuna.com.pl |archive-date=14 студзеня 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050114001739/http://www.trybuna.com.pl/n_show.php?code=2004101606 |url-status=dead }}</ref>. З іншага боку, [[Тар’я Халанен]], былая прэзідэнтка Фінляндыі, крытыкавала асоб, якія хаваюць сваю арыентацыю, бо іх бачнасць неабходная для пабудовы талерантнага грамадства. Кангрэсмен ЗША [[Барні Фрэнк]] падчас скандалу з Маркам Фолі ў 2006 годзе сцвярджаў: «Я думаю, што існуе права на прыватнае жыццё. Але права на прыватнае жыццё не павінна быць правам на крывадушнасць. Людзі, якія жадаюць дэманізаваць іншых, не павінны мець магчымасць пайсці дадому, зачыніць дзверы і рабіць тое ж самае самі»<ref>{{cite web| title = "Episode Guide – episode 86" HBO's ''Real Time with Bill Maher''| publisher = [[HBO]]| date = October 20, 2006 | url = http://www.hbo.com/billmaher/episode/2006_10_20_ep86.html| access-date = 2008-02-26}}</ref>. Тым не менш, праціўнікі аўтынгу падкрэсліваюць, што ён не вырашае глабальных праблем ЛГБТ, а толькі служыць спектаклем для СМІ<ref name=":0" /><ref name="FAZ" />. Раскрыццё чужых сакрэтаў можа прывесці да сур’ёзных псіхалагічных траўмаў для тых, хто яшчэ не прыняў сябе<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://repository.law.miami.edu/umlr/vol46/iss3/7|аўтар=David Pollack|загаловак=Forced out of the Closet: Sexual Orientation and the Legal Dilemma of "Outing"|год=1992-01-01|выданне=University of Miami Law Review|том=46|выпуск=3|старонкі=711|archive-date=2021-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624100230/https://repository.law.miami.edu/umlr/vol46/iss3/7/}}</ref>. Як адзначаў Роджэр Розенблат у эсэ 1993 года для ''«[[The New York Times Magazine|New York Times Magazine]]»'', «Практыка „аўтынгу“ гомасексуалаў супярэчліва мае на ўвазе, што яны маюць права на прыватны выбар, але не маюць права на прыватнае жыццё»<ref name="Signorile, p. 80" />. === Грамадская думка === У 2008 годзе амерыканскі сэрвіс «PlanetOut.com» правёў даследаванне наконт стаўлення да аўтынгу сярод шырокай папуляцыі і асобна сярод геяў і лесбіянак<ref>[http://www.primeaccess.net/downloads/news/Highlights08_PrimeAccess&PlanetOutG&LSurvey.pdf Highlights from 2008 Prime Access/PlanetOutGay and Lesbian Consumer Study] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080703215445/http://www.primeaccess.net/downloads/news/Highlights08_PrimeAccess%26PlanetOutG%26LSurvey.pdf |date=3 ліпеня 2008 }} {{lang-en}}</ref>: {| class="wikitable sortable" |+ Ці павінны СМІ рабіць аўтынг гомасексуальных публічных асоб (у тым ліку палітыкаў), якія хаваюць сваю арыентацыю? ! Група рэспандэнтаў !! Так !! Не !! Няма меркавання |- | Уся папуляцыя (1 502 чал.) || 8 % || 74 % || 18 % |- | Геі і лесбіянкі (757 чал.) || 8 % || 72 % || 20 % |} {| class="wikitable sortable" |+ Ці павінны СМІ рабіць аўтынг гомасексуальных публічных асоб, якія хаваюць сваю арыентацыю '''і выступаюць супраць роўных правоў''' для ЛГБТ? ! Група рэспандэнтаў !! Так !! Не !! Няма меркавання |- | Уся папуляцыя (1 502 чал.) || 33 % || 45 % || 22 % |- | Геі і лесбіянкі (757 чал.) || 61 % || 13 % || 26 % |} == Наступствы і ўплыў == Аўтынг рэдка праходзіць бязбольна<ref name=":2" />. Гэта можа мець разбуральныя наступствы, асабліва для тых, хто не мае падтрымкі з боку сям’і<ref>{{Cite web |date=2023-03-22 |title=Transgender youth: 'Forced outing' bills make schools unsafe |url=https://apnews.com/article/transgender-students-pronouns-names-ec0b2c5de329d82c563ffb95262935f3 |access-date=2023-05-12 |website=AP NEWS |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Austen |first1=Andrea |last2=Wellington |first2=Adrian Alex |date=January 1995 |title=Outing: The Supposed Justifications |url=https://www.cambridge.org/core/journals/canadian-journal-of-law-and-jurisprudence/article/abs/outing-the-supposed-justifications/289C8A8E92263623E2B1F64764D114F8 |journal=Canadian Journal of Law & Jurisprudence |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=83–105 |doi=10.1017/S084182090000309X |s2cid=157003926 |issn=0841-8209|url-access=subscription }}</ref>. Выкрыццё можа прывесці да звальнення з працы, разрыву стасункаў з сябрамі і сваякамі, а таксама справакаваць гвалт на глебе нянавісці. Калі гомасексуальнасць крыміналізаваная ў краіне або лічыцца хваробай, аўтынг можа наклікаць рэпрэсіі з боку дзяржавы. Гістарычнымі прыкладамі з’яўляюцца [[Оскар Уайльд]] (быў зняволены) і [[Алан Цьюрынг]] (быў прымушаны да гарманальнай тэрапіі). У ісламскіх краінах аўтынг часта азначае смяротную небяспеку, што прымушае многіх шукаць прытулку ў заходніх краінах<ref>{{Cite journal |last=Kligerman |first=Nicole |date=March 28, 2007 |title=Homosexuality in Islam: A Difficult Paradox |journal=Macalester Islam Journal |volume=2 |issue=3 |pages=53–64}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kakissis |first=Joanna |date=January 5, 2018 |title=Chechnya's LGBT Muslim Refugees Struggle To Cope In Exile |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2018/01/05/572985673/chechnyas-lgbt-muslim-refugees-struggle-to-cope-in-exile |access-date=May 12, 2023 |website=NPR}}</ref>. Напрыклад, у кантэксце забойства Алі Фазелі Манфарэда ў [[Іран]]е праваабаронцы адзначалі небяспеку ўнясення дадзеных аб сексуальнай арыентацыі ў дакументы аб вызваленні ад ваеннай службы<ref>{{Cite web |title=Gay Iranian man dead in alleged 'honor killing,' rights group says |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/gay-iranian-man-dead-alleged-honor-killing-rights-group-says-n1266995 |access-date=2023-02-26 |website=NBC News |date=11 May 2021 |language=en}}</ref>. У [[Марока]] пасля серыі аўтынгаў праз дадаткі для знаёмстваў [[Human Rights Watch]] заклікала ўрад абараніць мясцовую супольнасць ад дыскрымінацыі і гвалту<ref>{{Cite news |date=2020-04-27 |title=Gay men abused in Morocco after photos spread online |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52446170 |access-date=2023-05-12}}</ref>. Часта ЛГБТ-людзі, асцерагаючыся наступстваў аўтынгу і шантажу з боку журналістаў, вымушаны самастойна абвяшчаць пра сваю ідэнтычнасць. Такім чынам іх камінг-аўт становіцца вымушаным. Напрыклад, у 2016 годзе так зрабіла рэжысёрка Лілі Вачоўскі<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.theguardian.com/film/2016/mar/09/matrix-director-lilly-wachowski-comes-out-as-a-transgender-woman|title=Film director Lilly Wachowski comes out as transgender woman|website=the Guardian|date=2016-03-09|access-date=2022-04-07|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405064225/https://www.theguardian.com/film/2016/mar/09/matrix-director-lilly-wachowski-comes-out-as-a-transgender-woman|url-status=live}}</ref>: {{цытата|Я разумела, што ў нейкі момант мне давядзецца зрабіць публічны камінг-аўт. Калі ты пачынаеш весці адкрытае трансгендарнае жыццё, гэта... цяжка схаваць. Я проста хацела — мне была патрэбная нейкая колькасць часу, каб адчуць сябе камфортна. Але, відаць, вырашаць гэта не мне. {{арыгінальны тэкст|en|I knew at some point I would have to come out publicly. You know, when you’re living as an out transgender person, it’s … kind of difficult to hide. I just wanted – needed some time to get my head right, to feel comfortable. But apparently I don’t get to decide this.}}}} Разам з тым, аўтынг часам аказвае і глабальны палітычны ўплыў. Мікеланджэла Сіньярыле сцвярджаў, што выкрыццё журналіста Піта Уільямса сур’ёзна пахіснула ваенную палітыку супраць геяў у ЗША і зрабіла гэтае пытанне адной з галоўных тэм прэзідэнцкай кампаніі 1992 года<ref>{{sfn|Signorile|1993|с=161}}</ref>. == Гісторыя і вядомыя выпадкі == === Першая палова XX стагоддзя === Справа Філіпа цу Ойленбурга ў 1907—1909 гадах стала першым публічным аўтынг-скандалам XX стагоддзя. Журналісты левага кірунку, якія выступалі супраць палітыкі кайзера [[Вільгельм II|Вільгельма II]], выкрылі некалькіх выбітных членаў яго кабінета, пачынаючы з абвінавачванняў Максіміліяна Гардэна супраць дыпламата [[Філіп цу Ойленбург|Філіпа цу Ойленбурга]]. Гэтыя абвінавачванні падштурхнулі іншых журналістаў рушыць услед іх прыкладу, у тым ліку Адольфа Бранда, заснавальніка часопіса «[[Der Eigene]]». Многія актывісты першага гомасексуальнага руху асудзілі аўтынг як «шлях па трупах»<ref>{{cite book |last1=Bösch |first1=Frank |title=Öffentliche Geheimnisse: Skandale, Politik und Medien in Deutschland und Großbritannien 1880-1914 |date=2011 |publisher=Oldenbourg Wissenschaftsverlag |isbn=978-3-486-70746-5 |page=116 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783486707465.43/html |language=en |chapter=Homosexualität als Skandalon|doi=10.1524/9783486707465.43 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Mancini |first1=Elena |title=Magnus Hirschfeld and the Quest for Sexual Freedom: A History of the First International Sexual Freedom Movement |date=2010 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-11439-5 |url=https://books.google.com/books?id=eaJhAQAAQBAJ&dq=%22Weg+%C3%BCber+Leichen%22&pg=PT152 |language=en}}</ref>. Аднак у 1928 годзе [[Курт Хілер]] абараняў магчымасць аўтынгу палітыкаў, якія рыхтуюць антыгомасексуальныя законы, заяўляючы: «Наша салідарнасць… не распаўсюджваецца на здраднікаў уласнай справы»<ref>{{cite journal |last1=Herzer |first1=Manfred |title=Communists, Social Democrats, and the Homosexual Movement in the Weimar Republic |url=https://archive.org/details/journal-of-homosexuality_1995_29_2-3/page/213 |journal=Journal of Homosexuality |date=1995 |volume=29 |issue=2–3 |page=213 |doi=10.1300/J082v29n02_08|pmid=8666755 }}</ref>. У 1931—1932 гадах быў выкрыты найбліжэйшы саюзнік [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] [[Эрнст Ром]]. У адказ Адольф Бранд напісаў, што калі чалавек на дзяржаўнай пасадзе жадае ўсталяваць зневажальны кантроль над інтымным жыццём іншых, «яго ўласнае любоўнае жыццё таксама перастае быць прыватнай справай»<ref>Brand, Adolph. ''Political Criminals: A Word About the Röhm Case'' (1931) Reprinted in ''Homosexuality and Male Bonding in Pre-Nazi Germany'', edited by Harry Oosterhuis, 235—240. New York, Haworth, 1991.</ref>. Журналіст [[Курт Тухольскі]] з гэтым не пагадзіўся, напісаўшы ў выданні «[[Die Weltbühne]]»: «Мы змагаемся са скандальным [[Параграф 175|параграфам 175]] ўсюды, дзе можам, таму мы не павінны далучацца да хору тых, хто хоча выгнаць чалавека з грамадства за тое, што ён гомасексуал»<ref>{{cite book |last1=Tamagne |first1=Florence |title=A History of Homosexuality in Europe, Vol. I & II: Berlin, London, Paris; 1919-1939 |date=2006 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-356-6 |page=289 |url=https://books.google.com/books?id=Ne6ZRjhMrvQC&dq=%22everywhere+we+can,+therefore+we+must+not+join+the+choir+of+those+among+us+who+want+to+banish+a+man+from+society+because+he+is+homosexual.%22&pg=PA289 |language=en}}</ref>{{sfn|Marhoefer|2015|с=169}}. Яшчэ адным палітычным скандалам стала Справа Бломберга — Фрыча (1938 год). === Другая палова XX стагоддзя — нашы дні === У 1950-я гады падчас «[[Лавандавая паніка|Лавандавай панікі]]» ў [[ЗША]] з’явіліся жоўтыя выданні накшталт часопіса «[[Confidential]]», якія спецыялізаваліся на раскрыцці скандальнай інфармацыі пра знакамітасцей. Сярод іх ахвяр былі былы намеснік дзяржсакратара [[Самнер Уэлс]]<ref>Benjamin Welles, ''Sumner Welles: FDR’s Global Strategist: A Biography'' (NY: St. Martin’s Press, 1997),370-1</ref> і [[Артур Х. Вандэнберг-малодшы]]<ref>{{cite web|work = The Papers of Dwight David Eisenhower, Volume 18|publisher = [[Johns Hopkins University Press]]|year = 1966|title = Document 48: Eisenhower To Nelson Aldrich Rockefeller (February 23, 1957)|access-date = August 16, 2013|url = http://www.eisenhowermemorial.org/presidential-papers/second-term/documents/48.cfm|url-status = dead|archive-date = May 15, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070515212540/http://www.eisenhowermemorial.org/presidential-papers/second-term/documents/48.cfm}}</ref>. У 1957 годзе амерыканскі піяніст [[Уладзіберачэ|Лібэрачэ]] паспяхова падаў у суд на брытанскую газету «[[Daily Mirror]]» за намёк на яго гомасексуальнасць, прычым абарона газеты грунтавалася на тым, што абвінавачванні не было зусім<ref>{{cite news|last=Lovece|first=Frank|work=[[Newsday]]|title=Michael Douglas plays pianist Liberace in HBO film|url=https://www.newsday.com/entertainment/movies/michael-douglas-plays-pianist-liberace-in-hbo-film-u28981|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104202116/http://www.newsday.com/entertainment/movies/michael-douglas-plays-pianist-liberace-in-hbo-film-1.3238287|url-status=live|archive-date=November 4, 2013|access-date=28 August 2012|date=11 October 2011|quote=The highly popular Liberace, who died in 1987 at the age of 67 of AIDS-related causes, publicly denied being gay or bisexual.}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.ukpressonline.co.uk/ukpressonline/getDocument?fileName=DMir_1956_09_26_006&fileType=PDF|title = Yearn-Strength Five|newspaper = [[Daily Mirror]]|date = 26 September 1956|page = 6|first = William|last = Connor|author-link = William Connor}}</ref><ref>{{cite news |title=High Court Of Justice; Queen's Bench Division, "I Don't Care What My Readers Think", Liberace V. Daily Mirror Newspapers Ltd |date=June 12, 1959 |page=16 |newspaper=[[The Times]] |url=http://archive.timesonline.co.uk/tol/keywordsearch.arc?queryKeywords=High+Court+Of+Justice |ref=CS268786892 |quote=They all say that this deadly, winking, sniggering, snuggling, chromium-plated, scent-impregnated, luminous, quivering, giggling, fruit-flavoured, mincing, ice-covered heap of mother love has had the biggest reception and impact on London since Charlie Chaplin arrived at the same station, Waterloo, on September 12, 1921.}}{{dead link|date=September 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>. Толькі ў 2011 годзе актрыса [[Бэці Уайт]] пацвердзіла, што Лібэрачэ быў геем і што яна часта выступала ў якасці яго «барады» (падстаўной дзяўчыны)<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=i-wTJ2hQCK8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/i-wTJ2hQCK8| archive-date=2021-12-11 |url-status=live|title=Betty White: Bea Arthur was not fond of me |work=[[CNN]]|date=4 May 2011 |access-date=May 23, 2021}}{{cbignore}}</ref>. У 1975 годзе адкрыты палітык [[Харві Мілк]] раскрыў арыентацыю Олівера Сіпла, які дапамог выратаваць прэзідэнта [[Джэральд Рудольф Форд|Джэральда Форда]] падчас замаху. Гэта было зроблена з мэтай паказаць свету герояў-геяў, аднак мела вельмі негатыўны ўплыў на жыццё Сіпла, які пасварыўся з уласнай сям’ёй<ref>{{Cite web|url=https://www.wbez.org/shows/radiolab/oliver-sipple/3022e3dc-c854-493c-b26e-3dae0273a3bc|title=Radiolab, Oliver Sipple|date=September 22, 2017|website=[[WBEZ|WBEZ 91.5]] [[Chicago]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232947/https://www.wbez.org/shows/radiolab/oliver-sipple/3022e3dc-c854-493c-b26e-3dae0273a3bc|archive-date=September 22, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://allthatsinteresting.com/oliver-sipple |title=Meet Oliver Sipple, The Vietnam Veteran Who Saved President Ford's Life - And Was Punished For It |last=Ishak |first=Natasha |date=April 27, 2020 |website=All That's Interesting |access-date=May 23, 2021}}</ref><ref name="Outing: Shattering the">{{кніга|ref=Johansson|спасылка=https://books.google.com/books?id=-lZ903C-dkMC&dq=%22Oliver+Sipple%22+%22harvey+milk%22&source=gbs_summary_s&cad=0|аўтар=Johansson, Warren; William A. Percy|загаловак=Outing: Shattering the Conspiracy of Silence|год=1994|мова=en|выдавецтва=[[Haworth Press]]|isbn=1-56024-419-4}}</ref>. У 1980-х гадах эпідэмія [[СНІД]]у прывяла да аўтынгу шэрагу артыстаў, уключаючы [[Рок Хадсан|Рока Хадсана]]. У гэты час арганізацыя [[ACT UP]] актыўна выкарыстоўвала лозунг «Маўчанне = Смерць»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://medicalhealthhumanities.com/2018/05/12/outing-and-aids-activism/|title=The Politics of Outing and AIDS Activism in the 1980s|author=johnacarranza|website=S Y N A P S I S|date=2018-05-13|access-date=2022-04-06|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417202618/https://medicalhealthhumanities.com/2018/05/12/outing-and-aids-activism/|url-status=live}}</ref>. Палітычныя кансерватары таксама звярталіся да аўтынгу дзеля дыскрэдытацыі сваіх ідэалагічных ворагаў: так, [[Дынеш Д’Суза]] і Лора Інграхам публікавалі імёны геяў-студэнтаў у газеце «[[The Dartmouth Review]]»<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=Rory |title=Laura Ingraham: Right-Wing Radio's High Priestess of Hate |url=https://www.huffingtonpost.com/rory-oconnor/laura-ingraham-right-wing_b_106034.html |website=Huffington Post |access-date=11 June 2018 |date=10 June 2008}}</ref>. У лютым 1989 года актывіст Майкл Петрэліс зрабіў аўтынг сенатара Марка Хэтфілда з-за падтрымкі ім гомафобнага заканадаўства<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8IoG84QtfNIC&q=Mark+Hatfield++Michael+Petrelis&pg=PA86 |title=Queer in America: Sex, the Media, and the Closets of Power |last=Signorile |first=Michelangelo |year=2003 |publisher=Univ of Wisconsin Press |isbn=9780299193744 |access-date=May 23, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neumann |first=Caryn E. |date=2004 |title=Outing |url=http://www.glbtqarchive.com/ssh/outing_S.pdf |access-date=2023-04-16 |website=GLBTQ, Inc.}}</ref><ref>{{sfn|Gross|1993|с=85}}</ref>. У сакавіку 1990 года Мікеланджэла Сіньярыле выкрыў нядаўна памерлага выдаўца [[Малкальм Форбс|Малкальма Форбса]]<ref>{{Citation | url = http://outweek.net/pdfs/ow_38.pdf | last = Signorile | first = Michelangelo | author-link = Michelangelo Signorile | title = The Other Side of Malcolm | magazine = [[OutWeek]] | issue = 38 | pages = 40–45 | date = March 18, 1990}}</ref>. Іншыя людзі, чыя арыентацыя была раскрыта супраць іх волі, уключаюць Фані Флэг, Піта Уільямса, Чэза Бона і [[Рычард Чэмберлен|Рычарда Чэмберлена]]<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=183}}</ref><ref>{{cite web | title=Gay the Jeffersons actor on the show and Sherman Hemsley's legacy | url=https://www.advocate.com/arts-entertainment/damon-evans-jeffersons-sherman-hemsley }}</ref>. У Нямеччыне ў снежні 1991 года кінарэжысёр і актывіст [[Роза фон Праўнхайм]] раскрыў гомасексуальнасць тэлевядучых Альфрэда Біёлека і Харпэ Керкелінга на тэлеканале [[RTL Television]], каб заахвоціць салідарнасць падчас эпідэміі СНІДу<ref>{{cite web|url=https://barblog.hypotheses.org/3089|title=Die Ehe für Alle – Eine rechtsgeschichtliche Untersuchung|publisher=Lennard Gottman, Humboldt-Universität Berlin|date=2019-10-23|access-date=2025-01-18}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.handelsblatt.com/panorama/aus-aller-welt/tv-geschichte-wie-zwei-ungewollte-outings-die-gesellschaft-veraenderten/5942770.html|title=Wie zwei ungewollte Outings die Gesellschaft veränderten|publisher=[[Handelsblatt]]|access-date=2024-09-25|archive-date=26 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226044217/https://www.handelsblatt.com/panorama/aus-aller-welt/tv-geschichte-wie-zwei-ungewollte-outings-die-gesellschaft-veraenderten/5942770.html|url-status=dead}}</ref>. У 1994 годзе брытанская група «[[OutRage!]]» заявіла, што чатырнаццаць біскупаў [[Царква Англіі|Царквы Англіі]] з’яўляюцца гомасексуаламі або бісексуаламі, абвінаваціўшы іх у крывадушнасці. У 2000 годзе аўстрыйская прэса распаўсюдзіла звесткі аб гомасексуальных сувязях лідара правай [[Аўстрыйская партыя свабоды|Аўстрыйскай партыі свабоды]] [[Ёрг Хайдэр|Ёрга Хайдэра]]. У 2004 годзе актывіст Майкл Роджэрс выкрыў рэспубліканскага кангрэсмена Эдварда Шрока, які галасаваў супраць правоў геяў; неўзабаве пасля гэтага Шрок адмовіўся ад перавыбараў<ref>{{cite web |url=https://buffalonews.com/news/ex-buffalo-activist-is-d-c-s-most-feared-man-mike-rogers-a-founder-of/article_42477f7c-af99-5c75-839f-9bbed74d17f5.html |title=Ex-Buffalo Activist is D.C.'s 'Most Feared Man' Mike Rogers, a Founder of Gay Men's Chorus, 'Outs' Closeted Conservatives on his Blog |last=Zremski |first=Jerry |date=September 9, 2007 |website=The Buffalo News |access-date=May 23, 2021}}</ref>. У 2006 годзе ў адстаўку сышоў кіраўнік Асацыяцыі евангелістаў ЗША Тэд Хагард пасля абвінавачванняў у гомасексуальных сувязях і ўжыванні наркотыкаў<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2006/11/03/haggard/ |title=Главный евангелист США обвинен в мужеложстве |date=2006-11-03 |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date=2010-08-24 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010213556/http://lenta.ru/news/2006/11/03/haggard/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gazeta.ru/2006/11/03/oa_222737.shtml |title=Мужеложественный поступок |author=Виктория Петрова |date=2006-11-03 |publisher=[[Газета.ru]] |access-date=2010-08-24 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010213557/http://www.gazeta.ru/2006/11/03/oa_222737.shtml |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.invictory.org/issue8568.html |title=Обращение Теда Хаггарда к церкви New Life Church |date=2006-11-05 |publisher=Invictory.org |archive-url=https://www.webcitation.org/65ZgKo4m7?url=http://www.invictory.org/news/ |archive-date=2012-02-19 |access-date=2010-08-24}}</ref>. У 2009 годзе выйшаў дакументальны фільм Кірбі Дзіка ''«Абурэнне»'' ({{lang-en|Outrage}}), у якім даследавалася схаванае жыццё амерыканскіх палітыкаў-гамафобаў, такіх як сенатар Лары Крэйг, губернатар Фларыды Чарлі Крыст, мэр Нью-Ёрка Эд Коч і іншых<ref name=NYT>{{cite news |url=https://movies.nytimes.com/2009/05/08/movies/08outr.html?_r=0 |title=Secret Lives in the Age of Gay Rights |last=Scott |first=A. O. |date=May 7, 2009 |newspaper=The New York Times |access-date=April 12, 2013}}</ref><ref name=SFGate>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/entertainment/article/Outrage-takes-on-closeted-gay-politicians-3162299.php |title='Outrage' takes on closeted gay politicians |last=Guthmann |first=Edward |date=May 10, 2009 |newspaper=San Francisco Chronicle |publisher=SFGate.com |access-date=April 12, 2013}}</ref>. Шматлікія асобы, такія як Крысцін Ёргенсен, Бэлі Ціптан, Джэймс Бары і Эйпрыл Эшлі, былі выкрыты як трансгендары ў сродках масавай інфармацыі, часта з негатыўнымі наступствамі для іх кар’еры. Часам з’яўляліся памылковыя заявы (напрыклад, што [[Джэймі Лі Кёрціс]] з’яўляецца інтэрсекс-чалавекам)<ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/movies/actors/jamie.htm |title=Jamie Lee Curtis rumor |date=6 April 2001 |publisher=snopes.com |access-date=2013-11-02}}</ref>. == Аўтынг як інструмент палітычных рэпрэсій у Беларусі == У [[Беларусь|Беларусі]] прымусовы аўтынг стаў выкарыстоўвацца як інструмент палітычных рэпрэсій і дыскрэдытацыі, асабліва падчас і пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020—2021 гадоў]]. Асоб, затрыманых за меркаваную палітычную актыўнасць, прымушалі ўдзельнічаць у запісе так званых «[[Пакаяннае відэа ў Беларусі|пакаянных відэа]]», дзе яны пад фізічным і псіхалагічным ціскам раскрывалі асабістыя дадзеныя, у тым ліку сваю [[Сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] ці [[Гендарная ідэнтычнасць|гендарную ідэнтычнасць]]{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=8}}. У некаторых выпадках геяў прымушалі не толькі выкрываць сябе на камеру, але і называць імёны сваіх партнёраў<ref>{{cite web|url=https://mediazona.by/article/2021/10/11/apologize-2|title=«Наряди змагара». Как эволюционировал жанр извинений перед камерой|author=Евгения Бровкина|publisher=[[Медыязона|Mediazona Belarus]]|date=2021-10-11|language=ru|access-date=2023-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603103146/https://mediazona.by/article/2021/10/11/apologize-2|archive-date=2023-06-03|url-status=live}}</ref>. Гэтыя відэа распаўсюджваліся праз праўладныя [[Тэлеграм-канал|Telegram-каналы]] (у прыватнасці, звязаныя з [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]]), а пазней і на [[Дзяржаўная прапаганда ў Беларусі|дзяржаўным тэлебачанні]]. Аўтынг часта суправаджаўся іншымі формамі прыніжэння: прымусовым рассакрэчваннем псіхіятрычных дыягназаў, асацыяцыяй асоб з апазіцыйнай сімволікай ([[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белым сцягам]]) і акцэнтаваннем увагі на стыгматызаваных характарыстыках<ref name=":1">{{cite web|url=https://mediaiq.info/pokayannye-sjuzhety-kak-novyj-format-provlastnoj-zhurnalistiki-chast-2|title=«Покаяния» как новый формат провластной журналистики. Часть 2|author=Ирина Сидорская|publisher=MediaIQ|date=2023-08-23|language=ru|access-date=2023-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208013420/https://mediaiq.info/pokayannye-sjuzhety-kak-novyj-format-provlastnoj-zhurnalistiki-chast-2|archive-date=2023-12-08|url-status=live}}</ref>. Каб здабыць інтымную інфармацыю для шантажу і аўтынгу, сілавыя структуры пачалі мэтанакіравана выкарыстоўваць лічбавыя тэхналогіі. Зафіксаваныя выпадкі, калі супрацоўнікі міліцыі стваралі фэйкавыя акаўнты ў дадатках для знаёмстваў (напрыклад, Hornet), прызначалі падстаўныя спатканні, а затым затрымлівалі квір-люзей, праглядалі іх тэлефоны і схілялі да супрацоўніцтва з органамі пад пагрозай пераследу{{sfn|TG House|2026}}. Акрамя таго, сілавікі ладзяць аблавы на прыватныя ЛГБТК-вечарынкі, падчас якіх вывучаюць змесціва мабільных прылад прысутных{{sfn|TG House|2025}}. Праваабарончыя ініцыятывы задакументавалі шэраг рэзанансных выпадкаў выкарыстання аўтынгу і [[доксінг]]у ў якасці карнага інструмента: * У снежні 2022 года сілавікі затрымалі стыліста Ігара Кароліка. У апублікаваным 17-секундным відэа, запісаным пад відавочным фізічным і псіхалагічным ціскам, мужчына на крымінальным жаргоне «прызнаецца» ў гомасексуальнасці. Ролік суправаджаўся тытрамі: «ГУБАЗ не пацерпіць петушыную-фашысцкую мразь»{{sfn|TG House|2023}}. * У верасні 2023 года прапагандыст [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] здзейсніў публічны аўтынг 24-гадовага Андрэя Гулеўскага, які выпадкова ўбачыў яго ў спартзале і напісаў пра гэта ў сацсетках. На хлопца завялі крымінальную справу, паказалі ў эфіры дзяржтэлебачання яго інтымныя фота, а Азаронак асабіста праводзіў з ім «выхаваўчую гутарку» на камеру<ref name="parniplus_azarenok">{{cite web |url=https://parniplus.com/news/azarenok-obychnyj-grazhdanin-i-mirovoj-auting-chto-obshhego/ |title=Азаренок, невинная шутка и публичный аутинг — что общего? |publisher=ParniPlus |date=15 верасня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. * Блогер і [[Палітычны зняволены|палітвязень]] Вадзім Ермашук (Vadimati) падчас знаходжання ў калоніі сутыкнуўся з кампаніяй прымусу да супрацоўніцтва. Пасля яго адмовы ўлады ініцыявалі публічны аўтынг, апублікаваўшы яго інтымныя матэрыялы ў праўладных каналах, што прывяло да прысваення яму «нізкага сацыяльнага статусу» ў турме і сістэматычных здзекаў{{sfn|TG House|2025}}. * У лістападзе 2025 года квір-жанчына Яна Стасяловіч з Маладзечна падвергнулася маштабнаму доксінгу: звязаныя з ГУБАЗіК рэсурсы апублікавалі дэталі яе прыватнага жыцця, пасля чаго на яе пачаўся псіхалагічны ціск з боку міліцыі, што вымусіла жанчыну пакінуць краіну{{sfn|TG House|2026}}. Сітуацыя істотна пагоршылася з прыняццем новых рэпрэсіўных нормаў. У сакавіку 2024 года [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] фактычна прыраўняла «нетрадыцыйныя палавыя адносіны» да [[Парнаграфія|парнаграфіі]]{{sfn|TG House|2025}}. А ў красавіку 2026 года быў прыняты закон (арт. 19.16 КаАП РБ), які ўвёў адміністрацыйную адказнасць за «прапаганду гомасексуальных адносін і змены полу» з пагрозай буйных штрафаў і [[Адміністрацыйны арышт|арыштаў]]<ref name="gpress_2_april_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/02/sovet-respubliki-nakazanie-za-propagandu-gomoseksualnyh-otnosheniy/ |title=Совет Республики одобрил наказание за «пропаганду гомосексуальных отношений» |publisher=Gpress |date=2 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У такіх умовах прымусовы аўтынг стаў не толькі формай маральнага знішчэння, але і прамой падставай для крымінальнага або адміністрацыйнага пераследу чалавека за яго ідэнтычнасць. Паводле апытанняў праваабаронцаў, каля 80 % прадстаўнікоў ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі перайшлі ў рэжым жорсткай самацэнзуры праз страх быць раскрытымі і пакаранымі дзяржавай{{sfn|TG House|2026|с=Молчание как стратегия выживания}}. Падобныя дзеянні ўладаў асуджаюцца праваабарончымі арганізацыямі, у тым ліку цэнтрам «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясна]]» і экспертамі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], як грубае парушэнне права на прыватнае жыццё, чалавечай годнасці і міжнародных нормаў, якія забараняюць жорсткае, бесчалавечнае ці прыніжальнае абыходжанне<ref>{{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/109185|title="Покаянные" видео: что они нарушают и как воздействуют на человека|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2022-09-26|language=ru|access-date=2023-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202141901/https://spring96.org/ru/news/109185|archive-date=2022-12-02|url-status=live}}</ref><ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Аўтынг і ўзброеныя сілы == Узброеныя сілы розных краін свету маюць розныя падыходы да прызыву гомасексуалаў і бісексуалаў. Краіны, якія дазваляюць геям адкрыта служыць у войску, уключаюць 3 з 5 пастаянных членаў Савета Бяспекі ААН (ЗША, Вялікабрытанія і Францыя), [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Ізраіль]], [[Аргенціна|Аргенціну]], а таксама ўсіх членаў [[НАТА]], акрамя [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{cite web |last=Singer |first=Peter |date=June 15, 2010 |website=Brookings |access-date=May 23, 2021 |url=http://www.brookings.edu/opinions/2010/0607_dont_ask_dont_tell_singer.aspx |title=What Our Military Allies Can Tell Us About The End of Don't Ask, Don't Tell |archive-url=https://web.archive.org/web/20100615185318/http://www.brookings.edu/opinions/2010/0607_dont_ask_dont_tell_singer.aspx |archive-date=June 15, 2010}}</ref>. У Вялікабрытаніі з 2000 года Міністэрства абароны дазваляе ЛГБТ-персаналу служыць адкрыта, пры гэтым забаронены ціск з мэтай прымусіць кагосьці зрабіць камінг-аўт або падвергнуць чалавека аўтынгу<ref>{{cite web|url=http://www.queer.de/detail.php?article_id=10083 |title=Queer:Argentinien und die Philippinen beenden Homo-Verbot im Militär (German) |publisher=Queer.de |access-date=2013-11-02}}</ref>. У ЗША да верасня 2011 года дзейнічала палітыка «[[Не пытайся, не кажы]]» ({{lang-en|Don't ask, don't tell}}), якая забараняла адкрытую службу гомасексуалаў, але і забараняла камандаванню распытваць пра арыентацыю. З прычыны гэтага аўтынг вайскоўца фактычна азначаў яго неадкладнае звальненне са службы. Пасля адмены гэтага правіла гомасексуалы і бісексуалы атрымалі права на адкрытую службу, а з 2021 года гэтае права было пашырана і на трансгендарных асоб<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/03/31/983118029/pentagon-releases-new-policies-enabling-transgender-people-to-serve-in-the-milit |title=Pentagon Releases New Policies Enabling Transgender People To Serve In The Military |author=Laurel Wamsley|website=[[National Public Radio|NPR]] |date=31 March 2021 }}</ref>. == Прававы статус == Аўтынг можа быць расцэнены як парушэнне права на недатыкальнасць прыватнага жыцця, а распаўсюджванне ілжывай інфармацыі аб гомасексуальнасці можа трактавацца як дыфамацыя або паклёп і падвяргацца крымінальнаму пераследу ў некаторых краінах. Вядомыя выпадкі публічных судовых разбіральніцтваў. Напрыклад, кіраўнік брытанскай энергетычнай кампаніі «[[British Petroleum]]» лорд Джон Браўн быў вымушаны сысці ў адстаўку ў маі 2007 года пасля таго, як Джэф Шэвалье, які знаходзіўся з Браўнам у блізкіх адносінах на працягу чатырох гадоў, вырашыў надаць іх агалосцы. У выніку судовага разбору, ініцыяванага Браўнам, суд прыйшоў да высновы, што дзеянні Шэвалье не супярэчылі закону<ref>{{Cite web |url=http://www.lenta.ru/articles/2007/05/02/bp/ |title=Александр Амзин. ''Милый лжец'' // Lenta.ru, 2 мая, 2007 |access-date=2007-05-15 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310144546/https://lenta.ru/articles/2007/05/02/bp/ |url-status=live }}</ref>. У ЗША аўтынг вучняў з боку школьных службовых асоб можа быць падставай для судовага іску<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aclu.org/issues/lgbtq-rights/lgbtq-youth/outing|title=Outing|website=American Civil Liberties Union|access-date=2022-04-07|archive-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407073526/https://www.aclu.org/issues/lgbtq-rights/lgbtq-youth/outing|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Доксінг]] * [[Камінг-аўт]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Timothy F. Murphy. |загаловак=Gay Ethics: Controversies in Outing, Civil Rights, and Sexual Science |год=2013 |спасылка=http://books.google.de/books?id=MtoAG6kymyIC&&pg=PA27 |выдавецтва=Routledge |старонак=365|isbn=978-1-136-58753-5}} * {{кніга |ref=Gross |аўтар=Gross, Larry. |загаловак=Contested Closets: The Politics and Ethics of Outing |год=1993 |месца=Minneapolis & London |выдавецтва=University of Minneapolis Press |isbn=0-8166-2179-9}} * {{кніга |ref=Johansson|аўтар=Johansson, Warren; Percy, William A. |загаловак=Outing: Shattering the Conspiracy of Silence |год=1994 |выдавецтва=Harrington Park Press}} * {{кніга |ref=Marhoefer |аўтар=Marhoefer, Laurie |загаловак=Sex and the Weimar Republic: German Homosexual Emancipation and the Rise of the Nazis |год=2015 |выдавецтва=[[University of Toronto Press]] |isbn=978-1-4426-1957-9 |мова=en}} * {{кніга |ref=Signorile |аўтар=Signorile, Michelango |загаловак=Queer In America: Sex, Media, and the Closets of Power |год=1993 |isbn=0-299-19374-8}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ЛГБТК+ в Беларуси в 2022 году. Мониторинг репрессий и дискриминации |выдавецтва=TG House |год=2023 |спасылка=https://tbelarus.com/post/repressii-lgbtk-2022 |lang=ru |ref=TG House}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2024 году |выдавецтва=TG House |год=2025 |спасылка=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2024 |lang=ru |ref=TG House}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2025 году |выдавецтва=TG House |год=2026 |спасылка=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2025 |lang=ru |ref=TG House}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Анты-ЛГБТ-тэрміналогія]] [[Катэгорыя:ЛГБТ і грамадства]] [[Катэгорыя:Свабода слова]] daduoiw9587psz6x9dkl6xe6b5ck521 0 810226 5175394 5160230 2026-08-04T12:35:29Z DBatura 73587 5175394 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грэкаў}} {{Вучоны}} '''Ігар Барысавіч Грэкаў''' ({{lang-ru|Игорь Борисович Грековч}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі гісторык, доктар гістарычных навук, вядучы навуковы супрацоўнік [[Інстытут славяназнаўства РАН|Інстытута славяназнаўства і балканістыкі АН СССР]], спецыяліст па гісторыі міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе ў [[Сярэднявечча|Cярэднія вякі]] і ранні [[Новы час]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і гісторыка [[Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў|Барыса Дзмітрыевіча Грэкава]]. У 1941 годзе разам з сям’ёй эвакуіраваўся спачатку ў Казань, затым у Ташкент, куды былі вывезены большасць гісторыкаў<ref>Бухерт В. Г. «В эти грозные дни надо было быть вместе». Письма академика Б.Д. Грекова. 1941—1944 гг. // Великая Отечественная война в современном общественно-историческом сознании: Материалы Всероссийской научной конференции / Отв. ред. Е.И. Пивовар. М.: Архив РАН, 2016. С. 95.</ref>. У 1943 годзе сям’я вярнулася ў Маскву<ref>Горская Н.А. Борис Дмитриевич Греков. — М., 1999. 272 с. — С. 136.</ref>. У 1945 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Ламаносава]]. Вучыўся ў аспірантуры да 1949 года. У 1950 годзе абараніў у [[інстытут славяназнаўства РАН|Інстытуце славяназнаўства АН СССР]] кандыдацкую дысертацыю «[[Вечны мір (1686)|Вечны мір 1686 г.]]». У 1950—1993 гадах працаваў у Інстытуце славяназнаўства малодшым навуковым супрацоўнікам, затым старэйшым і вядучым навуковым супрацоўнікам<ref>Рыбаков Б. А., Костюшко И. И. Памяти Игоря Борисовича Грекова // ННИ. 1995. № 1.</ref>. У 1971 годзе ў [[Інстытут гісторыі АН СССР|Інстытуце гісторыі АН СССР]] абараніў доктарскую дысертацыю «Краіны Усходняй Еўропы і Залатая Арда на мяжы XIV—XV стст.»<ref name=":0">Греков Игорь Борисович // Сотрудники Института славяноведения РАН / Отв. ред. М. А. Робинсон, А. Н. Горяинов. М.: Индрик, 2012. С. 101—102.</ref><ref>Греков Игорь Борисович // Славяноведение в СССР. Биобиблиограф. словарь. New York, 1993. С. 144.</ref><ref>Греков Игорь Борисович // Историки-слависты СССР: Биобиблиографический словарь-справочник. М.: Наука, 1981. С. 66.</ref>. == Навуковая дзейнасць == Асноўная сфера навуковых інтарэсаў — гісторыя міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе ў [[Сярэднія вякі]] і ранні [[Новы час]], палітычныя і культурныя сувязі Расіі з суседнімі краінамі — [[Польшча|Польшчай]], [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]], [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]], пытанні крыніцазнаўства гісторыі феадальнай [[Русь|Русі]]. У кнізе «Уз’яднанне Украіны з Расіяй у 1654 г.» (1954), напісанай у суаўтарстве з [[Уладзімір Дарафеевіч Каралюк|У. Д. Каралюком]] і [[Ілля Саламонавіч Мілер|І. С. Мілерам]] да 300-годдзя падзеі, аўтары ў традыцыях гістарыяграфіі 1950-х гадоў спыняліся на адзінстве паходжання, блізкасці і агульнасці гістарычнага развіцця народаў Расіі і Украіны. У манаграфіі «Нарысы па гісторыі міжнародных адносін Усходняй Еўропы. XIV—XVI стст» (1963) аўтар разглядае ўзаемаадносіны Залатой Арды і краін Усходняй Еўропы, аналізаваў прыёмы палітыкі Залатой Арды ў дачыненні да найбольш буйных цэнтраў аб’яднання ў рускіх землях. Апісваючы распад Залатой Арды ў першай палове XV стагоддзя, даследчык спыняецца на ўзаемадзеянні Арды, [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Вялікае княства Маскоўскае|Маскоўскага княства]], а таксама характарызуе ролю асобных [[улус]]аў Арды ў гэтых адносінах. Грэкаў вывучаў сістэму міжнародных адносін у XV—XVI стагоддзяў пасля распаду Арды і месца ў гэтай сістэме Крымскага ханства і Турцыі, маскоўска-літоўскія сувязі, суперніцтва Рыма з Канстанцінопалем ва Усходняй Еўропе ў абстаноўцы пачатку рэфарматарскага руху і распаўсюджвання Маскоўска-Наўгародскай ерасі. Аўтар разглядаў Рымска-габсбургскую дыпламатыю ў дачыненні да Маскоўскай дзяржавы, а таксама змяненне міжнароднай абстаноўкі ў перыяд праўлення [[Іван Грозны|Івана Грознага]]: пераход Масквы да актыўнай знешняй палітыцы на Усходзе і на захадзе і яе ўплыў на ўзаемаадносіны Масквы, Рыма, Вены і [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] і новую расстаноўку сіл ва Усходняй Еўропе. Праца «Усходняя Еўропа і заняпад Залатой Арды (на мяжы XIV—XV стст.)» (1975) прысвечана вывучэнню асноўных тэндэнцый развіцця краін Усходняй Еўропы XIII — першай паловы XIV стагоддзяў і станаўлення ўсходнееўрапейскай палітыкі Арды, характарыстыцы міжнародных адносін ва Усходняй Еўропе ў 50-х — пачатку 80-х гадоў XIV стагоддзя, палітычнага жыцця Усходняй Еўропы ў 1385—1400 гадах і развіццю гэтых адносін у першай чвэрці XV стагоддзя. Аўтар разглядаў ідэйна-палітычныя тэндэнцыі ў гістарычных помніках феадальнай Русі канца XIV — пачатку XV стагоддзяў на матэрыяле аналізу агульнарускага летапіснага зводу 1392 года, «Спісу рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх», [[Траецкі летапіс|Траецкім летапісе]] і іншых крыніц, характарызуючы новыя павевы ў грамадска-палітычнай думкі на мяжы XIV—XV стагоддзяў у абстаноўцы ўтварэння шматнацыянальных дзяржаў ва Усходняй Еўропе. Вывучаючы супярэчлівыя працэсы збліжэння і захавання нацыянальных асаблівасцяў рускага, украінскага і беларускага народаў, даследчык бачыў у складанні Расійскай дзяржавы складаны працэс узаемадзеяння цэнтраімклівых і цэнтрабежных сіл<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Бухерт В. Г.'' «В эти грозные дни надо было быть вместе». Письма академика Б. Д. Грекова. 1941—1944 гг. // Великая Отечественная война в современном общественно-историческом сознании: Материалы Всероссийской научной конференции / Отв. ред. Е. И. Пивовар. — М.: Архив РАН, 2016. — С. 95—114. * ''Горская Н. А.'' Борис Дмитриевич Греков. — М., 1999. 272 с. — С. 136. * Греков Игорь Борисович // [https://inslav.ru/images/stories/pdf/1981_Istoriki_slavisty_SSSR.pdf Историки-слависты СССР: Биобиблиографический словарь-справочник] / отв. ред. В. А. Дьяков. — М.: Наука, 1981. — С. 24—25, 66. * Греков Игорь Борисович // Славяноведение в СССР. Биобиблиограф. словарь. — New York, 1993. — С. 144. * Греков Игорь Борисович // Сотрудники Института славяноведения РАН / Отв. ред. М. А. Робинсон, А. Н. Горяинов. — М.: Индрик, 2012. — С. 101—102. * ''Рыбаков Б. А., Костюшко И. И.'' Памяти Игоря Борисовича Грекова // Новая и новейшая история. — 1995. — № 1. {{ВС}}[[Катэгорыя:Медыявісты]] [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Славісты СССР]][[Катэгорыя:Гісторыкі XX стагоддзя]] e6rvg55uh9nbly3r9vxbhz0yhu2bbn9 0 810260 5175462 5162340 2026-08-04T13:59:16Z Ueschar 151377 Абнаўленне шаблона 5175462 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Рабковыя | image file = Pterocles orientalis 2018.jpg | image descr = Чарнабрухі рабок (''Pterocles orientalis'') | regnum = Жывёлы | parent = Pterocliformes | rang = Сямейства | latin = Pteroclidae | author = Bonaparte, 1831 | children name = Роды | children = * {{bt-bellat|Рабкі (род птушак){{!}}Рабкі|Pterocles}} * {{bt-bellat|Саджы|Syrrhaptes}} }} '''Рабко́выя''', або '''рабкі́''' ({{lang-la|Pteroclidae}}), — адзінае сямейства [[Птушкі|птушак]] атрада [[Рабкападобныя|рабкападобных]] (''Pterocliformes'').<ref name="ioc" /> == Назва і сістэматыка == Раней рабковых залічалі да атраду [[Голубападобныя|голубападобных]], іх збліжалі з галубамі паводле шэрагу марфалагічных і экалагічных прыкмет. Сучасныя даследчыкі, аднак, разглядаюць рабковападобных як асобны атрад.<ref name="clements">{{Cite web|lang=en|url=https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/introduction/updateindex/october-2025/|title=eBird/Clements Checklist v2025: Higher-Level Taxonomy|website=Clements Checklist|date=2025-10-31|publisher=Cornell Lab of Ornithology|access-date=2026-07-03}}</ref> == Апісанне == [[Файл:Pterocles_alchata.jpg|злева|міні|Белабрухі рабок (''Pterocles alchata'')]] Рабкі — птушкі сярэдняй велічыні з кампактным тулавам, невялікай галубінай галавой, падоўжанымі вострымі крыламі і звычайна завостраным або падоўжаным хвастом. Даўжыня цела да 45 сантыметраў, маса да 550 грам.<ref name="belEn">Самусенка Э. Р. Рабковыя // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 2001. — С. 185.</ref> Афарбоўка пераважна пясчаная, вохрыстая, жаўтаватая або бураватая, што добра маскіруе птушак на адкрытай глебе, у стэпах і пустынных ландшафтах.<ref name="wilderness-family">{{Cite web|url=https://wilderness.by/families/rabki/|title=Сямейства Рабкі|website=Дзікая прырода побач|publisher=ТАА «Дзікая прырода»|access-date=2026-07-03}}</ref> Дзюба кароткая, без [[Васкавіца|васкавіцы]]. Ногі кароткія; у [[Саджы|саджаў]] апераны і галёнка, і пальцы, а задні палец адсутнічае; ва ўласна [[Рабкі (род птушак)|рабкоў]] апярэнне пакрывае толькі пярэднюю частку ног, пальцы голыя, а задні палец рудыментарны і прыўзняты над зямлёй.<ref name="birdguides-family">{{Cite web|lang=en|url=https://www.birdguides.com/Species-Guide/ioc/pterocliformes/|title=Pterocliformes — Sandgrouse|website=BirdGuides|access-date=2026-07-03}}</ref><ref name="belEn" /> Крылы доўгія і моцныя, з адзінаццаццю развітымі махавымі пёрамі, таму рабковыя здольны хутка ўзлятаць і вытрымліваюць доўгія пералёты.<ref name="birdguides-family" /> Для сямейства характэрны палавы і ўзроставы дымарфізм: самцы часта буйнейшыя і маюць больш выразнае, яркае апярэнне, чым самкі і маладыя птушкі.<ref name="wilderness-family" /> == Пашырэнне і арэал == Рабкі пашыраны пераважна ў [[Афрыка|Афрыцы]] і [[Азія|Азіі]], асобныя віды сустракаюцца ў [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропе]]. Яны насяляюць [[Стэп|стэпы]], [[Саванна|саванны]], [[Паўпустыня|паўпустыні]] і [[Пустыня|пустыні]].<ref name="belEn" /><ref name="wilderness-family" /> Большасць відаў аселыя, аднак капытка здольная да далёкіх нерэгулярных залётаў за межы асноўнага арэала.<ref name="sadzha">{{Cite web|url=https://wilderness.by/bird/sadzha/|title=Саджа|website=Дзікая прырода побач|publisher=ТАА «Дзікая прырода»|access-date=2026-07-03}}</ref> Рабковыя — пераважна наземныя птушкі. Трымаюцца чародкамі, хутка бегаюць па зямлі, пры небяспецы рэзка ўзлятаюць і ляцяць хутка, па простай лініі. Для многіх відаў істотнае значэнне маюць рэгулярныя палёты да вадапояў.<ref name="wilderness-family" /> У дарослых птушак, асабліва ў самцоў, пер’е на ніжняй частцы цела можа ўвабіраць і захоўваць ваду, якую яны могуць пераносяць птушанятам.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.birdguides.com/Species-Guide/ioc/pteroclidae|title=Pteroclidae — Sandgrouse|website=BirdGuides|access-date=2026-07-03}}</ref> == Харчаванне і размнажэнне == Асноўны корм складаюць насенне і зялёныя часткі раслін, але могуць есці і насякомых.<ref name="belEn" /> Часта кормяцца на адкрытых участках з нізкай расліннасцю або на аголенай глебе. Гняздуюцца на зямлі. Гняздо звычайна ўяўляе сабой неглыбокую ямку, часам слаба высланую сухімі раслінамі. У кладцы звычайна 2—3 яйцы, у асобных выпадках да 4.<ref name="belEn" /><ref name="sadzha" /> Афарбоўка яек плямістая, добра прыстасаваная да маскіроўкі на глебе. == Склад сямейства == Сучасныя віды рабковых аб’ядноўваюцца ў два роды:<ref name="ioc">{{Cite web|lang=en|url=https://www.worldbirdnames.com/pterocliformes/pteroclidae?order=views|title=Pteroclidae / Sandgrouse|website=World Bird Names|access-date=2026-07-03}}</ref> * ''Syrrhaptes'' — саджы; 2 віды, пашыраныя ў Цэнтральнай і Усходняй Азіі. Да гэтага роду належыць [[саджа|капытка]] (''Syrrhaptes paradoxus''), адзіны від сямейства, адзначаны ў Беларусі. * ''Pterocles'' — рабкі; 14 відаў, пашыраных у Афрыцы, Паўднёвай Еўропе і Азіі. {{Кладаграма |style = font-size:90%; line-height:115%; width:100%; |1 = '''Рабко́выя''' (''Pteroclidae'') |1.1 = ''Syrrhaptes'' — [[Саджы]] |1.1.1 = [[Саджа|Капытка]] (''Syrrhaptes paradoxus'') |1.1.2 = [[Тыбецкая саджа]] (''Syrrhaptes tibetanus'') |1.2 = ''Pterocles'' — [[Рабкі (род птушак)|Рабкі]] |1.2.1 = [[Белабрухі рабок]] (''Pterocles alchata'') |1.2.2 = [[Pterocles namaqua|''Pterocles namaqua'']] |1.2.3 = [[Чырванабрухі рабок]] (''Pterocles exustus'') |1.2.4 = [[Сенегальскі рабок]] (''Pterocles senegallus'') |1.2.5 = [[Чарнабрухі рабок]] (''Pterocles orientalis'') |1.2.6 = [[Pterocles gutturalis|''Pterocles gutturalis'']] |1.2.7 = [[Светлабрухі рабок]] (''Pterocles coronatus'') |1.2.8 = [[Pterocles decoratus|''Pterocles decoratus'']] |1.2.9 = [[Pterocles burchelli|''Pterocles burchelli'']] |1.2.10 = [[Pterocles personatus|''Pterocles personatus'']] |1.2.11 = [[Чарналобы рабок]] (''Pterocles lichtensteinii'') |1.2.12 = [[Pterocles bicinctus|''Pterocles bicinctus'']] |1.2.13 = [[Pterocles indicus|''Pterocles indicus'']] |1.2.14 = [[Pterocles quadricinctus|''Pterocles quadricinctus'']] }} [[Файл:Syrrhaptes_paradoxus.jpg|міні|Капытка (''Syrrhaptes paradoxus'') — выпадкова залётны від у Беларусі]] == У Беларусі == У фаўне [[Беларусь|Беларусі]] рабковыя прадстаўлены толькі капыткай (''Syrrhaptes paradoxus''), якая мае статус выпадкова залётнага віду.<ref name="belEn" /> Асноўны арэал саджы ахоплівае сухія стэпы, паўпустыні і пустынныя раёны ад [[Прыкаспійская нізіна|Прыкаспія]] і [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] да Усходняга [[Кітай|Кітая]]. У Еўропу, у тым ліку на тэрыторыю Беларусі, від залятае нерэгулярна; найбольш прыкметныя інвазіі адбываліся ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя.<ref name="sadzha" />{{зноскі}} == Літаратура == * Самусенка Э. Р. Рабковыя // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 2001. — С. 185. * Голубападобныя // ''Энцыклапедыя прыроды Беларусі: У 5 т.'' Т. 2: Гатня — Катынь / Рэдкал.: І. П. Шамякін і інш. — Мінск: Беларуская Савецкая Энцыклапедыя, 1983. * Капытка // ''Энцыклапедыя прыроды Беларусі: У 5 т.'' Т. 2: Гатня — Катынь / Рэдкал.: І. П. Шамякін і інш. — Мінск: Беларуская Савецкая Энцыклапедыя, 1983. == Спасылкі == * [https://wilderness.by/families/rabki/ Сямейства Рабкі] // Дзікая прырода побач. * [https://wilderness.by/bird/sadzha/ Саджа] // Дзікая прырода побач. * [https://www.worldbirdnames.com/pterocliformes/pteroclidae?order=views Pteroclidae / Sandgrouse] // World Bird Names. * [https://www.birdguides.com/Species-Guide/ioc/pterocliformes/ Pterocliformes — Sandgrouse] // BirdGuides.{{Commonscat|Pteroclidae|Рабковыя}} 1xx4wpl27q4c0io47dg46rtjzgy4wt8 0 810360 5175453 5174643 2026-08-04T13:41:11Z 5175453 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.-->, сапраўднае імя '''Тарас Аляксеевіч Круцкіх'''<ref>[https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid07ZrpNvPNSoqES8R91s7YtSty141E5eJ6a6iog4JzjawrriodQ6fggSFxsSdw4CWMl?__cft__&#x5B;0&#x5D;=AZZe2mcImv3ThmKu5x8O5CLMhQnFsi14cUbOYk5X2RKsIJkouIiMlayJ4DD1xBQwg9lzQGW0uuB7HdZucKeA2khMMp5BmBzARqzj3RZwgnXbejgWm91bclmKVhCZtdXuPTT2AiovfTkEe4lanhJrGG0hGm6ErO1c7iQEDxB5t9hvqUJwY_R_rMBxLNJIG7sLWk64UpQLLW1n_XOcztuwtVveCgaGEuQvrNM35mMNkaOTuA&__tn__=%2CO*F Пасведчанне Беларускага саюза кінематаграфістаў]</ref> ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку [[Наваколасава|Стоўбцы-2]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], скончыў яго па спецыяльнасці «Гісторык-архівіст»{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў па размеркаванні два гады архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}, у гэты самы перыяд 6 месяцаў праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. У 2013—2014 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажу рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Каб атрымаць базавыя прафесійныя веды навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16|archive-date=11 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|url-status=bot: unknown}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. Пасля стажыроўкі вярнуўся ў Мінск, на пачатку 2015 года ўладкаваўся рэдактарам раздзела культуры і турызму газеты «[[Беларусы і рынак]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/3cb12073-4377-496d-88cb-a712e03ce5ed|title=Ставка на монетизацию|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>, пісаў матэрыялы на тэмы ад эканоміка да спраў беларускага кіно<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/affe8c23-7633-446d-b942-2f3631c76f53|title=В поисках зрителей и денег|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>. У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»), а пасля ў 2017 годзе паўгода супрацоўнічаў з краўдфандынгавай платформай ulej.by, тэстуючы супрацу з медыя падчас запуску прадуктавага кірунку платформы<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/30-orihinalnykh-produktov-ot-byelorusskikh-proizvodityelyey-poyavyatsya-na-platformye-ulej-by.html|title=Будзьма беларусамі! » 30 оригинальных продуктов от белорусских производителей появятся на платформе Ulej.by|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>. Найбольшым поспехам адзначылася супраца з дызайнерскай студыяй Hutkasmachnaa (свяцільнікі ў выглядзе вагонаў мінскага метро) і брэндам Zhart<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/byelorusskiye-dizaynyery-privlyekli-na-ulej-by-bolyeye-44-000-byn-na-zapusk-sobstvyennoho-proizvodstva.html|title=Будзьма беларусамі! » Белорусские дизайнеры привлекли на Ulej.by более 44 000 BYN на запуск собственного производства|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>, які за паўтара месяца сабраў болей за дзесяць тысяч долараў на друк цішотак з антрапаморфнымі дзікімі жывёламі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2017/04/20/mnenie-677|title=Сооснователь бренда Zhart Роман Герасимов: зарабатывать деньги на национальном колорите — это нормально! - Люди Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2017-04-20|access-date=2026-07-23}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У ліпені — жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. Летам 2017 года стаў Ганаровым донарам крыві ў Беларусі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/chamu-donarstva-u-belarusi-music-stac-byasplatnym-yak-u-polshchy|title=Чаму донарства ў Беларусі мусіць стаць бясплатным, як у Польшчы {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-06-14|access-date=2026-07-25}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} З лета 2019 да канца лета 2022 года працаваў рэдактарам спецпраектаў у аўтакласіфайдзе [[av.by]]<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-21}}</ref>, вясной 2021 года быў сведкам вобыску супрацоўнікамі ДФР, які праводзілі у межах палітычна матываванай справы супраць кампаніі TUT.by з абвінавачванне ў нясплаце падаткаў<ref>{{Cite web|url=https://secretmag.ru/news/v-belorussii-zablokirovali-tut-by-protiv-sotrudnikov-portala-zaveli-delo-o-neuplate-nalogov.htm|title=В Белоруссии заблокировали Tut.by. Против сотрудников портала завели дело о неуплате налогов|website=secretmag.ru|access-date=2026-07-21}}</ref>. У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}} з верасня 2022 года<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=vlP7rl9KyuE|title=⚡️ ГУБОПиК и новые чистки в Беларуси. Кинематограф ГУБОПа и Тарантино. Нормальное кино РБ. Еврорадио|access-date=2026-07-25}}</ref>. == Прафесійная дзейнасць == Журналісцкую і кінакрытычную дзейнасць пачаў у газеце «Віртуальныя радасці», для яе з лютага 2008 года пісаў агляды фільмаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vrgames.by/content/russkaya-igra|title=Русская игра|website=VRgames - Компьютерные игры, кино, комиксы|date=2008-02-29|access-date=2026-07-19}}</ref>. Першай рэдактаркай была Марына Бірукова, трагічна загінулая восенню 2023 года ў Варшаве<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/shto-zdarylasya-z-zhurnalistkay-marynay-birukovay-yakaya-zaginula-u-varshave/|title=Што здарылася з журналісткай Марынай Біруковай, якая загінула ў Варшаве|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-23|access-date=2026-07-19}}</ref>. Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Сярод іх: Еўрапейскае радыё для Беларусі (euroradio.fm)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/author/taras-tarnalicki|title=Тарас Тарналіцкі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс аўтакласіфайда av.by<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, партал Tut.by (праекты "Афіша"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/393590.html|title=Когда Дарт Вейдер подружился с Трансформерами. Стенды Unicon 2014 - НОВОСТИ {{!}} AFISHA.TUT.BY|access-date=2026-07-25}}</ref> і "Ледзі"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lady.tut.by/news/life/606230.html|title="Я приходила домой и плакала от усталости". Почему белоруски соглашаются на непрестижную работу|access-date=2026-07-25}}</ref>), The Village Belarus<ref>{{Cite web|url=http://www.the-village.me/village/city/people/262679-cinema-minsk|title=«Работая билетером, я терпеть не мог общаться с клиентами»: вымирающая профессия киномеханик|website=The Village Беларусь|access-date=2026-07-25}}</ref>, расійскі партал film.ru<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-25}}</ref>, расійскі анлайн-часопіс "25-ты кадр"<ref>{{Cite web|url=https://25-k.com/page-id-978-comments-1.html|title=Изменяя время. Вновь. - «25-й кадр» {{!}} Независимый журнал о кино|website=25-k.com|access-date=2026-07-25}}</ref>, IGN Russia<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ru.ign.com/u/taras-tarnalitskii|title=Тарас Тарналицкий|website=IGN Russia|access-date=2026-07-25}}</ref>, газета "Віртуальныя радасці"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://kritikanstvo.ru/critics/3439/|title=Критик Тарас Тарналицкий (Виртуальные радости)|website=Критиканство|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс Сitydog<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/post/yandex-panorama/|title=«Тренируемся на специальных столбиках». Каково это – работать водителем, который делает новые снимки «Яндекс.Панорамы» для Минска|website=citydog.io|access-date=2026-07-25}}</ref>, расійскае навінавая агенцыя Sputnik.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20170704/kak-proishodit-rekonstruktsia-tehniki-na-linii-stalina-1029604024.html|title=Совсем как настоящая: как реконструируют технику на "Линии Сталина"|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20170704T0952+0300|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт Probusiness<ref>{{Cite web|url=https://probusiness.io/search/?str=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9&section=all|title=Поиск по статьям {{!}} PROBUSINESS.IO|website=probusiness.io|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт выдання "Наша Ніва"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/167406|title=Антыўтопія «Лобстар»: з'яўленне гэтай стужкі ў сталічным пракаце стала маленькім подзвігам|website=Наша Ніва|date=2016-03-25|access-date=2026-07-25}}</ref>, партал пра беларускую культуру "Будзьма беларусамі"<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/search/index.php?q=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=Будзьма беларусамі! » Пошук|website=budzma.org|access-date=2026-07-25}}</ref>, экалагічны партал Greenbelarus.info<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/author/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Все материалы автора {{!}} Тарас Тарналицкий|website=Зелёный портал|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс Relax.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.relax.by/city/topic/10410563-jesty-ili-ne-jesty-v-kinoteatrah-chto-minchane-juristy-i-sami-kinoteatry-dumajut-po-etomu-povodu/|title=Есть или не есть в кинотеатрах: что минчане, юристы и сами кинотеатры думают по этому поводу|website=https://mag.relax.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, аналітычны анлайн-часопіс "Беларусский журнал"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://journalby.com/about-project|title=О проекте|website=journalby.com|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт арганізацыі "Цэнтр новых ідэй"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://newbelarus.vision/tag/a-tar-taras-tarnalicki/|title=Аўтар: Тарас Тарналіцкі|website=Цэнтр новых ідэй|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт Беларускай асацыяцыі журналістаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/analytics/mif-o-supergruppe-dvorovoe-proshloe-samuray-rok-sceny-o-chem-rasskazyvayut-filmy|title=Миф о супергруппе, дворовое прошлое, самурай рок-сцены. О чем рассказывают фильмы, посвященные белорусским музыкантам|website=baj.media|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне "Брэсцкая газета"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.b-g.by/society/semeynyiy-biznes-vo-vsem-mire-v-prioritete-ili-kak-v-lunince-prodayut-skovorodyi-na-millionyi-dollarov/|title=«Семейный бизнес во всем мире в приоритете», или Как в Лунинце продают сковороды на миллионы долларов - Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|website=Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|date=2019-02-15|access-date=2026-07-25}}</ref>, студэнцкі часопіс ECLAB "Енот"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/news/vyshel-pilotnyy-nomer-studencheskogo-zhurnala-enote|title=Вышел пилотный номер студенческого журнала E.note {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне GPress<ref>{{Cite web|url=https://gpress.info/2024/09/30/kvir-novyy-film/|title=“Квир”. Новый фильм от автора “Назови меня своим именем”|last=Editor|website=GPress - Интересные тексты и новости для ЛГБТК+ людей|date=2024-09-30|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне Zerkalo<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/53384.html|title=Власть, насилие и дедовщина. Как создавался фильм «Радзіма», который побеждает на кинофестивалях и номинирован на «европейский Оскар»|website=Зеркало|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}</ref>, анлайн-часопіс "Сойка"<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sojka.io/by/guides/ukranian-movies|title=Дзесяць фільмаў, каб зразумець сучасную Украіну — Sojka|website=sojka.io|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт тэлеканала "Белсат"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/09-05-2021-stryptyz-i-vajna-ne-zrazumets-belarus/|title=Драма Андрэя Куцілы «Стрыптыз і вайна». (Не)зразумець Беларусь|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс "Большой"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bolshoi.by/kino/belarusian-reality/|title=Belarusian reality. Кинопредпочтения Тараса Тарналицкого|website=Проект «Большой»|access-date=2026-07-25}}</ref>, газета "Новы час"<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://novychas.by/hramadstva/napeuna-heta-mahlo-sapsavac-mne-zyccjo|title=«Напэўна, гэта магло сапсаваць мне жыццё»|website=Новы Час|access-date=2026-07-25}}</ref>, анлайн-часопіс 34Mag.net<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/authors/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=34mag.net - Тарас Тарналіцкі|website=34mag.net|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне Dev.by<ref>{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://devby.io/news/developer-circles|title=«Нужно отдавать себе отчёт, над чем и кем ты шутишь». Сооснователь MSQRD Сергей Гончар рассказал, как устроиться в Facebook и не пожалеть|website=dev.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне 2doc.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://2doc.by/article/vrach-endokrinolog-o-lishnem-vese-belorusov-vazhnosti-gormonov-i-pravilnom-pitanii|title=Врач-эндокринолог: о лишнем весе белорусов, важности гормонов и правильном питании|website=2doc.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, праект Dom.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.dom.by/news/novosti-kompanii/48553-rijeltor/|title=Сам себе риелтор. Что мешает купить квартиру без посредников?|website=mag.dom.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, партал Onliner<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-25}}</ref>, бізнес-выданне "Ежедневник"<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rest.ej.by/infrastructure/2014/10/22/v-minske-otkrylas-pervaya-belorusskaya-akademiya-tennisa.html|title=В Минске открылась первая белорусская академия тенниса {{!}} Отдых|website=www.rest.ej.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс "Дырэктар"<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://director.by/arkhiv-zhurnala/arkhiv-nomerov-2014/139-2014-11-05-07-41-38/https%3A%2F%2Fdirector.by%2Farkhiv-zhurnala%2Farkhiv-nomerov-2014%2F139-2014-11-05-07-41-38%2F3993-2014-11-05-12-37-47|title=Офшор нам только снится|website=Director.BY|date=2014-11-05|access-date=2026-07-25}}</ref>, газета "Беларусы і рынак"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/0df5b92c-fc4b-477b-ac9b-eade50b61d41|title=Документальное кино: мечта о монополии|website=belmarket.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, украінскае бізнес-выданне Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/lifestyle/liricheskoe-nastuplenie-popytka-slomat-predubezhdenie-zritelja-293852/|title="Лирическое" наступление: попытка сломать предубеждение зрителя к украинскому кино — Delo.ua|website=delo.ua|date=2015-03-31|access-date=2026-07-25}}</ref>, будаўнічы партал Stroyka.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://stroyka.by/news/2015/01/06/ushp|title=Утепленная шведская плита: фундамент из самого сердца Скандинавии|website=Stroyka.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне kyky.org<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kyky.org/search_tag?tag=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=KYKY.ORG|website=KYKY.ORG|access-date=2026-07-25}}</ref>, анлайн-часопіс "Культпрасвет"<ref>{{Cite web|url=http://kultprosvet.by/authorname/taras-tarnalitskij/|title=Культпросвет Архивы Тарас Тарналицкий - Культпросвет|website=kultprosvet.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, дзяржгазета "Культура"<ref>{{Cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=12&idauth=97|title=Культура - Аўтары|website=www.kimpress.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне Mediakritika.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://mediakritika.by/article/5375/sluzhu-rossii-kak-telekanal-ntv-belarus-idealiziruet-rossiyskih-silovikov|title=Служу России. Как телеканал НТВ-Беларусь идеализирует российских силовиков|website=mediakritika.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс аўтамабільнага сэрвіса Dealerhall.by<ref>{{Cite web|url=http://dealerhall.by/|title=Новости автомобильной индустрии|website=dealerhall.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, экспертны партал Fashionbank.by<ref>{{Cite web|url=https://fashionbank.by/|title=Экспертный портал Fashionbank.by: Все о моде, красоте и здоровье|website=fashionbank.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс анлайн-сэрвіса Bycard.by<ref>{{Cite web|url=http://bycard.by/|title=ByCard|website=bycard.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт Reform.news<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/324744-kak-prohodit-festival-sprava-v-derevne-belaja-cerkov-fotoreportazh|title=Как проходит фестиваль SPRAVA в деревне Белая Церковь — фоторепортаж — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне "Эканамічная газета"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/kachestvo-v-rossii-nikogo-ne-interesuet/|title=Качество в России никого не интересует. — Как белорусская посуда продается в других странах?|website=neg.by|access-date=2026-07-25}}</ref> ды інш. Станам на ліпень 2026 года, працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Сам канал у пачатку 2025 года быў даданы ў Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://baj.media/ru/jekstremistskij-spisok-mininformacii-sajt-narodnye-novosti-vitebska-i-telegram-kanal-svjatoj-belavud/|title=«Народные новости Витебска» в «экстремистском списке»|website=Белорусская ассоциация журналистов|date=2025-01-14|access-date=2026-08-04}}</ref>. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Запрашаўся на дзяржаўныя (АНТ, Беларусь-1<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JVPz3II05pM|title=Продолжение следует... Форум|last=NEWS.BY: новости Беларуси и мира|date=2016-10-10|access-date=2026-07-25}}</ref>) і незалежныя тэлеканалы і медыя ("Белсат", Еўрарадыё)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/nacionalnyy-konkurs-na-listopade-chto-dalshe|title=Национальный конкурс на "Листопаде": что дальше {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-11-12|access-date=2026-07-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://belsat.eu/programs/ministerstva-kultury-patratsits-na-geta-milyony-dolarau/|title=Міністэрства культуры патраціць на гэта мільёны долараў|access-date=2026-07-25}}</ref> для абмеркавання пытанняў культуры і кіно. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2019 годзе праводзіў дыскусіі на фестывалі Watch Docs у Мінску, а таксама ў 2023 годзе ў Варшаве на фестывалі «[[Бульбамуві]]»<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://bulbamovie.wordpress.com/2023/11/01/program-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-bulbamovie-2023/|title=Program {{!}} Праграма BULBAMOVIE 2023|first=Zobacz wszystkie|last=wpisy|website=BULBAMOVIE|date=2023-11-01|access-date=2026-07-19|last2=Januszgawryluk|first2=Których Autorem Jest}}</ref>. У 2022 і 2023 запрашаўся ў склад журы фестывалю "Нефільтраванае кіно"<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://shortmovie.club/programmes/2022-8/jury/|title=The jury of the VIII Short Movie Club Film Festival "Nefiltravanae Kino". - Short Movie Club|website=Short Movie Club|access-date=2026-07-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://shortmovie.club/programmes/2023-9/jury/|title=One moment, please...|website=shortmovie.club|access-date=2026-07-28}}</ref>. Вясной 2020 года, падчас эпідэміі каронавірусу, правёў сумесна з выданнем kyky.org беларускую анлайн-прэм'еру стужкі "Як мы захочам" беларускага і расійскага пісьменніка і андэрграўднага рэжысёра Уладзіміра Казлова<ref>{{Cite web|url=https://t.me/holybelawood/1940|title=Священный Белавуд|website=Telegram|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх Дар'я Амяльковіч, Максім Карпіцкі, [[Ірэна Кацяловіч]]<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/269555-u-belarusi-z-javilasja-prjemija-kinaprjesy-chyrvony-veras|title=У Беларусі з’явілася прэмія кінапрэсы «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award), якая адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Першы конкурс падвёў вынікі ў 2022 годзе і прайшоў без цырымоніі ўзнагароджвання<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/312233-312233-2|title=Первая премия беларусской кинопрессы «Чырвоны верас» объявила победителей — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, а два наступныя цырымоніі ўжо мелі: у 2024 годзе — у Берліне, у межах Берлінскага кінафестывалю і Еўрапейскага міжнароднага кінарынку<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/na-berlinskim-kinafestyvali-adbudzecca-cyrymonija-znagarodzhannja-belaruskaj-prjemii-kinakrytyka-chyrvony-veras|title=На Берлінскім кінафестывалі адбудзецца цырымонія ўзнагароджання Беларускай прэміі кінакрытыкаў «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, і ў 2026 годзе — у Варшаве, у кінатэатры "Luna"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/z-berlina-varshavu-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-26-ryhtuecca-da-cyrymonii-kino-luna/|title=З Берліна ў Варшаву: Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас’26» рыхтуецца да цырымоніі ў Kino Luna — REFORM.news (ранее REFORM.by)|last=reform.news|website=reform.news|date=2026-02-14|access-date=2026-07-25}}</ref>. Вясной 2026 года выйшаў са складу арганізатараў прэміі<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid0dU7vEQLMWZdy6KUrDueM4ZHeE1vxMZ3Q4XxU7Zxi5kaiuFFV2GneTBrf3fY5tMjel|title=Болей не ў камандзе прэміі "Чырвоны верас"|author=Taras Tarnalitsky|website=facebook.com|date=2026-05-29}}</ref>. У 2021 годзе працаваў нацыянальным каардынатарам ад Беларусі ў прэміі Adami Media Prize, якая падтрымлівае журналістаў, рэжысёраў і кінематаграфістаў з краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (у тым ліку Беларусі)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.adamimediaprize.eu/home-1|title=HOME|website=ADAMI MEDIA PRIZE FOR CULTURAL DIVERSITY IN EASTERN EUROPE|date=2023-05-31|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/adami-media-prize-prymae-zayauki-na-videamateryyaly-yakiya-znahodzyacca-na-stadyi|title=ADAMI Media Prize прымае заяўкі на відэаматэрыялы, якія знаходзяцца на стадыі вытворчасці (да 27 верасня)|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2021 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў медыясектара да ўладаў з заклікам «Спыніць „паляванне на ведзьмаў!“»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/bazh-nakiravau-uladam-adkryty-zvarot-bolsh-chym-150-pradstaunikou-medyyasektara|title=БАЖ накіраваў уладам АДКРЫТЫ ЗВАРОТ больш чым 150 прадстаўнікоў медыясектара|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай установай «Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва». Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» [[Сяргей Лук’янчыкаў|Сяргея Лук’янчыкава]] і «Невядомы рай» [[Дар’я Юркевіч|Дар’і Юркевіч]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкай вуліцы]] ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаваннем спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе «GoCritic» у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно «Fest Anča»<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2024 года напісаў сцэнар для адукацыйнага праекта «Васьміног», эпізод праз 10 стужак распавядае пра асноўныя гістарычныя вехі ў беларускім кіно<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z-5fbRv7foM|title=100 год беларускаму кіно. Распавядаем пра фільмы з залатой скарбонкі айчыннага кіно|last=VasminohProject|date=2024-09-30|access-date=2026-07-19}}</ref>. У снежні 2024 года ўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Вясной 2025 года на зацемку Тарналіцкага "На ABBA падалі ў польскую пракуратуру"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/na-abba-padali-u-polskuyu-prakuraturu-arganizacyya-vysunula-sustrechny-isk|title=На ABBA падалі ў польскую пракуратуру {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-04-24|access-date=2026-07-25}}</ref>, прысвечаную судовым разборкам арганізацыі беларускага бізнеса ABBBA з кампаніяй Łódka Productions, у Раду па медыяэтыцы паскардзілася віцэ-прэзідэнтка ABBA Марына Гірын. Рада вырашыла, што рэдакцыя не парушыла прафесійных стандартаў і адхіліла скаргу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/euraradyjo-ne-parushala-kodjeksa-jetyki/|title=Еўрарадыё не парушала Кодэкса прафесійнай этыкі|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-25}}</ref>. Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}</ref> пра анлайн-флірт кіраўніка фонду [[BYSOL|BySol]] [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]] з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}</ref>. На тэкст паскардзіліся ў Рада па медыяэтыцы пры Беларускай асацыяцыі журналістаў, што ён не адпавядае журналісцкім стандартам, але члены Рады вырашылі, што тэкст не парушае журналісцкай этыкі і падрыхтаваны ў адпаведнасці ім<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/rada-pa-medyjajetycy-pra-euraradyjo/|title=Рада па медыяэтыцы прыняла рашэнне па «Еўрарадыё»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-19}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. Стварыў у 2024 годзе медыяпраект пра беларускае кіно пасля 2020 года «Беларускае кіно на зломе эпох», які публікаваўся на сайце «Будзьма беларусамі»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/category/belaruskae-kino-na-zlome-epokh|title=Будзьма беларусамі! » "Беларускае кіно на зломе эпох"|website=budzma.org|access-date=2026-07-19}}</ref>, а ў 2025 — працягнуўся на сайце «Еўрарадыё» пад назвай «Нябачнае кіно 2020-х»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/tags/nyabachnae-kino-2020-kh|title=Нябачнае кіно 2020-х {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2026 года ўдзельнічаў у праекце «Культурная Re:візія», у якім выданне [[Reform.news|REFORM.news]] праз тэксты беларускіх крытыкаў спрабавала скласці карту культурнага ландшафту ў Беларусі і замежжы. Напісаў эсэ-рэцэнзію пра дакументальную стужку «Радзіма» («Motherland»){{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. У 2026 годзе напісаў даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref> для спецыяльнага нумара (№ 22) нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]] (выйшаў са складу вясной 2026 года<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid02for48ia9tvkChYsaw4ED2411Z5MEPw1yk4PQeXsQZ5QJsZicF1v49JemzyehUpKl|title=Выйшаў сёння са складу Беларускай незалежнай кінаакадэміі. Яна ж Belarusian independent film academy. Яна ж проста BIFA.|author=Taras Tarnalitsky|website=facebook.com|date=2026-05-19}}</ref>), [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} 0jy3yxp916lydb0i5p2fqfzl8lxv6ix 0 810536 5175887 5175207 2026-08-05T11:58:35Z ZolaSukhar 169411 пунктуацыя 5175887 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бельскі}} {{Пісьменнік}} '''Сільвестр Бельскі''' ({{lang-pl|Sylwestr Bielski}}; {{ВДП}}) — беларускі рэлігійны дзеяч, [[іераманах]] [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-ўніяцкай царквы]], асветнік і педагог. {{нп5|Кандыдат універсітэта|Кандыдат філасофіі|ru|Кандидат университета}}. [[Прафесар]] усеагульнай гісторыі. Эканом [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча|Жыровіцкага грэка-ўніяцкага духоўнага вучылішча]]. Стваральнік і наглядчык {{нп5|Мікалаеўскі Мілецкі мужчынскі манастыр|Мілецкага духоўнага вучылішча|uk|Миколаївський Милецький чоловічий монастир}}. == Біяграфія == Бельскі Сільвестр, сын Яна, нарадзіўся ў 1796 годзе ў [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] Мінскай губерні ў шляхецкай сям’і<ref name=":0">{{Cite web|url=https://genealogia.club/lib/35-spisok-dvorjan-minskoi-gubernii.html|title=Список дворян Минской губернии // Genealogia Club}}</ref><ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/library/material/3191/|загаловак=А. Х. [Протоирей Александр Хотовицкий]. К истории Милецкого духовного училища // Волынские епархиальные ведомости. 1894. № 28. 1 окт.|выданне=}}</ref><ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/library/material/8302/|загаловак=В память столетия Волынской духовной семинарии (14 мая 1896 г.): (продолжение) // Волынские епархиальные ведомости. 1896. № 26. 11 сент|выданне=}}</ref>. Пачатковую адукацыю атрымаў у [[Свята-Дабравешчанская царква і базыльянскі кляштар (Малыя Ляды)|Лядзенскай базыльянскай школе]] (цяпер Смалявіцкі раён). З 1809 года навучаўся арыфметыцы і геаграфіі ў [[Тараканьскі Богаяўленскі манастыр|Тараканскім грэка-каталіцкім (уніяцкім) манастыры]] (цяпер вёска Імянін Драгічынскага раёна). У 1814 годзе пастрыжаны ў манахі. У 1816—1818 гг. вывучаў рыторыку і матэматыку ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкім базыльянскім манастыры]]. Скончыў фізіка-матэматычны факультэт (1821) і адначасова навучаўся на факультэце літаратуры і вольных мастацтваў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://genealogia.lt/pdfs/uwlf.pdf|загаловак=Lista Uczniów Uniwersytetu Wilenskiego Oddziału Fizycznego z r. 1820/1: <nowiki>[Bielski Sylwester]</nowiki> // Welcome to Forum Rodów Grodzieńskich.}}</ref><ref name=":3">{{Кніга|загаловак=Księga Wpisowa Uczniow Uniwersytetu Imperatorskiego Wilenskiego z roku 1819/20 // Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Вільнюскага ўніверсітэта. F2-КC 79. Арк. 157}}</ref> , атрымаў ступень кандыдата філасофіі<ref name=":0" />. У 1820 годзе рукапаложаны ў іераманахі. З 1821 па 1824 год працаваў настаўнікам, затым быў прэфектам Жыровіцкага павятовага вучылішча. У 1824—1828 гг. — настаўнік фізікі і прапаведнік у Жыровічах. Паводле візітацыі 1823 года ў Жыровіцкі манастыр, «настаўнікам арыфметыкі, геаграфіі, маральных навук і рэлігіі ў двух малодшых класах… быў айцец Сільвестр Бельскі, якому тады было 28 гадоў… Крыніцы за 1826 год сведчаць, што ён і надалей займаў гэтыя пасады»<ref name=":4">{{Кніга|спасылка=|загаловак=Pawluczuk, U. A. Zakonnicy monasteru w Żyrowicach w świetle wizytacji sporządzonej w 1823 roku // Saeculum Christianum. Pismo historyczne. Warszawa, 2021. T. 28, nr. 2. S. 191}}</ref>. Імя Сільвестра Бельскага фігуруе ў апошнім складзе выкладчыкаў грэка-ўніяцкай (базыльянскай) гімназіі ў Жыровічах<ref>{{Кніга|спасылка=https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=152485|загаловак=Charkiewicz, W. Placyd Jankowski (John of Dycalp): zycie i tworczosc / W. Charkiewicz. Wilno, 1928. S. 184}}</ref>, якая існавала ў перыяд кіравання літоўскага правінцыяла [[:ru:Каминский, Цезарь Францович|Цэзары Каменскага]]. У 1828—1830 гадах — вікарый [[Пінскі Лешчанскі манастыр|Лешчанскага базыльянскага манастыра]] (каля Пінска). У 1830—1832 гадах быў наглядчыкам Барунскага павятовага вучылішча і прафесарам усеагульнай гісторыі. З 1832 года — эканом Літоўскай грэка-ўніяцкай духоўнай семінарыі ў Жыровічах. 7 чэрвеня 1833 года [[Грэка-ўніяцкая духоўная калегія|Грэка-ўніяцкай духоўнай калегіяй]] прызначаны наглядчыкам {{нп5|Мікалаеўскі Мілецкі мужчынскі манастыр|Мілецкага духоўнага вучылішча|uk|Миколаївський Милецький чоловічий монастир}}<ref>{{Кніга|спасылка=https://izdatsovet.by/images/pdf-files/Zapiski_mitropolita_Iosifa_Semashko_T3.pdf|загаловак=Бѣльскій, Сильвестръ — іеромонахъ, смотритель Мелецкаго духовнаго училища // Записки Іосифа, митрополита Литовскаго, изданныя Императорскою Академіею Наукъ по завѣщанію автора. Т. III. СПб., 1883. Стб. 1301}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://orthrozhische.at.ua/publ/milecke_dukhovne_uchilishhe_jak_oseredok_pravoslavnoji_osviti_na_volini/1-1-0-1|загаловак=Хоміч, Д. В. Милецьке духовне училище як осередок православної освіти на Волині // Рожищенське Благочиння}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/library/material/8302/|загаловак=В память столетия Волынской духовной семинарии (14 мая 1896 г.): (продолжение) // Волынские епархиальные ведомости. 1896. № 10/11. 1 и 11 апр|выданне=}}</ref> на Валыні, заснаванага ініцыятывай епіскапа [[Іосіф (Сямашка)|Іосіфа Сямашкі]] для навучання дзяцей уніяцкага духавенства і падпарадкаванага [[Літоўская ўніяцкая епархія|Літоўскай грэка-ўніяцкай епархіі]]. У жніўні 1839 года іераманах Бельскі падаў прашэнне аб вызваленні ад манаства і пераходзе ў свецкае званне. Знаходзіўся шэсць месяцаў у [[Быценскі манастыр|Быценскім манастыры]]<ref name=":1" />, пасля быў сасланы ў [[:ru:Курский Знаменский Богородицкий монастырь|Курскі манастыр]]<ref>{{Кніга|спасылка=http://elib.bsu.by/handle/123456789/243685|загаловак=Теплова, В. А. Репрессивные меры против униатского духовенства, не принявшего определений Полоцкого церковного собора 1839 г. // Беларусь у эпоху геапалітычных і сацыяльных зрухаў Новага і Навейшага часу. Да 25-годдзя кафедры гісторыі Беларусі новага і навейшага часу гістарычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта: матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 22 ліст. 2019 г. / Бел. дзярж. ун-т; рэдкал.: А. Г. Каханоўскі (старш.) [і інш.]. Мн., 2019. С. 180.}}</ref>. У запісе ад 2 студзеня 1841 года мітрапаліт Іосіф (Сямашка) паведамляў: «Іераманахі даверанай майму кіраванню Літоўскай епархіі — Сільвестр Бельскі, Ваніфацый Тарасевіч, Іаан Овельт, Антоній Валансевіч і Фабіян Мажальскі — звярнуліся да мяне з прашэннямі аб вызваленні іх з манаства і пераводзе ў свецкае саслоўе. …усе яны, за выключэннем Бельскага, пагадзіліся далучыцца да Праваслаўнай Царквы менавіта пры той умове, што будуць вызвалены ад манаства»<ref name=":5">{{Кніга|спасылка=https://azbyka.ru/otechnik/Iosif_Semashko/zapiski-iosifa-mitropolita-litovskogo-tom-3/2|загаловак=Святейшему Правительствующему Синоду, от 15 января за № 50, с представлением об увольнение в светское звание иеромонахов Бельского, Тарасевича, Овельта, Волонсевича и Мажальского // Записки Иосифа, митрополита литовского. Т. 3}}</ref>. У 1841 годзе Сільвестр Бельскі пакінуў духоўны сан і перайшоў у свецкае званне. У 1845 годзе атрымаў асабістае [[Ганаровыя грамадзяне|ганаровае грамадзянства]]<ref>{{Кніга|загаловак=Дело канцелярии попечителя Белорусского учебного округа: о введении уволенного из духовного звания б. иеромонаха Сильвестра Бельского в личное Почетное Гражданство // Літоўскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 567. Воп. 2. Спр. 5611}}</ref>. Удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|падзей 1863 года]] ў Польшчы, Літве і Беларусі. == Асветніцкая дзейнасць і погляды == Іераманах Сільвестр Бельскі свядома абраў манаскі шлях служэння Богу. У 18-гадовым узросце ўступіў у [[Ордэн Базыльян|Ордэн святога Васіля (Базыля) Вялікага (базыльянскі ордэн)]]<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://bazylianie-prowincji-litewskiej.uws.edu.pl/pl/index-baz|title=Bielski Sylwester // Indeks bazylianów: Alfabetyczny indeks nazwisk zakonników litewskie prowincji bazylianów}}</ref>. На працягу многіх гадоў займаўся педагагічнай дзейнасцю. Належаў да ўніяцкага духавенства, якое спалучала тэалагічную і свецкую адукацыю. Выкладанне ім дакладных навук сведчыць пра мадэрнізацыйныя тэндэнцыі ў базыльянскай школьнай практыцы першай паловы XIX стагоддзя. Значную ўвагу надаваў пытанням асветы і выхавання на роднай мове. Улічваючы пажаданні бацькоў навучэнцаў, у рапарце ад 22 верасня 1833 года ён як кіраўнік Мілецкага духоўнага вучылішча звярнуўся да Праўлення Літоўскай грэка-ўніяцкай духоўнай семінарыі з просьбай дазволіць навучанне дзяцей на «зразумелай для іх … айчыннай мове польскай» і забяспечыць вучылішча неабходнымі падручнікамі на гэтай мове<ref name=":2" />. Аднак кіраўніцтва семінарыі адмовіла, матывуючы гэта тым, што «няма ніякай патрэбы ўводзіць новы прадмет выкладання»<ref name=":2" />. Жыццёвы лёс Сільвестра Бельскага ў многім характэрны для базыльянскага манаства ў перыяд ліквідацыі [[Царкоўная унія|царкоўнай ўніі]]. Спачатку ён, як і большасць духавенства Літоўскай епархіі, далучыўся да Праваслаўнай Царквы, пра што сведчыць «Спіс службовых асоб Літоўскай грэка-ўніяцкай епархіі, якія ўласнаручнымі падпіскамі абавязаліся далучыцца да Праваслаўнай Грэка-Расійскай Царквы» (руск.: «Список должностным лицам Литовской Греко-Униатской епархии, обязавшимся собственноручными подписками присоединиться к Православной Греко-Российской Церкви»), які змешчаны ў другім томе «Запісак Іосіфа, мітрапаліта Літоўскага» (1883)<ref>{{Кніга|спасылка=https://azbyka.ru/otechnik/Iosif_Semashko/zapiski-iosifa-mitropolita-litovskogo-tom-2/1|загаловак=Записка подробная от 3 октября 1837 г., о состоянии обеих Униатских епархий во всех отношениях // Записки Иосифа, митрополита литовского. Т. 2}}</ref>. Аднак пазней Сільвестр Бельскі змяніў сваю пазіцыю. Застаючыся верным рэлігійнай традыцыі, у якой быў выхаваны, ён разам з іншымі чатырма іераманахамі-базыльянамі звярнуўся з просьбай аб звальненні з манаскага стану і пераводзе ў свецкае званне. Гэтае рашэнне засведчана ў афіцыйным звароце мітрапаліта Іосіфа (Сямашкі) у Свяцейшы Сінод, дзе ён хадайнічаў аб вызваленні Сільвестра Бельскага і яшчэ некалькіх клірыкаў ад манаскіх абавязкаў з наданнем ім права самастойна выбраць месца жыхарства<ref name=":5" />. Асабісты выбар Сільвестра Бельскага ва ўмовах складаных царкоўна-рэлігійных і грамадскіх перамен сведчыць пра яго імкненне дзейнічаць у адпаведнасці з уласнымі поглядамі і перакананнямі. == Цікавыя факты == У Віленскім універсітэце Сільвестр Бельскі вучыўся ў адзін час з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]], [[:be-tarask:Тамаш Зан|Тамашом Занам]], [[:be-tarask:Ігнат Дамейка|Ігнатам Дамейкам]] і іншымі [[Таварыства філаматаў|філаматамі]]<ref name=":3" />. Сільвестр Бельскі — дзед прафесара педагогікі [[:uk:Більський Фома Антонович|Фамы Бельскага]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://fppd.msu.by/index.php/kafedry/kafedra-pedagogiki/istoriya-kafedry/lichnosti-v-istorii-kafedry/209-belskij-foma-antonovich|загаловак=Профессор Бельский Фома Антонович (1890—1952) — заведующий кафедрой педагогики и психологии (1935—1936 гг.) // Могилёвский государственный университет имени А. А. Кулешова. Кафедра педагогики: личности в истории кафедры}}</ref>, добра знаёмага з ідэйна-асветніцкай дзейнасцю філаматаў. Фама Антонавіч здолеў захаваць томікі паэтычнай спадчыны Адама Міцкевіча як у сталінскія 1930-я гады, так і падчас Вялікай Айчыннай вайны, калі ад нямецкай бомбы згарэў яго дом і амаль цалкам быў знішчаны кніжны збор<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.grsu.by/doc/54478|загаловак=Бельскі, А. Асветніцкая дзейнасць Фамы Бельскага ў дыскурсе філамацкіх ідэй // Хоревские чтения: сб. науч. работ / под ред. С. Ф. Мусиенко. Гродно, 2019. Вып. 3. С. 246—254}}</ref>. Сільвестр Бельскі даводзіцца прадзедам доктару філалагічных навук, прафесару Георгію Яталю<ref>{{Артыкул|спасылка=https://esu.com.ua/article-889745|загаловак=Ятель Георгій Прокопович|год=2025-07-02|мова=uk|выданне=Енциклопедія Сучасної України|выдавецтва=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України|том=Online 2025|isbn=978-966-02-2074-4}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Георгий Ятель: лингвист и дидакт: статьи, воспоминання, страницы дневника = Георгій Ятель: лінгвіст і дидактик: статті, спогади, сторінки щоденника / сост., коммент. и предисл. A. И. Бельского. Мн., 2020. 288 с}}</ref>, а таксама прафесару і пісьменніку [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алесю Бельскаму]]<ref>{{Артыкул|спасылка=|загаловак=Верабей, А. Яго ліпеньскі поўдзень // Літаратура і мастацтва. 2013. 26 ліп. С. 4|выданне=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|title=Давыденко, Н. Известный писатель, уроженец Копыльщины Алесь Бельский отмечает 60-летний юбилей // Слава працы {{!}} Копыль Online}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Климов, С. М. Базилиане: [история ордена св. Василия Великого (базилиан)]. Могилев, 2011. 147 с. * Лаўрэш, Л. Стойкасць у веры, мужнасць у выпрабаваннях: жыццё і ўспаміны беларускіх уніятаў у часы ліквідацыі уніі; пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк, 2025. 326 с. * Лісейчыкаў, Д. В. Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель 1720—1839 гг. Мн., 2011. 198 с. * Лыч, Л. Уніяцкая царква Беларусі: этнакультурны аспект. 2-е выд. Мн., 2011. 128 с. * Марозава, С. В. «Сваёй веры ламаць не будзем…»: супраціў дэўнізацыі ў Беларусі (1780—1839 гг.). Гродна, 2014. 217 с. * Марозава, С. В. Уніяцкая царква ў этнакультурным развіцці Беларусі (1596—1839 гады) / пад навук. рэд. У. М. Конана. Гродна, 2001. 352 с. * Падокшын, С. А. Унія. Дзяржаўнасць. Культура (філасофска-гістарычны аналіз). Мн., 1998. 111 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бельскі Сільвестр}} 1u6xlqpxnpi1nd1e6c1cyh9l6mvdf1t 0 810784 5175401 5165161 2026-08-04T12:40:50Z DBatura 73587 5175401 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Беларуска-венесуэльскія адносіны}} [[File:Misión Vivienda en Fuerte Tiuna.jpg|thumb|250px|Жылыя шматкватэрныя дамы ў сталічным раёне Фуертэ Тыуна.]] З канца 2000-х гадоў беларускія спецыялісты актыўна прыцягваюцца да будаўніцтва розных аб’ектаў у [[Венесуэла|Венесуэле]], а менавіта жылых комплексаў, сацыяльнай і прамысловай інфраструктуры. Галоўным чынам у краіне дзейнічалі кампаніі [[МАПІД]], «Белзамежбуд» і баранавіцкі будаўнічы трэст №25. == Ход работ == Актыўнае супрацоўніцтва ў сферы пачалося ў 2007 годзе, калі ў рамках міжурадавага пагаднення створана беларуска-венесуэльскае прадпрыемства VEMPROINCO. З венесуэльскага боку заснавальнікам выступіла дзяржаўнае прадпрыемства Vialidad Sucre S.A., з беларускага — ЗАТ «Белзамежбуд»<ref name="сб"/>. У лютым 2011 года, пасля буйной паводкі і на фоне жыллёвага крызісу, стартавала праграма «''Вялікая місія жылля Венесуэлы''» ([[Іспанская мова|ісп]]: ''Gran Misión Vivienda Venezuela'', ''GMVV'')<ref name=":1">[https://cadenaser.com/ser/2015/11/04/internacional/1446627601_845426.html Maduro se juega su bigote al cumplimiento de una promesa política|data=4 de novembro de 2015]</ref><ref name=":2">[https://efectococuyo.com/cocuyo-chequea/mision-vivienda-tendria-que-construir-2-casas-por-minuto-para-cumplir-meta-de-5-millones-cocuyochequea/ Misión Vivienda tendría que construir 2 casas por minuto para cumplir meta de 5 millones]</ref>. Яе прыярытэтнымі групамі сталі беднякі, уключаючы жыхароў [[трушчобы|трушчоб]], і людзі з сярэднім дастаткам. Каардынатарам выступіў міністр энергетыкі і нафтавай прамысловасці Рафаэль Рамірэс. За першыя 20 месяцаў, да канца 2012 года, у рамках праграмы было здадзена ў эксплуатацыю амаль 350 тыс. пабудаванага жылля па ўсёй краіне. За гэты час у жыллё ўлады ўклалі 98 млрд. балівараў (28 млрд. дол.). Разам з жыллём узводзіліся дзіцячыя сады і школы<ref>[https://ont.by/ru/world-ru/view/v-venesyele-preodoleli-rybezh-v-dva-mln-kvartir.-stroit-pomogali-belorysi-8213-2018/ В Венесуэле преодолели рубеж в два млн квартир. Строить помогали белорусы]</ref><ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/osnovnye-etapy-zhizni-i-politicheskoy-deyatelnosti-ugo-chavesa Основные этапы жизни и политической деятельности Уго Чавеса]</ref>. У рамках праграмы жыхары набывалі жыллё па доўгатэрміновым плане плацяжоў, заснаваным на іх магчымасцях і кошту будаўніцтва, а не рынкавых цэнах на нерухомасць. Пры гэтым удзельнікі праграмы не валодаюць поўнымі правамі ўласнасці на жыллё. Калі грамадзяне жадаюць прадаць свой дом на працягу трыццаці гадоў пасля набыцця, урад мае першачарговае права куплі<ref name="bbc060316">{{cite web |last1=Livingstone |first1=Grace |date=6 March 2016 |title=Venezuelan social housing: Division over right to buy |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35689461 |access-date=27 November 2021 |website=BBC News}}</ref>. Сродкі на будаўніцтва жылля вылучаліся з даходаў дзяржаўнай нафтагазавай кампаніі [[PDVSA|Petróleos de Venezuela (PDVSA)]]<ref>{{Cite web |title=Bases de Misiones Sociales: Una estrategia electoral |trans-title=Social Missions Bases: An Electoral Strategy |url=https://transparenciave.org/project/bases-de-misiones-sociales-una-estrategia-electoral/ |access-date=2022-11-26 |website=Transparencia Venezuela |language=es}}</ref>, укладаў супольных саветаў і замежнага фінансавання, у прыватнасці, з [[КНР|Кітая]], [[РФ|Расіі]], [[Уругвай|Уругвая]], [[Беларусь|Беларусі]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Пры гэтым праграма падвергнулася крытыцы з-за карупцыі, непразрыстасці і структурных недахопаў<ref>{{Cite news|title=Lo que Maduro no dice: Destapan olla de corrupción en construcción de Misión Vivienda|url=https://elcooperante.com/lo-que-nadie-investiga-destapan-olla-de-corrupcion-en-construcciones-de-la-mision-vivienda/|date=15 March 2017|access-date=23 December 2021|publisher=El Cooperante}}</ref><ref>{{Cite web |last=Avendaño |first=Emily |date=2017-10-02 |title=Tiembla la Misión Vivienda |trans-title=The Housing Mission trembles |url=https://elestimulo.com/climax/ciudad/2017-10-02/tiembla-la-mision-vivienda/ |access-date=2022-11-26 |website=El Estímulo |language=es}}</ref><ref>{{cite web|url=https://diariodecaracas.com/que-sucede/colegio-ingenieros-alerta-sobre-deterioro-en-obras-mision-vivienda|title=Colegio de Ingenieros alerta sobre deterioro en obras de Misión Vivienda|access-date=2021-12-23|date=2015-01-06|website=El Diario de Caracas|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150106083703/https://diariodecaracas.com/que-sucede/colegio-ingenieros-alerta-sobre-deterioro-en-obras-mision-vivienda|archive-date=6 January 2015}}</ref>. Будаўніцтва сацыяльнага жылля ў Венесуэле сіламі беларускіх спецыялістаў пачыналася з мікрараёна ў [[Маракай|Маракае]] на 2420 кватэр<ref>[https://realt.onliner.by/2013/11/27/v-venesuele Белорусы построят еще 2 тысячи квартир в Венесуэле] // Onliner, 27 ноября 2013</ref>. На студзень 2010 года замежнікі заклалі падмурак будучых будынкаў. Разам з тым венесуэльскі бок прапанаваў будаўнікам другую пляцоўку для асваення — у горадзе Тэхерыа Флорэс, дзе былі пабудаваныя каля трох тысяч кватэр. Таксама спецыялісты з Беларусі склалі генеральныя планы гарадоў [[Барынас]] і Тэхрыяс, заняліся распрацоўкай праекта будаўніцтва ў Венесуэле [[аграгарадок|аграгарадка]], падрыхтавалі прапановы па ўзвядзенні перапрацоўчых прадпрыемстваў мясной і малочнай прамысловасці і прадставілі праект па рэканструкцыі жылога раёна Мірафлорэс у Каракасе<ref>Наталля Вярбіцкая. [https://www.sb.by/articles/motsny-padmurak.html Моцны падмурак] // СБ. Беларусь сегодня, 21 студзеня 2010</ref>. За 2009—2011 гады беларусы ўзвялі ў Каракасе 2 520 кватэр. На лета 2016 года ўсяго пабудавана: 7 256 кватэр, уключаючы жылы комплекс Фуертэ Тыуна ў [[Каракас]]е (8 дамоў на 288 квартэр) для ваенных, спартсменаў і пацярпелых ад стыхійных бедстваў, а таксама жыллё ў горадзе Маракай на 4 448 кватэр, у тым ліку на тэрыторыі ваеннай базы Лібертадор і раён Гуасімаль (каля 70 пяціпавярховых дамоў). Крыху пазней у тым жа горадзе ўзвялі паліцэйскі ўчастак, пажарнае дэпо, супермаркет і завод па вытворчасці жалезабетонных вырабаў. Акрамя таго, сіламі беларусаў у Венесуэле таксама ўзведзены цагляны завод у Гватыры (стаў самым буйным у Венесуэле — магутнасцю больш за 125 млн. штук цэглы ў год<ref name="сб">[https://www.sb.by/articles/belorusy-v-venesuele-primenili-innovatsionnyy-metod-parallelnogo-proektirovaniya-i-stroitelstva.html Белорусы в Венесуэле применили инновационный метод параллельного проектирования и строительства] // СБ. Беларусь сегодня, 9 апреля 2010</ref>), цэх па зборцы [[МАЗ]]аў, завод па вытворчасці трактароў «[[Беларус (трактар)|Беларусь]]» і «Амкадор», дзе вырабляюць будаўнічую тэхніку. Усё гэта працуе па беларускай франшызе. Многія будматэрыялы прывозіліся з Беларусі: плітка і сантэхніка «Керамін», ліфты — «Магілёўліфтмаш»<ref name="копричева">Анна Копричева. [https://realt.by/news/article/17386/ Интервью с белорусом, который строит социальное жилье в Венесуэле ― стране пустых прилавков и 700% инфляции] // REALT.BY, 27 июня 2016</ref>. Першапачаткова планавалася да 2017 года ўзвесці 2 млн дамоў. Пазней урад паставіў мэту пабудаваць тры мільёны дамоў да 2019 года; у 2018 годзе [[Нікалас Мадура]] павысіў яе да пяці мільёнаў да 2020 года<ref name=":2" /><ref name=":3">[https://www.theguardian.com/housing-network/2013/jun/06/public-investment-housing-venezuela Lessons from Latin America: the case for public investment in housing]</ref>. У перыяд з 2011 па 2017 год урад Венесуэлы пабудаваў 1,3 мільёна новых дамоў у рамках праграмы GMVV<ref>{{cite web |last1=García |first1=Teresa |title=Under the Eyes of Hugo Chavez |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-01-19/in-venezuela-the-eyes-of-hugo-chavez-are-everywhere |website=Bloomberg.com |access-date=9 July 2024 |language=en |date=19 January 2017}}</ref>, а да ліпеня 2023 года — 4,6 мільёнаў дамоў<ref>{{cite web |last1=Martinez |first1=Juan |date=21 July 2023 |title=Venezuelan government delivers 4.6 million homes under housing program |url=https://www.riotimesonline.com/brazil-news/mercosur/venezuela/venezuelan-government-delivers-4-6-million-homes-under-housing-program/ |access-date=22 July 2023 |website=The Rio Times}}</ref>. На 2017 год беларускія фірмы (кампаніі [[МАПІД]]<ref name="земл"/> і «Белзамежбуд», у тым ліку з удзелам спецыялістаў з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], уключаючы баранавіцкі будаўнічы трэст №25) пабудавалі па ўсёй Венесуэле больш за 20 тысяч аб’ектаў<ref name="студ">[https://t.me/bsoby/10875 Белорусские дома в Венесуэле выстояли перед лицом глобальной катастрофы]</ref>. Пасля некаторага перапынку Беларусь і Венесуэла аднавілі рэалізацыю сумесных праектаў у сферы жыллёвага будаўніцтва. У 2022 годзе ў раёне Каракаса Фуертэ Тыуна здадзена ў строй два шматкватэрныя будынкі на 120 кватэр. Усяго здадзена 912 кватэр (20 дамоў) і дзіцячы сад<ref>[https://belta.by/society/view/v-venesuele-vvedeny-v-stroj-postroennye-belorusskimi-kompanijami-doma-na-120-kvartir-510404-2022/ В Венесуэле введены в строй построенные белорусскими компаниями дома на 120 квартир]</ref>. == Землетрасенні 2026 года == З-за сейсмічнай актыўнасці ў Венесуэле прад’яўляліся высокія патрабаванні да ўстойлівасці будынкаў, таму аб’екты будаваліся выключна маналітным спосабам. У Каракасе, напрыклад, беларусы зрабілі палевы падмурак глыбінёй да 20 метраў, затым залілі маналітную пліту і ўзвялі маналітны каркас<ref name="копричева"/>. [[Землетрасенні ў Венесуэле (2026)|Землетрасенні 2026 года]] прывялі да поўнага абвальвання або сур’ёзнага пашкоджання некалькіх жылых комплексаў, пабудаваных у рамках GMVV<ref name="ANSA-GMVV-2026">[https://www.ansalatina.com/amp/americalatina/noticia/latinoamerica/2026/06/28/sismos-exponen-fallas-estructurales-en-viviendas-de-emblematico-plan-oficial_fc6605a0-8f37-4b85-a0f8-987a218e84f8.html Sismos exponen fallas estructurales en viviendas de emblemático plan oficial]</ref>. Сейсмалагічны ўдар не вытрымалі многія будынкі, але беларускія дамы, у тым ліку ў раёне Каракаса Фуэртэ-Тыуна і ў [[Арагуа|штаце Арагуа]], выстаялі. На гэта звярнулі ўвагу карыстальнікі Інтэрнэту, і відэа беларускіх кварталаў завірусілася ў Сеціве<ref name="земл">[https://tochka.by/articles/life/zemletryasenie_v_venesuele_razrushilo_59_tysyach_zdaniy_belorusskie_vystoyali/ Землетрясение в Венесуэле разрушило 59 000 зданий, белорусские – выстояли]</ref><ref name="студ"/>. == Персанал == 80% персаналу на будоўлях ― мясцовыя жыхары. У 2012 годзе ў Венесуэле працавала каля 700 беларусаў. Як правіла, гэта былі майстры, прарабы, бухгалтары, эканамісты і перакладчыкі. Сумесна з венесуэльскім персаналам — пад 7,5 тыс. чалавек. Акрамя звычайных будаўнікоў, яны працавалі на пасадах інжынераў па якасці, кадравікоў, вадзіцеляў, медыкаў<ref name="копричева"/>. Беларускія будаўнікі атрымлівалі каля 1500 долараў, венесуэльскія рабочыя — каля 1000. Таксама беларусы мелі камандзіровачныя — 50 долараў у суткі першыя 60 дзён, а з 61-га дня — 30 долараў у суткі. У выніку ў прараба атрымлівалася дзесьці 2500 долараў у месяц. Сялілі замежнікаў у гарадскія кватэры<ref name="онлинер"/>. Многія венесуэльцы прыкладна ведалі, дзе размешчаная Беларусь, але пры гэтым называлі замежнікаў «руса», гэта значыць [[рускія]]. Пра краіну ў асноўным адклікаліся станоўча, хоць мелі бедныя звесткі<ref name="онлинер">[https://realt.onliner.by/2011/12/03/venes Белорусские строители зарабатывают в Венесуэле 2500 долларов и опасаются выходить по вечерам на улицу] // Onliner, 3 декабря 2011</ref>. Размаўляючы з насельніцтвам, маладыя беларусы вельмі хутка асвойвалі іспанскую мову. Некаторыя бралі шлюбы з венесуэльцамі і заставаліся тут жыць<ref name="копричева"/>. Хоць на будпляцоўках працавалі перакладчыкі, але цэлы дзень на адным аб’екце знаходзіцца не маглі, надаючы на кожны дом па 30—60 хвілін. З часам, трохі асвоіўшы іспанскую, беларусы навучыліся ў большасці выпадкаў і без іх. Перакладчыка, часам па тэлефоне, выклікалі толькі пры ўзнікненні цяжкасцяў<ref name="онлинер"/>. Перад камандзіроўкай у Венесуэле супрацоўнікі-беларусы праходзілі сур’ёзны адбор. Шмат увагі надавалася эмацыйнай устойлівасці чалавека. З кожным праводзіўся інструктаж па тэхніцы бяспекі. Ён уключае ў сябе правілы паводзін на тэрыторыі Венесуэлы, у прыватнасці, не рэкамендавалася хадзіць па горадзе ў адзіночку, мець пры сабе каштоўнасці. Камандзіроўкі беларускіх спецыялістаў доўжыліся каля года. Пры гэтым у іх заўсёды была скасаваць кантракт і вярнуцца дадому, але ў гэтым выпадку зваротны білет даводзілася купляць за свой кошт<ref name="копричева"/>. Будаўнічы трэст №25 горада [[Баранавічы]] ў сваёй аб’яве паказваў, што абавязковая ўмова – гэта заключэнне працоўнага кантракту мінімум на год. Суіскальнікаў адбіралі ў выніку конкурсу ў адной з менскіх кампаній, якая займалася падборам кадраў для працы ў Венесуэле. Асноўнае патрабаванне – гэта адукацыя: у Венесуэлу запрашаліся спецыялісты з вышэйшай адукацыяй, акрамя гэтага ўлічваецца вопыт працы: звярталі ўвагу на тое, дзе і на якіх аб’ектах працаваў суіскальнік раней і колькі гадоў. Важна, каб быў вопыт працы менавіта ў гэтай сферы. Простых рабочых набіраюць ужо там па меры неабходнасці<ref>[https://aif.by/social/money/nekotorye_zhiteli_goroda_baranovichi_mogut_reshit_svoi_problemy_s_trudoustroystvom_v_venesuele_ Некоторые жители города Барановичи могут решить свои проблемы с трудоустройством в Венесуэле.] // Аргументы и факты, № 6 от 9 февраля 2011 года </ref>. Трапіць у краіну ў якасці размеркавання маглі таксама гэта выпускнікі будаўнічага факультэта [[Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Брэсцкага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта]] са спецыяльнасцю «прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва». Папярэдне яны праходзілі тэставанне. Акрамя спецыяльных ведаў кандыдаты павінны валодаць здольнасцямі кіраўніка, так як ім трэба было ўзначаліць брыгады венесуэльскіх рабочых<ref>[https://www.sb.by/articles/vypuskniki-brestskogo-tekhnicheskogo-universiteta-otpravyatsya-rabotat-v-venesuelu.html Выпускники Брестского технического университета отправятся работать в Венесуэлу] // СБ. Беларусь сегодня, 25 апреля 2011</ref>. У 2011 годзе 26 прадстаўнікоў студэнцкага будаўнічага атрада з БрДТУ прымалі ўдзел ва ўзвядзенні жылых дамоў у горадзе Маракай<ref name="студ"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Эканоміка Венесуэлы]][[Катэгорыя:Будаўніцтва]][[Катэгорыя:Уга Чавес]] h1lfglu4wh9w27pp4xl4azw5u39xz8c 5175408 5175401 2026-08-04T12:45:53Z DBatura 73587 5175408 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Беларуска-венесуэльскія адносіны}} [[File:Misión Vivienda en Fuerte Tiuna.jpg|thumb|250px|Жылыя шматкватэрныя дамы ў сталічным раёне Фуертэ Тыуна.]] З канца 2000-х гадоў беларускія спецыялісты актыўна прыцягваюцца да будаўніцтва розных аб’ектаў у [[Венесуэла|Венесуэле]], а менавіта жылых комплексаў, сацыяльнай і прамысловай інфраструктуры. Галоўным чынам у краіне дзейнічалі кампаніі [[МАПІД]], «Белзамежбуд» і баранавіцкі будаўнічы трэст №25. == Ход работ == Актыўнае супрацоўніцтва ў сферы пачалося ў 2007 годзе, калі ў рамках міжурадавага пагаднення створана беларуска-венесуэльскае прадпрыемства VEMPROINCO. З венесуэльскага боку заснавальнікам выступіла дзяржаўнае прадпрыемства Vialidad Sucre S.A., з беларускага — ЗАТ «Белзамежбуд»<ref name="сб"/>. У лютым 2011 года, пасля буйной паводкі і на фоне жыллёвага крызісу, стартавала праграма «''Вялікая місія жылля Венесуэлы''» ([[Іспанская мова|ісп]]: ''Gran Misión Vivienda Venezuela'', ''GMVV'')<ref name=":1">[https://cadenaser.com/ser/2015/11/04/internacional/1446627601_845426.html Maduro se juega su bigote al cumplimiento de una promesa política|data=4 de novembro de 2015]</ref><ref name=":2">[https://efectococuyo.com/cocuyo-chequea/mision-vivienda-tendria-que-construir-2-casas-por-minuto-para-cumplir-meta-de-5-millones-cocuyochequea/ Misión Vivienda tendría que construir 2 casas por minuto para cumplir meta de 5 millones]</ref>. Яе прыярытэтнымі групамі сталі беднякі, уключаючы жыхароў [[трушчобы|трушчоб]], і людзі з сярэднім дастаткам. Каардынатарам выступіў міністр энергетыкі і нафтавай прамысловасці Рафаэль Рамірэс. За першыя 20 месяцаў, да канца 2012 года, у рамках праграмы было здадзена ў эксплуатацыю амаль 350 тыс. пабудаванага жылля па ўсёй краіне. За гэты час у жыллё ўлады ўклалі 98 млрд. балівараў (28 млрд. дол.). Разам з жыллём узводзіліся дзіцячыя сады і школы<ref>[https://ont.by/ru/world-ru/view/v-venesyele-preodoleli-rybezh-v-dva-mln-kvartir.-stroit-pomogali-belorysi-8213-2018/ В Венесуэле преодолели рубеж в два млн квартир. Строить помогали белорусы]</ref><ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/osnovnye-etapy-zhizni-i-politicheskoy-deyatelnosti-ugo-chavesa Основные этапы жизни и политической деятельности Уго Чавеса]</ref>. У рамках праграмы жыхары набывалі жыллё па доўгатэрміновым плане плацяжоў, заснаваным на іх магчымасцях і кошту будаўніцтва, а не рынкавых цэнах на нерухомасць. Пры гэтым удзельнікі праграмы не валодаюць поўнымі правамі ўласнасці на жыллё. Калі грамадзяне жадаюць прадаць свой дом на працягу трыццаці гадоў пасля набыцця, урад мае першачарговае права куплі<ref name="bbc060316">{{cite web |last1=Livingstone |first1=Grace |date=6 March 2016 |title=Venezuelan social housing: Division over right to buy |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35689461 |access-date=27 November 2021 |website=BBC News}}</ref>. Сродкі на будаўніцтва жылля вылучаліся з даходаў дзяржаўнай нафтагазавай кампаніі [[PDVSA|Petróleos de Venezuela (PDVSA)]]<ref>{{Cite web |title=Bases de Misiones Sociales: Una estrategia electoral |trans-title=Social Missions Bases: An Electoral Strategy |url=https://transparenciave.org/project/bases-de-misiones-sociales-una-estrategia-electoral/ |access-date=2022-11-26 |website=Transparencia Venezuela |language=es}}</ref>, укладаў супольных саветаў і замежнага фінансавання, у прыватнасці, з [[КНР|Кітая]], [[РФ|Расіі]], [[Уругвай|Уругвая]], [[Беларусь|Беларусі]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Пры гэтым праграма падвергнулася крытыцы з-за карупцыі, непразрыстасці і структурных недахопаў<ref>{{Cite news|title=Lo que Maduro no dice: Destapan olla de corrupción en construcción de Misión Vivienda|url=https://elcooperante.com/lo-que-nadie-investiga-destapan-olla-de-corrupcion-en-construcciones-de-la-mision-vivienda/|date=15 March 2017|access-date=23 December 2021|publisher=El Cooperante}}</ref><ref>{{Cite web |last=Avendaño |first=Emily |date=2017-10-02 |title=Tiembla la Misión Vivienda |trans-title=The Housing Mission trembles |url=https://elestimulo.com/climax/ciudad/2017-10-02/tiembla-la-mision-vivienda/ |access-date=2022-11-26 |website=El Estímulo |language=es}}</ref><ref>{{cite web|url=https://diariodecaracas.com/que-sucede/colegio-ingenieros-alerta-sobre-deterioro-en-obras-mision-vivienda|title=Colegio de Ingenieros alerta sobre deterioro en obras de Misión Vivienda|access-date=2021-12-23|date=2015-01-06|website=El Diario de Caracas|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150106083703/https://diariodecaracas.com/que-sucede/colegio-ingenieros-alerta-sobre-deterioro-en-obras-mision-vivienda|archive-date=6 January 2015}}</ref>. Будаўніцтва сацыяльнага жылля ў Венесуэле сіламі беларускіх спецыялістаў пачыналася з мікрараёна ў [[Маракай|Маракае]] на 2420 кватэр<ref>[https://realt.onliner.by/2013/11/27/v-venesuele Белорусы построят еще 2 тысячи квартир в Венесуэле] // Onliner, 27 ноября 2013</ref>. На студзень 2010 года замежнікі заклалі падмурак будучых будынкаў. Разам з тым венесуэльскі бок прапанаваў будаўнікам другую пляцоўку для асваення — у горадзе Тэхерыа Флорэс, дзе былі пабудаваныя каля трох тысяч кватэр. Таксама спецыялісты з Беларусі склалі генеральныя планы гарадоў [[Барынас]] і Тэхрыяс, заняліся распрацоўкай праекта будаўніцтва ў Венесуэле [[аграгарадок|аграгарадка]], падрыхтавалі прапановы па ўзвядзенні перапрацоўчых прадпрыемстваў мясной і малочнай прамысловасці і прадставілі праект па рэканструкцыі жылога раёна Мірафлорэс у Каракасе<ref>Наталля Вярбіцкая. [https://www.sb.by/articles/motsny-padmurak.html Моцны падмурак] // СБ. Беларусь сегодня, 21 студзеня 2010</ref>. За 2009—2011 гады беларусы ўзвялі ў Каракасе 2 520 кватэр. На лета 2016 года ўсяго пабудавана: 7 256 кватэр, уключаючы жылы комплекс Фуертэ Тыуна ў [[Каракас]]е (8 дамоў на 288 квартэр) для ваенных, спартсменаў і пацярпелых ад стыхійных бедстваў, а таксама жыллё ў горадзе Маракай на 4 448 кватэр, у тым ліку на тэрыторыі ваеннай базы Лібертадор і раён Гуасімаль (каля 70 пяціпавярховых дамоў). Крыху пазней у тым жа горадзе ўзвялі паліцэйскі ўчастак, пажарнае дэпо, супермаркет і завод па вытворчасці жалезабетонных вырабаў. Акрамя таго, сіламі беларусаў у Венесуэле таксама ўзведзены цагляны завод у Гватыры (стаў самым буйным у Венесуэле — магутнасцю больш за 125 млн. штук цэглы ў год<ref name="сб">[https://www.sb.by/articles/belorusy-v-venesuele-primenili-innovatsionnyy-metod-parallelnogo-proektirovaniya-i-stroitelstva.html Белорусы в Венесуэле применили инновационный метод параллельного проектирования и строительства] // СБ. Беларусь сегодня, 9 апреля 2010</ref>), цэх па зборцы [[МАЗ]]аў, завод па вытворчасці трактароў «[[Беларус (трактар)|Беларусь]]» і «Амкадор», дзе вырабляюць будаўнічую тэхніку. Усё гэта працуе па беларускай франшызе. Многія будматэрыялы прывозіліся з Беларусі: плітка і сантэхніка «Керамін», ліфты — «Магілёўліфтмаш»<ref name="копричева">Анна Копричева. [https://realt.by/news/article/17386/ Интервью с белорусом, который строит социальное жилье в Венесуэле ― стране пустых прилавков и 700% инфляции] // REALT.BY, 27 июня 2016</ref>. Першапачаткова планавалася да 2017 года ўзвесці 2 млн дамоў. Пазней урад паставіў мэту пабудаваць тры мільёны дамоў да 2019 года; у 2018 годзе [[Нікалас Мадура]] павысіў яе да пяці мільёнаў да 2020 года<ref name=":2" /><ref name=":3">[https://www.theguardian.com/housing-network/2013/jun/06/public-investment-housing-venezuela Lessons from Latin America: the case for public investment in housing]</ref>. У перыяд з 2011 па 2017 год урад Венесуэлы пабудаваў 1,3 мільёна новых дамоў у рамках праграмы GMVV<ref>{{cite web |last1=García |first1=Teresa |title=Under the Eyes of Hugo Chavez |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-01-19/in-venezuela-the-eyes-of-hugo-chavez-are-everywhere |website=Bloomberg.com |access-date=9 July 2024 |language=en |date=19 January 2017}}</ref>, а да ліпеня 2023 года — 4,6 мільёнаў дамоў<ref>{{cite web |last1=Martinez |first1=Juan |date=21 July 2023 |title=Venezuelan government delivers 4.6 million homes under housing program |url=https://www.riotimesonline.com/brazil-news/mercosur/venezuela/venezuelan-government-delivers-4-6-million-homes-under-housing-program/ |access-date=22 July 2023 |website=The Rio Times}}</ref>. На 2017 год беларускія фірмы (кампаніі [[МАПІД]]<ref name="земл"/> і «Белзамежбуд», у тым ліку з удзелам спецыялістаў з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], уключаючы баранавіцкі будаўнічы трэст №25) пабудавалі па ўсёй Венесуэле больш за 20 тысяч аб’ектаў<ref name="студ">[https://t.me/bsoby/10875 Белорусские дома в Венесуэле выстояли перед лицом глобальной катастрофы]</ref>. Пасля некаторага перапынку Беларусь і Венесуэла аднавілі рэалізацыю сумесных праектаў у сферы жыллёвага будаўніцтва. У 2022 годзе ў раёне Каракаса Фуертэ Тыуна здадзена ў строй два шматкватэрныя будынкі на 120 кватэр. Усяго здадзена 912 кватэр (20 дамоў) і дзіцячы сад<ref>[https://belta.by/society/view/v-venesuele-vvedeny-v-stroj-postroennye-belorusskimi-kompanijami-doma-na-120-kvartir-510404-2022/ В Венесуэле введены в строй построенные белорусскими компаниями дома на 120 квартир]</ref>. == Землетрасенні 2026 года == З-за сейсмічнай актыўнасці ў Венесуэле прад’яўляліся высокія патрабаванні да ўстойлівасці будынкаў, таму аб’екты будаваліся выключна маналітным спосабам. У Каракасе, напрыклад, беларусы зрабілі палевы падмурак глыбінёй да 20 метраў, затым залілі маналітную пліту і ўзвялі маналітны каркас<ref name="копричева"/>. [[Землетрасенні ў Венесуэле (2026)|Землетрасенні 2026 года]] прывялі да поўнага абвальвання або сур’ёзнага пашкоджання некалькіх жылых комплексаў, пабудаваных у рамках GMVV<ref name="ANSA-GMVV-2026">[https://www.ansalatina.com/amp/americalatina/noticia/latinoamerica/2026/06/28/sismos-exponen-fallas-estructurales-en-viviendas-de-emblematico-plan-oficial_fc6605a0-8f37-4b85-a0f8-987a218e84f8.html Sismos exponen fallas estructurales en viviendas de emblemático plan oficial]</ref>. Сейсмалагічны ўдар не вытрымалі многія будынкі, але беларускія дамы, у тым ліку ў раёне Каракаса Фуэртэ-Тыуна і ў [[Арагуа|штаце Арагуа]], выстаялі. На гэта звярнулі ўвагу карыстальнікі Інтэрнэту, і відэа беларускіх кварталаў завірусілася ў Сеціве<ref name="земл">[https://tochka.by/articles/life/zemletryasenie_v_venesuele_razrushilo_59_tysyach_zdaniy_belorusskie_vystoyali/ Землетрясение в Венесуэле разрушило 59 000 зданий, белорусские – выстояли]</ref><ref name="студ"/>. == Персанал == 80% персаналу на будоўлях ― мясцовыя жыхары. У 2012 годзе ў Венесуэле працавала каля 700 беларусаў. Як правіла, гэта былі майстры, прарабы, бухгалтары, эканамісты і перакладчыкі. Сумесна з венесуэльскім персаналам — пад 7,5 тыс. чалавек. Акрамя звычайных будаўнікоў, яны працавалі на пасадах інжынераў па якасці, кадравікоў, вадзіцеляў, медыкаў<ref name="копричева"/>. Беларускія будаўнікі атрымлівалі каля 1500 долараў, венесуэльскія рабочыя — каля 1000. Таксама беларусы мелі камандзіровачныя — 50 долараў у суткі першыя 60 дзён, а з 61-га дня — 30 долараў у суткі. У выніку ў прараба атрымлівалася дзесьці 2500 долараў у месяц. Сялілі замежнікаў у гарадскія кватэры<ref name="онлинер"/>. Многія венесуэльцы прыкладна ведалі, дзе размешчаная Беларусь, але пры гэтым называлі замежнікаў «руса», гэта значыць [[рускія]]. Пра краіну ў асноўным адклікаліся станоўча, хоць мелі бедныя звесткі<ref name="онлинер">[https://realt.onliner.by/2011/12/03/venes Белорусские строители зарабатывают в Венесуэле 2500 долларов и опасаются выходить по вечерам на улицу] // Onliner, 3 декабря 2011</ref>. Размаўляючы з насельніцтвам, маладыя беларусы вельмі хутка асвойвалі іспанскую мову. Некаторыя бралі шлюбы з венесуэльцамі і заставаліся тут жыць<ref name="копричева"/>. Хоць на будпляцоўках працавалі перакладчыкі, але цэлы дзень на адным аб’екце знаходзіцца не маглі, надаючы на кожны дом па 30—60 хвілін. З часам, трохі асвоіўшы іспанскую, беларусы навучыліся ў большасці выпадкаў абыходзіцца і без іх. Перакладчыка, часам па тэлефоне, выклікалі толькі пры ўзнікненні цяжкасцяў<ref name="онлинер"/>. Перад камандзіроўкай у Венесуэле супрацоўнікі-беларусы праходзілі сур’ёзны адбор. Шмат увагі надавалася эмацыйнай устойлівасці чалавека. З кожным праводзіўся інструктаж па тэхніцы бяспекі. Ён уключае ў сябе правілы паводзін на тэрыторыі Венесуэлы, у прыватнасці, не рэкамендавалася хадзіць па горадзе ў адзіночку, мець пры сабе каштоўнасці. Камандзіроўкі беларускіх спецыялістаў доўжыліся каля года. Пры гэтым у іх заўсёды была магчымасць скасаваць кантракт і вярнуцца дадому, але ў гэтым выпадку зваротны білет даводзілася купляць за свой кошт<ref name="копричева"/>. Будаўнічы трэст №25 горада [[Баранавічы]] ў сваёй аб’яве паказваў, што абавязковая ўмова – гэта заключэнне працоўнага кантракту мінімум на год. Суіскальнікаў адбіралі ў выніку конкурсу ў адной з мінскіх кампаній, якая займалася падборам кадраў для працы ў Венесуэле. Асноўнае патрабаванне – гэта адукацыя: у Венесуэлу запрашаліся спецыялісты з вышэйшай адукацыяй, акрамя гэтага ўлічваецца вопыт працы: звярталі ўвагу на тое, дзе і на якіх аб’ектах працаваў суіскальнік раней і колькі гадоў. Важна, каб быў вопыт працы менавіта ў гэтай сферы. Простых рабочых набіралі ўжо там па меры неабходнасці<ref>[https://aif.by/social/money/nekotorye_zhiteli_goroda_baranovichi_mogut_reshit_svoi_problemy_s_trudoustroystvom_v_venesuele_ Некоторые жители города Барановичи могут решить свои проблемы с трудоустройством в Венесуэле.] // Аргументы и факты, № 6 от 9 февраля 2011 года </ref>. Трапіць у краіну ў якасці размеркавання маглі таксама гэта выпускнікі будаўнічага факультэта [[Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Брэсцкага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта]] са спецыяльнасцю «прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва». Папярэдне яны праходзілі тэставанне. Акрамя спецыяльных ведаў кандыдаты павінны валодаць здольнасцямі кіраўніка, так як ім трэба было ўзначаліць брыгады венесуэльскіх рабочых<ref>[https://www.sb.by/articles/vypuskniki-brestskogo-tekhnicheskogo-universiteta-otpravyatsya-rabotat-v-venesuelu.html Выпускники Брестского технического университета отправятся работать в Венесуэлу] // СБ. Беларусь сегодня, 25 апреля 2011</ref>. У 2011 годзе 26 прадстаўнікоў студэнцкага будаўнічага атрада з БрДТУ прымалі ўдзел ва ўзвядзенні жылых дамоў у горадзе Маракай<ref name="студ"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Эканоміка Венесуэлы]][[Катэгорыя:Будаўніцтва]][[Катэгорыя:Уга Чавес]] p22hpbul7eb0i67jaulag3gfan3lz7h 0 811061 5175662 5167447 2026-08-05T07:12:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175662 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = Блакітны ліхтар |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = літаратурны альманах |перыядычнасць = нерэгулярная |скарачэнне = |мова = [[беларуская мова|беларуская]], [[руская мова|руская]] |адрас рэдакцыі = [[Наваполацк]] |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = [[Вінцэсь Мудроў]] |выдавец = [[Вінцэсь Мудроў]], Валерый Шлыкаў, Анатоль Рыбікаў |краіна = [[БССР]] |гісторыя = |заснаванне = 1971 |апошні выпуск = 1974 |аб’ём = 12—30 с. |камплектацыя = |тыраж = 1 экз. |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Блакі́тны ліхта́р»''' — рукапісны літаратурны [[альманах]], які выдаваўся ў [[1971]]—[[1974]] гадах на [[беларуская мова|беларускай]] і [[руская мова|рускай мовах]] у [[Наваполацк]]у. Заснавальнік — [[Вінцэсь Мудроў]]. Выйшла 15 нумароў{{Sfn|Астроўская Т.|2022|с=173}}. Усе нумары сканфіскаваныя КДБ. == Гісторыя == Першы нумар альманаха з’явіўся ў снежні 1971 года як рэакцыя на асвятленне 80-гадовага юбілею [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]] беларускімі савецкімі газетамі. Вінцэсь Мудроў ініцыяваў выданне як орган суполкі «Творчае літаратурна-мастацкае аб’яднанне імя Максіма Багдановіча»<ref name="mudrou">{{Артыкул|аўтар=Вінцэсь Мудроў.|загаловак=Ператвораныя ў попел|спасылка=http://arche.bymedia.net/2001-2/mudro201.html|выданне=[[ARCHE Пачатак]]|тып=|год=2001|нумар=2 (16)|старонкі=|issn=|archive-date=5 студзеня 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105190522/http://arche.bymedia.net/2001-2/mudro201.html}}</ref>. У першы нумар, які налічваў 12 старонак, увайшлі вершы Вінцэся Мудрова і Валерыя Шлыкава. Акрамя гэтага ў выданні былі разважанні Мудрова наконт беларускай мовы. У 1972 годзе выйшаў прысвечаны творчасці [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] другі нумар, рэдактарам якога быў Валерый Шлыкаў<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Алесь Аркуш]].|загаловак=З гісторыі полацкага самвыду (1971—1996 гг.)|спасылка=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/20365/Z%20g%D1%96story%D1%96%20polackaga%20samvydu.pdf?sequence=1&isAllowed=y|выданне=Недзяржаўная выдавецкая дзейнасць у Беларусі: гісторыя і сучаснасць : матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Мінск, 3—4 кастрычніка 1996 г.)|тып=|месца=Мінск|выдавецтва=Тэхналогія|год=1997|нумар=|старонкі=25|issn=}}</ref>. На вокладцы гэтага нумара ўжо з’явілася назва «Блакітны ліхтар» (па прыкладзе суполкі «Зялёная лямпа» быў зроблены малюнак ліхтара фламастарам блакітнага колеру)<ref name="mudrou" />. Аўтарамі альманаха былі наваполацкія студэнты (Вінцэсь Мудроў, Валерый Шлыкаў, Анатоль Рыбікаў) ды школьнікі (Андрэй Грабаў)<ref name="arlou">{{Артыкул|аўтар=Уладзімер Арлоў.|загаловак=Беларускія самавыдавецкія альманахі «Блакітны ліхтар» і «Мілавіца»: лёсы выданьняў і аўтараў|спасылка=http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/szuflada/01/01pub_arlou.htm|выданне=Шуфляда|тып=|год=1999|нумар=1|старонкі=|issn=|archive-date=6 кастрычніка 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006183654/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/szuflada/01/01pub_arlou.htm}}</ref>. {{Урэзка | Выраўноўванне = left | Без разрываў = 1 | Загаловак = | Утрыманне = <poem> Размаўляю па-беларуску… Як у трамваі глядзяць на зайца, Так глядзяць на мяне этрускі Ад Асьвеі да Лунінца…<ref>У альманаху сустракаліся матэрыялы, напраўленыя супраць палітыкі [[русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]].</ref> </poem> | Подпіс = ''В. Мудроў'' }} У тым жа годзе з’явіўся трэці нумар выдання, які падрыхтаваў Анатоль Рыбікаў. У 1973 годзе аўтараў альманаха пабольшала. Тады сябрамі аб’яднання імя Максіма Багдановіча сталі студэнты з Мінска [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]] і [[Генадзь Уладзіміравіч Кулажанка|Генадзь Кулажанка]]. У выданні публікаваліся вершы, апавяданні, артыкулы пра беларускую мову, жарты, «чарнільная лірыка», рэцэнзіі, пародыі на творы аўтараў альманаха, інфармацыя пра вандроўкі (напрыклад, у [[Вільня|Вільню]])<ref>{{Артыкул|аўтар=Алесь Аркуш.|загаловак=З гісторыі полацкага самвыду (1971—1996 гг.)|спасылка=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/20365/Z%20g%D1%96story%D1%96%20polackaga%20samvydu.pdf?sequence=1&isAllowed=y|выданне=Недзяржаўная выдавецкая дзейнасць у Беларусі: гісторыя і сучаснасць : матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Мінск, 3—4 кастрычніка 1996 г.)|тып=|месца=Мінск|выдавецтва=Тэхналогія|год=1997|нумар=|старонкі=26|issn=}}</ref>. Як адзначае Уладзімір Арлоў, часопіс чыталі ў [[Полацк]]у, Наваполацку, [[Мінск]]у ([[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]], іншыя вышэйшыя навучальныя ўстановы горада)<ref name="arlou" />. == Пераслед == У 1974 годзе аўтараў альманаха [[КДБ БССР|КДБ]] выклікаў на «прафілактычныя гутаркі». Усе нумары выдання (восем знаходзіліся ў Вінцэся Мудрова, чатыры — у Анатоля Рыбікава, яшчэ два нумары хадзілі па руках у студэнцкім інтэрнаце, а апошні, пятнаццаты, нумар быў у з’ехаўшага на некалькі дзён з Наваполацка сябра) былі канфіскаваныя<ref name="mudrou" />. У пачатку 1990-х гадоў аўтары спрабавалі вярнуць выданне, аднак спроба аказалася марнай<ref>{{cite web|author=Уладзімер Арлоў|date=2010-10-13|url=https://www.svaboda.org/a/2188687.html|title=“Блакітны ліхтар”|publisher=Радыё Свабода|access-date=2026-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918095349/https://www.svaboda.org/a/2188687.html|archive-date=2024-09-18|url-status=}}</ref>. На думку Вінцэся Мудрова, канфіскаваныя альманахі былі знішчаны<ref name="mudrou" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Астроўская Т.|частка=Першыя спробы перыядычнага друку: «Блакітны ліхтар», «Мілавіца», «Гутаркі»|загаловак=Культура і супраціў. Інтэлігенцыя, іншадумства і самвыдат у савецкай Беларусі (1968—1988)|спасылка=https://www.academia.edu/118676286/Культура_і_супраціў_Інтэлігецыя_іншадумства_і_самвыдат_у_савецкай_Беларусі_1968_1988_|адказны=Таццяна Астроўская; рэдактар [[Алесь Бяляцкі]]; пераклад з англ. Алега Жлуткі|месца=Беласток|выдавецтва=|год=2022|старонкі=173|старонак=278|isbn=978-83-962816-9-2|ref=Астроўская Т.}} * {{Артыкул|аўтар=|загаловак=Беларускі непадцэнзурны друк. Каталёг пэрыядычных ды працяглых выданьняў 1971-88 гадоў|спасылка=https://pdf.kamunikat.org/15233-1.pdf|выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|тып=|год=18 лістапада 1996|нумар=33 (71)|старонкі=10|issn=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831204954/https://pdf.kamunikat.org/15233-1.pdf|archive-date=2021-08-31}} * [https://slounik.org/153768.html «Блакітны ліхтар»] // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956—1991. Пэрсанажы і кантэкст. — Менск: [[Архіў Найноўшае Гісторыі]], 1999. — ISBN 985-6374-08-1. * «Блакітны ліхтар» // [[Пазацэнзурны пэрыядычны друк Беларусі (1971—1990)]]. Каталёг / Укладальнікі Юрась Лаўрык, Ларыса Андросік. — Менск: [[Беларускі гуманітарны адукацыйна-культурны цэнтр|БГАКЦ]], 1998. — С. 23. — 172 с. — ISBN 985-6012-58-9. == Спасылкі == * {{cite web|author=Уладзімер Арлоў|date=2010-10-13|url=https://www.svaboda.org/a/2188687.html|title=“Блакітны ліхтар”|publisher=[[Радыё Свабода]]|access-date=2026-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918095349/https://www.svaboda.org/a/2188687.html|archive-date=2024-09-18|url-status=}} * {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|url=https://samizdat.library.utoronto.ca/content/blaktiny-likhtar|title=BLAKITNY LIKHTAR|format=|work=|publisher=Soviet Samizdat Periodicals|access-date=2026-07-18}} [[Катэгорыя:Беларускі самвыдат]] [[Катэгорыя:Літаратурныя альманахі]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы на рускай мове]] pwwk6vjd1ywv0ukd0x5rkedz4txbkry 0 811569 5175612 5170512 2026-08-05T04:49:23Z Mboro 53642 Стрічка / Планка 5175612 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Крыж Свабоды |Выява = |Выява стужка = BLS-UTCB Cross of Freedom BAR.svg |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = |Дэвіз = Свабода |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Рэгіён = |Тып = [[Крыж (ўзнагарода)|крыж]] |Каму ўручаецца = Грамадзянам Беларусі, замежнікам, асобам без грамадзянства |Кім уручаецца = [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] |Падставы = За значны ўнёсак у барацьбу за незалежнасць і супраціў дыктатуры |Аўтар праекта = [[Геральдычная рада «Пагоня»]] |Дата заснавання = 16 лістапада 2024 |Статус = Дзеючая |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Матэрыял = [[Латунь]], [[золата]] (999), [[эмаль]] |Вага = |Памеры = 33 × 33 [[Міліметр|мм]] |Старэйшая ўзнагарода = [[Партызанскі народны крыж]] |Малодшая ўзнагарода = [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)]] |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} {{значэнні|Крыж Свабоды (значэнні)}} '''Крыж Свабо́ды'''&nbsp;— дзяржаўная ўзнагарода ў [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|сістэме Нацыянальных узнагарод Беларусі]], распрацаванай [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]]. Прызначана для адзначэння беларускіх і замежных грамадзян за значны ўнёсак у барацьбу за незалежнасць Беларусі і пабудову дэмакратычнай дзяржавы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. Заснавана 16 лістапада 2024 года пастановай [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. == Статут і парадак узнагароджання == Згодна са статутам, крыжам узнагароджваюцца [[грамадзяне Беларусі]], замежнікі і асобы без грамадзянства за дзейнасць, якая падзяляе каштоўнасці беларусаў і еўрапейскай цывілізацыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 102}}. Падставамі для ўручэння з'яўляюцца: арганізацыя эфектыўных структур нацыянальнага супраціву дыктатуры; стварэнне і ўдзел у ячэйках супраціву з рызыкай для жыцця; асабісты ўдзел у акцыях грамадзянскага супрацьстаяння; плённая праца па прасоўванні Беларусі на міжнароднай арэне і па супрацьдзеянні прапагандзе ў медыя; а таксама грамадзянскі ўчынак, які стаў сімвалам барацьбы за свабоду{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=102}}. Рашэнне аб узнагароджанні прымаецца і ажыццяўляецца прэзідэнтам або кіраўніком Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 103}}. Прадугледжана магчымасць пасмяротнага ўзнагароджання{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. Крыж надаецца адной і той жа асобе толькі адзін раз{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=102}}. У агульнай іерархіі нацыянальных узнагарод крыж размяшчаецца пасля [[Партызанскі народны крыж|Партызанскага народнага крыжа]] і перад [[Крыж Адраджэння Беларусі (братоў Луцкевічаў)|Крыжам Адраджэння Беларусі]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=199}}. Узнагарода носіцца на левым баку грудзей на цывільнай вопратцы або вайсковым [[Мундзір|мундзіры]] пасля нацыянальных ордэнаў{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. Крыж выдаецца бясплатна разам з сертыфікатам, аднак можа быць адабраны, калі ўзнагароджаная асоба скампраметуе сябе крымінальнымі злачынствамі, пацверджанымі судовымі выракамі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=103}}. == Апісанне і семантыка == Крыж вырабляецца з [[Латунь|латуні]] з пакрыццём [[Золата|золатам]] 999-й пробы і мае памеры 33 на 33 міліметры{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Ён уяўляе сабой прамы чатырохканцовы [[крыж]] [[Залацісты колер|залацістага колеру]], які пакрыты [[Белы колер|белай]] [[Эмаль|эмаллю]]. У цэнтры знаходзіцца герб «[[Пагоня]]» з серабрыстым вершнікам на фоне [[Чырвоны колер|чырвонай]] эмалі. Паміж канцамі крыжа размешчаны стылізаваныя выявы полымя, таксама пакрытыя чырвонай эмаллю{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. На адваротным гладкім баку па гарызанталі змешчаны надпіс «СВАБОДА», пад якім выбіты парадкавы нумар{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Узнагарода мацуецца праз вушка да вертыкальнай шасцікутнай [[Калодка (узнагарода)|калодкі]] з трапецападобным серабрыстым нізам (памер калодкі 50×28 мм){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101, 104}}. Стужка складаецца з трох роўнавялікіх палос: дзвюх цёмна-чырвоных па краях і адной белай па цэнтры (шырыня кожнай паласы 9,33 мм){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=101}}. У аснове візуальнай задумы ляжыць просты хрысціянскі крыж, які падкрэслівае культурную традыцыю беларускага народа{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. Стылізаванае полымя сімвалізуе імкненне да свабоды і годнага жыцця праз змаганне. Выкарыстанне герба «Пагоня» ў рэдакцыі 1991 года ўказвае на [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліку Беларусь]], якая аднавіла незалежнасць пасля распаду [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. Чырвона-бела-чырвоная колеравая гама стужкі адсылае да [[Сцяг Рэчы Паспалітай|сцяга Рэчы Паспалітай]] часоў дынастыі [[Вазы|Вазаў]] і ўвасабляе перыяд [[Шляхецкая дэмакратыя|шляхецкай дэмакратыі]] і «[[Залатыя вольнасці|залатых вольнасцяў]]», юрыдычна замацаваных у [[Трэці Статут Вялікага Княства Літоўскага|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. [[Золата (геральдыка)|Золата]] ў [[Геральдыка|геральдыцы]] азначае моц, славу і традыцыі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=104}}. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік|месца=|выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня»|год=2025|старонак=244|isbn=978-83-975253-0-6|ref=Узнагароды Беларусі|спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крыж Свабоды}} [[Катэгорыя:Узнагароды дэмакратычных сіл Беларусі]] [[Катэгорыя:Крыжы (ўзнагароды)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2024 годзе]] qeq2cch3bd26a8pqhmko3lhxtylbjip 0 811590 5175531 5171766 2026-08-04T17:31:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175531 wikitext text/x-wiki {{Картка асобы | імя = Барыс Пярчаткін | арыгінал імя = {{lang-ru|Борис Георгиевич Перчаткин}} | выява = | подпіс выявы = | дата нараджэння = {{ДатаНараджэння|1|7|1946}} | месца нараджэння = [[Міргарад]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} | грамадзянства = [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | веравызнанне = [[Хрысціянства]] ([[Пяцідзесятнікі|пяцідзесятнік]]) | род дзейнасці = праваабаронца, рэлігійны дзеяч | дзеці = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Барыс Георгіевіч Пярчаткін''' ({{lang-ru|Борис Георгиевич Перчаткин}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>) — савецкі і амерыканскі праваабаронца, адзін з лідараў рэлігійнага эміграцыйнага руху пяцідзесятнікаў у СССР у супольнасці [[Находка|Находкі]] ў канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. У 1989 годзе лабіраваў у Кангрэсе ЗША прыняцце «папраўкі Лаўтэнберга», якая дазволіла эміграваць каля 1 млн чалавек з краін былага СССР{{sfn|Romanovič}}. == Біяграфія == === Раннія гады і далучэнне да царквы === Нарадзіўся 1 ліпеня 1946 года ў сям’і ваеннага лётчыка, які загінуў у аўтакатастрофе неўзабаве пасля нараджэння Барыса. Праз некалькі гадоў пасля смерці першага мужа маці Барыса зноў выйшла замуж за ваеннаслужачага, якога ў 1953 годзе арыштавалі за адмову выконваць загад падчас бунту і асудзілі на 25 гадоў лагераў у [[Варкута|Варкуце]]. У 16 гадоў Барыс знайшоў царкву пяцідзесятнікаў у Находцы і далучыўся да яе. Пазней пачаў збіраць інфармацыю пра пераслед вернікаў у СССР і перадаваць яе замежным журналістам{{sfn|Semjonova}}. === Эміграцыйны рух і кантакты з дысідэнтамі === У 1976 годзе Пярчаткін разам з паплечнікамі В. Патрушавым, В. А. Бурлачанкам і У. Сцяпанавым усталяваў кантакт з маскоўскімі дысідэнтамі. Тыя параілі надаць рэлігійнаму эміграцыйнаму руху арганізаваную форму. У тым жа годзе Находку наведала прадстаўніца [[Маскоўская Хельсінкская група|Маскоўскай Хельсінкскай групы]] Л. В. Вароніна. З гэтага часу Пярчаткін актыўна прасоўваў ідэю масавага выезду пяцідзесятнікаў з СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. У тым жа годзе накіраваў звароты ў [[ААН]], Сусветны савет цэркваў і кіраўнікам дзяржаў-удзельніц Хельсінкскага пагаднення з паведамленнем пра сістэматычныя пераследы вернікаў у СССР<ref name="nashaamerica"/>. У 1977 годзе разам з М. Гарэтым ад імя пяцідзесятнікаў выступіў у абарону арыштаваных дысідэнтаў [[Аляксандр Ільіч Гінзбург|А. Гінзбурга]], [[Юрый Фёдаравіч Арлоў|Ю. Арлова]] і [[Анатоль Барысавіч Шчаранскі|А. Шчаранскага]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. У тым жа годзе ўдзельнічаў у публічнай галадоўцы вернікаў розных канфесій з патрабаваннем дазволіць выезд пераследаваным хрысціянам з СССР<ref>{{cite news |title = Dissidents fast across USSR |url = https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |language = en |agency = Zenon Snylyk |work = The Ukrainian Weekly |location = [[Джэрсі-Сіці]] |publisher = Ukrainian National Association |date = 1977-10-09 |volume = LXXXIV |issue = 222 |pages = 2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |archive-date = 2023-09-26}}</ref>. 20 снежня 1978 года спрабаваў адправіць з пошты ў Находцы навагоднюю тэлеграму прэзідэнту ЗША [[Джымі Картэр]]у з просьбай звярнуць увагу на становішча пазбаўленых рэлігійнай свабоды ў СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref>{{cite book |author = Андрей Дементьев |title = АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы |url = http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |language = ru |location = Владивосток |publisher = Русский остров |year = 2011 |pages = 213 |isbn = 978-5-93577-054-2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |archive-date = 2023-09-25}}</ref>. З 1979 года займаўся арганізацыяй Цэнтра вернікаў, якія жадалі эміграваць з СССР. У 1980 годзе быў абраны сакратаром Рады цэркваў савецкіх пяцідзесятнікаў, якія дамагаліся эміграцыі{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У канцы 1979 года склаў заяву да Кангрэса і ўрада ЗША, урадаў Канады, Аўстраліі, Вялікабрытаніі, ФРГ, Францыі і Італіі, дзе апісаў становішча рэлігіі ў савецкім заканадаўстве<ref name="nashaamerica" />. === Пераслед і зняволенне === За актыўную дзейнасць трапіў пад ціск з боку савецкіх органаў улады. У мясцовым друку супраць Пярчаткіна і яго сям’і была разгорнута прапагандысцкая кампанія{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 21 жніўня 1980 года арыштаваны ў Находцы, а ў сакавіку 1981 года<ref name="dtic">{{Cite web |url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf |title=Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982 |access-date=25 ліпеня 2026 |archive-date=2 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002220919/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> асуджаны па артыкуле 190.1 КК РСФСР («Распаўсюджванне заведама ілжывых выдумак, якія ганьбяць савецкі дзяржаўны і грамадскі лад») да 2 гадоў пазбаўлення волі<ref name="dtic"/>. Паводле паведамленняў радыёстанцыі «[[Голас Амерыкі]]», падчас следства да яго ўжываліся фармакалагічныя сродкі (неўралептыкі){{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У жніўні 1982 года вызваліўся і працягнуў эміграцыйную дзейнасць. У лютым 1983 года быў арыштаваны паўторна і асуджаны па арт. 218 ч. 2 КК РСФСР за нібыта незаконнае нашэнне халоднай зброі да 1,5 гадоў пазбаўлення волі{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === Эміграцыя ў ЗША і «папраўка Лаўтэнберга» === У 1987 годзе падрыхтаваў даклад для Кангрэса ЗША пра стан рэлігіі ў СССР. Быў запрошаны на сустрэчу з дзяржаўным сакратаром ЗША [[Джордж Шульц|Джорджам Шульцам]]{{sfn|Romanovič}}, старшынёй Вярхоўнага суда ЗША [[Уільям Рэнкуіст|Уільямам Рэнкуістам]]{{sfn|Romanovič}} і іншымі афіцыйнымі асобамі. У маі 1988 года падчас візіту прэзідэнта ЗША [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]] ў Маскву Пярчаткін у складзе дэлегацыі сустракаўся з першай лэдзі [[Нэнсі Рэйган]]{{sfn|Gura|2018|p=173}}. 26 ліпеня 1988 года эміграваў у ЗША разам з сям’ёй{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 4 жніўня 1988 года выступіў у Кангрэсе ЗША з дакладам пра пераслед вернікаў у СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref>{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/|url-status=live}}</ref>. Плёнам гэтых перамоў<ref>{{cite news |author = Виталий Футорный |title = 25-летие начала исхода |url = https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |language = ru |work = Диаспора. Славянская общественная газета |location = Сакрамэнта |date = 2013-08-11 |volume = 16 |issue = 15 |pages = 9 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |archive-date = 2024-05-08}}</ref> стала прыняцце ў 1989 годзе «папраўкі Лаўтэнберга», названай у гонар сенатара ад штата [[Нью-Джэрсі]] [[Фрэнк Лаўтэнберг|Фрэнка Лаўтэнберга]]. За першае дзесяцігоддзе дзеяння закона ў ЗША пераехала каля 350 тыс. рэлігійных мігрантаў{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova}}, а да 2010 года — каля 1 млн чалавек{{sfn|Romanovič}}. === Праваабарончая дзейнасць у ЗША === Жывучы ў ЗША, заснаваў хрысціянскую праваабарончую арганізацыю ARRC (''American-Russian Relief Committee''){{sfn|Romanovič}}<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA21&dq=%22Boris+Perchatkin%22+-wikipedia&hl=ru |title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe, One Hundred Ninth Congress, First Session, April 14, 2005 |last=Europe |first=United States Congress Commission on Security and Cooperation in |date=2007 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en |isbn=978-0-16-077910-7}}</ref> і апублікаваў аўтабіяграфічную кнігу «Вогненныя сцежкі» (руск.: Огненные тропы){{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. Летам 2025 года заступаўся ў Дзяржаўным дэпартаменце ЗША і Камісіі ЗША па міжнароднай рэлігійнай свабодзе за наданне адмысловых міграцыйных квот для хрысціянскіх пацыфістаў з Украіны і Расіі, якія прыбылі ў ЗША па праграме «[[Uniting for Ukraine|U4U]]»<ref>{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|language=ru|last=SlavicSac|website=Slavic Sacramento {{!}} Russian News in California|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal | author = Островская О. П. | title = Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. | url = http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 | language = ru | journal = Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции | location = Хабараўск | publisher = Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации | date = 2017-06-23 | isbn = 978-5-9753-0229-8 | ref = Ostrovskaja | access-date = 25 ліпеня 2026 | archive-date = 26 верасня 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 | url-status = dead }} * {{cite journal | author = Гура В. О. | title = Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. | url = http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf | language = uk | journal = Гілея: науковий вісник | location = Кіеў | year = 2018 | issue = 135 | pages = 171—175 | issn = 2076-1554 | ref = Gura}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|language=ru|first=Виктория|last=Семёнова|website=usa.one|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25|ref=Semjonova}} * {{cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен - Статьи - Материалы - Церковь Спасение, г. Барановичи, Беларусь|website=spasenie.by|access-date=2023-09-26|first=Михаил|last=Романович|ref=Romanovič}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-26}} [[Катэгорыя:Праваабаронцы СССР]] 91ll8kvki6kxrunkstgax89jhnfgpph 0 811689 5175482 5171358 2026-08-04T15:21:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175482 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Баляслаў Шышкевіч | арыгінал імя = {{lang-pl|Bolesław Szyszkiewicz}} | фота = | шырыня = | апісанне = | род дзейнасці = скульптар, разьбяр | дата нараджэння = [[1864]] | месца нараджэння = [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі павет]], [[Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = [[4 верасня|4 верасня]] [[1893]] (29 гадоў) | месца смерці = [[Гродна]], [[Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]] | месца пахавання = [[Фарныя могілкі (Гродна)|Фарныя могілкі]] | грамадзянства = [[Расійская імперыя]] | жонка = Рамана Марыя Пратасевіч }} '''Баляслаў Шышкевіч''' ({{lang-pl|Bolesław Szyszkiewicz}}; [[1864]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі павет]] — [[4 верасня]] [[1893]], [[Гродна]]) — гродзенскі скульптар і разьбяр, які трымаў у Гродне майстэрню па вырабе надмагілляў. Аўтар шматлікіх помнікаў на [[Фарныя могілкі|старых могілках Гродна]], якія называюць «каменнымі садамі»<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Jacek Rozmus, Jerzy Gordziejew|загаловак=Cmentarz farny w Grodnie 1792-1939|год=1999|месца=Kraków|выдавецтва=Wydaw. Naukowe WSP|старонкі=42-59|старонак=120|isbn=978-83-87513-64-1}}</ref>. [[Ганаровыя грамадзяне|Ганаровы грамадзянін]] Гродна<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/boleslaw-szyszkiewicz/|title=Зрабіў могілкі творам мастацтва. Баляслаў Шышкевіч - аўтар самых прыгожых помнікаў на старых могілках у Гродне|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2026-07-25|access-date=2026-07-26}}</ref>. == Біяграфія == === Сям'я і дзяцінства === Баляслаў Шышкевіч нарадзіўся каля 1864 года — дакладная дата невядомая. Паходзіў са шляхецкага роду з [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]]. Яго дзед Юзаф Шышкевіч ёсць у спісе шляхты гэтага павета за 1836 год як «шляхціц без халопаў». Вядома, што Юзаф, прынамсі па стане на 1851 год, нідзе не служыў, а яго сын Ян, бацька Баляслава, быў [[Калежскі сакратар|калежскім сакратаром]]<ref name=":0" />. У 1874 годзе Баляслаў паступіў у Ваўкавыскую павятовую школу. У вучобе меў праблемы з арыфметыкай і геаметрыяй (па якіх атрымліваў адзнакі «нездавальняюча» і «здавальняюча»), аднак выдатна паспяваў у каліграфіі і маляванні. З-за слабога здароўя і праблем з вучобай у 1877 годзе ён не перайшоў у наступны клас, а праз год быў адлічаны са школы<ref name=":1" />. === Прафесійная адукацыя === Дзе Шышкевіч атрымаў прафесійную скульптурную адукацыю на працягу наступных васьмі гадоў, дакладна невядома. Аднак ён добра ведаў тагачасную могілкавую сімволіку, архітэктуру і меў высокі ўзровень працы з пясчанікам. Паводле версіі гісторыка [[Юрый Юр’евіч Гардзееў|Юрыя Гардзеева]] і мастацтвазнаўца Яцака Розмуса, выказанай у 1999 годзе, разьбяр мог праходзіць практыку ў віленскіх майстроў. Мяркуецца, што гэта магла быць майстэрня Блажэйчыка, вядомага сваімі помнікамі на [[Роса|могілках Роса]] ў [[Вільня|Вільні]]<ref>{{Cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n25/art17.htm|title=Часопіс "НАША ВЕРА" :: 3/2003 :: ФАРНЫЯ МОГІЛКІ Ў ГРОДНЕ, 1792–1939|website=media.catholic.by|access-date=2026-07-26}}</ref>. === Праца ў Гродне і заўчасная смерць === У 1886 годзе ва ўзросце 22 гадоў прыехаў у Гродна і адкрыў уласную майстэрню па вырабе надмагілляў на вуліцы Ерусалімскай (сучасная [[Вуліца Антонава (Гродна)|вуліца Антонава]]), што вяла ў напрамку дзвюх могілак — каталіцкіх [[Фарныя могілкі|Фарных]] і суседніх [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных]]. Спачатку Шышкевіч працаваў адзін, але неўзабаве колькасць заказаў значна павялічылася і майстар наняў памочнікаў<ref name=":1" />. Заказы паступалі не толькі з Гродна, але і са [[Свіслач (горад)|Свіслачы]] і [[Сувалкі|Сувалак]]<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.svisgaz.by/news/culture/1464-zastyly-ramantyzm.html|title=Застылы рамантызм|website=www.svisgaz.by|date=2011-05-02|access-date=2026-07-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://digi.bpsuwalki.pl/ealbum/cmentarz/|title=Suwalskie mogiłki… {{!}} Biblioteka Publiczna w Suwałkach Historia mówiona|website=digi.bpsuwalki.pl|date=2024-06-28|access-date=2026-07-26}}</ref>. Высокі мастацкі ўзровень і якасць прац Шышкевіча выклікалі незадаволенасць мясцовых рамеснікаў і канкурэнтаў. Гродзенскі цэх муляроў і печнікаў ужо ў сакавіку 1886 года падаў скаргу ў губернскае праўленне з патрабаваннем забараніць яму працаваць самастойна і падпісваць працы сваім прозвішчам. Паколькі асобнага цэха разьбяроў і скульптараў у Гродне не было (для яго стварэння патрабавалася мінімум пяць спецыялістаў), мясцовыя муляры патрабавалі, каб Шышкевіч уступіў у іх цэх і здаў экзамен на муляра, сцвярджаючы, што праца гэтых дзвюх прафесій не моцна адрозніваецца<ref name=":0" />. Пакуль губернскае праўленне не паспела разгледзець скаргу, Шышкевіч накіраваў ліст наўпрост [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскаму губернатару]] Аляксандру Пацёмкіну. У лісце ён з тлумачыў, што з'яўляецца мастаком, а не каменшчыкам, таму не павінен уступаць у цэх муляроў. Губернатар прыхільна паставіўся да звароту і такім чынам Шышкевіч здолеў абараніць права быць свабодным творцам<ref name=":1" />. 25 кастрычніка 1887 годзе, праз год пасля адкрыцця майстэрні, Шышкевіч ажаніўся з Раманай Марыяй Пратасевіч, якая была на год маладзейшай за яго. Неўзабаве скульптар атрымаў спадчынны тытул ганаровага грамадзяніна горада Гродна<ref name=":1" />. Памёр 4 верасня 1893 года ва ўзросце 29 гадоў ад сухотаў. Пахаваны на гродзенскіх Фарных могілках. Пасля смерці Баляслава яго майстэрняй паспяхова кіравала ўдава Рамана Марыя. Яна працягвала даваць працу наёмным супрацоўнікам і захоўвала мастацкія традыцыі заснавальніка да 1907 года. Пасля 1908 года фірма Шышкевічаў больш не ўзгадваецца ў гродзенскім крыніцах. Уласніца прадпрыемства памерла 25 лютага 1912 года ў [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай губерні]], але пахаваная ў Гродне. == Творчасць і стыль == Баляслаў Шышкевіч прынёс у гродзенскую надмагільную мастацкую традыцыю стыль, які называюць «застылым рамантызмам» ці «каменнымі садамі»<ref name=":0" /><ref name=":2" />. Візітнай карткай майстра сталі «скалкі» — кампазіцыі з пясчаніку, якія імітуюць натуральнае нагрувашчванне камянёў. На гэтых скалах звычайна «вырастаюць» каменныя крыжы, выкананыя ў выглядзе ствалоў дрэў са спілаванымі галінамі (найчасцей бярозы). У сваіх працах Шышкевіч часта выкарыстоўваў мясцовыя раслінныя матывы: замест традыцыйнага паўднёвага аканта ён выразаў папараць, плюшч і мох, якія нібыта прабіваюцца праз камень. Пры гэтым майстар валодаў і традыцыйнай могілкавай сімволікай: выкарыстоўваў перавернутыя згасаючыя паходні (сімвал канца жыцця), якары (знак надзеі), а таксама вянкі з руж. == Вядомыя працы == Сярод найбольш значных прац майстэрні Баляслава Шышкевіча вылучаюцца: * '''Помнік Якаву Памеранскаму''' — надмагілле губернскага чыноўніка на старых праваслаўных могілках Гродна, якое лічыцца найдасканалейшым творам Шышкевіча<ref name=":2" />. Скульптура выканана ў выглядзе фігуры маладой сумнай жанчыны ў павяваючай на ветры сукенцы, якая з грацыяй схіляецца над магілай. Лічыцца, што мадэллю для скульптуры была рэальная жыхарка Гродна, а не каталогавы ўзор<ref name=":1" />. * '''Магіла сям’і Пратасевічаў''' (1888) — помнік сваякам жонкі з пясчаніку ў выглядзе пячоры. У гэтай працы традыцыйны акант заменены плюшчом, а каменны крыж імітуе ствол бярозы<ref>{{Cite web|lang=be-by|url=http://harodnia.comharodnia.com/be/poszuki/mohilki-harodni/620-onlajn-karta-starykh-mogilak|title=Онлайн карта старых гродзенскіх могілак|website=harodnia.com|access-date=2026-07-26|url-status=dead}}</ref>. * '''Помнік Вільгельму Вэверну''' (1889) — надмагілле генерал-лейтэнанта расійскай артылерыі на каталіцкіх могілках. Помнік аздоблены вайсковай сімволікай і скульптурнай падушачкай з узнагародамі генерала. * '''Помнік Станіславу Холснеру''' (1895) — надмагілле падпалкоўніка і камандзіра батальёна на каталіцкіх могілках, аздобленае папулярным хрысціянскім сімвалам надзеі — якарам. * '''Уласны помнік Баляслава Шышкевіча''' (1893) — надмагілле, спраектаванае самім скульптарам да сваёй смерці для сямейнага пахавання на старых каталіцкіх могілках у выглядзе невялікага класічнага маўзалея. Магілу ўпрыгожвае пастамент з [[Музы|музай]] паэзіі і філасофіі [[Каліёпа|Каліёпай]], якая ўзносіцца да неба, а каля яе ног ляжаць выкутыя ў пясчаніку прылады разбяра — малаток і долата. На помніку таксама размешчаны медальён з барэльефам і выявай самога Шышкевіча, які глядзіць у бок Нёмана. Паводле ідэі Шышкевіча, памнік павінен захоўваць памяць пра розныя пакаленні сям'і. Часткова з'яўляецца [[Кенатаф|кенатафам]], бо на ім размешчаны таблічкі ў тым ліку пра тых членаў сям'і, хто насамрэч пахаваны ў іншых месцах. * '''Мемарыяльныя дошкі ў [[Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Свята-Пакроўскім саборы]]''' — дзве табліцы ў гонар вайскоўцаў, якія загінулі ў [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайне]], размешчаныя ў саборы на вуліцы Ажэшкі. * '''Помнік сям’і Кунцаў''' (1907) — надмагілле на цэнтральнай алеі Фарных могілак, створанае для сям’і вядомых гродзенскіх півавараў (заснавальнік бровара [[Юзаф Кунц]] памёр у 1907 годзе). == Крыніцы == <references /> [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1893 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Гродне]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Фарных могілках]] [[Катэгорыя:Скульптары Беларусі]] [[Катэгорыя:Скульптары XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гродна]] 0723u9zrv79kbqax41pppjsp0mg5sal 0 811732 5175615 5174128 2026-08-05T05:21:20Z Petrachkov 171795 /* */ 5175615 wikitext text/x-wiki {{Пішу|Petrachkov}}{{да выдалення|не артыкул}}‎ '''Вольга Васілеўна Счасная''', сустракаецца '''Шчасная''' ({{lang-ru|Счастная}}; 6 кастрычніка 1916 — 15 ліпеня 1991) — беларуская педагог i фiлолаг. [[Заслужаны настаўнік Беларускай ССР|Заслужаная настаўніца Беларускай ССР]] (1.9.1967)<ref>{{Cite web|url=https://cloud.mail.ru/public/4zqZ/Lt7nrAZ8U|title=Фота пасведчання на званне|website=Фото из Облака Mail|access-date=2026-07-31}}</ref>. Настаўніца, намеснiк дырэктара сярэдняй школы № 6 у [[Маладзечна|Маладзечне]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B8|title=Государственное учреждение образования «Гимназия № 6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко». Истоки… // История гимназии - Гимназия №6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко|website=gim6mol.uomrik.gov.by|access-date=2026-07-31}}</ref> (цяпер гiмназія № 6 iмя С. Ц. Дзямешкі) ад яе заснавання i адкрыцця 1 верасня 1960 года. Таксама вяла грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у Маладзечне. Як педагог i фiлолаг ўнесла ўклад у беларускую краязнаўчую культуру города, сыграла значную ролю у выхаваннi школьнiкаў i дзяцей праз навучанне беларускай мове, якое ў 1960-я гады толькі пачала аднаўляцца. == Крыніцы == {{крыніцы}} 8v6f6nj381ci4xf66mz0giiry34v7co 5175730 5175615 2026-08-05T09:31:15Z M.L.Bot 261 жаночы род 5175730 wikitext text/x-wiki {{Пішу|Petrachkov}}{{да выдалення|не артыкул}}‎ '''Вольга Васілеўна Счасная''', сустракаецца '''Шчасная''' ({{lang-ru|Счастная}}; 6 кастрычніка 1916 — 15 ліпеня 1991) — беларуская педагог i фiлолаг. [[Заслужаны настаўнік Беларускай ССР|Заслужаная настаўніца Беларускай ССР]] (1.9.1967)<ref>{{Cite web|url=https://cloud.mail.ru/public/4zqZ/Lt7nrAZ8U|title=Фота пасведчання на званне|website=Фото из Облака Mail|access-date=2026-07-31}}</ref>. Настаўніца, намеснiца дырэктара сярэдняй школы № 6 у [[Маладзечна|Маладзечне]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B8|title=Государственное учреждение образования «Гимназия № 6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко». Истоки… // История гимназии - Гимназия №6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко|website=gim6mol.uomrik.gov.by|access-date=2026-07-31}}</ref> (цяпер гiмназія № 6 iмя С. Ц. Дзямешкі) ад яе заснавання i адкрыцця 1 верасня 1960 года. Таксама вяла грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у Маладзечне. Як педагог i фiлолаг ўнесла ўклад у беларускую краязнаўчую культуру города, сыграла значную ролю у выхаваннi школьнiкаў i дзяцей праз навучанне беларускай мове, якое ў 1960-я гады толькі пачала аднаўляцца. == Крыніцы == {{крыніцы}} 06vuuh2nidq1euvfhyynjg2z47vvag7 5175797 5175730 2026-08-05T11:06:14Z Petrachkov 171795 /* */ 5175797 wikitext text/x-wiki {{Пішу|Petrachkov}}{{да выдалення|не артыкул}}‎ '''Вольга Васілеўна Счасная''', сустракаецца '''Шчасная''' ({{lang-ru|Счастная}}; 6 кастрычніка 1916 — 15 ліпеня 1991) — беларуская педагог i фiлолаг. [[Заслужаны настаўнік Беларускай ССР|Заслужаная настаўніца Беларускай ССР]] (1.9.1967)<ref>{{Cite web|url=https://cloud.mail.ru/public/4zqZ/Lt7nrAZ8U|title=Фота пасведчання на званне|website=Фото из Облака Mail|access-date=2026-07-31}}</ref>. Настаўніца, наместнiк дырэктара сярэдняй школы № 6 у [[Маладзечна|Маладзечне]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B8|title=Государственное учреждение образования «Гимназия № 6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко». Истоки… // История гимназии - Гимназия №6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко|website=gim6mol.uomrik.gov.by|access-date=2026-07-31}}</ref> (цяпер гiмназія № 6 iмя С. Ц. Дзямешкі) ад яе заснавання i адкрыцця 1 верасня 1960 года. Таксама вяла грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у Маладзечне. Як педагог i фiлолаг ўнесла ўклад у беларускую краязнаўчую культуру города, сыграла значную ролю у выхаваннi школьнiкаў i дзяцей праз навучанне беларускай мове, якое ў 1960-я гады толькі пачала аднаўляцца. == Крыніцы == {{крыніцы}} jiwvapj2deoptbqzt3plhq98w29lia4 0 811841 5175613 5172816 2026-08-05T04:50:15Z Mboro 53642 Стрічка / Планка 5175613 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Медаль Сцяга |Выява = |Выява стужка = BLS-UTCB Medal of the Flag BAR.svg |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = |Дэвіз = In hoc vexillo vinces (З гэтым Сцягам пераможаш) |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь|1991}} |Рэгіён = |Тып = [[Медаль|медаль]] |Каму ўручаецца = Грамадзянам Беларусі і замежнікам |Кім уручаецца = [[Геральдычная рада «Пагоня»]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рада БНР]], [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|АПК]], [[Полк Каліноўскага|ПКК]] |Падставы = За публічную дэманстрацыю, абарону і захаванне бел-чырвона-белага сцяга |Аўтар праекта = [[Геральдычная рада «Пагоня»]] |Дата заснавання = 11 лістапада 2024 |Статус = Дзеючая |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Матэрыял = [[Латунь]], [[срэбра]] (925) |Вага = |Памеры = Дыяметр 32/42 [[Міліметр|мм]] (авал) |Старэйшая ўзнагарода = [[Медаль «Няскораных Ларысы Геніюш»]] (у сучаснай іерархіі) |Малодшая ўзнагарода = [[Медаль Францыска Скарыны (Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі)|Медаль Францыска Скарыны]] |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''Меда́ль Сця́га''' (поўная назва — ''Медаль Сцяга імя Клаўдзія Дуж-Душэўскага'')&nbsp;— дзяржаўная [[Узнагарода|ўзнагарода]] ў [[Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі|Нацыянальнай сістэме ўзнагарод Беларусі (дэмакратычных сіл)]], распрацаванай [[Геральдычная рада «Пагоня»|Геральдычнай радай «Пагоня»]]. Прызначана для адзначэння асоб за праслаўленне, абарону і публічную дэманстрацыю беларускага нацыянальнага [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]]. Заснавана 11 лістапада 2024 года пастановай Геральдычнай рады «Пагоня»{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=157}}. == Статут і парадак узнагароджання == Згодна са статутам, медаль уручаецца беларускім грамадзянам і [[Замежнік|замежнікам]] за заслугі, праяўленыя пры публічнай дэманстрацыі, абароне і захаванні бел-чырвона-белага сцяга ў мірны і ваенны час. Асабліва адзначаюцца выпадкі, калі гэтыя дзеянні былі здзейснены з рызыкай для [[Жыццё чалавека|жыцця]] і здароўя, як на тэрыторыі Беларусі, так і за яе межамі{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=157, 158}}. Рашэнне аб узнагароджанні і непасрэднае ўручэнне медаля маюць права ажыццяўляць некалькі інстытуцый, якія ўваходзяць у вызвольны рух: [[Геральдычная рада «Пагоня»]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рада БНР]], [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] і Нацыянальна-вызвольны рух ([[Полк Каліноўскага|Полк Кастуся Каліноўскага]]){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=157}}. Узнагарода надаецца адной і той жа асобе толькі адзін раз. Пры паўторным учынку, які патрабуе адзначэння, асоба атрымлівае права на намінацыю на вышэйшыя ўзнагароды (напрыклад, [[Крыж (ўзнагарода)|крыжы]]). Прадугледжана магчымасць [[Пасмяротная ўзнагарода|пасмяротнага]] ўзнагароджання. Медаль выдаецца бясплатна разам з адпаведным сертыфікатам і можа быць адабраны пры наяўнасці абвінаваўчых судовых выракаў за крымінальныя злачынствы{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=158}}. У агульнай іерархіі Нацыянальнай сістэмы ўзнагарод медаль Сцяга размяшчаецца пасля [[Медаль «Няскораных Ларысы Геніюш»|Медаля «Няскораных Ларысы Геніюш»]] і перад [[Медаль Францыска Скарыны (Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі)|Медалём Францыска Скарыны]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=199}}. Медаль носіцца на левым баку грудзей, пасля ордэнаў і крыжоў{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=158}}. == Апісанне і семантыка == Медаль мае [[Авал|авальную]] форму і серабрысты колер. Вышыня медальёна складае 42 [[Міліметр|мм]], а шырыня — 32 мм. Ён вырабляецца з [[Латунь|латуні]] з пакрыццём [[Срэбра|срэбрам]] 925-й [[Проба (ювелірная справа)|пробы]]{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=157, 159}}. На [[Аверс|аверсе]] (ліцавым баку) медаля ў цэнтры змешчаны рэльефны партрэт [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]] (аўтара эскіза бел-чырвона-белага сцяга), скіраваны ў левы бок. Пад партрэтам па краі выбіты надпіс «КЛАЎДЗІЙ ДУЖ-ДУШЭЎСКІ»{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=157}}. На [[Рэверс (нумізматыка)|рэверсе]] (адваротным баку) размешчана выява рукі [[Бог|Бога]], якая выходзіць з воблака і трымае бел-чырвона-белы сцяг на тронку з навершам. Вышэй за сцяг змешчаны лацінскі дэвіз «IN HOC VEXILLO VINCES» ({{lang-be|З гэтым Сцягам пераможаш}}){{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=157, 159}}. Узнагарода мацуецца праз вушка да вертыкальнай шасцікутнай калодкі з трапецападобным нізам (памер калодкі 50×28 мм). Стужка медаля выканана ў бел-чырвона-белых колерах. Па цэнтры шырокіх белых палос пушчаны дадатковыя вузкія чырвоныя лініі. У выніку такога дызайну на калодцы ўтвараецца каляровая камбінацыя са спалучэння адразу трох бел-чырвона-белых сцягоў: аднаго вялікага па цэнтры і двух малых па баках{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=157, 159}}. Візуальная канцэпцыя ўзнагароды накіравана на мемарыялізацыю асобы К. Дуж-Душэўскага, які стварыў эскіз сцяга ў [[1917]] годзе. Выява рукі Бога, якая трымае сцяг, з'яўляецца сімвалам Божай наканаванасці і дапамогі тым, хто ўздымае нацыянальны сцяг. Лацінскі дэвіз на рэверсе («З гэтым Сцягам пераможаш») з'яўляецца адсылкай да вядомай гістарычнай легенды пра [[Канстанцін I Вялікі|рымскага імператара Канстанціна Вялікага]], які перад пераможнай бітвай убачыў у небе крыж з надпісам «In hoc signo vinces» («З гэтым знакам пераможаш»). У кантэксце ўзнагароды гэты дэвіз сцвярджае, што менавіта бел-чырвона-белы сцяг з'яўляецца знакам будучай перамогі беларускага народа{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=159}}. Срэбра ў [[Геральдыка|геральдыцы]] сімвалізуе чысціню, ахвярнасць і перамогу{{sfn|Узнагароды Беларусі|2025|с=159}}. == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Узнагароды Беларусі. Даведнік |месца= |выдавецтва=Геральдычная Рада «Пагоня» |год=2025 |старонак=244 |isbn=978-83-975253-0-6 |ref=Узнагароды Беларусі |спасылка=https://revivalbelarus.org/wp-content/uploads/2026/02/avards-concept.pdf}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Нацыянальная сістэма ўзнагарод Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Медаль Сцяга}} [[Катэгорыя:Узнагароды дэмакратычных сіл Беларусі]] [[Катэгорыя:Медалі Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2024 годзе]] 5wwtxt3djy0wdq8n97dqngwid160yrp 10 812000 5175675 5174591 2026-08-05T07:32:50Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5175675 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кавальства |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кавальства]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе =[[Кузня]] |загаловак1 = Кавальскія прафесіі |спіс1 = * [[Бляхар]] * {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}} * {{нп3|Броннік|||Armourer}} * {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}} * {{нп3|Ігольшчык||d|Q95949792}} * [[Каваль]] * {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}} * {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}} * {{нп3|Меднік|||Coppersmith}} * {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}} * [[Нажоўшчык]] * {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}} * {{нп3|Падкоўшчык||bg|Подковач}} * {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}} * {{нп3|Цвікар||de|Nagelschmied}} * {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}} |загаловак2 = Працэсы |спіс2 = * {{нп3|Выцяжка|||Swaging}} * {{нп3|Загартоўка||ru|Упрочнение сплавов}} * {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}} * {{нп3|Кавальская зварка||uk|Ковальське зварювання}} * [[Коўка]] ** [[Мастацкая коўка]] * {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}} * {{нп3|Прабойнік|Прабіванне||Pritchel}} * {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Рыфленне||pl|Radełkowanie}} * {{нп3|Насечка||ru|Тауширование}} * {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}} * [[Цэментацыя сталі]] |загаловак3 = Прылады і інструменты |спіс3 = * {{нп3|Абціскач|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Горан||uk|Горно}} * [[Долата]] * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} * [[Клешчы]] * [[Кувалда]] * [[Малаток]] * {{нп3|Метчык||ru|Метчик}} * [[Молат]] ** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}} * {{нп3|Мяхі (кавальства)|Мяхі|ru|Мехи (техника)}} * {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}} * {{нп3|Плашка||ru|Плашка}} * {{нп3|Прабойнік|||Pritchel}} * {{нп3|Ціскі||ru|Тиски}} * {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] </noinclude> 8nj45whirpsse7d76y3racefkx1degi 0 812003 5175740 5175242 2026-08-05T09:56:24Z M.L.Bot 261 5175740 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Юрый Мікалаевіч Жуцяеў''' ({{ВДП}}) — беларускі прамысловы дызайнер і гісторык архітэктуры. Нарадзіўся не пазней за 1940-я гады. Прынамсі з 1972<ref>{{Cite web|url=https://tehne.com/event/arhivsyachina/o-surskiy-i-ya-gerasimenko-opyt-prognozirovaniya-form-v-dizayne-belorussii|title=О. А. Сурский, И. Я. Герасименко. Опыт прогнозирования форм в дизайне Белоруссии|website=tehne.com|access-date=2026-08-03}}</ref> года супрацоўнік [[Беларускі філіял Усесаюзнага навукова-даследчага інстытута тэхнічнай эстэтыкі|Беларускага філіяла]] [[Усесаюзны навукова-даследчы інстытут тэхнічнай эстэтыкі|Усесаюзнага навукова-даследчага інстытута тэхнічнай эстэтыкі]] (БФ УНДІТЭ), у 1976 і 1986 гадах — мастак-канструктар. Сярод іншага, у калектыве дызайнераў БФ УНДІТЭ — [[Станіслаў Паланевіч]] (кіраўнік), [[Віктар Сонца]], Б. Шульман, Святлана Хлебародава, Юрый Жуцяеў, Ю. С. Кокіна, Е. В. Бугакаў, Сяргей Вантух, Віктар Сівалобаў, Марк Элькінд — распрацаваў дызайнерскую частку праекта грузавога аўтамабіля [[МАЗ-2000]] (пазней вядомага як аўтапоезд «Перабудова»), упершыню паказаны на закрытай частцы выставы «Аўтадызайн-88» на ВДНГ СССР<ref>{{Cite web|url=https://tatlin.ru/articles/avtopoezd_perestrojka|title=Автопоезд «Перестройка»|website=tatlin.ru|access-date=2026-08-02}}</ref>. Таксама ў 1988 годзе суаўтар праекта грузавога мотаролера «Муравей 2М-01» з закрытай кабінай. Станам на студзень 1997 года, адзін з галоўных дызайнераў [[Нацыянальны дызайн-цэнтр|ДП «Нацыянальны дызайн-цэнтр»]] (пераемніка БФ УНДІТЭ) Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналогіям<ref>{{Cite web|url=http://levonevski.net/pravo/razdel5/num2/5d20072.html|title=О присуждении премий Совета Министров Республики Беларусь 1997 года в области дизайна Архив 2007|website=levonevski.net|access-date=2026-08-02}}</ref>. У 1997 годзе праект «Шасі ўніверсальнае трактарнае „Унітрак“», зроблены і заяўлены сумесна [[Мінскі трактарны завод|ВА «МТЗ»]] і Нацыянальным дызайн-цэнтрам, распрацоўкі Уладзіміра Каробкіна і Мікалая Іванчанкі, дызайну Уладзіміра Жаркевіча, Юрыя Жуцяева, Валерыя Разоўскага стаў другім з двух лаўрэатаў Прэміі Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь у галіне дызайну.<ref>''Малин А. Г.'' [https://rep.vstu.by/bitstream/handle/123456789/18689/Ist_i_teor_dizaina_2024.pdf История и теория дизайна : конспект лекций] / А. Г. Малин. — Витебск : УО «ВГТУ», 2024. — 118 с. ISBN 978-985-481-769-9- — С. 94</ref> У 2000-я гады быў навуковым кіраўніком дыпломных праектаў прамысловых дызайнераў у Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў (БДАМ)<ref>{{Cite web|url=https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|title=Designet.ru - Защиты промдизайнеров в Белорусской государственной академии искусств, часть 2 - Защиты и просмотры|website=www.designet.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250518132057/https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|archive-date=2025-18-05|access-date=2026-08-02|date=2006-07-23}}</ref>. Станам на ліпень 2008 года, выкладчык кафедры дызайну БДАМ<ref>''Ольга Жарина'' По Свислочи — на речном такси //Вечерний Минск. — 2008. — 10 июля.</ref>. У 2000-2010-я гады займаўся гісторыяй горадабудаўніцтва і архітэктуры, у прыватнасці мінскім [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізмам]] 1920-1930-х гадоў, публікаваўся ў прафесійным часопісе «[[Архитектура и строительство]]» і перыядычных выданнях. Энтузіяст гісторыі караблебудавання і суднабудаўніцтва, у тым ліку на тэрыторыі Беларусі, суднамадэліст.<ref>{{Cite web|url=https://morsouyz.by/schastlivogo-plavaniya|title=СЧАСТЛИВОГО ПЛАВАНИЯ! {{!}} Белорусский союз военных моряков|website=morsouyz.by|access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://klub32rumba.tilda.ws/muz|title=Музейная экспозиция|website=klub32rumba.tilda.ws|access-date=2026-08-02}}</ref> Аўтар шэрагу публікацый у папулярным часопісе ваенна-марской тэматыкі «Гангут». == Бібліяграфія == * Жутяев Ю. Н., Борель Б. А., Дикалов В. Е. Унифицированные тракторы // Техническая эстетика № 10, 1976. * Жутяев Ю. Н. Художественно-конструкторская разработка группы тракторов // Техническая эстетика № 11, 1980. * Жутяев Ю. Н., Фролов А. А. Дизайн-программа «Хлопкомаш»: цели и принципы // Техническая эстетика № [https://science.totalarch.com/magazine/technical_aesthetics/ta_1986_12.pdf 12, 1986]. * Жутяев Ю. «Темные крамы» Козьмодемьяновской улицы // «Вечерний Минск» № 77 (11338), 9.04.2007. * Жутяев Ю. Клуб пищевиков в Минске / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство / гл. ред. П. П. Ткачик. — 2013. — № 3. — С.86-88. * Жутяев Ю. [http://arcp.by/ru/article/sovetskiy-rynok-no-1 Советский рынок № 1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160627182643/http://arcp.by/ru/article/sovetskiy-rynok-no-1|date=27 чэрвеня 2016}} // Архитектура и строительство. -- 2014. -- № 3. * Жутяев, Ю. Кинотеатр «Пролетарий» / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство Беларуси / гл. ред. В. И. Мартинович; учредитель «СтройМедиаПроект», белорусское республиканское унитарное предприятие (Минск). — 2015. — № 2. — С. 60-62. * Жутяев Ю. Большой государственный театр БССР в Минске / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство. — 2015. — 5 сентября. — Режим доступа: <nowiki>https://ais.by/article/bolshoy-gosudarstvennyy-teatr-bssr-v-minske</nowiki> — Дата доступа: 02.08.2026. * Жутяев Ю. Первое здание БПИ в Минске: 1930—1935 гг. / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство Беларуси. — 2016. — № 5. — С. 60-61. * Жутяев Ю. Гараж Автодорожного техникума / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство. — 2016. — 19 ноября. — Режим доступа: <nowiki>https://ais.by/article/garazh</nowiki> avtodorozhnogo-tehnikuma — Дата доступа: 26.03.2026. * Жутяев, Ю. Н. [https://web.archive.org/web/20180112081705/http://www.vminsk.by/news/26/56017/ Пять веков минского моста на лавах] / Ю. Н. Жутяев // Вечерний Минск № 2 (12765), 11.01.2018. * Жутяев, Ю. Н. 100-мм плаворудие типа ДБ. (проект 165) / Ю. Н. Жутяев // Гангут. — 1999. — Вып. 19. — С. 64. * Жутяев Ю. Н. Болиндеры в десантной операции у Южной Озерейки / Ю. Н. Жутяев // Гангут. — 2000. — Вып. 23. * Жутяев Ю. Н. Реактивные пусковые установки 8-М-8 на малых охотниках Черноморского флота (1942—1943 годы) // Гангут. — 2000. — Вып. 25. * Жутяева Ю. Н. Камели в российском судостроении / Ю. Н. Жутяев // Гангут. — 2007. — Вып. 44. * Жутяев Ю. Н. Кричевская верфь. // Гангут. — 2011. — Вып. 61. — С. 3—17. * ''Жутяев Ю''.Н. Прамы Российского флота // Гангут. Сб. ст. СПб., 2012. Вып. 69. — С. 3-28. * Жутяев Ю. Н., Кузнецов Л. А. Строились на реках Беларуси // Гангут. — 2019. — Вып. 113. * Корабли Российского императорского флота, 1892—1917 гг.: Энциклопедия / [Сост. А. Я. Алешкевич и др.]; Под общ. ред. А. Е. Тараса. — Мн.: ООО «Харвест», 2000. — 333, [2] с., [36] с. ил.: ил.; 30 см. — (Библиотека военной истории) . — Сост. также: Жутяев Ю. Н., Тарас А. Е. — Библиогр.: с. 326 (14 назв.). — Указ. назв. кораблей и судов: с. 327—334. — ISBN 985-433-888-6 (в пер.): Б. ц., 11000 экз. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жуцяеў Юрый Мікалаевіч}} p74jflxue6rs2r5xggeyexp9a4gggup 0 812006 5175683 5174629 2026-08-05T07:49:07Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5175683 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == На Беларусі кавальства вядома з часоў жалезнага веку і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], цёслы, долаты, скоблі, малаткі, прабойнікі, напільнікі), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння (рыбалоўныя кручкі, восці, брытвы, крэсівы, фібулы, спражкі, цвікі), рыштунак конніка і каня (цуглі, падковы, страмёны), зброя (наканечнікі коп’яў і стрэл). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 9lttnjs7sggfdcom104uqv4pk8k1yrr 5175685 5175683 2026-08-05T07:55:58Z Ciepiersia 162280 /* Сыравіна */ дапаўненне 5175685 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == На Беларусі кавальства вядома з часоў жалезнага веку і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя жалезаплавільныя печы прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння выплаўкі печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], цёслы, долаты, скоблі, малаткі, прабойнікі, напільнікі), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння (рыбалоўныя кручкі, восці, брытвы, крэсівы, фібулы, спражкі, цвікі), рыштунак конніка і каня (цуглі, падковы, страмёны), зброя (наканечнікі коп’яў і стрэл). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] ot30n55kkjhdy5juyc5gyzj6jn6veqb 5175732 5175685 2026-08-05T09:35:19Z Ciepiersia 162280 /* Сыравіна */ вікіфікацыя 5175732 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == На Беларусі кавальства вядома з часоў жалезнага веку і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], цёслы, долаты, скоблі, малаткі, прабойнікі, напільнікі), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння (рыбалоўныя кручкі, восці, брытвы, крэсівы, фібулы, спражкі, цвікі), рыштунак конніка і каня (цуглі, падковы, страмёны), зброя (наканечнікі коп’яў і стрэл). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] qclelp9c8tu669wjwjylua2jhs57tho 5175733 5175732 2026-08-05T09:35:54Z Ciepiersia 162280 афармленне 5175733 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == На Беларусі кавальства вядома з часоў жалезнага веку і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], цёслы, долаты, скоблі, малаткі, прабойнікі, напільнікі), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння (рыбалоўныя кручкі, восці, брытвы, крэсівы, фібулы, спражкі, цвікі), рыштунак конніка і каня (цуглі, падковы, страмёны), зброя (наканечнікі коп’яў і стрэл). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] nvip0d7okfi9olk0oxu4rc76uzgl5gh 0 812021 5175516 5174862 2026-08-04T17:07:45Z JerzyKundrat 174 5175516 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава | Родны склон = Вялікага Княства Пазнанскага }} '''Вялікае Княства Пазнанскае''' — аўтаномнае княства ў складзе [[Прусія|Прусіі]], створанае ў 1815 годзе паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] з заходніх частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]]. Плошча — 28,9 тыс. км², насельніцтва — каля 776 тыс. чал. (1815), больш за 1,5 млн чал (1871). Цэнтр — г. [[Познань]]. Падзялялася на 2 рэгенцтвы, мела пэўную аўтаномію ў складзе Прусіі. Прускага караля прадстаўляў намеснік (да 1831). Дарадчым органам быў правінцыяльны сейм. Пасля паражэння [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—31]] аўтаномія княства абмежавана, а ў 1849 годзе скасавана. Пачаўся працэс германізацыі, які ўзмацніўся ў 1880-я гады. Насельніцтва княства прымала ўдзел у [[Пазнанскае паўстанне (1848)|Пазнанскім паўстанні 1848]] года, падтрымала [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863—64]], што выклікала ўзмацненне рэпрэсій прускіх улад. Пасля [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] ў выніку [[Пазнанскае паўстанне (1918-19)|Пазнанскага паўстання 1918—19]] і паводле [[Версальскі дагавор|Версальскага мірнага дагавора]] ўвайшло ў склад адноўленай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай дзяржавы]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазнанскае вялікае княства||}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] f5o7wlcwzvy207howrfjxatkpr0qdbi 5175517 5175516 2026-08-04T17:08:30Z JerzyKundrat 174 5175517 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава | Родны склон = Вялікага Княства Пазнанскага }} '''Вялікае Княства Пазнанскае''' — аўтаномнае княства ў складзе [[Каралеўства Прусія|Прусіі]], створанае ў 1815 годзе паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] з заходніх частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]]. Плошча — 28,9 тыс. км², насельніцтва — каля 776 тыс. чал. (1815), больш за 1,5 млн чал (1871). Цэнтр — г. [[Познань]]. Падзялялася на 2 рэгенцтвы, мела пэўную аўтаномію ў складзе Прусіі. Прускага караля прадстаўляў намеснік (да 1831). Дарадчым органам быў правінцыяльны сейм. Пасля паражэння [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—31]] аўтаномія княства абмежавана, а ў 1849 годзе скасавана. Пачаўся працэс германізацыі, які ўзмацніўся ў 1880-я гады. Насельніцтва княства прымала ўдзел у [[Пазнанскае паўстанне (1848)|Пазнанскім паўстанні 1848]] года, падтрымала [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863—64]], што выклікала ўзмацненне рэпрэсій прускіх улад. Пасля [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] ў выніку [[Пазнанскае паўстанне (1918-19)|Пазнанскага паўстання 1918—19]] і паводле [[Версальскі дагавор|Версальскага мірнага дагавора]] ўвайшло ў склад адноўленай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай дзяржавы]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазнанскае вялікае княства||}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] n7o2nrwrqjwqnu2qefz0dzvock3mmcd 0 812026 5175441 5174811 2026-08-04T13:18:40Z Autumndancer 168015 5175441 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пазнякоў}} {{Асоба}} '''Іван Барысавіч Пазнякоў''' ({{ДН|1|7|1902}}, в. [[Хутаранка]], [[Гомельскі раён]] — {{ДС|5|10|1997}}) — адзін з арганізатараў і кіраўнікоў камуністычнага падполля і партызанскага руху на тэрыторыі [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. == Біяграфія == Скончыў Вышэйшую школу партыйных арганізатараў пры ЦК ВКП(б) (1940). З 1931 года на партыйнай рабоце, з 1940 года — 1-ы сакратар Гродзенскага гаркама КП(б)Б. У Вялікую Айчынную вайну з ліпеня 1941 года на Заходнім, Цэнтральным, Бранскім і Калінінскім франтах, з лістапада 1942 года — сакратар Віцебскага падпольнага абкама КП(б)Б. Пасля вайны сакратар Віцебскага абкама, Аршанскага, Віцебскага гаркамаў КПБ. У 1960—71 гадах у апараце ЦК КПБ. Член ЦК КПБ у 1940—60. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР у 1940—63 гадах. Адзін з аўтараў кнігі «Без лініі фронту» (2-е выданне, 1979). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазнякоў Іван Барысавіч||}} {{DEFAULTSORT:Пазнякоў}} 2e71c05haodaqaxco183aj3u2engfna 0 812055 5175485 5175237 2026-08-04T15:42:24Z Emilia Noah 155537 5175485 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=4 жніўня 2026}}{{Бягучыя падзеі}} {{Кароткае апісанне|спіс артыкулаў у адным з праектаў Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прыводзіцца інфармацыя аб запусках касмічных аб’ектаў у 2026 годзе. У спісе прадстаўлены запускі, якія ставілі сваёй мэтай вывядзенне {{Не перакладзена 5|Карысная нагрузка|карыснай нагрузкі|ru|Полезная нагрузка}} (або {{Не перакладзена 5|Масагабарытны макет|масагабарытных макетаў|ru|Массогабаритный макет}}) на [[Геацэнтрычная арбіта|калязямную арбіту]] або траекторыю адлёту ў {{Не перакладзена 5|Міжпланетная прастора|міжпланетную прастору|ru|Межпланетное пространство}}. У спісе не прадстаўлены [[Субарбітальны касмічны палёт|субарбітальныя запускі]], а таксама запускі [[Балістычная ракета|балістычных]], {{Не перакладзена 5|Геафізічная ракета|геафізічных|ru|Геофизическая ракета}} і {{Не перакладзена 5|Метэаралагічная ракета|метэаралагічных|ru|Метеорологическая ракета}} ракет. Таксама не ўлічваюцца запускі, якія не адбыліся і пры якіх ракета-носьбіт не сышла са старту. Інфармацыя ўзята з адкрытых афіцыйных крыніц. Назвы аб’ектаў і запускаючых дзяржаў адпавядаюць дадзеным, якія прадстаўляюцца краінамі ўдзельнікамі «Канвенцыі аб рэгістрацыі аб’ектаў, якія запускаюцца ў касмічную прастору», прынятай на Генеральнай Асамблеі ААН у 1974 годзе<ref>{{Cite web|title=3235 (XXIX). Конвенция о регистрации объектов, запускаемых в космическое пространство|url=https://www.unoosa.org/pdf/gares/ARES_29_3235R.pdf|website=www.unoosa.org|date=1974-11-12|lang=ru|access-date=2022-01-06|archive-date=2021-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711134406/https://www.unoosa.org/pdf/gares/ARES_29_3235R.pdf|url-status=live}}</ref>. ==Спіс арбітальных запускаў== {| class="wikitable" |+ Спіс [[Геацэнтрычная арбіта|арбітальных]] запускаў, зробленых у [[2026]] годзе. <span style="background-color: #ffD0D0">Ружовым колерам</span> выдзелены няўдалыя запускі. '''Тоўстым''' вылучаныя пілатуемыя касмічныя апараты. ! Дата ([[Універсальны каардынаваны час|UTC]]) !! Стартавы комплекс !! Ракета-носьбіт !! {{Не перакладзена 5|Міжнародны Ідэнтыфікатар|NSSDC ID|ru|Международный Идентификатор}} !! {{Не перакладзена 5|Нумар па спадарожнікавым каталогу|SCN|ru|Номер по спутниковому каталогу}} !! Назва КА !! Тып/Прызначэнне |- |} ==Зноскі== {{Notelist}} ==Крыніцы== {{Крыніцы}} ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Спіс касмічных запускаў Расіі ў 2026 годзе|Спіс касмічных запускаў Расіі ў 2026 годзе|ru|Список космических запусков России в 2026 году}} *{{Не перакладзена 5|Храналогія пілатуемых касмічных палётаў (2020-я)|Храналогія пілатуемых касмічных палётаў (2020-я)|ru|Хронология пилотируемых космических полётов (2020-е)}} *{{Не перакладзена 5|Спіс касмічных запускаў|Спіс касмічных запускаў|ru|Список космических запусков}} ==Спасылкі== *[https://planet4589.org/space/jsr/latest.html Jonathan McDowell.] Jonathan’s Space Report — Next Issue{{Ref-en}}. *[https://planet4589.org/space/log/launch.html Jonathan McDowell.] Launch Log{{Ref-en}}. *[https://space.skyrocket.de/directories/chronology.htm Gunter Dirk Krebs.] Chronology of Space Launches{{Ref-en}}. *[https://nextspaceflight.com/launches/ Rocket Launch Manifest.]{{Ref-en}} Next Spaceflight. {{Не перакладзена 5|NASASpaceflight|NASASpaceflight|en|NASASpaceflight}}. *[https://celestrak.org/satcat/search.php Dr. T.S. Kelso] Satellite catalog (SATCAT){{Ref-en}}. CelesTrak. *[https://celestrak.org/NORAD/elements/table.php?GROUP=last-30-days&FORMAT=tle Dr. T.S. Kelso.Last 30 Days' Launches]{{Ref-en}}. CelesTrak. *[https://orbitalfocus.uk/Diaries/Launches/Launches.php?year=2026 Orbital Focus] Launches and Orbital Operations{{Ref-en}}. *[https://www.unoosa.org/oosa/osoindex/search-ng.jspx?lf_id= Online Index of Objects Launched into Outer Space]{{Ref-en}}. {{Не перакладзена 5|Упраўленне па пытаннях касмічнай прасторы ААН|Упраўленне па пытаннях касмічнай прасторы ААН|ru|Управление по вопросам космического пространства ООН}}. {{Спіс касмічных запускаў}} 1ffhscb02cwidpdlww174zfgn2kvcvh 5175496 5175485 2026-08-04T15:59:10Z Emilia Noah 155537 5175496 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=4 жніўня 2026}}{{Бягучыя падзеі}} {{Кароткае апісанне|спіс артыкулаў у адным з праектаў Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прыводзіцца інфармацыя аб запусках касмічных аб’ектаў у 2026 годзе. У спісе прадстаўлены запускі, якія ставілі сваёй мэтай вывядзенне {{Не перакладзена 5|Карысная нагрузка|карыснай нагрузкі|ru|Полезная нагрузка}} (або {{Не перакладзена 5|Масагабарытны макет|масагабарытных макетаў|ru|Массогабаритный макет}}) на [[Геацэнтрычная арбіта|калязямную арбіту]] або траекторыю адлёту ў {{Не перакладзена 5|Міжпланетная прастора|міжпланетную прастору|ru|Межпланетное пространство}}. У спісе не прадстаўлены [[Субарбітальны касмічны палёт|субарбітальныя запускі]], а таксама запускі [[Балістычная ракета|балістычных]], {{Не перакладзена 5|Геафізічная ракета|геафізічных|ru|Геофизическая ракета}} і {{Не перакладзена 5|Метэаралагічная ракета|метэаралагічных|ru|Метеорологическая ракета}} ракет. Таксама не ўлічваюцца запускі, якія не адбыліся і пры якіх ракета-носьбіт не сышла са старту. Інфармацыя ўзята з адкрытых афіцыйных крыніц. Назвы аб’ектаў і запускаючых дзяржаў адпавядаюць дадзеным, якія прадстаўляюцца краінамі ўдзельнікамі «Канвенцыі аб рэгістрацыі аб’ектаў, якія запускаюцца ў касмічную прастору», прынятай на Генеральнай Асамблеі ААН у 1974 годзе<ref>{{Cite web|title=3235 (XXIX). Конвенция о регистрации объектов, запускаемых в космическое пространство|url=https://www.unoosa.org/pdf/gares/ARES_29_3235R.pdf|website=www.unoosa.org|date=1974-11-12|lang=ru|access-date=2022-01-06|archive-date=2021-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711134406/https://www.unoosa.org/pdf/gares/ARES_29_3235R.pdf|url-status=live}}</ref>. ==Спіс арбітальных запускаў== {| class="wikitable" |+ Спіс [[Геацэнтрычная арбіта|арбітальных]] запускаў, зробленых у [[2026]] годзе. <span style="background-color: #ffD0D0">Ружовым колерам</span> выдзелены няўдалыя запускі. '''Тоўстым''' вылучаныя пілатуемыя касмічныя апараты. ! Дата ([[Універсальны каардынаваны час|UTC]]) !! Стартавы комплекс !! Ракета-носьбіт !! {{Не перакладзена 5|Міжнародны Ідэнтыфікатар|NSSDC ID|ru|Международный Идентификатор}} !! {{Не перакладзена 5|Нумар па спадарожнікавым каталогу|SCN|ru|Номер по спутниковому каталогу}} !! Назва КА !! Тып/Прызначэнне |- |} ==Зноскі== {{Notelist}} ==Крыніцы== {{Крыніцы}} ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Спіс касмічных запускаў Расіі ў 2026 годзе|Спіс касмічных запускаў Расіі ў 2026 годзе|ru|Список космических запусков России в 2026 году}} *{{Не перакладзена 5|Храналогія пілатуемых касмічных палётаў (2020-я)|Храналогія пілатуемых касмічных палётаў (2020-я)|ru|Хронология пилотируемых космических полётов (2020-е)}} *{{Не перакладзена 5|Спіс касмічных запускаў|Спіс касмічных запускаў|ru|Список космических запусков}} ==Спасылкі== *Jonathan McDowell. [https://planet4589.org/space/jsr/latest.html Jonathan’s Space Report — Next Issue]{{Ref-en}}. *Jonathan McDowell. [https://planet4589.org/space/log/launch.html Launch Log]{{Ref-en}}. *Gunter Dirk Krebs. [https://space.skyrocket.de/directories/chronology.htm Chronology of Space Launches]{{Ref-en}}. *[https://nextspaceflight.com/launches/ Rocket Launch Manifest]{{Ref-en}}. Next Spaceflight. {{Не перакладзена 5|NASASpaceflight|NASASpaceflight|en|NASASpaceflight}}. *Dr. T.S. Kelso. [https://celestrak.org/satcat/search.php Satellite catalog (SATCAT)]{{Ref-en}}. CelesTrak. *Dr. T.S. Kelso. [https://celestrak.org/NORAD/elements/table.php?GROUP=last-30-days&FORMAT=tle Last 30 Days' Launches]{{Ref-en}}. CelesTrak. *[https://orbitalfocus.uk/Diaries/Launches/Launches.php?year=2026 Orbital Focus.] Launches and Orbital Operations{{Ref-en}}. *[https://www.unoosa.org/oosa/osoindex/search-ng.jspx?lf_id= Online Index of Objects Launched into Outer Space]{{Ref-en}}. {{Не перакладзена 5|Упраўленне па пытаннях касмічнай прасторы ААН|Упраўленне па пытаннях касмічнай прасторы ААН|ru|Управление по вопросам космического пространства ООН}}. {{Спіс касмічных запускаў}} [[Катэгорыя:Спісы касмічных запускаў]] [[Катэгорыя:2026 год у касманаўтыцы]] 3esmt44fudkpx1ooi42yejqokid1soc 5175522 5175496 2026-08-04T17:14:29Z Emilia Noah 155537 /* Спіс арбітальных запускаў */ пачнем 5175522 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=4 жніўня 2026}}{{Бягучыя падзеі}} {{Кароткае апісанне|спіс артыкулаў у адным з праектаў Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прыводзіцца інфармацыя аб запусках касмічных аб’ектаў у 2026 годзе. У спісе прадстаўлены запускі, якія ставілі сваёй мэтай вывядзенне {{Не перакладзена 5|Карысная нагрузка|карыснай нагрузкі|ru|Полезная нагрузка}} (або {{Не перакладзена 5|Масагабарытны макет|масагабарытных макетаў|ru|Массогабаритный макет}}) на [[Геацэнтрычная арбіта|калязямную арбіту]] або траекторыю адлёту ў {{Не перакладзена 5|Міжпланетная прастора|міжпланетную прастору|ru|Межпланетное пространство}}. У спісе не прадстаўлены [[Субарбітальны касмічны палёт|субарбітальныя запускі]], а таксама запускі [[Балістычная ракета|балістычных]], {{Не перакладзена 5|Геафізічная ракета|геафізічных|ru|Геофизическая ракета}} і {{Не перакладзена 5|Метэаралагічная ракета|метэаралагічных|ru|Метеорологическая ракета}} ракет. Таксама не ўлічваюцца запускі, якія не адбыліся і пры якіх ракета-носьбіт не сышла са старту. Інфармацыя ўзята з адкрытых афіцыйных крыніц. Назвы аб’ектаў і запускаючых дзяржаў адпавядаюць дадзеным, якія прадстаўляюцца краінамі ўдзельнікамі «Канвенцыі аб рэгістрацыі аб’ектаў, якія запускаюцца ў касмічную прастору», прынятай на Генеральнай Асамблеі ААН у 1974 годзе<ref>{{Cite web|title=3235 (XXIX). Конвенция о регистрации объектов, запускаемых в космическое пространство|url=https://www.unoosa.org/pdf/gares/ARES_29_3235R.pdf|website=www.unoosa.org|date=1974-11-12|lang=ru|access-date=2022-01-06|archive-date=2021-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711134406/https://www.unoosa.org/pdf/gares/ARES_29_3235R.pdf|url-status=live}}</ref>. ==Спіс арбітальных запускаў== {| class="wikitable" |+ Спіс [[Геацэнтрычная арбіта|арбітальных]] запускаў, зробленых у [[2026]] годзе. <span style="background-color: #ffD0D0">Ружовым колерам</span> выдзелены няўдалыя запускі. '''Тоўстым''' вылучаныя пілатуемыя касмічныя апараты. ! Дата ([[Універсальны каардынаваны час|UTC]]) !! Стартавы комплекс !! Ракета-носьбіт !! {{Не перакладзена 5|Міжнародны Ідэнтыфікатар|NSSDC ID|ru|Международный Идентификатор}} !! {{Не перакладзена 5|Нумар па спадарожнікавым каталогу|SCN|ru|Номер по спутниковому каталогу}} !! Назва КА !! Тып/Прызначэнне |- | [[3 студзеня]] (2:09) || {{Сцяг ЗША}} {{Не перакладзена 5|База Ванденберг|База Ванденберг|ru|База Ванденберг}}, {{Не перакладзена 5|SLC-4|SLC-4|ru|SLC-4}}E || {{Сцяг ЗША}} [[Falcon 9]] FT ''(B1081.21)''{{Заўвага|''Курсівам'' пазначаны серыйны нумар носьбіта (калі вядомы). Для шматразовых прыступак носьбітаў «[[Falcon 9]]» і «{{Не перакладзена 5|Falcon Heavy|Falcon Heavy|ru|Falcon Heavy}}» паказваюцца іх серыйныя нумары і, праз кропку, парадкавыя нумары палёту гэтых ступеняў.}} || [https://www.nasa.gov/nssdc/ 2026-001A] || [https://www.n2yo.com/satellite/?s=67304 67304] || {{Сцяг Італіі}} CSG-3 || {{Не перакладзена 5|COSMO-SkyMed|COSMO-SkyMed|ru|COSMO-SkyMed}} 2nd Gen |} ==Зноскі== {{Notelist}} ==Крыніцы== {{Крыніцы}} ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Спіс касмічных запускаў Расіі ў 2026 годзе|Спіс касмічных запускаў Расіі ў 2026 годзе|ru|Список космических запусков России в 2026 году}} *{{Не перакладзена 5|Храналогія пілатуемых касмічных палётаў (2020-я)|Храналогія пілатуемых касмічных палётаў (2020-я)|ru|Хронология пилотируемых космических полётов (2020-е)}} *{{Не перакладзена 5|Спіс касмічных запускаў|Спіс касмічных запускаў|ru|Список космических запусков}} ==Спасылкі== *Jonathan McDowell. [https://planet4589.org/space/jsr/latest.html Jonathan’s Space Report — Next Issue]{{Ref-en}}. *Jonathan McDowell. [https://planet4589.org/space/log/launch.html Launch Log]{{Ref-en}}. *Gunter Dirk Krebs. [https://space.skyrocket.de/directories/chronology.htm Chronology of Space Launches]{{Ref-en}}. *[https://nextspaceflight.com/launches/ Rocket Launch Manifest]{{Ref-en}}. Next Spaceflight. {{Не перакладзена 5|NASASpaceflight|NASASpaceflight|en|NASASpaceflight}}. *Dr. T.S. Kelso. [https://celestrak.org/satcat/search.php Satellite catalog (SATCAT)]{{Ref-en}}. CelesTrak. *Dr. T.S. Kelso. [https://celestrak.org/NORAD/elements/table.php?GROUP=last-30-days&FORMAT=tle Last 30 Days' Launches]{{Ref-en}}. CelesTrak. *[https://orbitalfocus.uk/Diaries/Launches/Launches.php?year=2026 Orbital Focus.] Launches and Orbital Operations{{Ref-en}}. *[https://www.unoosa.org/oosa/osoindex/search-ng.jspx?lf_id= Online Index of Objects Launched into Outer Space]{{Ref-en}}. {{Не перакладзена 5|Упраўленне па пытаннях касмічнай прасторы ААН|Упраўленне па пытаннях касмічнай прасторы ААН|ru|Управление по вопросам космического пространства ООН}}. {{Спіс касмічных запускаў}} [[Катэгорыя:Спісы касмічных запускаў]] [[Катэгорыя:2026 год у касманаўтыцы]] c70du8ux6gxs4duoeqqpilqblfw9np1 5175534 5175522 2026-08-04T17:47:09Z Emilia Noah 155537 5175534 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=4 жніўня 2026}}{{Бягучыя падзеі}} {{Кароткае апісанне|спіс артыкулаў у адным з праектаў Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прыводзіцца інфармацыя аб запусках касмічных аб’ектаў у 2026 годзе. У спісе прадстаўлены запускі, якія ставілі сваёй мэтай вывядзенне {{Не перакладзена 5|Карысная нагрузка|карыснай нагрузкі|ru|Полезная нагрузка}} (або {{Не перакладзена 5|Масагабарытны макет|масагабарытных макетаў|ru|Массогабаритный макет}}) на [[Геацэнтрычная арбіта|калязямную арбіту]] або траекторыю адлёту ў {{Не перакладзена 5|Міжпланетная прастора|міжпланетную прастору|ru|Межпланетное пространство}}. У спісе не прадстаўлены [[Субарбітальны касмічны палёт|субарбітальныя запускі]], а таксама запускі [[Балістычная ракета|балістычных]], {{Не перакладзена 5|Геафізічная ракета|геафізічных|ru|Геофизическая ракета}} і {{Не перакладзена 5|Метэаралагічная ракета|метэаралагічных|ru|Метеорологическая ракета}} ракет. Таксама не ўлічваюцца запускі, якія не адбыліся і пры якіх ракета-носьбіт не сышла са старту. Інфармацыя ўзята з адкрытых афіцыйных крыніц. Назвы аб’ектаў і запускаючых дзяржаў адпавядаюць дадзеным, якія прадстаўляюцца краінамі ўдзельнікамі «Канвенцыі аб рэгістрацыі аб’ектаў, якія запускаюцца ў касмічную прастору», прынятай на Генеральнай Асамблеі ААН у 1974 годзе<ref>{{Cite web|title=3235 (XXIX). Конвенция о регистрации объектов, запускаемых в космическое пространство|url=https://www.unoosa.org/pdf/gares/ARES_29_3235R.pdf|website=www.unoosa.org|date=1974-11-12|lang=ru|access-date=2022-01-06|archive-date=2021-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711134406/https://www.unoosa.org/pdf/gares/ARES_29_3235R.pdf|url-status=live}}</ref>. ==Спіс арбітальных запускаў== {| class="wikitable" |+ Спіс [[Геацэнтрычная арбіта|арбітальных]] запускаў, зробленых у [[2026]] годзе. <span style="background-color: #ffD0D0">Ружовым колерам</span> выдзелены няўдалыя запускі. '''Тоўстым''' вылучаныя пілатуемыя касмічныя апараты. ! Дата ([[Універсальны каардынаваны час|UTC]]) !! Стартавы комплекс !! Ракета-носьбіт !! {{Не перакладзена 5|Міжнародны Ідэнтыфікатар|NSSDC ID|ru|Международный Идентификатор}} !! {{Не перакладзена 5|Нумар па спадарожнікавым каталогу|SCN|ru|Номер по спутниковому каталогу}} !! Назва КА !! Тып/Прызначэнне |- | [[3 студзеня]] (2:09) || {{Сцяг ЗША}} {{Не перакладзена 5|База Ванденберг|База Ванденберг|ru|База Ванденберг}}, {{Не перакладзена 5|SLC-4|SLC-4|ru|SLC-4}}E || {{Сцяг ЗША}} [[Falcon 9]] FT ''(B1081.21)''{{Заўвага|''Курсівам'' пазначаны серыйны нумар носьбіта (калі вядомы). Для шматразовых ступеняў носьбітаў «[[Falcon 9]]» і «{{Не перакладзена 5|Falcon Heavy|Falcon Heavy|ru|Falcon Heavy}}» паказваюцца іх серыйныя нумары і, праз кропку, парадкавыя нумары палёту гэтых ступеняў.}} || [https://www.nasa.gov/nssdc/ 2026-001A] || [https://www.n2yo.com/satellite/?s=67304 67304] || {{Сцяг Італіі}} CSG-3 || {{Не перакладзена 5|COSMO-SkyMed|COSMO-SkyMed|ru|COSMO-SkyMed}} 2nd Gen |} ==Зводныя табліцы== ===Па дзяржавах, якія запускаюць=== Тэрмін «запускаючая дзяржава» абазначае дзяржаву, з тэрыторыі або ўстановак якой ажыццяўляецца запуск касмічнага аб’екта. ==Зноскі== {{Notelist}} ==Крыніцы== {{Крыніцы}} ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Спіс касмічных запускаў Расіі ў 2026 годзе|Спіс касмічных запускаў Расіі ў 2026 годзе|ru|Список космических запусков России в 2026 году}} *{{Не перакладзена 5|Храналогія пілатуемых касмічных палётаў (2020-я)|Храналогія пілатуемых касмічных палётаў (2020-я)|ru|Хронология пилотируемых космических полётов (2020-е)}} *{{Не перакладзена 5|Спіс касмічных запускаў|Спіс касмічных запускаў|ru|Список космических запусков}} ==Спасылкі== *Jonathan McDowell. [https://planet4589.org/space/jsr/latest.html Jonathan’s Space Report — Next Issue]{{Ref-en}}. *Jonathan McDowell. [https://planet4589.org/space/log/launch.html Launch Log]{{Ref-en}}. *Gunter Dirk Krebs. [https://space.skyrocket.de/directories/chronology.htm Chronology of Space Launches]{{Ref-en}}. *[https://nextspaceflight.com/launches/ Rocket Launch Manifest]{{Ref-en}}. Next Spaceflight. {{Не перакладзена 5|NASASpaceflight|NASASpaceflight|en|NASASpaceflight}}. *Dr. T.S. Kelso. [https://celestrak.org/satcat/search.php Satellite catalog (SATCAT)]{{Ref-en}}. CelesTrak. *Dr. T.S. Kelso. [https://celestrak.org/NORAD/elements/table.php?GROUP=last-30-days&FORMAT=tle Last 30 Days' Launches]{{Ref-en}}. CelesTrak. *[https://orbitalfocus.uk/Diaries/Launches/Launches.php?year=2026 Orbital Focus.] Launches and Orbital Operations{{Ref-en}}. *[https://www.unoosa.org/oosa/osoindex/search-ng.jspx?lf_id= Online Index of Objects Launched into Outer Space]{{Ref-en}}. {{Не перакладзена 5|Упраўленне па пытаннях касмічнай прасторы ААН|Упраўленне па пытаннях касмічнай прасторы ААН|ru|Управление по вопросам космического пространства ООН}}. {{Спіс касмічных запускаў}} [[Катэгорыя:Спісы касмічных запускаў]] [[Катэгорыя:2026 год у касманаўтыцы]] lmlicto6b7auvsqih098a6ut3c3upzd 5175837 5175534 2026-08-05T11:30:23Z Emilia Noah 155537 Буду працягваць напаўняць спіс. 5175837 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Кароткае апісанне|спіс артыкулаў у адным з праектаў Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прыводзіцца інфармацыя аб запусках касмічных аб’ектаў у 2026 годзе. У спісе прадстаўлены запускі, якія ставілі сваёй мэтай вывядзенне {{Не перакладзена 5|Карысная нагрузка|карыснай нагрузкі|ru|Полезная нагрузка}} (або {{Не перакладзена 5|Масагабарытны макет|масагабарытных макетаў|ru|Массогабаритный макет}}) на [[Геацэнтрычная арбіта|калязямную арбіту]] або траекторыю адлёту ў {{Не перакладзена 5|Міжпланетная прастора|міжпланетную прастору|ru|Межпланетное пространство}}. У спісе не прадстаўлены [[Субарбітальны касмічны палёт|субарбітальныя запускі]], а таксама запускі [[Балістычная ракета|балістычных]], {{Не перакладзена 5|Геафізічная ракета|геафізічных|ru|Геофизическая ракета}} і {{Не перакладзена 5|Метэаралагічная ракета|метэаралагічных|ru|Метеорологическая ракета}} ракет. Таксама не ўлічваюцца запускі, якія не адбыліся і пры якіх ракета-носьбіт не сышла са старту. Інфармацыя ўзята з адкрытых афіцыйных крыніц. Назвы аб’ектаў і запускаючых дзяржаў адпавядаюць дадзеным, якія прадстаўляюцца краінамі ўдзельнікамі «Канвенцыі аб рэгістрацыі аб’ектаў, якія запускаюцца ў касмічную прастору», прынятай на Генеральнай Асамблеі ААН у 1974 годзе<ref>{{Cite web|title=3235 (XXIX). Конвенция о регистрации объектов, запускаемых в космическое пространство|url=https://www.unoosa.org/pdf/gares/ARES_29_3235R.pdf|website=www.unoosa.org|date=1974-11-12|lang=ru|access-date=2022-01-06|archive-date=2021-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711134406/https://www.unoosa.org/pdf/gares/ARES_29_3235R.pdf|url-status=live}}</ref>. ==Спіс арбітальных запускаў== {| class="wikitable" |+ Спіс [[Геацэнтрычная арбіта|арбітальных]] запускаў, зробленых у [[2026]] годзе. <span style="background-color: #ffD0D0">Ружовым колерам</span> выдзелены няўдалыя запускі. '''Тоўстым''' вылучаныя пілатуемыя касмічныя апараты. ! Дата ([[Універсальны каардынаваны час|UTC]]) !! Стартавы комплекс !! Ракета-носьбіт !! {{Не перакладзена 5|Міжнародны Ідэнтыфікатар|NSSDC ID|ru|Международный Идентификатор}} !! {{Не перакладзена 5|Нумар па спадарожнікавым каталогу|SCN|ru|Номер по спутниковому каталогу}} !! Назва КА !! Тып/Прызначэнне |- | [[3 студзеня]] (2:09) || {{Сцяг ЗША}} {{Не перакладзена 5|База Ванденберг|База Ванденберг|ru|База Ванденберг}}, {{Не перакладзена 5|SLC-4|SLC-4|ru|SLC-4}}E || {{Сцяг ЗША}} [[Falcon 9]] FT ''(B1081.21)''{{Заўвага|''Курсівам'' пазначаны серыйны нумар носьбіта (калі вядомы). Для шматразовых ступеняў носьбітаў «[[Falcon 9]]» і «{{Не перакладзена 5|Falcon Heavy|Falcon Heavy|ru|Falcon Heavy}}» паказваюцца іх серыйныя нумары і, праз кропку, парадкавыя нумары палёту гэтых ступеняў.}} || [https://www.nasa.gov/nssdc/ 2026-001A] || [https://www.n2yo.com/satellite/?s=67304 67304] || {{Сцяг Італіі}} CSG-3 || {{Не перакладзена 5|COSMO-SkyMed|COSMO-SkyMed|ru|COSMO-SkyMed}} 2nd Gen |- | [[4 студзеня]] (6:48) || {{Сцяг ЗША}} [[База ВПС ЗША на мысе Канаверал]], {{Не перакладзена 5|SLC-40|SLC-40|ru|SLC-40}} || {{Сцяг ЗША}} [[Falcon 9]] FT ''(B1101.1)'' || [https://www.nasa.gov/nssdc/ 2026-002A] || [https://www.n2yo.com/satellite/?s=67305 67305] || {{Сцяг ЗША}} STARLINK-36490 і {{Не перакладзена 5|Спіс спадарожнікаў Starlink|яшчэ 28|ru|Список спутников Starlink}} (G6-88) || {{Не перакладзена 5|Starlink|Starlink|ru|Starlink}} v2.0 mini |} ==Зводныя табліцы== ===Па дзяржавах, якія запускаюць=== Тэрмін «запускаючая дзяржава» абазначае дзяржаву, з тэрыторыі або ўстановак якой ажыццяўляецца запуск касмічнага аб’екта. ==Зноскі== {{Notelist}} ==Крыніцы== {{Крыніцы}} ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Спіс касмічных запускаў Расіі ў 2026 годзе|Спіс касмічных запускаў Расіі ў 2026 годзе|ru|Список космических запусков России в 2026 году}} *{{Не перакладзена 5|Храналогія пілатуемых касмічных палётаў (2020-я)|Храналогія пілатуемых касмічных палётаў (2020-я)|ru|Хронология пилотируемых космических полётов (2020-е)}} *{{Не перакладзена 5|Спіс касмічных запускаў|Спіс касмічных запускаў|ru|Список космических запусков}} ==Спасылкі== *Jonathan McDowell. [https://planet4589.org/space/jsr/latest.html Jonathan’s Space Report — Next Issue]{{Ref-en}}. *Jonathan McDowell. [https://planet4589.org/space/log/launch.html Launch Log]{{Ref-en}}. *Gunter Dirk Krebs. [https://space.skyrocket.de/directories/chronology.htm Chronology of Space Launches]{{Ref-en}}. *[https://nextspaceflight.com/launches/ Rocket Launch Manifest]{{Ref-en}}. Next Spaceflight. {{Не перакладзена 5|NASASpaceflight|NASASpaceflight|en|NASASpaceflight}}. *Dr. T.S. Kelso. [https://celestrak.org/satcat/search.php Satellite catalog (SATCAT)]{{Ref-en}}. CelesTrak. *Dr. T.S. Kelso. [https://celestrak.org/NORAD/elements/table.php?GROUP=last-30-days&FORMAT=tle Last 30 Days' Launches]{{Ref-en}}. CelesTrak. *[https://orbitalfocus.uk/Diaries/Launches/Launches.php?year=2026 Orbital Focus.] Launches and Orbital Operations{{Ref-en}}. *[https://www.unoosa.org/oosa/osoindex/search-ng.jspx?lf_id= Online Index of Objects Launched into Outer Space]{{Ref-en}}. {{Не перакладзена 5|Упраўленне па пытаннях касмічнай прасторы ААН|Упраўленне па пытаннях касмічнай прасторы ААН|ru|Управление по вопросам космического пространства ООН}}. {{Спіс касмічных запускаў}} [[Катэгорыя:Спісы касмічных запускаў]] [[Катэгорыя:2026 год у касманаўтыцы]] lxegf5icfa4jxgfx4ar431h1joko367 0 812058 5175473 5175179 2026-08-04T14:27:42Z M.L.Bot 261 5175473 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Дата нараджэння = [[1792]] | Месца нараджэння = [[Магілёў]] | Дата смерці = [[26 красавіка]] [[1853]] | Месца смерці = [[Магілёў]] | Род дзейнасці = вайсковая медыцына | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] }} '''Леў Якаўлевіч Нагумовіч''' ({{lang-ru|Лев Яковлевич Нагумович}}; [[1792]], [[Магілёў]] — [[26 красавіка]] [[1853]], Магілёў) — вучоны-медык, хірург, асветнік, удзельнік [[Вайна 1812 года|вайны 1812 г.]], адзін са стваральнікаў і актыўных удзельнікаў першага ў Расіі Таварыства рускіх урачоў.<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/135492|title=Нагумовіч Леў (Леон-Казімір) Якаўлевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-08-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=РБС/ВТ/Нагумович, Лев Яковлевич — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2026-08-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://masheka.by/history_mogilev/mogilev-lyudi/2145-vrach-iz-mogileva-na-elisejskih-poljah-v-parizhe.html|title=Врач из Могилева на Елисейских полях в Париже » MASHEKA - информационный портал Могилёва. Новости Могилева, интервью с могилевчанами|website=MASHEKA - информационный портал Могилёва. Новости Могилева, интервью с могилевчанами|access-date=2026-08-04}}</ref> == Біяграфія == Скончыў Магілёўскі езуіцкі калегіюм, затым лячэбна-медыцынскае аддзяленне [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Атрымаў пасля вучобы званне доктара медыцыны (1812). У яго дысертацыі, прысвечанай гартаннай [[Ангіна|ангіне]], упершыню ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] апісвалася дастаткова рэдкае, але цяжкае захворванне. З 1812 г. Л. Нагумовіч быў ваенным урачом. Служыў у Фанагарыйскім грэнадзёрскім палку. Удзельнічаў у вайне 1812 г. у бітвах пры [[Барадзінская бітва|Барадзіне]], Малым Яраслаўцы, пад Люцэнам, Кульмам, Лейпцыгам. У 1814 г. разам з палком уступіў у [[Парыж]]. У Парыжскай медыцынскай акадэміі Л. Нагумовіч прачытаў даклад «''Об употреблении фосфора при лечении перемежающейся лихорадки''» і быў выбраны членам-карэспандэнтам гэтай акадэміі. Пасля вяртання войск з-за мяжы яго прызначылі старшым урачом 40-га егерскага палка. З 1818 па 1826 г. (акрамя 1822 г., калі працаваў у Віцебскім ваенным шпіталі) з’яўляўся ардынатарам Беларуска-Магілёўскага ваеннага шпіталя. У 1826 г. быў штаб-лекарам Фінляндскага палка. Як ваенны медык прымаў удзел у турэцкай (1828), [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|польскай (1831)]] і венгерскай (1848) кампаніях. У 1830 г. Л. Нагумовіч працаваў у цэнтральнай камісіі па барацьбе з [[халера]]й у [[Саратаў|Саратаве]]. Стаў адным са стваральнікаў і актыўных удзельнікаў першага ў Расіі Таварыства рускіх урачоў. З 1852 г. ён знаходзіўся ў адстаўцы. Быў [[Стацкі саветнік|стацкім саветнікам]]. Адначасова з медыцынскай практыкай Л. Нагумовіч займаўся навуковай працай. З’яўляўся актыўным папулярызатарам медыцынскіх ведаў. Заслугоўвае ўвагі работа «''Руководство к лечению огнестрельных ран по правилам, предлагаемым знаменитыми хирургами в Европе''» (1822). Ён таксама аўтар 1, 7, 8-га раздзелаў «''Трактата о повальной, заразной болезни, называемой холера''» (1831). Пераклаў з французскай мовы працу вядомага ўрача Ланцыо. Супрацоўнічаў у «''Военно-медицинском журнале''», газеце «''Друг здравия''» і інш. У работах Нагумовіча выявіліся характэрныя для яго рысы ўрача-гуманіста: пільнасць пры назіранні за сімптомамі захворвання ў дынаміцы, пастаянны пошук новых, найбольш эфектыўных метадаў і спосабаў лячэння. За заслугі ў ваеннай медыцыне Л. Нагумовіч быў прызначаны ганаровым членам [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі,]] [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]] і Ваенна-медыцынскага навуковага камітэта. Узнагароджаны Імператарскім [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Святой Ганны]] (1830), сярэбраным медалём «За Парыж» (1814). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. — Мінск, 2000. — Т. 11. — С. 118. * Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 509. * [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 1999. — Т. 5. — С. 268—269. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нагумовіч Леў Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1792 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1853 годзе]] [[Катэгорыя:Медыкі]] 2b8ynk5i9100oy7gv29cdto4pf73eva 5175475 5175473 2026-08-04T14:32:55Z M.L.Bot 261 афармленне 5175475 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Леў Якаўлевіч Нагумовіч''' ({{lang-ru|Лев Яковлевич Нагумович}}; {{ВДП}}) — вучоны-медык, хірург, асветнік, удзельнік [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], адзін са стваральнікаў і актыўных удзельнікаў першага ў Расіі Таварыства рускіх урачоў.<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/135492|title=Нагумовіч Леў (Леон-Казімір) Якаўлевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-08-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=РБС/ВТ/Нагумович, Лев Яковлевич — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2026-08-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://masheka.by/history_mogilev/mogilev-lyudi/2145-vrach-iz-mogileva-na-elisejskih-poljah-v-parizhe.html|title=Врач из Могилева на Елисейских полях в Париже » MASHEKA - информационный портал Могилёва. Новости Могилева, интервью с могилевчанами|website=MASHEKA - информационный портал Могилёва. Новости Могилева, интервью с могилевчанами|access-date=2026-08-04}}</ref> == Біяграфія == Скончыў Магілёўскі езуіцкі калегіюм, затым лячэбна-медыцынскае аддзяленне [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Атрымаў пасля вучобы званне доктара медыцыны (1812). У яго дысертацыі, прысвечанай гартаннай [[Ангіна|ангіне]], упершыню ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] апісвалася дастаткова рэдкае, але цяжкае захворванне. З 1812 г. Л. Нагумовіч быў ваенным урачом. Служыў у Фанагарыйскім грэнадзёрскім палку. Удзельнічаў у вайне 1812 г. у бітвах пры [[Барадзінская бітва|Барадзіне]], Малым Яраслаўцы, пад Люцэнам, Кульмам, Лейпцыгам. У 1814 г. разам з палком уступіў у [[Парыж]]. У Парыжскай медыцынскай акадэміі Л. Нагумовіч прачытаў даклад «''Об употреблении фосфора при лечении перемежающейся лихорадки''» і быў выбраны членам-карэспандэнтам гэтай акадэміі. Пасля вяртання войск з-за мяжы яго прызначылі старшым урачом 40-га егерскага палка. З 1818 па 1826 г. (акрамя 1822 г., калі працаваў у Віцебскім ваенным шпіталі) з’яўляўся ардынатарам Беларуска-Магілёўскага ваеннага шпіталя. У 1826 г. быў штаб-лекарам Фінляндскага палка. Як ваенны медык прымаў удзел у турэцкай (1828), [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|польскай (1831)]] і венгерскай (1848) кампаніях. У 1830 г. Л. Нагумовіч працаваў у цэнтральнай камісіі па барацьбе з [[халера]]й у [[Саратаў|Саратаве]]. Стаў адным са стваральнікаў і актыўных удзельнікаў першага ў Расіі Таварыства рускіх урачоў. З 1852 г. ён знаходзіўся ў адстаўцы. Быў [[Стацкі саветнік|стацкім саветнікам]]. Адначасова з медыцынскай практыкай Л. Нагумовіч займаўся навуковай працай. З’яўляўся актыўным папулярызатарам медыцынскіх ведаў. Заслугоўвае ўвагі работа «''Руководство к лечению огнестрельных ран по правилам, предлагаемым знаменитыми хирургами в Европе''» (1822). Ён таксама аўтар 1, 7, 8-га раздзелаў «''Трактата о повальной, заразной болезни, называемой холера''» (1831). Пераклаў з французскай мовы працу вядомага ўрача Ланцыо. Супрацоўнічаў у «''Военно-медицинском журнале''», газеце «''Друг здравия''» і інш. У работах Нагумовіча выявіліся характэрныя для яго рысы ўрача-гуманіста: пільнасць пры назіранні за сімптомамі захворвання ў дынаміцы, пастаянны пошук новых, найбольш эфектыўных метадаў і спосабаў лячэння. За заслугі ў ваеннай медыцыне Л. Нагумовіч быў прызначаны ганаровым членам [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі,]] [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]] і Ваенна-медыцынскага навуковага камітэта. Узнагароджаны Імператарскім [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Святой Ганны]] (1830), сярэбраным медалём «За Парыж» (1814). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. — Мінск, 2000. — Т. 11. — С. 118. * Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 509. * [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 1999. — Т. 5. — С. 268—269. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нагумовіч Леў Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Медыкі]] 6qfnbvzgnv8kyb1pblsxg8ilraejrni 5175716 5175475 2026-08-05T09:05:20Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5175716 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Леў Якаўлевіч Нагумовіч''' ({{lang-ru|Лев Яковлевич Нагумович}}; {{ВДП}}) — вучоны-медык, хірург, асветнік, удзельнік [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], адзін са стваральнікаў і актыўных удзельнікаў першага ў Расіі Таварыства рускіх урачоў.<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/135492|title=Нагумовіч Леў (Леон-Казімір) Якаўлевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-08-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=РБС/ВТ/Нагумович, Лев Яковлевич — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2026-08-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://masheka.by/history_mogilev/mogilev-lyudi/2145-vrach-iz-mogileva-na-elisejskih-poljah-v-parizhe.html|title=Врач из Могилева на Елисейских полях в Париже » MASHEKA - информационный портал Могилёва. Новости Могилева, интервью с могилевчанами|website=MASHEKA - информационный портал Могилёва. Новости Могилева, интервью с могилевчанами|access-date=2026-08-04}}</ref> == Біяграфія == Скончыў Магілёўскі езуіцкі калегіюм, затым лячэбна-медыцынскае аддзяленне [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Атрымаў пасля вучобы званне доктара медыцыны (1812). У яго дысертацыі, прысвечанай гартаннай [[Ангіна|ангіне]], упершыню ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] апісвалася дастаткова рэдкае, але цяжкае захворванне. З 1812 г. Л. Нагумовіч быў ваенным урачом. Служыў у Фанагарыйскім грэнадзёрскім палку. Удзельнічаў у вайне 1812 г. у бітвах пры [[Барадзінская бітва|Барадзіне]], Малым Яраслаўцы, пад Люцэнам, Кульмам, Лейпцыгам. У 1814 г. разам з палком уступіў у [[Парыж]]. У Парыжскай медыцынскай акадэміі Л. Нагумовіч прачытаў даклад «''Об употреблении фосфора при лечении перемежающейся лихорадки''» і быў выбраны членам-карэспандэнтам гэтай акадэміі. Пасля вяртання войск з-за мяжы яго прызначылі старшым урачом 40-га егерскага палка. З 1818 па 1826 г. (акрамя 1822 г., калі працаваў у Віцебскім ваенным шпіталі) з’яўляўся ардынатарам Беларуска-Магілёўскага ваеннага шпіталя. У 1826 г. быў штаб-лекарам Фінляндскага палка. Як ваенны медык прымаў удзел у турэцкай (1828), [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|польскай (1831)]] і венгерскай (1848) кампаніях. У 1830 г. Л. Нагумовіч працаваў у цэнтральнай камісіі па барацьбе з [[халера]]й у [[Саратаў|Саратаве]]. Стаў адным са стваральнікаў і актыўных удзельнікаў першага ў Расіі Таварыства рускіх урачоў. З 1852 г. ён знаходзіўся ў адстаўцы. Быў [[Стацкі саветнік|стацкім саветнікам]]. Адначасова з медыцынскай практыкай Л. Нагумовіч займаўся навуковай працай. З’яўляўся актыўным папулярызатарам медыцынскіх ведаў. Заслугоўвае ўвагі работа «''Руководство к лечению огнестрельных ран по правилам, предлагаемым знаменитыми хирургами в Европе''» (1822). Ён таксама аўтар 1, 7, 8-га раздзелаў «''Трактата о повальной, заразной болезни, называемой холера''» (1831). Пераклаў з французскай мовы працу вядомага ўрача Ланцыо. Супрацоўнічаў у «''Военно-медицинском журнале''», газеце «''Друг здравия''» і інш. У работах Нагумовіча выявіліся характэрныя для яго рысы ўрача-гуманіста: пільнасць пры назіранні за сімптомамі захворвання ў дынаміцы, пастаянны пошук новых, найбольш эфектыўных метадаў і спосабаў лячэння. За заслугі ў ваеннай медыцыне Л. Нагумовіч быў прызначаны ганаровым членам [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі,]] [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]] і Ваенна-медыцынскага навуковага камітэта. Узнагароджаны Імператарскім [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Святой Ганны]] (1830), сярэбраным медалём «За Парыж» (1814). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. — Мінск, 2000. — Т. 11. — С. 118. * Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 509. * [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 1999. — Т. 5. — С. 268—269. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-05}} {{DEFAULTSORT:Нагумовіч Леў Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Медыкі]] acxp1spoqkke1ha944hjqhs3b20m5rt 0 812061 5175449 5175201 2026-08-04T13:33:42Z Autumndancer 168015 5175449 wikitext text/x-wiki [[Файл:Electric soldering iron.jpg|thumb|Электрапаяльнік]] '''Паяльнік''' — інструмент для [[пайка|пайкі]] [[метал]]аў і расплаўлення прыпою. Медная рабочая частка паяльніка награваецца ад знешняй крыніцы цяпла (ад паяльнай лямпы і інш.). Форма, памеры і маса паяльніка вызначаюцца тыпам паянага шва, канфігурацыяй і масай вырабу. Бываюць без пастаяннага падагрэву, з падагрэвам полымем ці з электрападагрэвам (найбольш пашыраны). Спецыяльны від паяльніка — ультрагукавы, у якім ваганні нагрэтага стрыжня разбураюць аксідную плёнку на паверхні паянага вырабу пад слоем прыпою. Асноўная перавага — магчымасць бясфлюсавай пайкі. Выкарыстоўваюцца для пайкі і луджэння вырабаў са сталі, [[медзь|медзі]] і медных сплаваў, алюмінію (пераважна ультрагукавыя паяльнікі) мяккімі алавяна-свінцовымі прыпоямі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Паяльнік||}} 0cxldngtypnhm3gum1qi0ac00f6dvt4 5175715 5175449 2026-08-05T09:05:13Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5175715 wikitext text/x-wiki [[Файл:Electric soldering iron.jpg|thumb|Электрапаяльнік]] '''Паяльнік''' — інструмент для [[пайка|пайкі]] [[метал]]аў і расплаўлення прыпою. Медная рабочая частка паяльніка награваецца ад знешняй крыніцы цяпла (ад паяльнай лямпы і інш.). Форма, памеры і маса паяльніка вызначаюцца тыпам паянага шва, канфігурацыяй і масай вырабу. Бываюць без пастаяннага падагрэву, з падагрэвам полымем ці з электрападагрэвам (найбольш пашыраны). Спецыяльны від паяльніка — ультрагукавы, у якім ваганні нагрэтага стрыжня разбураюць аксідную плёнку на паверхні паянага вырабу пад слоем прыпою. Асноўная перавага — магчымасць бясфлюсавай пайкі. Выкарыстоўваюцца для пайкі і луджэння вырабаў са сталі, [[медзь|медзі]] і медных сплаваў, алюмінію (пераважна ультрагукавыя паяльнікі) мяккімі алавяна-свінцовымі прыпоямі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Паяльнік||}} {{няма катэгорый|date=2026-08-05}} a0jmnx0az7zz5miz9n2yxkh4dc12e85 0 812062 5175451 5175213 2026-08-04T13:34:05Z Autumndancer 168015 /* Літаратура */ 5175451 wikitext text/x-wiki [[Файл:Blowtorch.jpg|thumb|Паяльная лямпа]] '''Паяльная лямпа''' — награвальная прылада з адкрытым накіраваным полымем. Полымя ўтвараецца на выхадзе трубы паяльнай лямпы пры [[гарэнне|гарэнні]] сумесі пары вадкага паліва ([[бензін]]у, [[спірт]]у, [[газа|газы]]) з [[паветра]]м, прадукты гарэння ўтвараюць выцягнуты факел. Найбольш пашыраны паяльныя лямпы фарсуначнага тыпу з ёмістасцю рэзервуара да 2 л. Выкарыстоўваюцца для награвання рабочай часткі [[паяльнік]]а і дэталей, расплаўлення прыпою ў працэсе [[пайка|пайкі]], а таксама награвання [[метал]]у для праўкі, гібкі і інш., выдалення рэшткаў старога масла, [[фарба|фарбы]], лаку з драўляных і металічных вырабаў і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Паяльная лямпа||}} [[Катэгорыя:Крыніцы агню]] hzmayg3hegrept90wt1chg2t5yahp58 0 812072 5175843 5175374 2026-08-05T11:39:38Z ~2026-40856-89 171449 /* Паходжанне */ 5175843 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж | Імя = Картыкея | Міфалогія = [[індуізм|індуісцкая]] | Выява = Fresco depicting Kartikeya from the Veer Bhan Da Shivala, Amritsar, circa late-19th century.jpg| Памер выявы = 250px | Подпіс = Фрэска ў [[Амрытсар]]ы, [[19 стагоддзе|XIX]] ст. | Апісанне = Бог вайны | У іншых культурах = Муруган, Сканда, Дэвасенапаці, Маасена | Бацька = [[Шыва]] | Маці = [[Парваці]] | Жонка = [[Дэвасена]] | Дзеці = }} '''Картыкея''' ({{lang-sa|कार्त्तिकेयः}}) — бог [[вайна|вайны]] ў [[індуізм|індуісцкай]] міфалогіі. Вядомы таксама як Муруган, Сканда, Дэвасенапаці, Маасена, Кумара, Вішакха і г. д. == Паходжанне == Навукоўцы лічаць, што культ Картыкеі ў [[індуізм]]е ўзнік у выніку [[сінкрэтызм]]у, зліцця некалькіх першапачаткова разнародных культаў. Адным з найбольш старажытных з’яўляецца культ бога Сканды, які ў сваю чаргу можа паходзіць з даведычных уяўленняў пра ''граха'', злых духаў, што прыносілі хваробы. Так, у адным з [[аюрведа|аюрведычных]] трактатаў [[1 тысячагоддзе|1]] тысячагоддзя н. э. узгадваецца хвароба ''Сканда-граха''<ref>[https://10.1111/j.1749-8171.2007.00036.x Skanda in Epic and Puranic Literature: An Examination of the Origins and Development of a Hindu Deity in North India]</ref>. У старажытнай [[рэлігія|рэлігійнай]] [[літаратура|літаратуры]] постаць бога Сканды з’явілася яшчэ раней. Напрыклад, у «[[Веды (індуізм)|Ведах]]» і трэцяй кнізе «[[Махабхарата|Махабхараты]]» ён названы сынам [[Агні]] і [[Сваха|Свахі]]. Але ў «[[Рамаяна|Рамаяне]]», дзевятай кнізе «Махабхараты» і паэме [[Калідаса|Калідасы]] «Кумарасамбхава» Сканда, Кумара, або Картыкея — сын [[Шыва|Шывы]] і [[Парваці]]<ref>[https://doi.org/10.1558/rsth.v33i1.7 Mann, R.D. Skanda and His Fathers in the Aranyakaparvan]</ref>. Згодна паэме, якая адлюстроўвае канчатковую традыцыю зліцця, Картыкея быў старэйшым братам [[Ганеша|Ганешы]]. Яго нараджэнне стала магчымым дзякуючы ўмяшанню Агні, але рэчаісным бацькам быў Шыва. У Пуранах паведамляецца, што па загаду Шывы зорныя дзевы ''крытыка'' (атаемасляюцца з [[Плеяды (зорнае скопішча)|Пляядамі]]) атрымалі ад яго шэсць розных хлопчыкаў для выхавання, а потым Парваці злучыла іх у аднаго. Адсюль узнікла імя Картыкея — выхаванец ''крытыка''. У нашы дні Картыкею часцяком малююць шасцірукім або шасцігаловым і называюць Шанмухам (шасцітварым). Тым не менш, у першай палове 1 тысячагоддзя н. э. адрозненне ў культах і постацях багоў вайны яшчэ захоўвалася, таму ў [[Кушанскае царства|кушанскіх]] надпісах Сканда і Кумара — імёны розных багоў. У імперыі [[Імперыя Гупта|Гупта]] сустракаліся адрозныя імёны нашчадкаў валадароў Кумарагупта і Скандагупта. У [[будызм]]е захаваўся асобны бог Сканда. На поўдні [[Індыя|Індыі]] адбылася сінкрэтызацыя індуісцкага бога вайны з мясцовым бажаством Муруганам. Культ Муругана ясна прасочваецца ў эпоху [[Дравідыйскія мовы|дравідыйскай]] паэзіі ''сангам'' ([[3 стагоддзе да н.э.|III]] ст. да н.э. — [[3 стагоддзе|III]] ст. н.э.) і звязаны з жыхарамі горнай мясцовасці. Мяркуецца, што шанаванне Муругана можа мець вельмі старажытныя дадравідыйскія карані<ref>Clothey, F. [https://books.google.by/books?id=PC2aDwAAQBAJ The Many Faces of Murukan: The History and Meaning of a South Indian God. With the Poem Prayers to Lord Murukan]. P. 23—43</ref>. Дзякуючы сінкрэтызму на поўдні культ Картыкеі набыў экспрэсіўныя відовішчныя формы. == Аблічча == У традыцыйнай [[індуізм|індуісцкай]] іканаграфіі выява Картыкеі мае аблічча маладога, станістага воіна, што сімвалізуе духоўную чысціню, сілу, пільнасць і перамогу. Картыкею часцяком малююць з дзідай Вель у руках, верхам на [[Паўліны|паўліне]] Парвані. Дзіда Вель мае шырокае наверша і ўжываецца не толькі як ваенны атрыбут, але і сімвал вышэйшых ведаў. Паўлін Парвані можа трымаць у кіпцюрах або дзюбе [[змеі|змяю]], што ўвасабляе ўтаймаванне чалавечага запалу, жаданняў і разумовай атручанасці. Другая важная жывёла, што суправаджае Картыкею, — [[певень]], сімвал абуджэння. Вядомы [[сцяг]] Картыкеі з выявай пеўня. На поўначы і на поўдні Індыі існуюць істотныя адрозненні ў выяўленні бога вайны. ''Шанмукха'', выява з шасцю галавамі, лічыцца агульнай. Яна падкрэслівае яго пільнасць, здольнасць бачыць ва ўсіх накірунках, а таксама шэсць ''бхага'', якасцей Бога: веданне, адрачэнне, сілу, славу, багацце і боскую іскру. Але на поўначы шасцігаловы Карцікея быў лепей вядомы ў старажытны час. У нашы дні, пераважаюць выявы з адной галавой. Наадварот, шасцігаловы Муруган — звычайная частка сучаснай іканаграфіі на поўдні. На поўначы Картыкея — заўсёды воін-валадар. На поўдні папулярны выявы ў выглядзе маладога прыгожага аскета Дандаюдхапані. Шанаванне на поўначы сканцэнтравана на яго ўласцівасцях як нябеснага вайскавода. На поўдні абсалютным цэнтрам культу Муругана з'яўляецца дзіда Вель. У некаторых храмах антрапаморфная выява можа зусім адсутнічаць. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://pujayagna.com/blogs/hindu-gods-goddesses/lord-kartikeya?srsltid=AfmBOoqJSU5h3t-u1E0Y08UIbW3rNfv4SFGCkTtR-Q-emU9opL5E3pLE Lord Kartikeya] * [https://devdutt.com/kartikeya-of-punjab-and-the-southern-kartikeya/ Kartikeya of Punjab, and the Southern Kartikeya] * [https://murugan.org Муруган Бхакці] [[Катэгорыя:Багі індуізму]] [[Катэгорыя:Багі вайны]] gk1xdw6u75d3me244atu9r9hh2bs0ue 0 812089 5175376 2026-08-04T11:59:01Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Жуантабэ''': * [[Жуантабэ (Карагандзінская вобласць)]] * [[Жуантабэ (Кызылардзінская вобласць)]] {{неадназначнасць}}» 5175376 wikitext text/x-wiki '''Жуантабэ''': * [[Жуантабэ (Карагандзінская вобласць)]] * [[Жуантабэ (Кызылардзінская вобласць)]] {{неадназначнасць}} 732fu9rzwtzatqyu5gx0ieaxcbonk7j 0 812090 5175377 2026-08-04T12:00:18Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Касуенкі''': * [[Касуенкі (Жанакарганскі раён)]] * [[Касуенкі (Чыілійскі раён)]] {{неадназначнасць}}» 5175377 wikitext text/x-wiki '''Касуенкі''': * [[Касуенкі (Жанакарганскі раён)]] * [[Касуенкі (Чыілійскі раён)]] {{неадназначнасць}} 577ktue66z9815rz056pj6fm8gzkld3 0 812091 5175381 2026-08-04T12:26:12Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/80327250|Kazimierz Krzysztof Kłokocki]]» 5175381 wikitext text/x-wiki {{Szlachcic infobox|imię=Kazimierz Krzysztof Kłokocki|wszystkie imiona=|imię oryginalne=|grafika=Kazimier Kłakocki. Казімер Клакоцкі (A. Tarasievič, 1685).jpg|opis grafiki=|herb=POL COA Nałęcz.svg|opis herbu=[[Nałęcz (herb szlachecki)|Nałęcz]]|tytuł=|dynastia=|rodzina=|data urodzenia=ok. [[1625]]|miejsce urodzenia=|data śmierci=[[24 października]] [[1685]]|miejsce śmierci=[[Starzynki (rejon mołodecki)|Starzynki]]|ojciec=|matka=|mąż=|żona=|dzieci=Hieronim, Jan, Stanisław|rodzeństwo=|faksymile=|opis faksymile=|odznaczenia=|commons=}}'''Казімір Крыштаф Клокоцкі''' герба [[Налэнч (герб)|Наленч]] (каля [[1625|1625,]] Мазовія — [[24 кастрычніка]] [[1685]], [[Старынкі (Маладзечанскі раён)|Старынкі]]) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], ініцыятар адкрыцця [[Слуцкая друкарня|Слуцкай друкарні]]. Біяграфія Паходзіў з мазавецкай шляхты. У 1645—7 гг. вучыўся ў [[Арлеанскі ўніверсітэт|Арлеане]], у 1645 г. быў там бібліятэкарам германскай нацыі. У маладосці падарожнічаў па Еўропе. Добра ведаў лаціну, грэчаскую, нямецкую, французскую, турэцкую і татарскую мовы. Як прыдворны каралевіча [[Караль Фердынанд Ваза|Караля Фердынанда]], [[Плоцк|плоцкага]] біскупа, падпісаў разам з мазавецкай шляхтай элекцыю [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]]. У 1652 г. ваяваў пад Батогам як [[паручнік]] і трапіў у татарскі палон, з якога яго выкупіў бацька. У 1656 удзельнічаў у бітве пад [[Модлінская крэпасць|Модлінам]] супраць [[Шведскі патоп|шведаў]], вызначыўся пад Памехавам. Прынамсі з 1657 г. быў на службе ў [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]], потым у яго дачкі [[Людвіка Караліна Радзівіл|Людвікі Караліны]]. Выконваў у радзівілаўскіх маёнтках розныя гаспадарчыя функцыі, з 1658 г. — галоўным чынам у [[Слуцк|Слуцку]]. З 1660 г. быў кіраўніком [[Слуцкі замак|слуцкай фартэцыі]] і арганізоўваў там супраціў [[Іван Андрэевіч Хаванскі|Івану Хаванскаму]]. У 1663 г. стаў губернатарам [[Капыльскае княства|Капыльскага]] і [[Слуцкае княства|Слуцкага княстваў]], у 1665 г. — плоцкім стольнікам. У 1677 г. быў паслом на сойм. Паводле тэстамента Багуслава Радзівіла (1668) быў прызначаны адным з 12 апекуноў яго дачкі Людвікі Караліны, а адначасова — адным з 3 эканомаў (кіраўнікоў) яе маёнткаў на Літве. У 1665 г. схіляў Багуслава Радзівіла да набыцця друкарні для Слуцка. Пасля клапаціўся пра выбар твораў, якія там друкаваліся, і пра арганізацыю працы друкарні. Дзякуючы яго стараньням, там у 1678 г. выйшла "''Турэцкая манархія''" Поля Рыко, пераклад якой яму прыпісвалі, аднак гэтая гіпотэза была пастаўлена пад сумнеў. Паводле некаторых звестак, Клакоцкі з'яўляецца таксама перакладчыкам "Жыцця Магамета" і "Апісання Аль-Карана" Мішэля Бадзье (у рукапісе). Клакоцкі меркаваў выдаць у Слуцку зборнік вершаў [[Збігнеў Морштын|Збігнева Морштына]], выбітнага паэта-арыяніна, з якім сябраваў. Ананімна надрукаваў у Слуцку "Слаўную перамогу..." З. Морштына (1674, 2 выданні). Быў католікам, вызначаўся вялікай верацярпімасцю. Заўзяты бібліяфіл, сістэматычна папаўняў сваю бібліятэку, у чым яму дапамагаў, у прыватнасці, З. Морштын. Некалькі рукапісаў з яго бібліятэкі (палітычныя сільвы, так званыя "Kłokociana") былі перададзены сынам Янам Геранімам пасля яго смерці ў бібліятэку Слуцкага езуіцкага калегіума (цяпер сярод збораў [[Галоўны архіў старажытных актаў|AGAD]]). Пражываў пераважна ў радзівілаўскіх маёнтках: у Слуцку, у [[Бранчыцы|Бранчыцах]] каля Слуцка, у Старынках у Мінскім павеце, а таксама ў сваім уладанні Румоцы ў [[Млаўскі павет|Млаўскім павеце]]. Быў палкоўнікам ЯКМ (Яго Каралеўскай Мосці). У 1684 г. стаў мінскім харужым. Памёр у Старынках 24.X.1684 г., пахаваны ў Слуцку 20.II.1685 г. Ад шлюбу з Рэгінай Тэафілай Мірскай пакінуў сына [[Ян Геранім Клакоцкі|Яна Гераніма]], рэчыцкага харужага, пазней езуіта. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1685 годзе]] [[Катэгорыя:Польская арыстакратыя]] 33zrah1c8eaevr31s1tgdy1jpk60dot 5175382 5175381 2026-08-04T12:27:53Z Aliaksei Lastouski 75892 5175382 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}}'''Казімір Крыштаф Клокоцкі''' герба [[Налэнч (герб)|Наленч]] (каля [[1625|1625,]] Мазовія — [[24 кастрычніка]] [[1685]], [[Старынкі (Маладзечанскі раён)|Старынкі]]) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], ініцыятар адкрыцця [[Слуцкая друкарня|Слуцкай друкарні]]. == Біяграфія == Паходзіў з мазавецкай шляхты. У 1645—7 гг. вучыўся ў [[Арлеанскі ўніверсітэт|Арлеане]], у 1645 г. быў там бібліятэкарам германскай нацыі. У маладосці падарожнічаў па Еўропе. Добра ведаў лаціну, грэчаскую, нямецкую, французскую, турэцкую і татарскую мовы. Як прыдворны каралевіча [[Караль Фердынанд Ваза|Караля Фердынанда]], [[Плоцк|плоцкага]] біскупа, падпісаў разам з мазавецкай шляхтай элекцыю [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]]. У 1652 г. ваяваў пад Батогам як [[паручнік]] і трапіў у татарскі палон, з якога яго выкупіў бацька. У 1656 удзельнічаў у бітве пад [[Модлінская крэпасць|Модлінам]] супраць [[Шведскі патоп|шведаў]], вызначыўся пад Памехавам. Прынамсі з 1657 г. быў на службе ў [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]], потым у яго дачкі [[Людвіка Караліна Радзівіл|Людвікі Караліны]]. Выконваў у радзівілаўскіх маёнтках розныя гаспадарчыя функцыі, з 1658 г. — галоўным чынам у [[Слуцк|Слуцку]]. З 1660 г. быў кіраўніком [[Слуцкі замак|слуцкай фартэцыі]] і арганізоўваў там супраціў [[Іван Андрэевіч Хаванскі|Івану Хаванскаму]]. У 1663 г. стаў губернатарам [[Капыльскае княства|Капыльскага]] і [[Слуцкае княства|Слуцкага княстваў]], у 1665 г. — плоцкім стольнікам. У 1677 г. быў паслом на сойм. Паводле тэстамента Багуслава Радзівіла (1668) быў прызначаны адным з 12 апекуноў яго дачкі Людвікі Караліны, а адначасова — адным з 3 эканомаў (кіраўнікоў) яе маёнткаў на Літве. У 1665 г. схіляў Багуслава Радзівіла да набыцця друкарні для Слуцка. Пасля клапаціўся пра выбар твораў, якія там друкаваліся, і пра арганізацыю працы друкарні. Дзякуючы яго стараньням, там у 1678 г. выйшла "''Турэцкая манархія''" Поля Рыко, пераклад якой яму прыпісвалі, аднак гэтая гіпотэза была пастаўлена пад сумнеў. Паводле некаторых звестак, Клакоцкі з'яўляецца таксама перакладчыкам "Жыцця Магамета" і "Апісання Аль-Карана" Мішэля Бадзье (у рукапісе). Клакоцкі меркаваў выдаць у Слуцку зборнік вершаў [[Збігнеў Морштын|Збігнева Морштына]], выбітнага паэта-арыяніна, з якім сябраваў. Ананімна надрукаваў у Слуцку "Слаўную перамогу..." З. Морштына (1674, 2 выданні). Быў католікам, вызначаўся вялікай верацярпімасцю. Заўзяты бібліяфіл, сістэматычна папаўняў сваю бібліятэку, у чым яму дапамагаў, у прыватнасці, З. Морштын. Некалькі рукапісаў з яго бібліятэкі (палітычныя сільвы, так званыя "Kłokociana") былі перададзены сынам Янам Геранімам пасля яго смерці ў бібліятэку Слуцкага езуіцкага калегіума (цяпер сярод збораў [[Галоўны архіў старажытных актаў|AGAD]]). Пражываў пераважна ў радзівілаўскіх маёнтках: у Слуцку, у [[Бранчыцы|Бранчыцах]] каля Слуцка, у Старынках у Мінскім павеце, а таксама ў сваім уладанні Румоцы ў [[Млаўскі павет|Млаўскім павеце]]. Быў палкоўнікам ЯКМ (Яго Каралеўскай Мосці). У 1684 г. стаў мінскім харужым. Памёр у Старынках 24.X.1684 г., пахаваны ў Слуцку 20.II.1685 г. Ад шлюбу з Рэгінай Тэафілай Мірскай пакінуў сына [[Ян Геранім Клакоцкі|Яна Гераніма]], рэчыцкага харужага, пазней езуіта. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клакоцкі Казімір Крыштаф}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1685 годзе]] [[Катэгорыя:Польская арыстакратыя]] cptn6r40mweray4zwm7ld8j2hay72y3 5175395 5175382 2026-08-04T12:35:40Z Aliaksei Lastouski 75892 5175395 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}}'''Казімір Крыштаф Клокоцкі''' герба [[Налэнч (герб)|Наленч]] (пол. ''Kazimierz Krzysztof Kłokocki''''',''' каля [[1625|1625,]] Мазовія — [[24 кастрычніка]] [[1685]], [[Старынкі (Маладзечанскі раён)|Старынкі]]) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], ініцыятар адкрыцця [[Слуцкая друкарня|Слуцкай друкарні]].<ref>{{Cite web|lang=|url=https://vkl.by/articles/1188|title=Клакоцкі Казімір Крыштоф|website=www.vkl.by|access-date=2026-08-04}}</ref><ref>Kłokocki Kazimierz Krzysztof // Polski Słownik Biograficzny, t. 13 str. 64</ref> == Біяграфія == Паходзіў з мазавецкай шляхты. У 1645—7 гг. вучыўся ў [[Арлеанскі ўніверсітэт|Арлеане]], у 1645 г. быў там бібліятэкарам германскай нацыі. У маладосці падарожнічаў па Еўропе. Добра ведаў лаціну, грэчаскую, нямецкую, французскую, турэцкую і татарскую мовы. Як прыдворны каралевіча [[Караль Фердынанд Ваза|Караля Фердынанда]], [[Плоцк|плоцкага]] біскупа, падпісаў разам з мазавецкай шляхтай элекцыю [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]]. У 1652 г. ваяваў пад Батогам як [[паручнік]] і трапіў у татарскі палон, з якога яго выкупіў бацька. У 1656 удзельнічаў у бітве пад [[Модлінская крэпасць|Модлінам]] супраць [[Шведскі патоп|шведаў]], вызначыўся пад Памехавам. Прынамсі з 1657 г. быў на службе ў [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]], потым у яго дачкі [[Людвіка Караліна Радзівіл|Людвікі Караліны]]. Выконваў у радзівілаўскіх маёнтках розныя гаспадарчыя функцыі, з 1658 г. — галоўным чынам у [[Слуцк|Слуцку]]. З 1660 г. быў кіраўніком [[Слуцкі замак|слуцкай фартэцыі]] і арганізоўваў там супраціў [[Іван Андрэевіч Хаванскі|Івану Хаванскаму]]. У 1663 г. стаў губернатарам [[Капыльскае княства|Капыльскага]] і [[Слуцкае княства|Слуцкага княстваў]], у 1665 г. — плоцкім стольнікам. У 1677 г. быў паслом на сойм. Паводле тэстамента Багуслава Радзівіла (1668) быў прызначаны адным з 12 апекуноў яго дачкі Людвікі Караліны, а адначасова — адным з 3 эканомаў (кіраўнікоў) яе маёнткаў на Літве. У 1665 г. схіляў Багуслава Радзівіла да набыцця друкарні для Слуцка. Пасля клапаціўся пра выбар твораў, якія там друкаваліся, і пра арганізацыю працы друкарні. Дзякуючы яго стараньням, там у 1678 г. выйшла "''Турэцкая манархія''" Поля Рыко, пераклад якой яму прыпісвалі, аднак гэтая гіпотэза была пастаўлена пад сумнеў. Паводле некаторых звестак, Клакоцкі з'яўляецца таксама перакладчыкам "Жыцця Магамета" і "Апісання Аль-Карана" Мішэля Бадзье (у рукапісе). Клакоцкі меркаваў выдаць у Слуцку зборнік вершаў [[Збігнеў Морштын|Збігнева Морштына]], выбітнага паэта-арыяніна, з якім сябраваў. Ананімна надрукаваў у Слуцку "Слаўную перамогу..." З. Морштына (1674, 2 выданні). Быў католікам, вызначаўся вялікай верацярпімасцю. Заўзяты бібліяфіл, сістэматычна папаўняў сваю бібліятэку, у чым яму дапамагаў, у прыватнасці, З. Морштын. Некалькі рукапісаў з яго бібліятэкі (палітычныя сільвы, так званыя "Kłokociana") былі перададзены сынам Янам Геранімам пасля яго смерці ў бібліятэку Слуцкага езуіцкага калегіума (цяпер сярод збораў [[Галоўны архіў старажытных актаў|AGAD]]). Пражываў пераважна ў радзівілаўскіх маёнтках: у Слуцку, у [[Бранчыцы|Бранчыцах]] каля Слуцка, у Старынках у Мінскім павеце, а таксама ў сваім уладанні Румоцы ў [[Млаўскі павет|Млаўскім павеце]]. Быў палкоўнікам ЯКМ (Яго Каралеўскай Мосці). У 1684 г. стаў мінскім харужым. Памёр у Старынках 24.X.1684 г., пахаваны ў Слуцку 20.II.1685 г. Ад шлюбу з Рэгінай Тэафілай Мірскай пакінуў сына [[Ян Геранім Клакоцкі|Яна Гераніма]], рэчыцкага харужага, пазней езуіта. == Літаратура == [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2006. – Т. 2. – С. 102. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 238. [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 399-400. Buchwald-Pelc P. Kazimierz Krzysztof Kłokocki i drukarnia w Słucku // Odrodzenie i Reformacja w Polsce. Warszawa, 1967. T. 12. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клакоцкі Казімір Крыштаф}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1685 годзе]] [[Катэгорыя:Польская арыстакратыя]] bpt4ol0zm1p6mab5xqr0ll8264u8wr1 5175414 5175395 2026-08-04T12:53:02Z Aliaksei Lastouski 75892 5175414 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}}'''Казімір Крыштаф Клокоцкі''' герба [[Налэнч (герб)|Наленч]] (пол. ''Kazimierz Krzysztof Kłokocki''''',''' каля [[1625|1625,]] Мазовія — [[24 кастрычніка]] [[1685]], [[Старынкі (Маладзечанскі раён)|Старынкі]]) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], ініцыятар адкрыцця [[Слуцкая друкарня|Слуцкай друкарні]].<ref>{{Cite web|lang=|url=https://vkl.by/articles/1188|title=Клакоцкі Казімір Крыштоф|website=www.vkl.by|access-date=2026-08-04}}</ref><ref>Kłokocki Kazimierz Krzysztof // Polski Słownik Biograficzny, t. 13 str. 64</ref> == Біяграфія == Паходзіў з мазавецкай шляхты. У 1645—7 гг. вучыўся ў [[Арлеанскі ўніверсітэт|Арлеане]], у 1645 г. быў там бібліятэкарам германскай нацыі. У маладосці падарожнічаў па Еўропе. Добра ведаў лаціну, грэчаскую, нямецкую, французскую, турэцкую і татарскую мовы. Як прыдворны каралевіча [[Караль Фердынанд Ваза|Караля Фердынанда]], [[Плоцк|плоцкага]] біскупа, падпісаў разам з мазавецкай шляхтай элекцыю [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]]. У 1652 г. ваяваў пад Батогам як [[паручнік]] і трапіў у татарскі палон, з якога яго выкупіў бацька. У 1656 удзельнічаў у бітве пад [[Модлінская крэпасць|Модлінам]] супраць [[Шведскі патоп|шведаў]], вызначыўся пад Памехавам. Прынамсі з 1657 г. быў на службе ў [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]], потым у яго дачкі [[Людвіка Караліна Радзівіл|Людвікі Караліны]]. Выконваў у радзівілаўскіх маёнтках розныя гаспадарчыя функцыі, з 1658 г. — галоўным чынам у [[Слуцк|Слуцку]]. З 1660 г. быў кіраўніком [[Слуцкі замак|слуцкай фартэцыі]] і арганізоўваў там супраціў [[Іван Андрэевіч Хаванскі|Івану Хаванскаму]]. У 1663 г. стаў губернатарам [[Капыльскае княства|Капыльскага]] і [[Слуцкае княства|Слуцкага княстваў]], у 1665 г. — плоцкім стольнікам. У 1677 г. быў паслом на сойм. Паводле тэстамента Багуслава Радзівіла (1668) быў прызначаны адным з 12 апекуноў яго дачкі Людвікі Караліны, а адначасова — адным з 3 эканомаў (кіраўнікоў) яе маёнткаў на Літве. У 1665 г. схіляў Багуслава Радзівіла да набыцця друкарні для Слуцка. Пасля клапаціўся пра выбар твораў, якія там друкаваліся, і пра арганізацыю працы друкарні. Дзякуючы яго стараньням, там у 1678 г. выйшла "''Турэцкая манархія''" Поля Рыко, пераклад якой яму прыпісвалі, аднак гэтая гіпотэза была пастаўлена пад сумнеў. Паводле некаторых звестак, Клакоцкі з'яўляецца таксама перакладчыкам "''Жыцця Магамета''" і "''Апісання Аль-Карана''" Мішэля Бадзье (у рукапісе). Клакоцкі меркаваў выдаць у Слуцку зборнік вершаў [[Збігнеў Морштын|Збігнева Морштына]], выбітнага паэта-арыяніна, з якім сябраваў. Ананімна надрукаваў у Слуцку "''Слаўную перамогу...''" З. Морштына (1674, 2 выданні). Быў католікам, вызначаўся вялікай верацярпімасцю. Заўзяты бібліяфіл, сістэматычна папаўняў сваю бібліятэку, у чым яму дапамагаў, у прыватнасці, З. Морштын. Некалькі рукапісаў з яго бібліятэкі (палітычныя сільвы, так званыя "Kłokociana") былі перададзены сынам Янам Геранімам пасля яго смерці ў бібліятэку Слуцкага езуіцкага калегіума (цяпер сярод збораў [[Галоўны архіў старажытных актаў|AGAD]]). Пражываў пераважна ў радзівілаўскіх маёнтках: у Слуцку, у [[Бранчыцы|Бранчыцах]] каля Слуцка, у Старынках у Мінскім павеце, а таксама ў сваім уладанні Румоцы ў [[Млаўскі павет|Млаўскім павеце]]. Быў палкоўнікам ЯКМ (Яго Каралеўскай Мосці). У 1684 г. стаў мінскім харужым. Памёр у Старынках 24.X.1684 г., пахаваны ў Слуцку 20.II.1685 г. Ад шлюбу з Рэгінай Тэафілай Мірскай пакінуў сына [[Геранім Клакоцкі|Яна Гераніма]], рэчыцкага харужага, пазней езуіта. == Публікацыі == [https://polona.pl/item-view/2fd852e9-11c9-4b74-baf6-1322dfed17b8/0/723a8bfc-9940-4b91-ba2f-eea4fedf6f78 <nowiki>Rycaut, Paul. Monarchia tvrecka opisana przez Ricota [...] z francvskiego ięzyka na polski przetłvmaczona przez Szlachcica Polskiego y do druku podana w roku 1678 [1678]</nowiki>] [https://platforma.bk.pan.pl/en/search_results/212240 Monarchia turecka opisana przez Ricota sekretarza posła angielskiego u Porty Ottomańskiey w roku pańskim 1668, k. I-II, s. 1-165; Żywot Mahometa y opisanie Alkoranu przez Michała Bodiera szlachcica francuskiego, k. I-II, s. 1-190.] == Літаратура == [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя]]: [у 3 т.]. – Мінск, 2006. – Т. 2. – С. 102. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст.: энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 238. [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 399-400. ''Buchwald-Pelc P.'' Kazimierz Krzysztof Kłokocki i drukarnia w Słucku // Odrodzenie i Reformacja w Polsce. Warszawa, 1967. T. 12. ''Sajkowski A.'' Od Sierotki do Rybeńki, Poznań 1965, s. 107-114. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клакоцкі Казімір Крыштаф}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1685 годзе]] [[Катэгорыя:Польская арыстакратыя]] msa8lb4mipml24hqcyawhfoyrla6z3h 5175419 5175414 2026-08-04T12:57:52Z Aliaksei Lastouski 75892 5175419 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}}'''Казімір Крыштаф Клокоцкі''' герба [[Налэнч (герб)|Наленч]] (пол. ''Kazimierz Krzysztof Kłokocki''''',''' каля [[1625|1625,]] Мазовія — [[24 кастрычніка]] [[1685]], [[Старынкі (Маладзечанскі раён)|Старынкі]]) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], ініцыятар адкрыцця [[Слуцкая друкарня|Слуцкай друкарні]].<ref>{{Cite web|lang=|url=https://vkl.by/articles/1188|title=Клакоцкі Казімір Крыштоф|website=www.vkl.by|access-date=2026-08-04}}</ref><ref>Kłokocki Kazimierz Krzysztof // Polski Słownik Biograficzny, t. 13 str. 64</ref> == Біяграфія == Паходзіў з мазавецкай шляхты. У 1645—7 гг. вучыўся ў [[Арлеанскі ўніверсітэт|Арлеане]], у 1645 г. быў там бібліятэкарам германскай нацыі. У маладосці падарожнічаў па Еўропе. Добра ведаў лаціну, грэчаскую, нямецкую, французскую, турэцкую і татарскую мовы. Як прыдворны каралевіча [[Караль Фердынанд Ваза|Караля Фердынанда]], [[Плоцк|плоцкага]] біскупа, падпісаў разам з мазавецкай шляхтай элекцыю [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]]. У 1652 г. ваяваў пад Батогам як [[паручнік]] і трапіў у татарскі палон, з якога яго выкупіў бацька. У 1656 удзельнічаў у бітве пад [[Модлінская крэпасць|Модлінам]] супраць [[Шведскі патоп|шведаў]], вызначыўся пад Памехавам. Прынамсі з 1657 г. быў на службе ў [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]], потым у яго дачкі [[Людвіка Караліна Радзівіл|Людвікі Караліны]]. Выконваў у радзівілаўскіх маёнтках розныя гаспадарчыя функцыі, з 1658 г. — галоўным чынам у [[Слуцк|Слуцку]]. З 1660 г. быў кіраўніком [[Слуцкі замак|слуцкай фартэцыі]] і арганізоўваў там супраціў [[Іван Андрэевіч Хаванскі|Івану Хаванскаму]]. У 1663 г. стаў губернатарам [[Капыльскае княства|Капыльскага]] і [[Слуцкае княства|Слуцкага княстваў]], у 1665 г. — плоцкім стольнікам. У 1677 г. быў паслом на сойм. Паводле тэстамента Багуслава Радзівіла (1668) быў прызначаны адным з 12 апекуноў яго дачкі Людвікі Караліны, а адначасова — адным з 3 эканомаў (кіраўнікоў) яе маёнткаў на Літве. У 1665 г. схіляў Багуслава Радзівіла да набыцця друкарні для Слуцка. Пасля клапаціўся пра выбар твораў, якія там друкаваліся, і пра арганізацыю працы друкарні. Дзякуючы яго стараньням, там у 1678 г. выйшла "''Турэцкая манархія''" Поля Рыко, пераклад якой яму прыпісвалі, аднак гэтая гіпотэза была пастаўлена пад сумнеў. Паводле некаторых звестак, Клакоцкі з'яўляецца таксама перакладчыкам "''Жыцця Магамета''" і "''Апісання Аль-Карана''" Мішэля Бадзье (у рукапісе). Клакоцкі меркаваў выдаць у Слуцку зборнік вершаў [[Збігнеў Морштын|Збігнева Морштына]], выбітнага паэта-арыяніна, з якім сябраваў. Ананімна надрукаваў у Слуцку "''Слаўную перамогу...''" З. Морштына (1674, 2 выданні). Быў католікам, вызначаўся вялікай верацярпімасцю. Заўзяты бібліяфіл, сістэматычна папаўняў сваю бібліятэку, у чым яму дапамагаў, у прыватнасці, З. Морштын. Некалькі рукапісаў з яго бібліятэкі (палітычныя сільвы, так званыя "Kłokociana") былі перададзены сынам Янам Геранімам пасля яго смерці ў бібліятэку Слуцкага езуіцкага калегіума (цяпер сярод збораў [[Галоўны архіў старажытных актаў|AGAD]]). Пражываў пераважна ў радзівілаўскіх маёнтках: у Слуцку, у [[Бранчыцы|Бранчыцах]] каля Слуцка, у Старынках у Мінскім павеце, а таксама ў сваім уладанні Румоцы ў [[Млаўскі павет|Млаўскім павеце]]. Быў палкоўнікам ЯКМ (Яго Каралеўскай Мосці). У 1684 г. стаў мінскім харужым. Памёр у Старынках 24.X.1684 г., пахаваны ў Слуцку 20.II.1685 г. Ад шлюбу з Рэгінай Тэафілай Мірскай пакінуў сына [[Геранім Клакоцкі|Яна Гераніма]], рэчыцкага харужага, пазней езуіта. == Публікацыі == [https://polona.pl/item-view/2fd852e9-11c9-4b74-baf6-1322dfed17b8/0/723a8bfc-9940-4b91-ba2f-eea4fedf6f78 <nowiki>Rycaut, Paul. Monarchia tvrecka opisana przez Ricota [...] z francvskiego ięzyka na polski przetłvmaczona przez Szlachcica Polskiego y do druku podana w roku 1678 [1678]</nowiki>] [https://platforma.bk.pan.pl/en/search_results/212240 Monarchia turecka opisana przez Ricota sekretarza posła angielskiego u Porty Ottomańskiey w roku pańskim 1668, k. I-II, s. 1-165; Żywot Mahometa y opisanie Alkoranu przez Michała Bodiera szlachcica francuskiego, k. I-II, s. 1-190.] == Літаратура == [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя]]: [у 3 т.]. – Мінск, 2006. – Т. 2. – С. 102. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст.: энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 238. [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 399-400. ''Buchwald-Pelc P.'' Kazimierz Krzysztof Kłokocki i drukarnia w Słucku // Odrodzenie i Reformacja w Polsce. Warszawa, 1967. T. 12. ''Sajkowski A.'' Od Sierotki do Rybeńki, Poznań 1965, s. 107-114. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клакоцкі Казімір Крыштаф}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1685 годзе]] [[Катэгорыя:Польская арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:Слуцкае княства]] [[Катэгорыя:Слуцкая друкарня]] [[Катэгорыя:Друкары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Друкары]] a7qzl12gdk6jpy3hrqrhb6n34toi9yu 5175477 5175419 2026-08-04T14:36:50Z M.L.Bot 261 /* Публікацыі */ 5175477 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}} '''Казімір Крыштаф Клокоцкі''' герба [[Налэнч (герб)|Наленч]] ({{lang-pl|Kazimierz Krzysztof Kłokocki}};' каля [[1625]], Мазовія — [[24 кастрычніка]] [[1685]], [[Старынкі (Маладзечанскі раён)|Старынкі]]) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], ініцыятар адкрыцця [[Слуцкая друкарня|Слуцкай друкарні]].<ref>{{Cite web|lang=|url=https://vkl.by/articles/1188|title=Клакоцкі Казімір Крыштоф|website=www.vkl.by|access-date=2026-08-04}}</ref><ref>Kłokocki Kazimierz Krzysztof // Polski Słownik Biograficzny, t. 13 str. 64</ref> == Біяграфія == Паходзіў з мазавецкай шляхты. У 1645—7 гг. вучыўся ў [[Арлеанскі ўніверсітэт|Арлеане]], у 1645 г. быў там бібліятэкарам германскай нацыі. У маладосці падарожнічаў па Еўропе. Добра ведаў лаціну, грэчаскую, нямецкую, французскую, турэцкую і татарскую мовы. Як прыдворны каралевіча [[Караль Фердынанд Ваза|Караля Фердынанда]], [[плоцк]]ага біскупа, падпісаў разам з мазавецкай шляхтай элекцыю [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]]. У 1652 г. ваяваў пад Батогам як [[паручнік]] і трапіў у татарскі палон, з якога яго выкупіў бацька. У 1656 удзельнічаў у бітве пад [[Модлінская крэпасць|Модлінам]] супраць [[Шведскі патоп|шведаў]], вызначыўся пад Памехавам. Прынамсі з 1657 г. быў на службе ў [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]], потым у яго дачкі [[Людвіка Караліна Радзівіл|Людвікі Караліны]]. Выконваў у радзівілаўскіх маёнтках розныя гаспадарчыя функцыі, з 1658 г. — галоўным чынам у [[Слуцк]]у. З 1660 г. быў кіраўніком [[Слуцкі замак|слуцкай фартэцыі]] і арганізоўваў там супраціў [[Іван Андрэевіч Хаванскі|Івану Хаванскаму]]. У 1663 г. стаў губернатарам [[Капыльскае княства|Капыльскага]] і [[Слуцкае княства|Слуцкага княстваў]], у 1665 г. — плоцкім стольнікам. У 1677 г. быў паслом на сойм. Паводле тэстамента Багуслава Радзівіла (1668) быў прызначаны адным з 12 апекуноў яго дачкі Людвікі Караліны, а адначасова — адным з 3 эканомаў (кіраўнікоў) яе маёнткаў на Літве. У 1665 г. схіляў Багуслава Радзівіла да набыцця друкарні для Слуцка. Пасля клапаціўся пра выбар твораў, якія там друкаваліся, і пра арганізацыю працы друкарні. Дзякуючы яго стараньням, там у 1678 г. выйшла «''Турэцкая манархія''» Поля Рыко, пераклад якой яму прыпісвалі, аднак гэтая гіпотэза была пастаўлена пад сумнеў. Паводле некаторых звестак, Клакоцкі з’яўляецца таксама перакладчыкам «''Жыцця Магамета''» і «''Апісання Аль-Карана''» Мішэля Бадзье (у рукапісе). Клакоцкі меркаваў выдаць у Слуцку зборнік вершаў [[Збігнеў Морштын|Збігнева Морштына]], выбітнага паэта-арыяніна, з якім сябраваў. Ананімна надрукаваў у Слуцку «''Слаўную перамогу…''» З. Морштына (1674, 2 выданні). Быў католікам, вызначаўся вялікай верацярпімасцю. Заўзяты бібліяфіл, сістэматычна папаўняў сваю бібліятэку, у чым яму дапамагаў, у прыватнасці, З. Морштын. Некалькі рукапісаў з яго бібліятэкі (палітычныя сільвы, так званыя «Kłokociana») былі перададзены сынам Янам Геранімам пасля яго смерці ў бібліятэку Слуцкага езуіцкага калегіума (цяпер сярод збораў [[Галоўны архіў старажытных актаў|AGAD]]). Пражываў пераважна ў радзівілаўскіх маёнтках: у Слуцку, у [[Бранчыцы|Бранчыцах]] каля Слуцка, у Старынках у Мінскім павеце, а таксама ў сваім уладанні Румоцы ў [[Млаўскі павет|Млаўскім павеце]]. Быў палкоўнікам ЯКМ (Яго Каралеўскай Мосці). У 1684 г. стаў мінскім харужым. Памёр у Старынках 24.X.1684 г., пахаваны ў Слуцку 20.II.1685 г. Ад шлюбу з Рэгінай Тэафілай Мірскай пакінуў сына [[Геранім Клакоцкі|Яна Гераніма]], рэчыцкага харужага, пазней езуіта. == Публікацыі == * [https://polona.pl/item-view/2fd852e9-11c9-4b74-baf6-1322dfed17b8/0/723a8bfc-9940-4b91-ba2f-eea4fedf6f78 <nowiki>Rycaut, Paul. Monarchia tvrecka opisana przez Ricota [...] z francvskiego ięzyka na polski przetłvmaczona przez Szlachcica Polskiego y do druku podana w roku 1678 [1678]</nowiki>] * [https://platforma.bk.pan.pl/en/search_results/212240 Monarchia turecka opisana przez Ricota sekretarza posła angielskiego u Porty Ottomańskiey w roku pańskim 1668, k. I—II, s. 1-165; Żywot Mahometa y opisanie Alkoranu przez Michała Bodiera szlachcica francuskiego, k. I—II, s. 1-190.] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя]]: [у 3 т.]. — Мінск, 2006. — Т. 2. — С. 102. * Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст.: энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 238. * [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 2003. — Т. 6, кн. 2. — С. 399—400. * ''Buchwald-Pelc P.'' Kazimierz Krzysztof Kłokocki i drukarnia w Słucku // Odrodzenie i Reformacja w Polsce. Warszawa, 1967. T. 12. * ''Sajkowski A.'' Od Sierotki do Rybeńki, Poznań 1965, s. 107—114. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клакоцкі Казімір Крыштаф}} [[Катэгорыя:Польская арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:Слуцкае княства]] [[Катэгорыя:Слуцкая друкарня]] [[Катэгорыя:Друкары Вялікага Княства Літоўскага]] iwb91vk8uyiwj70wfrwnn9ppgb70x1i 0 812094 5175398 2026-08-04T12:38:28Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Чаглінка''': * [[Чаглінка (Аляксееўская пасялковая адміністрацыя)]] * [[Чаглінка (Чаглінская сельская акруга)]] {{неадназначнасць}}» 5175398 wikitext text/x-wiki '''Чаглінка''': * [[Чаглінка (Аляксееўская пасялковая адміністрацыя)]] * [[Чаглінка (Чаглінская сельская акруга)]] {{неадназначнасць}} mv12gz2yxfj1z5g0ejlxriy8sgqcae3 0 812096 5175407 2026-08-04T12:45:30Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Уялы''': * [[Уялы (Ісакаўская сельская акруга)]] * [[Уялы (Каргалжынскі раён)]] * [[Уялы (Чаглінская сельская акруга)]] {{неадназначнасць}}» 5175407 wikitext text/x-wiki '''Уялы''': * [[Уялы (Ісакаўская сельская акруга)]] * [[Уялы (Каргалжынскі раён)]] * [[Уялы (Чаглінская сельская акруга)]] {{неадназначнасць}} pvhs32u5ytg5unk8goq7ps6krhdhscg 0 812097 5175410 2026-08-04T12:48:21Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Курапаткіна (Акмолінская вобласць)]] у [[Аркен (Акмолінская вобласць)]]: з 2018 года - новая назва 5175410 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аркен (Акмолінская вобласць)]] gx9tpmmwtand0lwh4sbluapo9u2z7h2 0 812098 5175413 2026-08-04T12:52:15Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Какцерэк''': * [[Какцерэк (Акмолінская вобласць)]] * [[Какцерэк (Катон-Карагайскі раён)]] * [[Какцерэк (Паўладарская вобласць)]] {{неадназначнасць}}» 5175413 wikitext text/x-wiki '''Какцерэк''': * [[Какцерэк (Акмолінская вобласць)]] * [[Какцерэк (Катон-Карагайскі раён)]] * [[Какцерэк (Паўладарская вобласць)]] {{неадназначнасць}} a09wfo16e4tv7h1smxwyy4k7t7av43j 0 812100 5175424 2026-08-04T13:02:30Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ермакоўка]] у [[Ермакоўка (Крычаўскі раён)]]: ёсць у Казахстане 5175424 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ермакоўка (Крычаўскі раён)]] eiiztamusz8etpat8ux6dcrkzybckcd 5175425 5175424 2026-08-04T13:03:15Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Ермакоўка (Крычаўскі раён)]] 5175425 wikitext text/x-wiki '''Ермакоўка''': == Беларусь == * [[Ермакоўка (Крычаўскі раён)]] == Казахстан == * [[Ермакоўка (Акмолінская вобласць)]] {{неадназначнасць}} oj730huur7rq7brhdw09738244r3t8e 5175427 5175425 2026-08-04T13:04:18Z Autumndancer 168015 /* Казахстан */ 5175427 wikitext text/x-wiki '''Ермакоўка''': == Беларусь == * [[Ермакоўка (Крычаўскі раён)]] == Казахстан == * [[Ермакоўка (Акмолінская вобласць)]] * [[Ермакоўка (Усходне-Казахстанская вобласць)]] {{неадназначнасць}} lsfzy7hxtkbhxsenmivkpmshftt4bgb 5175428 5175427 2026-08-04T13:04:54Z Autumndancer 168015 5175428 wikitext text/x-wiki '''Ермакоўка''': == Беларусь == * [[Ермакоўка (Крычаўскі раён)]] == Казахстан == * [[Ермакоўка (Акмолінская вобласць)]] * [[Ермакоўка (Усходне-Казахстанская вобласць)]] == Расія == * [[Ермакоўка (Манастыршчынскі раён)]] {{неадназначнасць}} 6eryvka17knu82mmueaujbuzatr1h8x 0 812101 5175436 2026-08-04T13:11:06Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Буравеснік МБ]] * [[Партызанская брыгада «Буравеснік»]] * [[Буравеснік (карная аперацыя)]] * [[Буравеснік (Акмолінская вобласць)]] {{неадназначнасць}}» 5175436 wikitext text/x-wiki * [[Буравеснік МБ]] * [[Партызанская брыгада «Буравеснік»]] * [[Буравеснік (карная аперацыя)]] * [[Буравеснік (Акмолінская вобласць)]] {{неадназначнасць}} ci222vo4dl0glmd2ujotuj8ketk3yxb 5175437 5175436 2026-08-04T13:13:23Z Autumndancer 168015 5175437 wikitext text/x-wiki * птушка з атраду [[буравеснікападобныя]] * [[Буравеснік МБ]] * [[Партызанская брыгада «Буравеснік»]] * [[Буравеснік (карная аперацыя)]] * [[Буравеснік (Акмолінская вобласць)]] {{неадназначнасць}} 2idx6d6ph0hnti40bovo4nzgca9vkvl 828 812102 5175442 2026-08-04T13:25:43Z Ueschar 151377 Стварэнне модуля для шаблона «Кладаграма» 5175442 Scribunto text/plain local p = {} local allowedStates = { ["solid"] = true, ["dashed"] = true, ["dotted"] = true, ["double"] = true, ["none"] = true } local function trim(value) if type(value) ~= "string" then return value end return mw.text.trim(value) end local function getState(value) value = trim(value or "") if allowedStates[value] then return value end return "solid" end local function getThickness(value, default) local n = tonumber(value) if not n then return default or 1 end if n < 0 then n = 0 elseif n > 10 then n = 10 end return n end local function loadTree(args) local tree = {} for key, value in pairs(args) do value = trim(value) if value and value ~= "" then local parts = mw.text.split(tostring(key), ".", true) local last = parts[#parts] local valid = true for i = 1, #parts - 1 do local number = tonumber(parts[i]) if not number or number < 1 or number > 99 or number % 1 ~= 0 then valid = false break end parts[i] = number end if valid then local node = tree for i = 1, #parts - 1 do local number = parts[i] local child = node[number] if child == nil then child = {} node[number] = child elseif type(child) == "string" then local labelName = "label" .. number if not node[labelName] then node[labelName] = child end child = {} node[number] = child end node = child end local number = tonumber(last) if number and number >= 1 and number <= 99 and number % 1 == 0 then if type(node[number]) == "table" then local labelName = "label" .. number if not node[labelName] then node[labelName] = value end else node[number] = value end else node[last] = value end end end end return tree end local function getBranches(tree) local branches = {} for key, _ in pairs(tree) do if type(key) == "number" then table.insert(branches, key) end end table.sort(branches) return branches end local function renderTree(tree) local result = {} local style = tree.style or "" local defaultThickness = getThickness(tree.thickness, 1) local defaultState = getState(tree.state) table.insert( result, '{| cellspacing="0" cellpadding="0" border="0" style="' .. style .. '"\n' ) local branches = getBranches(tree) for position, number in ipairs(branches) do local value = tree[number] local label = tree["label" .. number] or "<br />" local thickness = getThickness( tree["thickness" .. number], defaultThickness ) local state = getState( tree["state" .. number] or defaultState ) local text = "" if type(value) == "table" then text = renderTree(value) elseif type(value) == "string" then text = '<span style="margin-left:5px;">' .. value .. '</span>' end if position == 1 then table.insert( result, '| style="width:1.5em;' .. 'border-bottom:' .. thickness .. 'px ' .. state .. ' currentColor;' .. 'padding:0 5px;" ' .. 'valign="bottom" align="center" | ' .. label .. ' || rowspan="2" |\n' ) table.insert(result, text) table.insert(result, "\n|-\n") else table.insert( result, '| style="border-left:' .. thickness .. 'px solid currentColor;" ' .. 'valign="top" | <br />\n' ) table.insert(result, "|-\n") table.insert( result, '| style="border-left:' .. thickness .. 'px solid currentColor;' .. 'border-bottom:' .. thickness .. 'px ' .. state .. ' currentColor;' .. 'padding:0 5px;" ' .. 'valign="bottom" align="center" | ' .. label .. ' || rowspan="2" |\n' ) table.insert(result, text) table.insert(result, "\n|-\n") end end table.insert( result, '| valign="top" | <br />\n' ) table.insert(result, "|}") return table.concat(result) end p["паказаць"] = function(frame) local parent = frame:getParent() local args if parent then args = parent.args else args = frame.args end local tree = loadTree(args) local branches = getBranches(tree) if #branches == 0 then return "" end return renderTree(tree) end p.show = p["паказаць"] return p 8ytv0nt1baw5sozduarxwmbu1c6e0kk 10 812103 5175443 2026-08-04T13:27:12Z Ueschar 151377 Новая старонка: «<includeonly>{{#invoke:Кладаграма|паказаць}}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude>» 5175443 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Кладаграма|паказаць}}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> 8jpioyxotwa3u2j4054xulkokkivibb 5175455 5175443 2026-08-04T13:41:30Z Ueschar 151377 5175455 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Кладаграма|паказаць}}</includeonly><noinclude> {{doc}} <templatedata> { "description": "Стварае кладаграму або іншую разгалінаваную схему. Нумар параметра паказвае месца галіны ў дрэве: 1 і 2 — галіны першага ўзроўню, 1.1 і 1.2 — падгаліны галіны 1, 1.2.1 — падгаліна галіны 1.2 і г. д. Калі галіна мае падгаліны, яе ўласнае значэнне выкарыстоўваецца як подпіс групы.", "params": { "1": { "label": "Першая галіна", "description": "Першая галіна верхняга ўзроўню. Калі зададзены параметры 1.1, 1.2 і інш., гэта значэнне становіцца подпісам усёй групы.", "type": "content", "suggested": true, "example": "Млекакормячыя" }, "2": { "label": "Другая галіна", "description": "Другая галіна верхняга ўзроўню. Калі зададзены параметры 2.1, 2.2 і інш., гэта значэнне становіцца подпісам усёй групы.", "type": "content", "suggested": true, "example": "Птушкі" }, "3": { "label": "Трэцяя галіна", "description": "Трэцяя галіна верхняга ўзроўню.", "type": "content" }, "4": { "label": "Чацвёртая галіна", "description": "Чацвёртая галіна верхняга ўзроўню.", "type": "content" }, "5": { "label": "Пятая галіна", "description": "Пятая галіна верхняга ўзроўню.", "type": "content" }, "6": { "label": "Шостая галіна", "description": "Шостая галіна верхняга ўзроўню.", "type": "content" }, "1.1": { "label": "1-я падгаліна першай галіны", "description": "Першая падгаліна галіны 1.", "type": "content" }, "1.2": { "label": "2-я падгаліна першай галіны", "description": "Другая падгаліна галіны 1.", "type": "content" }, "1.3": { "label": "3-я падгаліна першай галіны", "description": "Трэцяя падгаліна галіны 1.", "type": "content" }, "1.4": { "label": "4-я падгаліна першай галіны", "description": "Чацвёртая падгаліна галіны 1.", "type": "content" }, "2.1": { "label": "1-я падгаліна другой галіны", "description": "Першая падгаліна галіны 2.", "type": "content" }, "2.2": { "label": "2-я падгаліна другой галіны", "description": "Другая падгаліна галіны 2.", "type": "content" }, "2.3": { "label": "3-я падгаліна другой галіны", "description": "Трэцяя падгаліна галіны 2.", "type": "content" }, "2.4": { "label": "4-я падгаліна другой галіны", "description": "Чацвёртая падгаліна галіны 2.", "type": "content" }, "3.1": { "label": "1-я падгаліна трэцяй галіны", "description": "Першая падгаліна галіны 3.", "type": "content" }, "3.2": { "label": "2-я падгаліна трэцяй галіны", "description": "Другая падгаліна галіны 3.", "type": "content" }, "4.1": { "label": "1-я падгаліна чацвёртай галіны", "description": "Першая падгаліна галіны 4.", "type": "content" }, "4.2": { "label": "2-я падгаліна чацвёртай галіны", "description": "Другая падгаліна галіны 4.", "type": "content" }, "1.1.1": { "label": "Падгаліна 1.1.1", "description": "Першая падгаліна галіны 1.1.", "type": "content" }, "1.1.2": { "label": "Падгаліна 1.1.2", "description": "Другая падгаліна галіны 1.1.", "type": "content" }, "1.2.1": { "label": "Падгаліна 1.2.1", "description": "Першая падгаліна галіны 1.2.", "type": "content" }, "1.2.2": { "label": "Падгаліна 1.2.2", "description": "Другая падгаліна галіны 1.2.", "type": "content" }, "2.1.1": { "label": "Падгаліна 2.1.1", "description": "Першая падгаліна галіны 2.1.", "type": "content" }, "2.1.2": { "label": "Падгаліна 2.1.2", "description": "Другая падгаліна галіны 2.1.", "type": "content" }, "2.2.1": { "label": "Падгаліна 2.2.1", "description": "Першая падгаліна галіны 2.2.", "type": "content" }, "2.2.2": { "label": "Падгаліна 2.2.2", "description": "Другая падгаліна галіны 2.2.", "type": "content" }, "label1": { "label": "Асобны подпіс першай галіны", "description": "Яўна зададзены подпіс першай галіны. Звычайна не патрэбны: значэнне параметра 1 аўтаматычна становіцца подпісам, калі галіна мае падгаліны.", "type": "content" }, "label2": { "label": "Асобны подпіс другой галіны", "description": "Яўна зададзены подпіс другой галіны.", "type": "content" }, "label3": { "label": "Асобны подпіс трэцяй галіны", "description": "Яўна зададзены подпіс трэцяй галіны.", "type": "content" }, "state": { "label": "Выгляд усіх ліній", "description": "Выгляд ліній на верхнім узроўні: solid, dashed, dotted, double або none.", "type": "string", "default": "solid", "example": "dashed", "suggestedvalues": [ "solid", "dashed", "dotted", "double", "none" ] }, "state1": { "label": "Выгляд лініі першай галіны", "description": "Змяняе толькі лінію першай галіны верхняга ўзроўню.", "type": "string", "suggestedvalues": [ "solid", "dashed", "dotted", "double", "none" ] }, "state2": { "label": "Выгляд лініі другой галіны", "description": "Змяняе толькі лінію другой галіны верхняга ўзроўню.", "type": "string", "suggestedvalues": [ "solid", "dashed", "dotted", "double", "none" ] }, "thickness": { "label": "Таўшчыня ліній", "description": "Таўшчыня ліній верхняга ўзроўню ў пікселях.", "type": "number", "default": "1", "example": "2" }, "thickness1": { "label": "Таўшчыня першай лініі", "description": "Таўшчыня толькі першай галіны верхняга ўзроўню.", "type": "number", "example": "2" }, "thickness2": { "label": "Таўшчыня другой лініі", "description": "Таўшчыня толькі другой галіны верхняга ўзроўню.", "type": "number", "example": "2" }, "style": { "label": "Дадатковы стыль", "description": "Дадатковыя CSS-уласцівасці для ўсёй кладаграмы. У большасці выпадкаў пакідаецца пустым.", "type": "string", "example": "width:100%;" } }, "paramOrder": [ "1", "2", "3", "4", "5", "6", "1.1", "1.2", "1.3", "1.4", "2.1", "2.2", "2.3", "2.4", "3.1", "3.2", "4.1", "4.2", "1.1.1", "1.1.2", "1.2.1", "1.2.2", "2.1.1", "2.1.2", "2.2.1", "2.2.2", "label1", "label2", "label3", "state", "state1", "state2", "thickness", "thickness1", "thickness2", "style" ], "format": "block" } </templatedata> </noinclude> d4mqip7j424h4vvdrtnwjwgsfv7bd0h 0 812104 5175444 2026-08-04T13:28:34Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Пайкенд''' - сярэдневяковы горад на тэрыторыі [[Узбекістан]]а (яго руіны за 35 км на паўднёвы захад ад г. [[Бухара]]). Паселішча на месцы Пайкенда ўзнікла ў першыя ст. н.э.; у 5—7 ст. Пайкенд — буйны гандлёва-рамесны цэнтр. Найбольшага росквіту дасягнуў у 9...» 5175444 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Пайкенд''' - сярэдневяковы горад на тэрыторыі [[Узбекістан]]а (яго руіны за 35 км на паўднёвы захад ад г. [[Бухара]]). Паселішча на месцы Пайкенда ўзнікла ў першыя ст. н.э.; у 5—7 ст. Пайкенд — буйны гандлёва-рамесны цэнтр. Найбольшага росквіту дасягнуў у 9—10 ст. У гэтыя часы займаў плошчу каля 20 га; быў абкружаны сценамі з вежамі, складзенымі з цэглы-сырцу і гліняных блокаў (захаваліся ў заходняй частцы). Унутры горада знаходзіліся цытадэль, культавыя і свецкія збудаванні, жытлы, майстэрні (пераважна ганчарныя). У ваколіцах Пайкенда размяшчаліся замкі і ваенныя фарты. У 11 стагоддзі Пайкенд заняпаў; у пачатку 12 ст. і ў 14—15 ст. часткова адрадзіўся. Археалагічна вывучаўся ў 1914, 1939—40, 1954—56 гады. [[Катэгорыя:Бухарскі вілает]] 49mfkdxr1nnnyco1l4g0wibbikxoxnq 5175445 5175444 2026-08-04T13:29:40Z Autumndancer 168015 5175445 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Пайкенд''' ({{lang-fa|پیکند}}, {{lang-ar|بيكند}}) — сярэдневяковы горад на тэрыторыі [[Узбекістан]]а (яго руіны за 35 км на паўднёвы захад ад г. [[Бухара]]). Паселішча на месцы Пайкенда ўзнікла ў першыя ст. н.э.; у 5—7 ст. Пайкенд — буйны гандлёва-рамесны цэнтр. Найбольшага росквіту дасягнуў у 9—10 ст. У гэтыя часы займаў плошчу каля 20 га; быў абкружаны сценамі з вежамі, складзенымі з цэглы-сырцу і гліняных блокаў (захаваліся ў заходняй частцы). Унутры горада знаходзіліся цытадэль, культавыя і свецкія збудаванні, жытлы, майстэрні (пераважна ганчарныя). У ваколіцах Пайкенда размяшчаліся замкі і ваенныя фарты. У 11 стагоддзі Пайкенд заняпаў; у пачатку 12 ст. і ў 14—15 ст. часткова адрадзіўся. Археалагічна вывучаўся ў 1914, 1939—40, 1954—56 гады. [[Катэгорыя:Бухарскі вілает]] jkuaw7efn81d02na0u0zou6284nutsf 5175446 5175445 2026-08-04T13:30:40Z Autumndancer 168015 5175446 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Пайкенд''' ({{lang-fa|پیکند}}, {{lang-ar|بيكند}}) — сярэдневяковы горад на тэрыторыі [[Узбекістан]]а (яго руіны за 35 км на паўднёвы захад ад г. [[Бухара]]). Паселішча на месцы Пайкенда ўзнікла ў першыя ст. н.э.; у 5—7 ст. Пайкенд — буйны гандлёва-рамесны цэнтр. Найбольшага росквіту дасягнуў у 9—10 ст. У гэтыя часы займаў плошчу каля 20 га; быў абкружаны сценамі з вежамі, складзенымі з цэглы-сырцу і гліняных блокаў (захаваліся ў заходняй частцы). Унутры горада знаходзіліся цытадэль, культавыя і свецкія збудаванні, жытлы, майстэрні (пераважна ганчарныя). У ваколіцах Пайкенда размяшчаліся замкі і ваенныя фарты. У 11 стагоддзі Пайкенд заняпаў; у пачатку 12 ст. і ў 14—15 ст. часткова адрадзіўся. Археалагічна вывучаўся ў 1914, 1939—40, 1954—56 гады. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пайкенд||}} [[Катэгорыя:Бухарскі вілает]] q0dybcebg4f803tqgz527cl7jqnvch3 0 812105 5175452 2026-08-04T13:35:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Пушка́рня''' ({{lang-lt|Puškarnia}})&nbsp;— гістарычны раён і прадмесце ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], якое размяшчалася на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]]. Сваю назву мясцовасць атрымала ад вялікай дзяржаўнай [[Віленская пушкарня|пушкарні (людвісарні)]]&nbsp;— майстэрн...» 5175452 wikitext text/x-wiki '''Пушка́рня''' ({{lang-lt|Puškarnia}})&nbsp;— гістарычны раён і прадмесце ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], якое размяшчалася на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]]. Сваю назву мясцовасць атрымала ад вялікай дзяржаўнай [[Віленская пушкарня|пушкарні (людвісарні)]]&nbsp;— майстэрні па адліўцы гармат і званоў, заснаванай тут [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікім князем літоўскім]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонтам Аўгустам]] у сярэдзіне XVI стагоддзя{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=13}}. Да нашага часу першапачатковая планіроўка прадмесця практычна не захавалася ў выніку актыўнай гарадской забудовы і пракладкі новых вуліц у XIX—XX стагоддзях. == Тапаграфія і гістарычныя межы == Тэрыторыя гістарычнай Пушкарні знаходзілася на захад ад [[Кафедральны сабор Святога Станіслава (Вільня)|кафедральнага сабора]]. Яна была абмежавана з поўначы ракой [[Вілія|Віліяй]], з поўдня&nbsp;— рачулкай [[Качэрга (рака)|Качэргай]], [[Віленскія гарадскія муры|гарадскім мурам]] і вуліцай [[Вуліца Адміню (Вільня)|Кажамяцкай]], а на захадзе даходзіла да [[Віленская вуліца (Вільня)|Віленскай вуліцы]]. Да з'яўлення тут гарматнай майстэрні і замацавання новай назвы гэты раён здаўна называўся Лукамі або Лукішкамі (не блытаць з суседнім гістарычным прадмесцем [[Лукішкі (Вільня)|Лукішкі]]). Частка гэтага абшару, якая знаходзілася з боку сабора і непасрэдна прылягала да кляштара [[Кармеліты|кармелітаў]], насіла назву Адалідоўшчына<ref>Такую назву мы знаходзім у зборніку копій фундацыйных дакументаў касцёла кармелітаў пад тытулам святога Георгія, які захоўваўся ў кляштары. Цяпер гэта рукапісы [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх|Бібліятэкі Акадэміі навук Літвы]] (MAB RS F 273–3383, k. 1–4). Самы ранні дакумент у гэтым зборніку паходзіць з 1514 года: кароль [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]] пацвярджае фундацыю касцёла кармелітаў «sub Titulo Sanctae Mariae Nivis», размешчанага «super monte versus navigium fluvii Viliae», а таксама надае тэрыторыю пад назвай «Адалідоўшчына», на якой дазваляе пабудаваць чатыры дамы («in primis in eisdem monte iuxta Monasterium usque ad latere officinas Episcopales locum sive spatium Odolidowszczyzna nuncupatum pro construendis quattor aut pluribus domibus»).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Сам мураваны кармеліцкі [[Касцёл Святога Юр’я (Вільня)|касцёл Святога Юр’я]] (першапачаткова Найсвяцейшай Панны Марыі Снежнай), заснаваны ў 1506 годзе на памяць аб перамозе над татарамі пад [[Бітва пад Клецкам (1506)|Клецкам]], быў пабудаваны на ўзвышшы і дамінаваў над усім наваколлем<ref>Назва сустракаецца ў некалькіх дакументах, напісаных на рускай (старабеларускай) мове ў першыя дзесяцігоддзі XVI стагоддзя: MAB RS F 273–3843, k. 4: [1524 V 12] ''List dany zakonnikom wilenskim Swentoho Juria na Łuce na zemlu Pustowskuiu w Wilenskom Powete''.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Праз увесь гэты абсяг праходзілі дзве дарогі. Першая з іх вяла ад вялікакняжацкага [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжняга замка]] да мураванага ([[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага]]) моста праз Вілію і называлася Замкавай або [[Маставая вуліца (Вільня)|Маставой]]. Другая дарога, так званая [[Татарская вуліца (Вільня)|Татарская]], ішла ўпоперак ад [[Татарская брама (Вільня)|Татарскай брамы]] да кармеліцкага кляштара. З цягам часу абедзве гэтыя дарогі сталі вуліцамі, якія часткова захаваліся да нашых дзён. Была яшчэ і трэцяя дарога, якая цяпер ужо не існуе. Яна вяла ад кляштара да [[Палац Радзівілаў (Вільня, Пушкарня)|палаца Радзівілаў]] пры [[Віленская брама (Вільня)|Віленскай браме]] і называлася завулкам Янушаўскім (у гонар віленскага ваяводы [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]], уладальніка пабудаванага там у 1653 годзе палаца){{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Сам тапонім і гістарычныя межы гэтага раёна неаднаразова станавіліся прадметам даследаванняў урбаністаў і гісторыкаў, якія дэталёва вывучалі развіццё гарадской прасторы і тапаграфію палацаў<ref>Гэтыя даследаванні прадстаўлены ў наступных працах: {{артыкул |аўтар=[[Юстына Лігуз|J. Liguz]] |загаловак=Plan Wilna Georga Maxa von Fürstenhoffa jako źródło historyczne |выданне=Kartografia wojskowa krajów strefy bałtyckiej XVI-XX w. |месца=Toruń |год=1996}}; {{артыкул |аўтар=[[Юзаф Марошак|J. Maroszek]] |загаловак=Ulice Wilna w XIV-XVIII wieku |выданне=[[Kwartalnik Historii Kultury Materialnej]] |год=1999 |том=XLVII |нумар=1-2}}.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Даследчыкі адзначаюць, што Замкавая дарога была цесна звязана са стайнямі, вялікай абозняй і ўласна ліцейняй гармат, з'яўляючыся галоўнай транспартнай артэрыяй гэтага раёна{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=139}}. == Каралеўскія сады і ўладанні == На тэрыторыі Пушкарні гістарычна існавалі вялікакняжацкія сады і гаспадарчыя пабудовы, якія адыгрывалі важную ролю ў жыцці [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжняга замка]]. Яшчэ ў першай палове XVI стагоддзя тут знаходзіліся ўладанні каралевы [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]]. Згодна з дакументамі 1540 года, яна набыла за 100 коп літоўскіх грошаў сад у крайчага [[Ян Янавіч Радзівіл|Яна Янавіча Радзівіла]]. Гэты сад размяшчаўся за гарадскімі мурамі насупраць двара [[Ян Янавіч Забярэзінскі|Яна Забярэзінскага]] і знаходзіўся непасрэдна за каралеўскімі стайнямі<ref>Літоўская Метрыка. Кніга запісаў 1 (1380–1584), Vilnius 1998, nr 185, 1540 XI 26: «[...] Ян Янавіч Радзівіл прадае каралеве агарод свой дзедзічны за горадам віленскім, насупраць двара пана Забярэзінскага, а за стайнямі караля яго міласці ляжачы, за 100 коп літоўскіх вечным правам» ({{lang-pl|[...] Jan Janowicz Radziwiłł przedaie królowey ogród swoy dziedziczny za miastem wileńskim. naprzeciwko dworowi pana Zaberezińskiego a za stainiami króla jego mości lieżący, za 100 kop litewskich wiecznym prawom}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=136}}. Сапраўдны росквіт каралеўскіх садоў на Пушкарні звязаны з дзейнасцю [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]. Каля 1547 года па яго загадзе быў створаны новы рэнесансны сад, які размяшчаўся паміж новым каралеўскім домам і ракой Віленкай. На стварэнне гэтага саду і добраўпарадкаванне тэрыторыі пайшлі значныя сродкі. Пад кіраўніцтвам майстра земляных работ Пятра Чэха (у дакументах ён фігуруе як майстар сажалак — {{lang-la|Petrus Bohemus fossor, magister piscinarum}}) былі выкапаны тры сажалкі, злучаныя каналамі. Іх берагі ўмацавалі, а тэрыторыю ўпрыгожылі газонамі, на стварэнне якіх спатрэбілася прывезці каля 3000 кавалкаў дзірвану. У садзе былі пабудаваны тры альтанкі (вежы) і дэкаратыўныя студні, з якіх вада па канале падавалася да стайняў і сажалак<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Skarbu Koronnego (ASK), RK 120, 137, 140.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=139}}. Гэты сад быў цесна звязаны з чатырма вялікімі стайнямі, абозняй і ўласна ліцейняй гармат. Транспартная сувязь забяспечвалася праз драўляны, крыты гонтам мост на мураваных апорах цераз Віленку, пабудаваны ў тым жа 1547 годзе цесляром, майстрам Мацеем<ref>AGAD, ASK, RK 140, k. 166, 187.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Насупраць каралеўскага саду, на іншым беразе Віленкі, стаяў вялікі маёнтак віленскага кашталяна [[Юрый Радзівіл (кашталян віленскі)|Юрыя Радзівіла]]&nbsp;— бацькі будучай каралевы [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]]. Менавіта блізкасць гэтых уладанняў да каралеўскіх садоў спарадзіла знакамітую ў гістарыяграфіі легенду пра таемныя сустрэчы маладога караля з Барбарай яшчэ да іх афіцыйнага шлюбу{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=139}}. == Магнацкія юрыдыкі і палацы == === Двор і сады Кішкаў === Акрамя Радзівілаў і вялікага князя, на Пушкарні мелі свае ўладанні і іншыя прадстаўнікі эліты [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Вядома, што ў пачатку XVII стагоддзя тут знаходзіўся маёнтак ваяводы полацкага [[Януш Кішка|Януша Кішкі]]. Згодна з інвентаром 1623 года, складзеным пры продажы маёнтка ўдавой віленскага кашталяна Альжбетай Соф'яй з Гагенцолернаў, пры двары існаваў дэкаратыўны барочны сад з лабірынтам, абнесены агароджай<ref>AGAD, Archiwum Radziwiłłów, dz. X, nr 681, k. 1: Апісанне агарода ў Вільні, які купіла ад Януша Кішкі ўдава па Янушу Радзівілу, кашталяну віленскім, у 1623 годзе ({{lang-pl|Opis Ogrodu w Wilnie, który kupiła od Janusza Kiszki wdowa po Januszu Radziwille kasztel. Wil. w 1623}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147}}. Гэты сад меў геаметрычную планіроўку і быў падзелены на некалькі кварталаў, абсаджаных глогам і вішнямі. Сярод садовых пабудоў меліся мураваная лядоўня і лазня, побач з якой і знаходзіўся лабірынт. У садзе вырошчваліся рэдкія і экзатычныя для таго часу расліны: ружы, цюльпаны, гіяцынты, розныя гатункі сліў (у тым ліку французскія і іспанскія), а таксама вінаград. Цікава, што сярод пераліку садовых культур асобна згадваецца бульба (у дакуменце названая як ''«bulbas americanos»''), што з'яўляецца адным з найранейшых сведчанняў яе вырошчвання ў Вільні<ref>J. Zawadzki, Siedziby Kiszków i Radziwiłłów na Białorusi w XVI–XVIII w. Opisy z zasobu Archiwum Głównego Akt Dawnych, Warszawa 2002, s. 11.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=143—145}}. === Палац Радзівілаў === Тэрыторыя Пушкарні набыла асаблівую значнасць для роду Радзівілаў біржанскай лініі. У 1653 годзе ваявода віленскі і вялікі гетман літоўскі [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]] пабудаваў каля Віленскай брамы мураваны палац у стылі ранняга барока. Аўтарам праекта даследчыкі лічаць каралеўскага архітэктара [[Канстантэ Тэнкала]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—639}}. Палац складаўся з пяці трохпавярховых павільёнаў, злучаных крыламі, і меў не толькі жылы, але і відавочны абарончы характар (у тым ліку быў абсталяваны бастыёнамі). Адкрытыя лоджыі яго ўсходняга фасада выходзілі на сад, адкуль адкрываўся маляўнічы від на раку і горад{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19}}. У час вайны з Маскоўскай дзяржавай (1655—1661) і акупацыі Вільні будынак моцна пацярпеў. Яго аднаўленнем займаўся [[Багуслаў Радзівіл]], які значна пашырыў комплекс, дадаў мезанін і ўпарадкаваў паркавую зону. У садзе Багуслава Радзівіла знаходзіліся тры сажалкі, паміж якімі размяшчаўся павільён-лазня і лабірынт{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}{{sfn|Czyż|2021|с=648}}. Згодна з інвентарным апісаннем 1667 года, непасрэдна перад вокнамі палаца размяшчаліся кветнікі, дзе з дапамогай гізопу былі высаджаны шляхецкія гербы: радзівілаўскі Арол, [[Пагоня (герб)|Пагоня]], Грыф і герб Ангальта (Шпалерная штука)<ref>AGAD, Archiwum Radziwiłłów, dz. XVIII, nr 275, k. 117-118: Агарод у палацы князя яго міласці пры Браме Віленскай ({{lang-pl|Ogród w Pałacu Xcia Je[g]o Mci przy Bramie Wileńskiej}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=148—149}}. Гэты палац вызначаўся вялікай раскошай: у калекцыі Багуслава Радзівіла налічвалася 2602 карціны (у тым ліку шэсць палотнаў [[Лукас Кранах Старэйшы|Лукаса Кранаха]]), а таксама мноства гравюр і архітэктурных чарцяжоў{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}. Пасля смерці Багуслава Радзівіла маёмасць перайшла да яго малалетняй дачкі [[Людвіка Караліна Радзівіл|Людвікі Караліны]]. Рэзідэнцыя стала прадметам вострых маёмасных спрэчак з Сапегамі і іншымі прадстаўнікамі ўласнага роду. У 1694 годзе ардынат нясвіжскі [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719)|Караль Станіслаў Радзівіл]] з дапамогай ваеннай сілы захапіў палац, загадаўшы сарваць гербы законнай уладальніцы і замяніць іх на свае{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=150—151}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}. На працягу XVIII стагоддзя комплекс паступова прыйшоў у заняпад. Канчаткова ён быў знішчаны ў пачатку XIX стагоддзя. У 1828 годзе пракуратура Радзівілаўскай эканоміі прадала руіны палаца за 500 рублёў у якасці будаўнічага матэрыялу. Гэтая цэгла была выкарыстана для пабудовы прыватнага мураванага дома на Вострабрамскай вуліцы<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158. У Рэгістры культурных каштоўнасцей пазначаны адрас дома, пабудаванага з рэшткаў палаца Радзівілаў — вул. Варотаў Зары (Aušros Vartų), 29.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. == Кармеліцкая юрыдыка (Юрыдыка Святога Георгія) == Важнай часткай гістарычнай Пушкарні была юрыдыка, якая належала кляштару кармелітаў старых правілаў (асервантаў). Цэнтрам юрыдыкі з'яўляўся [[Касцёл Святога Георгія (Вільня)|касцёл Святога Георгія]] (і Маці Божай Снежнай), заснаваны каля 1506 года віленскім ваяводам [[Мікалай Радзівіл (канцлер вялікі літоўскі)|Мікалаем Радзівілам]] у гонар перамогі над татарамі ў бітве пад [[Бітва пад Клецкам (1506)|Клецкам]]<ref>Polski Słownik Biograficzny (1987), s. 316–319; E. Kotlubajus, Radvilos. Nesvyžiaus galerijos portretai, Vilnius 1995, s. 32–34.</ref>{{sfn|Liškevičienė|2023|с=67}}{{sfn|Stepavičius|2025|с=160}}. Тэрыторыя юрыдыкі распасціралася вакол касцёла ўшчыльную да Татарскай і Віленскай брам. Жыццё на тэрыторыі юрыдыкі строга рэгламентавалася манастырскімі правіламі. У Нацыянальнай бібліятэцы Літвы імя Марцінаса Мажвідаса захаваўся рукапісны зборнік дакументаў «Збор дакументаў Віленскага канвента Святой Марыі Снежнай...» ({{lang-la|Collecta munimentorum conventus Vilnensis s(anctae) Mariae ad Nives...}}), які быў складзены ў 1745 годзе кусташам рускай правінцыі кармелітаў Вацлавам Гіглеўскім<ref>Шыфр: Нацыянальная бібліятэка Літвы імя Марцінаса Мажвідаса, Аддзел рэдкіх кніг і рукапісаў (LNB RKRS) F 203-104.</ref>{{sfn|Stepavičius|2025|с=158}}. Сярод іншага, там утрымліваюцца падрабязныя правілы і спісы павіннасцей жыхароў юрыдыкі ад 1667 і 1670 гадоў. Згодна з дакументам 1667 года, жыхары былі абавязаны выказваць паслухмянасць прыёру кляштара і іншым духоўным асобам, выплачваць зямельны падатак (паземнае) і падатак на алкаголь (капчызну). Строга забаранялася без ведама кляштара прадаваць дамы ерэтыкам, схізматыкам або шляхце. Падчас жніва кожны дом быў абавязаны прыслаць работніка на кляштарны фальварак або наняць яго за свой кошт. Асаблівая ўвага звярталася на пажарную бяспеку: коміны павінны былі рэгулярна чысціцца, і кожны квартал гэта правяраўся кіраўніцтвам юрыдыкі пад пагрозай штрафу. Акрамя таго, кожны мешчанін мусіў мець у сваім доме сродкі для тушэння пажару. Дакумент асабліва падкрэсліваў важнасць правасуддзя і парадку, цытуючы вядомы лацінскі выраз: «няхай загіне свет, але здзейсніцца правасуддзе» ({{lang-la|pereat mundus, fiat justitia}}){{sfn|Stepavičius|2025|с=162}}. У дакуменце 1670 года пералічваюцца 25 жыхароў (гаспадароў) юрыдыкі. Адміністрацыю ўзначальваў войт Павел Дундуль. Таксама згадваюцца лаўнікі Пётр Шыманоўскі і Шыман Бурба, пісар Шыман Брут, урадавы слуга Павел Крыніцкі, каваль Казімір Пагеровіч, цясляр Пётр Машкевіч, рамеснікі і фурманы{{sfn|Stepavičius|2025|с=161, 163}}. == Забудова ў XIX—XX стагоддзях == У XIX стагоддзі тэрыторыя Пушкарні пачала актыўна забудоўвацца і інтэгравацца ў гарадское асяроддзе Вільні. У 1811 годзе практычна ўвесь гэты раён належаў Людвіку Абрамовічу. З 1834 года пачалося праектаванне і забудова сучаснай вуліцы Жыгімонтаў (у той час&nbsp;— набярэжнай ракі Віліі). У канцы XIX стагоддзя графы [[Тышкевічы]] пабудавалі тут тры рэзідэнцыі. Адна з іх, узведзеная ў 1884—1888 гадах для Клемянціны Тышкевіч, пазней стала месцам размяшчэння Бібліятэкі Урублеўскіх (сучасная Бібліятэка Акадэміі навук Літвы). У 1891 годзе суседні маёнтак набыў Ян Юзаф Тышкевіч<ref>У 1884—1888 гадах пабудавана рэзідэнцыя Клемянціны Тышкевіч (1856—1921), дзе ў 1907—1914 гадах дзейнічаў Музей навукі і мастацтва, а пазней — Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх, заснаваная адвакатам і грамадскім дзеячам Тадэвушам Урублеўскім (1858—1925). Унесена ў рэгістр як аб'ект нацыянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 1, унікальны код аб'екта 16542). Палац Яна Юзафа Тышкевіча, які набыў маёмасць у 1891 годзе, з'яўляецца аб'ектам рэгіянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 3, унікальны код 1087).</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. Значная шкода гістарычным падмуркам і культурным пластам была нанесена ў савецкі час, калі праз цэнтр былых руін палаца Радзівілаў праклалі цеплатрасу, цалкам знішчыўшы вялікую частку аўтэнтычных падлог. Акрамя таго, яшчэ ў канцы XIX стагоддзя на тэрыторыі быў пабудаваны вялікі гаспадарчы корпус бальніцы, які добра відаць на аэрафотаздымках 1917 года{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=21}}. == Археалагічныя даследаванні == Пачынаючы з 2017 года на тэрыторыі былой Пушкарні (па вуліцы Жыгімонтаў) праводзяцца маштабныя археалагічныя даследаванні пад кіраўніцтвам археолага Ігнаса Садаўскаса. Яны дазволілі выявіць значныя рэшткі палацавага комплексу XVI—XVII стагоддзяў. У 2018 годзе былі адкрыты добра захаваныя рэнесансныя падлогі з буйнагабарытнай цэглы, якія датуюцца першай паловай XVII стагоддзя (часам Януша Радзівіла), а таксама базы калон іанічнага ордара і рэшткі пячных падмуркаў{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—20}}. У культурным пласце была знойдзена вялікая колькасць артэфактаў, у тым ліку фрагменты паліванай кафлі з расліннымі і геаметрычнымі арнаментамі, маўрытанскімі матывамі, а таксама з ініцыяламі Януша Радзівіла і радзівілаўскім гербам (арлом). Таксама былі знойдзены мушкетныя кулі (што сведчыць пра ваенныя сутыкненні ў гэтым раёне ў XVII—XVIII стагоддзях), манеты часоў Жыгімонта Старога, Жыгімонта III Вазы і Яна Казіміра, фрагменты гліняных люлек і сталовага посуду{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=21—27}}. У 2021 годзе археолагі адкапалі аркадныя падмуркі манументальнай агароджы, якая аддзяляла галоўны корпус палаца ад яго гістарычнай часткі{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=24}}. Знойдзеныя архітэктурныя элементы і падмуркі ўнесены ў Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы як аб'ект нацыянальнага значэння. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Brensztejn M. |загаловак=Zarys dziejów ludwisarstwa na ziemiach b. Wielkiego Księstwa Litewskiego |месца=Wilno |год=1924 |старонак= }} * {{кніга |аўтар=Czyż A. S. |загаловак=Pałace Wilna XVII–XVIII wieku |месца=Warszawa |выдавецтва=POLONIKA |год=2021 |старонак=696}} * {{артыкул |аўтар=Kalinauskaitė R. |загаловак=Iš žemės išnyranti istorija. Apie atradimus Radvilų rezidencijoje prie Neries pasakoja archeologas Ignas Sadauskas |выданне=Būdas |год=2023 |нумар=3 (210) |старонкі=12—28}} * {{артыкул |аўтар=Liškevičienė J. |загаловак=Radvilų giminės manifestacija Vilniaus Šv. Jurgio kankinio bažnyčios dekore |выданне=Menotyra |год=2023 |старонкі=61—94}} * {{артыкул |аўтар=Stepavičius P. A. |загаловак=Gyvenimo Puškarnioje taisyklės iš XVII amžiaus |выданне=Lietuvos istorijos studijos |год=2025 |том=55 |старонкі=157—166}} * {{артыкул |аўтар=Vitkauskienė B. R. |загаловак=Ogrody barokowe Kiszków i Radziwiłłów w Wilnie na Puszkarni |выданне=BAROK Historia-Literatura-Sztuka |год=2006 |нумар=XIII/1 (25) |старонкі=135—154}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Прадмесці Вільні]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб'екты Літвы]] 28p88sgll9aojlfeutomn667344vwqi 5175456 5175452 2026-08-04T13:44:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Каралеўскія сады і ўладанні */ 5175456 wikitext text/x-wiki '''Пушка́рня''' ({{lang-lt|Puškarnia}})&nbsp;— гістарычны раён і прадмесце ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], якое размяшчалася на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]]. Сваю назву мясцовасць атрымала ад вялікай дзяржаўнай [[Віленская пушкарня|пушкарні (людвісарні)]]&nbsp;— майстэрні па адліўцы гармат і званоў, заснаванай тут [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікім князем літоўскім]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонтам Аўгустам]] у сярэдзіне XVI стагоддзя{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=13}}. Да нашага часу першапачатковая планіроўка прадмесця практычна не захавалася ў выніку актыўнай гарадской забудовы і пракладкі новых вуліц у XIX—XX стагоддзях. == Тапаграфія і гістарычныя межы == Тэрыторыя гістарычнай Пушкарні знаходзілася на захад ад [[Кафедральны сабор Святога Станіслава (Вільня)|кафедральнага сабора]]. Яна была абмежавана з поўначы ракой [[Вілія|Віліяй]], з поўдня&nbsp;— рачулкай [[Качэрга (рака)|Качэргай]], [[Віленскія гарадскія муры|гарадскім мурам]] і вуліцай [[Вуліца Адміню (Вільня)|Кажамяцкай]], а на захадзе даходзіла да [[Віленская вуліца (Вільня)|Віленскай вуліцы]]. Да з'яўлення тут гарматнай майстэрні і замацавання новай назвы гэты раён здаўна называўся Лукамі або Лукішкамі (не блытаць з суседнім гістарычным прадмесцем [[Лукішкі (Вільня)|Лукішкі]]). Частка гэтага абшару, якая знаходзілася з боку сабора і непасрэдна прылягала да кляштара [[Кармеліты|кармелітаў]], насіла назву Адалідоўшчына<ref>Такую назву мы знаходзім у зборніку копій фундацыйных дакументаў касцёла кармелітаў пад тытулам святога Георгія, які захоўваўся ў кляштары. Цяпер гэта рукапісы [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх|Бібліятэкі Акадэміі навук Літвы]] (MAB RS F 273–3383, k. 1–4). Самы ранні дакумент у гэтым зборніку паходзіць з 1514 года: кароль [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]] пацвярджае фундацыю касцёла кармелітаў «sub Titulo Sanctae Mariae Nivis», размешчанага «super monte versus navigium fluvii Viliae», а таксама надае тэрыторыю пад назвай «Адалідоўшчына», на якой дазваляе пабудаваць чатыры дамы («in primis in eisdem monte iuxta Monasterium usque ad latere officinas Episcopales locum sive spatium Odolidowszczyzna nuncupatum pro construendis quattor aut pluribus domibus»).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Сам мураваны кармеліцкі [[Касцёл Святога Юр’я (Вільня)|касцёл Святога Юр’я]] (першапачаткова Найсвяцейшай Панны Марыі Снежнай), заснаваны ў 1506 годзе на памяць аб перамозе над татарамі пад [[Бітва пад Клецкам (1506)|Клецкам]], быў пабудаваны на ўзвышшы і дамінаваў над усім наваколлем<ref>Назва сустракаецца ў некалькіх дакументах, напісаных на рускай (старабеларускай) мове ў першыя дзесяцігоддзі XVI стагоддзя: MAB RS F 273–3843, k. 4: [1524 V 12] ''List dany zakonnikom wilenskim Swentoho Juria na Łuce na zemlu Pustowskuiu w Wilenskom Powete''.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Праз увесь гэты абсяг праходзілі дзве дарогі. Першая з іх вяла ад вялікакняжацкага [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжняга замка]] да мураванага ([[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага]]) моста праз Вілію і называлася Замкавай або [[Маставая вуліца (Вільня)|Маставой]]. Другая дарога, так званая [[Татарская вуліца (Вільня)|Татарская]], ішла ўпоперак ад [[Татарская брама (Вільня)|Татарскай брамы]] да кармеліцкага кляштара. З цягам часу абедзве гэтыя дарогі сталі вуліцамі, якія часткова захаваліся да нашых дзён. Была яшчэ і трэцяя дарога, якая цяпер ужо не існуе. Яна вяла ад кляштара да [[Палац Радзівілаў (Вільня, Пушкарня)|палаца Радзівілаў]] пры [[Віленская брама (Вільня)|Віленскай браме]] і называлася завулкам Янушаўскім (у гонар віленскага ваяводы [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]], уладальніка пабудаванага там у 1653 годзе палаца){{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Сам тапонім і гістарычныя межы гэтага раёна неаднаразова станавіліся прадметам даследаванняў урбаністаў і гісторыкаў, якія дэталёва вывучалі развіццё гарадской прасторы і тапаграфію палацаў<ref>Гэтыя даследаванні прадстаўлены ў наступных працах: {{артыкул |аўтар=[[Юстына Лігуз|J. Liguz]] |загаловак=Plan Wilna Georga Maxa von Fürstenhoffa jako źródło historyczne |выданне=Kartografia wojskowa krajów strefy bałtyckiej XVI-XX w. |месца=Toruń |год=1996}}; {{артыкул |аўтар=[[Юзаф Марошак|J. Maroszek]] |загаловак=Ulice Wilna w XIV-XVIII wieku |выданне=[[Kwartalnik Historii Kultury Materialnej]] |год=1999 |том=XLVII |нумар=1-2}}.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Даследчыкі адзначаюць, што Замкавая дарога была цесна звязана са стайнямі, вялікай абозняй і ўласна ліцейняй гармат, з'яўляючыся галоўнай транспартнай артэрыяй гэтага раёна{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=139}}. == Каралеўскія сады і ўладанні == На тэрыторыі Пушкарні гістарычна існавалі вялікакняжацкія сады і гаспадарчыя пабудовы, якія адыгрывалі важную ролю ў жыцці [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжняга замка]]. Яшчэ ў першай палове XVI стагоддзя тут знаходзіліся ўладанні каралевы [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]]. Згодна з дакументамі 1540 года, яна набыла за 100 коп літоўскіх грошаў сад у крайчага [[Ян Янавіч Радзівіл|Яна Янавіча Радзівіла]]. Гэты сад размяшчаўся за гарадскімі мурамі насупраць двара [[Ян Янавіч Забярэзінскі|Яна Забярэзінскага]] і знаходзіўся непасрэдна за каралеўскімі стайнямі<ref>Літоўская Метрыка. Кніга запісаў 1 (1380–1584), Vilnius 1998, nr 185, 1540 XI 26: «[...] Ян Янавіч Радзівіл прадае каралеве агарод свой дзедзічны за горадам віленскім, насупраць двара пана Забярэзінскага, а за стайнямі караля яго міласці ляжачы, за 100 коп літоўскіх вечным правам» ({{lang-pl|[...] Jan Janowicz Radziwiłł przedaie królowey ogród swoy dziedziczny za miastem wileńskim. naprzeciwko dworowi pana Zaberezińskiego a za stainiami króla jego mości lieżący, za 100 kop litewskich wiecznym prawom}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=136}}. Сапраўдны росквіт каралеўскіх садоў на Пушкарні звязаны з дзейнасцю [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]. Каля 1547 года па яго загадзе быў створаны новы рэнесансны сад, які размяшчаўся паміж новым каралеўскім домам і ракой Віленкай. На стварэнне гэтага саду і добраўпарадкаванне тэрыторыі пайшлі значныя сродкі. Пад кіраўніцтвам майстра земляных работ [[Пётр Чэх|Пятра Чэха]] (у дакументах ён фігуруе як майстар сажалак — {{lang-la|Petrus Bohemus fossor, magister piscinarum}}) былі выкапаны тры сажалкі, злучаныя каналамі. Іх берагі ўмацавалі, а тэрыторыю ўпрыгожылі газонамі, на стварэнне якіх спатрэбілася прывезці каля 3000 кавалкаў дзірвану. У садзе былі пабудаваны тры альтанкі (вежы) і дэкаратыўныя студні, з якіх вада па канале падавалася да стайняў і сажалак<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Skarbu Koronnego (ASK), RK 120, 137, 140.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=139}}. Гэты сад быў цесна звязаны з чатырма вялікімі стайнямі, абозняй і ўласна ліцейняй гармат. Транспартная сувязь забяспечвалася праз драўляны, крыты гонтам мост на мураваных апорах цераз Віленку, пабудаваны ў тым жа 1547 годзе цесляром, майстрам Мацеем<ref>AGAD, ASK, RK 140, k. 166, 187.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Насупраць каралеўскага саду, на іншым беразе Віленкі, стаяў вялікі маёнтак віленскага кашталяна [[Юрый Радзівіл (кашталян віленскі)|Юрыя Радзівіла]]&nbsp;— бацькі будучай каралевы [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]]. Менавіта блізкасць гэтых уладанняў да каралеўскіх садоў спарадзіла знакамітую ў гістарыяграфіі легенду пра таемныя сустрэчы маладога караля з Барбарай яшчэ да іх афіцыйнага шлюбу{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=139}}. == Магнацкія юрыдыкі і палацы == === Двор і сады Кішкаў === Акрамя Радзівілаў і вялікага князя, на Пушкарні мелі свае ўладанні і іншыя прадстаўнікі эліты [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Вядома, што ў пачатку XVII стагоддзя тут знаходзіўся маёнтак ваяводы полацкага [[Януш Кішка|Януша Кішкі]]. Згодна з інвентаром 1623 года, складзеным пры продажы маёнтка ўдавой віленскага кашталяна Альжбетай Соф'яй з Гагенцолернаў, пры двары існаваў дэкаратыўны барочны сад з лабірынтам, абнесены агароджай<ref>AGAD, Archiwum Radziwiłłów, dz. X, nr 681, k. 1: Апісанне агарода ў Вільні, які купіла ад Януша Кішкі ўдава па Янушу Радзівілу, кашталяну віленскім, у 1623 годзе ({{lang-pl|Opis Ogrodu w Wilnie, który kupiła od Janusza Kiszki wdowa po Januszu Radziwille kasztel. Wil. w 1623}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147}}. Гэты сад меў геаметрычную планіроўку і быў падзелены на некалькі кварталаў, абсаджаных глогам і вішнямі. Сярод садовых пабудоў меліся мураваная лядоўня і лазня, побач з якой і знаходзіўся лабірынт. У садзе вырошчваліся рэдкія і экзатычныя для таго часу расліны: ружы, цюльпаны, гіяцынты, розныя гатункі сліў (у тым ліку французскія і іспанскія), а таксама вінаград. Цікава, што сярод пераліку садовых культур асобна згадваецца бульба (у дакуменце названая як ''«bulbas americanos»''), што з'яўляецца адным з найранейшых сведчанняў яе вырошчвання ў Вільні<ref>J. Zawadzki, Siedziby Kiszków i Radziwiłłów na Białorusi w XVI–XVIII w. Opisy z zasobu Archiwum Głównego Akt Dawnych, Warszawa 2002, s. 11.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=143—145}}. === Палац Радзівілаў === Тэрыторыя Пушкарні набыла асаблівую значнасць для [[Біржанская лінія Радзівілаў|роду Радзівілаў біржанскай лініі]]. У 1653 годзе ваявода віленскі і вялікі гетман літоўскі [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]] пабудаваў каля Віленскай брамы [[Палац Радзівілаў (Вільня, Пушкарня)|мураваны палац у стылі ранняга барока]]. Аўтарам праекта даследчыкі лічаць каралеўскага архітэктара [[Канстантэ Тэнкала]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—639}}. Палац складаўся з пяці трохпавярховых павільёнаў, злучаных крыламі, і меў не толькі жылы, але і відавочны абарончы характар (у тым ліку быў абсталяваны бастыёнамі). Адкрытыя лоджыі яго ўсходняга фасада выходзілі на сад, адкуль адкрываўся маляўнічы від на раку і горад{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19}}. У час [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны з Маскоўскай дзяржавай (1655—1661)]] і акупацыі Вільні будынак моцна пацярпеў. Яго аднаўленнем займаўся [[Багуслаў Радзівіл]], які значна пашырыў комплекс, дадаў мезанін і ўпарадкаваў паркавую зону. У садзе Багуслава Радзівіла знаходзіліся тры сажалкі, паміж якімі размяшчаўся павільён-лазня і лабірынт{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}{{sfn|Czyż|2021|с=648}}. Згодна з інвентарным апісаннем 1667 года, непасрэдна перад вокнамі палаца размяшчаліся кветнікі, дзе з дапамогай [[Гізоп|гізопу]] былі высаджаны шляхецкія гербы: радзівілаўскі Арол, [[Пагоня (герб)|Пагоня]], [[Грыф (герб)|Грыф]] і герб Ангальта (Шпалерная штука)<ref>AGAD, Archiwum Radziwiłłów, dz. XVIII, nr 275, k. 117-118: Агарод у палацы князя яго міласці пры Браме Віленскай ({{lang-pl|Ogród w Pałacu Xcia Je[g]o Mci przy Bramie Wileńskiej}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=148—149}}. Гэты палац вызначаўся вялікай раскошай: у калекцыі Багуслава Радзівіла налічвалася 2602 карціны (у тым ліку шэсць палотнаў [[Лукас Кранах Старэйшы|Лукаса Кранаха]]), а таксама мноства гравюр і архітэктурных чарцяжоў{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}. Пасля смерці Багуслава Радзівіла маёмасць перайшла да яго малалетняй дачкі [[Людвіка Караліна Радзівіл|Людвікі Караліны]]. Рэзідэнцыя стала прадметам вострых маёмасных спрэчак з Сапегамі і іншымі прадстаўнікамі ўласнага роду. У 1694 годзе ардынат нясвіжскі [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719)|Караль Станіслаў Радзівіл]] з дапамогай ваеннай сілы захапіў палац, загадаўшы сарваць гербы законнай уладальніцы і замяніць іх на свае{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=150—151}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}. На працягу XVIII стагоддзя комплекс паступова прыйшоў у заняпад. Канчаткова ён быў знішчаны ў пачатку XIX стагоддзя. У 1828 годзе пракуратура Радзівілаўскай эканоміі прадала руіны палаца за 500 рублёў у якасці будаўнічага матэрыялу. Гэтая цэгла была выкарыстана для пабудовы прыватнага мураванага дома на [[Вастрабрамская вуліца|Вострабрамскай вуліцы]]<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158. У Рэгістры культурных каштоўнасцей пазначаны адрас дома, пабудаванага з рэшткаў палаца Радзівілаў — вул. Варотаў Зары (Aušros Vartų), 29.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. == Кармеліцкая юрыдыка (Юрыдыка Святога Георгія) == Важнай часткай гістарычнай Пушкарні была [[юрыдыка]], якая належала кляштару кармелітаў старых правілаў (асервантаў). Цэнтрам юрыдыкі з'яўляўся [[Касцёл Святога Юр’я (Вільня)|касцёл Святога Юр’я]] (і Маці Божай Снежнай), заснаваны каля 1506 года віленскім ваяводам [[Мікалай Радзівіл (канцлер вялікі літоўскі)|Мікалаем Радзівілам]] у гонар перамогі над татарамі ў бітве пад [[Бітва пад Клецкам (1506)|Клецкам]]<ref>Polski Słownik Biograficzny (1987), s. 316–319; E. Kotlubajus, Radvilos. Nesvyžiaus galerijos portretai, Vilnius 1995, s. 32–34.</ref>{{sfn|Liškevičienė|2023|с=67}}{{sfn|Stepavičius|2025|с=160}}. Тэрыторыя юрыдыкі распасціралася вакол касцёла ўшчыльную да Татарскай і Віленскай брам. Жыццё на тэрыторыі юрыдыкі строга рэгламентавалася манастырскімі правіламі. У [[Нацыянальная бібліятэка Літвы імя Марцінаса Мажвідаса|Нацыянальнай бібліятэцы Літвы імя Марцінаса Мажвідаса]] захаваўся рукапісны зборнік дакументаў «Збор дакументаў Віленскага канвента Святой Марыі Снежнай...» ({{lang-la|Collecta munimentorum conventus Vilnensis s(anctae) Mariae ad Nives...}}), які быў складзены ў 1745 годзе кусташам рускай правінцыі кармелітаў [[Вацлаў Гіглеўскі|Вацлавам Гіглеўскім]]<ref>Шыфр: Нацыянальная бібліятэка Літвы імя Марцінаса Мажвідаса, Аддзел рэдкіх кніг і рукапісаў (LNB RKRS) F 203-104.</ref>{{sfn|Stepavičius|2025|с=158}}. Сярод іншага, там утрымліваюцца падрабязныя правілы і спісы павіннасцей жыхароў юрыдыкі ад 1667 і 1670 гадоў. Згодна з дакументам 1667 года, жыхары былі абавязаны выказваць паслухмянасць прыёру кляштара і іншым духоўным асобам, выплачваць зямельны падатак ([[паземнае]]) і падатак на алкаголь ([[Капчызна|капчызну]]). Строга забаранялася без ведама кляштара прадаваць дамы ерэтыкам, схізматыкам або шляхце. Падчас жніва кожны дом быў абавязаны прыслаць работніка на кляштарны фальварак або наняць яго за свой кошт. Асаблівая ўвага звярталася на пажарную бяспеку: коміны павінны былі рэгулярна чысціцца, і кожны квартал гэта правяраўся кіраўніцтвам юрыдыкі пад пагрозай штрафу. Акрамя таго, кожны мешчанін мусіў мець у сваім доме сродкі для тушэння пажару. Дакумент асабліва падкрэсліваў важнасць правасуддзя і парадку, цытуючы вядомы лацінскі выраз: «няхай загіне свет, але здзейсніцца правасуддзе» ({{lang-la|pereat mundus, fiat justitia}}){{sfn|Stepavičius|2025|с=162}}. У дакуменце 1670 года пералічваюцца 25 жыхароў (гаспадароў) юрыдыкі. Адміністрацыю ўзначальваў войт Павел Дундуль. Таксама згадваюцца лаўнікі Пётр Шыманоўскі і Шыман Бурба, пісар Шыман Брут, урадавы слуга Павел Крыніцкі, каваль Казімір Пагеровіч, цясляр Пётр Машкевіч, рамеснікі і фурманы{{sfn|Stepavičius|2025|с=161, 163}}. == Забудова ў XIX—XX стагоддзях == У XIX стагоддзі тэрыторыя Пушкарні пачала актыўна забудоўвацца і інтэгравацца ў гарадское асяроддзе Вільні. У 1811 годзе практычна ўвесь гэты раён належаў Людвіку Абрамовічу. З 1834 года пачалося праектаванне і забудова сучаснай вуліцы Жыгімонтаў (у той час&nbsp;— набярэжнай ракі Віліі). У канцы XIX стагоддзя графы [[Тышкевічы]] пабудавалі тут тры рэзідэнцыі. [[Палац Клеменціны Тышкевіч|Адна з іх]], узведзеная ў 1884—1888 гадах для [[Клемянціна Тышкевіч|Клемянціны Тышкевіч]], пазней стала месцам размяшчэння [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы|Бібліятэкі Урублеўскіх (сучасная Бібліятэка Акадэміі навук Літвы)]]. У 1891 годзе суседні маёнтак набыў [[Ян Юзаф Тышкевіч]]<ref>У 1884—1888 гадах пабудавана рэзідэнцыя Клемянціны Тышкевіч (1856—1921), дзе ў 1907—1914 гадах дзейнічаў Музей навукі і мастацтва, а пазней — Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх, заснаваная адвакатам і грамадскім дзеячам Тадэвушам Урублеўскім (1858—1925). Унесена ў рэгістр як аб'ект нацыянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 1, унікальны код аб'екта 16542). Палац Яна Юзафа Тышкевіча, які набыў маёмасць у 1891 годзе, з'яўляецца аб'ектам рэгіянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 3, унікальны код 1087).</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. Значная шкода гістарычным падмуркам і культурным пластам была нанесена ў савецкі час, калі праз цэнтр былых руін палаца Радзівілаў праклалі цеплатрасу, цалкам знішчыўшы вялікую частку аўтэнтычных падлог. Акрамя таго, яшчэ ў канцы XIX стагоддзя на тэрыторыі быў пабудаваны вялікі гаспадарчы корпус бальніцы, які добра відаць на аэрафотаздымках 1917 года{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=21}}. == Археалагічныя даследаванні == Пачынаючы з 2017 года на тэрыторыі былой Пушкарні (па вуліцы Жыгімонтаў) праводзяцца маштабныя археалагічныя даследаванні пад кіраўніцтвам археолага [[Ігнас Садаўскас|Ігнаса Садаўскаса]]. Яны дазволілі выявіць значныя рэшткі палацавага комплексу XVI—XVII стагоддзяў. У 2018 годзе былі адкрыты добра захаваныя рэнесансныя падлогі з буйнагабарытнай цэглы, якія датуюцца першай паловай XVII стагоддзя (часам Януша Радзівіла), а таксама базы калон [[Іанічны ордар|іанічнага ордара]] і рэшткі пячных падмуркаў{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—20}}. У культурным пласце была знойдзена вялікая колькасць артэфактаў, у тым ліку фрагменты паліванай кафлі з расліннымі і геаметрычнымі арнаментамі, маўрытанскімі матывамі, а таксама з ініцыяламі Януша Радзівіла і радзівілаўскім гербам (арлом). Таксама былі знойдзены мушкетныя кулі (што сведчыць пра ваенныя сутыкненні ў гэтым раёне ў XVII—XVIII стагоддзях), манеты часоў Жыгімонта Старога, Жыгімонта III Вазы і Яна Казіміра, фрагменты гліняных [[Люлька|люлек]] і сталовага посуду{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=21—27}}. У 2021 годзе археолагі адкапалі аркадныя падмуркі манументальнай агароджы, якая аддзяляла галоўны корпус палаца ад яго гістарычнай часткі{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=24}}. Знойдзеныя архітэктурныя элементы і падмуркі ўнесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як аб'ект нацыянальнага значэння. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Brensztejn M. |загаловак=Zarys dziejów ludwisarstwa na ziemiach b. Wielkiego Księstwa Litewskiego |месца=Wilno |год=1924 |старонак= }} * {{кніга |аўтар=Czyż A. S. |загаловак=Pałace Wilna XVII–XVIII wieku |месца=Warszawa |выдавецтва=POLONIKA |год=2021 |старонак=696}} * {{артыкул |аўтар=Kalinauskaitė R. |загаловак=Iš žemės išnyranti istorija. Apie atradimus Radvilų rezidencijoje prie Neries pasakoja archeologas Ignas Sadauskas |выданне=Būdas |год=2023 |нумар=3 (210) |старонкі=12—28}} * {{артыкул |аўтар=Liškevičienė J. |загаловак=Radvilų giminės manifestacija Vilniaus Šv. Jurgio kankinio bažnyčios dekore |выданне=Menotyra |год=2023 |старонкі=61—94}} * {{артыкул |аўтар=Stepavičius P. A. |загаловак=Gyvenimo Puškarnioje taisyklės iš XVII amžiaus |выданне=Lietuvos istorijos studijos |год=2025 |том=55 |старонкі=157—166}} * {{артыкул |аўтар=Vitkauskienė B. R. |загаловак=Ogrody barokowe Kiszków i Radziwiłłów w Wilnie na Puszkarni |выданне=BAROK Historia-Literatura-Sztuka |год=2006 |нумар=XIII/1 (25) |старонкі=135—154}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Прадмесці Вільні]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб'екты Літвы]] mb1gpc9dpgso4hksh7jcm32a5aps0q9 5175457 5175456 2026-08-04T13:46:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5175457 wikitext text/x-wiki '''Пушка́рня''' ({{lang-lt|Puškarnia}}, {{lang-pl|Puszkarnia}})&nbsp;— гістарычны раён і прадмесце ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], якое размяшчалася на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]]. Сваю назву мясцовасць атрымала ад вялікай дзяржаўнай [[Віленская пушкарня|пушкарні (людвісарні)]]&nbsp;— майстэрні па адліўцы гармат і званоў, заснаванай тут [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікім князем літоўскім]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонтам Аўгустам]] у сярэдзіне XVI стагоддзя{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=13}}. Да нашага часу першапачатковая планіроўка прадмесця практычна не захавалася ў выніку актыўнай гарадской забудовы і пракладкі новых вуліц у XIX—XX стагоддзях. == Тапаграфія і гістарычныя межы == Тэрыторыя гістарычнай Пушкарні знаходзілася на захад ад [[Кафедральны сабор Святога Станіслава (Вільня)|кафедральнага сабора]]. Яна была абмежавана з поўначы ракой [[Вілія|Віліяй]], з поўдня&nbsp;— рачулкай [[Качэрга (рака)|Качэргай]], [[Віленскія гарадскія муры|гарадскім мурам]] і вуліцай [[Вуліца Адміню (Вільня)|Кажамяцкай]], а на захадзе даходзіла да [[Віленская вуліца (Вільня)|Віленскай вуліцы]]. Да з'яўлення тут гарматнай майстэрні і замацавання новай назвы гэты раён здаўна называўся Лукамі або Лукішкамі (не блытаць з суседнім гістарычным прадмесцем [[Лукішкі (Вільня)|Лукішкі]]). Частка гэтага абшару, якая знаходзілася з боку сабора і непасрэдна прылягала да кляштара [[Кармеліты|кармелітаў]], насіла назву Адалідоўшчына<ref>Такую назву мы знаходзім у зборніку копій фундацыйных дакументаў касцёла кармелітаў пад тытулам святога Георгія, які захоўваўся ў кляштары. Цяпер гэта рукапісы [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх|Бібліятэкі Акадэміі навук Літвы]] (MAB RS F 273–3383, k. 1–4). Самы ранні дакумент у гэтым зборніку паходзіць з 1514 года: кароль [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]] пацвярджае фундацыю касцёла кармелітаў «sub Titulo Sanctae Mariae Nivis», размешчанага «super monte versus navigium fluvii Viliae», а таксама надае тэрыторыю пад назвай «Адалідоўшчына», на якой дазваляе пабудаваць чатыры дамы («in primis in eisdem monte iuxta Monasterium usque ad latere officinas Episcopales locum sive spatium Odolidowszczyzna nuncupatum pro construendis quattor aut pluribus domibus»).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Сам мураваны кармеліцкі [[Касцёл Святога Юр’я (Вільня)|касцёл Святога Юр’я]] (першапачаткова Найсвяцейшай Панны Марыі Снежнай), заснаваны ў 1506 годзе на памяць аб перамозе над татарамі пад [[Бітва пад Клецкам (1506)|Клецкам]], быў пабудаваны на ўзвышшы і дамінаваў над усім наваколлем<ref>Назва сустракаецца ў некалькіх дакументах, напісаных на рускай (старабеларускай) мове ў першыя дзесяцігоддзі XVI стагоддзя: MAB RS F 273–3843, k. 4: [1524 V 12] ''List dany zakonnikom wilenskim Swentoho Juria na Łuce na zemlu Pustowskuiu w Wilenskom Powete''.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Праз увесь гэты абсяг праходзілі дзве дарогі. Першая з іх вяла ад вялікакняжацкага [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжняга замка]] да мураванага ([[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага]]) моста праз Вілію і называлася Замкавай або [[Маставая вуліца (Вільня)|Маставой]]. Другая дарога, так званая [[Татарская вуліца (Вільня)|Татарская]], ішла ўпоперак ад [[Татарская брама (Вільня)|Татарскай брамы]] да кармеліцкага кляштара. З цягам часу абедзве гэтыя дарогі сталі вуліцамі, якія часткова захаваліся да нашых дзён. Была яшчэ і трэцяя дарога, якая цяпер ужо не існуе. Яна вяла ад кляштара да [[Палац Радзівілаў (Вільня, Пушкарня)|палаца Радзівілаў]] пры [[Віленская брама (Вільня)|Віленскай браме]] і называлася завулкам Янушаўскім (у гонар віленскага ваяводы [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]], уладальніка пабудаванага там у 1653 годзе палаца){{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Сам тапонім і гістарычныя межы гэтага раёна неаднаразова станавіліся прадметам даследаванняў урбаністаў і гісторыкаў, якія дэталёва вывучалі развіццё гарадской прасторы і тапаграфію палацаў<ref>Гэтыя даследаванні прадстаўлены ў наступных працах: {{артыкул |аўтар=[[Юстына Лігуз|J. Liguz]] |загаловак=Plan Wilna Georga Maxa von Fürstenhoffa jako źródło historyczne |выданне=Kartografia wojskowa krajów strefy bałtyckiej XVI-XX w. |месца=Toruń |год=1996}}; {{артыкул |аўтар=[[Юзаф Марошак|J. Maroszek]] |загаловак=Ulice Wilna w XIV-XVIII wieku |выданне=[[Kwartalnik Historii Kultury Materialnej]] |год=1999 |том=XLVII |нумар=1-2}}.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Даследчыкі адзначаюць, што Замкавая дарога была цесна звязана са стайнямі, вялікай абозняй і ўласна ліцейняй гармат, з'яўляючыся галоўнай транспартнай артэрыяй гэтага раёна{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=139}}. == Каралеўскія сады і ўладанні == На тэрыторыі Пушкарні гістарычна існавалі вялікакняжацкія сады і гаспадарчыя пабудовы, якія адыгрывалі важную ролю ў жыцці [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжняга замка]]. Яшчэ ў першай палове XVI стагоддзя тут знаходзіліся ўладанні каралевы [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]]. Згодна з дакументамі 1540 года, яна набыла за 100 коп літоўскіх грошаў сад у крайчага [[Ян Янавіч Радзівіл|Яна Янавіча Радзівіла]]. Гэты сад размяшчаўся за гарадскімі мурамі насупраць двара [[Ян Янавіч Забярэзінскі|Яна Забярэзінскага]] і знаходзіўся непасрэдна за каралеўскімі стайнямі<ref>Літоўская Метрыка. Кніга запісаў 1 (1380–1584), Vilnius 1998, nr 185, 1540 XI 26: «[...] Ян Янавіч Радзівіл прадае каралеве агарод свой дзедзічны за горадам віленскім, насупраць двара пана Забярэзінскага, а за стайнямі караля яго міласці ляжачы, за 100 коп літоўскіх вечным правам» ({{lang-pl|[...] Jan Janowicz Radziwiłł przedaie królowey ogród swoy dziedziczny za miastem wileńskim. naprzeciwko dworowi pana Zaberezińskiego a za stainiami króla jego mości lieżący, za 100 kop litewskich wiecznym prawom}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=136}}. Сапраўдны росквіт каралеўскіх садоў на Пушкарні звязаны з дзейнасцю [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]. Каля 1547 года па яго загадзе быў створаны новы рэнесансны сад, які размяшчаўся паміж новым каралеўскім домам і ракой Віленкай. На стварэнне гэтага саду і добраўпарадкаванне тэрыторыі пайшлі значныя сродкі. Пад кіраўніцтвам майстра земляных работ [[Пётр Чэх|Пятра Чэха]] (у дакументах ён фігуруе як майстар сажалак — {{lang-la|Petrus Bohemus fossor, magister piscinarum}}) былі выкапаны тры сажалкі, злучаныя каналамі. Іх берагі ўмацавалі, а тэрыторыю ўпрыгожылі газонамі, на стварэнне якіх спатрэбілася прывезці каля 3000 кавалкаў дзірвану. У садзе былі пабудаваны тры альтанкі (вежы) і дэкаратыўныя студні, з якіх вада па канале падавалася да стайняў і сажалак<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Skarbu Koronnego (ASK), RK 120, 137, 140.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=139}}. Гэты сад быў цесна звязаны з чатырма вялікімі стайнямі, абозняй і ўласна ліцейняй гармат. Транспартная сувязь забяспечвалася праз драўляны, крыты гонтам мост на мураваных апорах цераз Віленку, пабудаваны ў тым жа 1547 годзе цесляром, майстрам Мацеем<ref>AGAD, ASK, RK 140, k. 166, 187.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Насупраць каралеўскага саду, на іншым беразе Віленкі, стаяў вялікі маёнтак віленскага кашталяна [[Юрый Радзівіл (кашталян віленскі)|Юрыя Радзівіла]]&nbsp;— бацькі будучай каралевы [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]]. Менавіта блізкасць гэтых уладанняў да каралеўскіх садоў спарадзіла знакамітую ў гістарыяграфіі легенду пра таемныя сустрэчы маладога караля з Барбарай яшчэ да іх афіцыйнага шлюбу{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=139}}. == Магнацкія юрыдыкі і палацы == === Двор і сады Кішкаў === Акрамя Радзівілаў і вялікага князя, на Пушкарні мелі свае ўладанні і іншыя прадстаўнікі эліты [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Вядома, што ў пачатку XVII стагоддзя тут знаходзіўся маёнтак ваяводы полацкага [[Януш Кішка|Януша Кішкі]]. Згодна з інвентаром 1623 года, складзеным пры продажы маёнтка ўдавой віленскага кашталяна Альжбетай Соф'яй з Гагенцолернаў, пры двары існаваў дэкаратыўны барочны сад з лабірынтам, абнесены агароджай<ref>AGAD, Archiwum Radziwiłłów, dz. X, nr 681, k. 1: Апісанне агарода ў Вільні, які купіла ад Януша Кішкі ўдава па Янушу Радзівілу, кашталяну віленскім, у 1623 годзе ({{lang-pl|Opis Ogrodu w Wilnie, który kupiła od Janusza Kiszki wdowa po Januszu Radziwille kasztel. Wil. w 1623}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147}}. Гэты сад меў геаметрычную планіроўку і быў падзелены на некалькі кварталаў, абсаджаных глогам і вішнямі. Сярод садовых пабудоў меліся мураваная лядоўня і лазня, побач з якой і знаходзіўся лабірынт. У садзе вырошчваліся рэдкія і экзатычныя для таго часу расліны: ружы, цюльпаны, гіяцынты, розныя гатункі сліў (у тым ліку французскія і іспанскія), а таксама вінаград. Цікава, што сярод пераліку садовых культур асобна згадваецца бульба (у дакуменце названая як ''«bulbas americanos»''), што з'яўляецца адным з найранейшых сведчанняў яе вырошчвання ў Вільні<ref>J. Zawadzki, Siedziby Kiszków i Radziwiłłów na Białorusi w XVI–XVIII w. Opisy z zasobu Archiwum Głównego Akt Dawnych, Warszawa 2002, s. 11.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=143—145}}. === Палац Радзівілаў === Тэрыторыя Пушкарні набыла асаблівую значнасць для [[Біржанская лінія Радзівілаў|роду Радзівілаў біржанскай лініі]]. У 1653 годзе ваявода віленскі і вялікі гетман літоўскі [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]] пабудаваў каля Віленскай брамы [[Палац Радзівілаў (Вільня, Пушкарня)|мураваны палац у стылі ранняга барока]]. Аўтарам праекта даследчыкі лічаць каралеўскага архітэктара [[Канстантэ Тэнкала]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—639}}. Палац складаўся з пяці трохпавярховых павільёнаў, злучаных крыламі, і меў не толькі жылы, але і відавочны абарончы характар (у тым ліку быў абсталяваны бастыёнамі). Адкрытыя лоджыі яго ўсходняга фасада выходзілі на сад, адкуль адкрываўся маляўнічы від на раку і горад{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19}}. У час [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны з Маскоўскай дзяржавай (1655—1661)]] і акупацыі Вільні будынак моцна пацярпеў. Яго аднаўленнем займаўся [[Багуслаў Радзівіл]], які значна пашырыў комплекс, дадаў мезанін і ўпарадкаваў паркавую зону. У садзе Багуслава Радзівіла знаходзіліся тры сажалкі, паміж якімі размяшчаўся павільён-лазня і лабірынт{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}{{sfn|Czyż|2021|с=648}}. Згодна з інвентарным апісаннем 1667 года, непасрэдна перад вокнамі палаца размяшчаліся кветнікі, дзе з дапамогай [[Гізоп|гізопу]] былі высаджаны шляхецкія гербы: радзівілаўскі Арол, [[Пагоня (герб)|Пагоня]], [[Грыф (герб)|Грыф]] і герб Ангальта (Шпалерная штука)<ref>AGAD, Archiwum Radziwiłłów, dz. XVIII, nr 275, k. 117-118: Агарод у палацы князя яго міласці пры Браме Віленскай ({{lang-pl|Ogród w Pałacu Xcia Je[g]o Mci przy Bramie Wileńskiej}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=148—149}}. Гэты палац вызначаўся вялікай раскошай: у калекцыі Багуслава Радзівіла налічвалася 2602 карціны (у тым ліку шэсць палотнаў [[Лукас Кранах Старэйшы|Лукаса Кранаха]]), а таксама мноства гравюр і архітэктурных чарцяжоў{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}. Пасля смерці Багуслава Радзівіла маёмасць перайшла да яго малалетняй дачкі [[Людвіка Караліна Радзівіл|Людвікі Караліны]]. Рэзідэнцыя стала прадметам вострых маёмасных спрэчак з Сапегамі і іншымі прадстаўнікамі ўласнага роду. У 1694 годзе ардынат нясвіжскі [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719)|Караль Станіслаў Радзівіл]] з дапамогай ваеннай сілы захапіў палац, загадаўшы сарваць гербы законнай уладальніцы і замяніць іх на свае{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=150—151}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}. На працягу XVIII стагоддзя комплекс паступова прыйшоў у заняпад. Канчаткова ён быў знішчаны ў пачатку XIX стагоддзя. У 1828 годзе пракуратура Радзівілаўскай эканоміі прадала руіны палаца за 500 рублёў у якасці будаўнічага матэрыялу. Гэтая цэгла была выкарыстана для пабудовы прыватнага мураванага дома на [[Вастрабрамская вуліца|Вострабрамскай вуліцы]]<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158. У Рэгістры культурных каштоўнасцей пазначаны адрас дома, пабудаванага з рэшткаў палаца Радзівілаў — вул. Варотаў Зары (Aušros Vartų), 29.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. == Кармеліцкая юрыдыка (Юрыдыка Святога Георгія) == Важнай часткай гістарычнай Пушкарні была [[юрыдыка]], якая належала кляштару кармелітаў старых правілаў (асервантаў). Цэнтрам юрыдыкі з'яўляўся [[Касцёл Святога Юр’я (Вільня)|касцёл Святога Юр’я]] (і Маці Божай Снежнай), заснаваны каля 1506 года віленскім ваяводам [[Мікалай Радзівіл (канцлер вялікі літоўскі)|Мікалаем Радзівілам]] у гонар перамогі над татарамі ў бітве пад [[Бітва пад Клецкам (1506)|Клецкам]]<ref>Polski Słownik Biograficzny (1987), s. 316–319; E. Kotlubajus, Radvilos. Nesvyžiaus galerijos portretai, Vilnius 1995, s. 32–34.</ref>{{sfn|Liškevičienė|2023|с=67}}{{sfn|Stepavičius|2025|с=160}}. Тэрыторыя юрыдыкі распасціралася вакол касцёла ўшчыльную да Татарскай і Віленскай брам. Жыццё на тэрыторыі юрыдыкі строга рэгламентавалася манастырскімі правіламі. У [[Нацыянальная бібліятэка Літвы імя Марцінаса Мажвідаса|Нацыянальнай бібліятэцы Літвы імя Марцінаса Мажвідаса]] захаваўся рукапісны зборнік дакументаў «Збор дакументаў Віленскага канвента Святой Марыі Снежнай...» ({{lang-la|Collecta munimentorum conventus Vilnensis s(anctae) Mariae ad Nives...}}), які быў складзены ў 1745 годзе кусташам рускай правінцыі кармелітаў [[Вацлаў Гіглеўскі|Вацлавам Гіглеўскім]]<ref>Шыфр: Нацыянальная бібліятэка Літвы імя Марцінаса Мажвідаса, Аддзел рэдкіх кніг і рукапісаў (LNB RKRS) F 203-104.</ref>{{sfn|Stepavičius|2025|с=158}}. Сярод іншага, там утрымліваюцца падрабязныя правілы і спісы павіннасцей жыхароў юрыдыкі ад 1667 і 1670 гадоў. Згодна з дакументам 1667 года, жыхары былі абавязаны выказваць паслухмянасць прыёру кляштара і іншым духоўным асобам, выплачваць зямельны падатак ([[паземнае]]) і падатак на алкаголь ([[Капчызна|капчызну]]). Строга забаранялася без ведама кляштара прадаваць дамы ерэтыкам, схізматыкам або шляхце. Падчас жніва кожны дом быў абавязаны прыслаць работніка на кляштарны фальварак або наняць яго за свой кошт. Асаблівая ўвага звярталася на пажарную бяспеку: коміны павінны былі рэгулярна чысціцца, і кожны квартал гэта правяраўся кіраўніцтвам юрыдыкі пад пагрозай штрафу. Акрамя таго, кожны мешчанін мусіў мець у сваім доме сродкі для тушэння пажару. Дакумент асабліва падкрэсліваў важнасць правасуддзя і парадку, цытуючы вядомы лацінскі выраз: «няхай загіне свет, але здзейсніцца правасуддзе» ({{lang-la|pereat mundus, fiat justitia}}){{sfn|Stepavičius|2025|с=162}}. У дакуменце 1670 года пералічваюцца 25 жыхароў (гаспадароў) юрыдыкі. Адміністрацыю ўзначальваў войт Павел Дундуль. Таксама згадваюцца лаўнікі Пётр Шыманоўскі і Шыман Бурба, пісар Шыман Брут, урадавы слуга Павел Крыніцкі, каваль Казімір Пагеровіч, цясляр Пётр Машкевіч, рамеснікі і фурманы{{sfn|Stepavičius|2025|с=161, 163}}. == Забудова ў XIX—XX стагоддзях == У XIX стагоддзі тэрыторыя Пушкарні пачала актыўна забудоўвацца і інтэгравацца ў гарадское асяроддзе Вільні. У 1811 годзе практычна ўвесь гэты раён належаў Людвіку Абрамовічу. З 1834 года пачалося праектаванне і забудова сучаснай вуліцы Жыгімонтаў (у той час&nbsp;— набярэжнай ракі Віліі). У канцы XIX стагоддзя графы [[Тышкевічы]] пабудавалі тут тры рэзідэнцыі. [[Палац Клеменціны Тышкевіч|Адна з іх]], узведзеная ў 1884—1888 гадах для [[Клемянціна Тышкевіч|Клемянціны Тышкевіч]], пазней стала месцам размяшчэння [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы|Бібліятэкі Урублеўскіх (сучасная Бібліятэка Акадэміі навук Літвы)]]. У 1891 годзе суседні маёнтак набыў [[Ян Юзаф Тышкевіч]]<ref>У 1884—1888 гадах пабудавана рэзідэнцыя Клемянціны Тышкевіч (1856—1921), дзе ў 1907—1914 гадах дзейнічаў Музей навукі і мастацтва, а пазней — Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх, заснаваная адвакатам і грамадскім дзеячам Тадэвушам Урублеўскім (1858—1925). Унесена ў рэгістр як аб'ект нацыянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 1, унікальны код аб'екта 16542). Палац Яна Юзафа Тышкевіча, які набыў маёмасць у 1891 годзе, з'яўляецца аб'ектам рэгіянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 3, унікальны код 1087).</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. Значная шкода гістарычным падмуркам і культурным пластам была нанесена ў савецкі час, калі праз цэнтр былых руін палаца Радзівілаў праклалі цеплатрасу, цалкам знішчыўшы вялікую частку аўтэнтычных падлог. Акрамя таго, яшчэ ў канцы XIX стагоддзя на тэрыторыі быў пабудаваны вялікі гаспадарчы корпус бальніцы, які добра відаць на аэрафотаздымках 1917 года{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=21}}. == Археалагічныя даследаванні == Пачынаючы з 2017 года на тэрыторыі былой Пушкарні (па вуліцы Жыгімонтаў) праводзяцца маштабныя археалагічныя даследаванні пад кіраўніцтвам археолага [[Ігнас Садаўскас|Ігнаса Садаўскаса]]. Яны дазволілі выявіць значныя рэшткі палацавага комплексу XVI—XVII стагоддзяў. У 2018 годзе былі адкрыты добра захаваныя рэнесансныя падлогі з буйнагабарытнай цэглы, якія датуюцца першай паловай XVII стагоддзя (часам Януша Радзівіла), а таксама базы калон [[Іанічны ордар|іанічнага ордара]] і рэшткі пячных падмуркаў{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—20}}. У культурным пласце была знойдзена вялікая колькасць артэфактаў, у тым ліку фрагменты паліванай кафлі з расліннымі і геаметрычнымі арнаментамі, маўрытанскімі матывамі, а таксама з ініцыяламі Януша Радзівіла і радзівілаўскім гербам (арлом). Таксама былі знойдзены мушкетныя кулі (што сведчыць пра ваенныя сутыкненні ў гэтым раёне ў XVII—XVIII стагоддзях), манеты часоў Жыгімонта Старога, Жыгімонта III Вазы і Яна Казіміра, фрагменты гліняных [[Люлька|люлек]] і сталовага посуду{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=21—27}}. У 2021 годзе археолагі адкапалі аркадныя падмуркі манументальнай агароджы, якая аддзяляла галоўны корпус палаца ад яго гістарычнай часткі{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=24}}. Знойдзеныя архітэктурныя элементы і падмуркі ўнесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як аб'ект нацыянальнага значэння. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Brensztejn M. |загаловак=Zarys dziejów ludwisarstwa na ziemiach b. Wielkiego Księstwa Litewskiego |месца=Wilno |год=1924 |старонак= }} * {{кніга |аўтар=Czyż A. S. |загаловак=Pałace Wilna XVII–XVIII wieku |месца=Warszawa |выдавецтва=POLONIKA |год=2021 |старонак=696}} * {{артыкул |аўтар=Kalinauskaitė R. |загаловак=Iš žemės išnyranti istorija. Apie atradimus Radvilų rezidencijoje prie Neries pasakoja archeologas Ignas Sadauskas |выданне=Būdas |год=2023 |нумар=3 (210) |старонкі=12—28}} * {{артыкул |аўтар=Liškevičienė J. |загаловак=Radvilų giminės manifestacija Vilniaus Šv. Jurgio kankinio bažnyčios dekore |выданне=Menotyra |год=2023 |старонкі=61—94}} * {{артыкул |аўтар=Stepavičius P. A. |загаловак=Gyvenimo Puškarnioje taisyklės iš XVII amžiaus |выданне=Lietuvos istorijos studijos |год=2025 |том=55 |старонкі=157—166}} * {{артыкул |аўтар=Vitkauskienė B. R. |загаловак=Ogrody barokowe Kiszków i Radziwiłłów w Wilnie na Puszkarni |выданне=BAROK Historia-Literatura-Sztuka |год=2006 |нумар=XIII/1 (25) |старонкі=135—154}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Прадмесці Вільні]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб'екты Літвы]] cwnkayypzwyks1kp3glvpmhf0l79ji2 0 812106 5175458 2026-08-04T13:48:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Юрый Радзівіл Геркулес]] 5175458 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Юрый Радзівіл Геркулес]] 8m2ib47twh7h5wr3p01y26ufu8x527d 0 812107 5175459 2026-08-04T13:48:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Клецкая бітва]] 5175459 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Клецкая бітва]] m1fwp9v5um1gbwmbzumtmh6mmrg7mha 0 812108 5175460 2026-08-04T13:49:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Літоўская нацыянальная бібліятэка імя Марцінаса Мажвідаса]] 5175460 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Літоўская нацыянальная бібліятэка імя Марцінаса Мажвідаса]] iph1rbae7zvpa04ddg3reghhmyhjxy8 0 812109 5175466 2026-08-04T14:11:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Палац Радзівілаў на Пушкарні]] 5175466 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Палац Радзівілаў на Пушкарні]] 2u6zrwfszlaauxo8ymkcxqxq6o16cio 0 812110 5175494 2026-08-04T15:55:14Z Mikhail.sokhinov 172149 страница значимого артиста для культуры 5175494 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 300px; float: right; clear: right; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 90%;" |+ '''Кудзін Андрэй Паўлавіч''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Файл:Кудзін Андрэй.jpeg|250px|міні|цэнтр|Андрэй Паўлавіч Кудзін]] |- ! Дата нараджэння | 9 сакавіка 1963 |- ! Месца нараджэння | Днепрапятроўск, Украінская ССР, СССР |- ! Краіна | Расія |- ! Род дзейнасці | пісьменнік, паэт, музыкант, прадпрымальнік, кітаязнаўца, тэолаг, публіцыст |- ! Узнагароды | Вялікі залаты крыж ордэна праваслаўных крыжакоў Гроба Гасподняга; ордэн святога апостала Андрэя Першазванага; залаты лаўрэат літаратурнай «Еўразійскай прэміі» |} '''Андрэй Паўлавіч Кудзін''' (нар. 9 сакавіка 1963, Днепрапятроўск, Украінская ССР) — расійскі кітаязнаўца, прадпрымальнік, пісьменнік, паэт, музыкант, публіцыст і доктар тэалогіі.<ref name="science">https://science.fandom.com/ru/wiki/%D0%9A%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD,_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87</ref> Аўтар прац, прысвечаных гістарычнаму, эканамічнаму і рэлігійнаму развіццю краін Еўропы і Азіі.<ref name="peoples">https://www.peoples.ru/art/literature/prose/publicist/andrey_kudin/</ref> Член Саюза пісьменнікаў Расіі.<ref>https://vk.com/topic-102470014_49503547</ref> За кнігу «Балгарскія таямніцы» быў адзначаны званнем залатога лаўрэата літаратурнай «Еўразійскай прэміі» ў намінацыі «Этнаграфічныя і этналагічныя даследаванні».<ref>https://bci-russia.ru/news/bulgarian-mystery/?lang=RU</ref> Акрамя навуковай і даследчай дзейнасці займаецца музыкай як аўтар і выканаўца песень. == Біяграфія == Андрэй Паўлавіч Кудзін нарадзіўся 9 сакавіка 1963 года ў Днепрапятроўску, які ў 2016 годзе быў перайменаваны ў Дняпро. У дзяцінстве скончыў музычную школу па класе баяна. Таксама грае на гітары, фартэпіяна і трубе.<ref name="seven">https://7days.ru/stars/privatelife/ispolnitel-shansona-andrey-kudin-proshelsya-po-russkoy-derevne.htm</ref> З дзяцінства пісаў вершы. У школьныя гады быў клавішнікам і салістам вакальна-інструментальнага ансамбля «СВИАТОН». Дапамагаючы бацькам на дачы, атрымаў вопыт фізічнай працы.<ref name="seven" /> Пасля заканчэння школы паступіў у Днепрапятроўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя 300-годдзя ўз'яднання Украіны з Расіяй, цяпер — Дняпроўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Алеся Ганчара. Вучыўся на фізіка-тэхнічным факультэце, на аддзяленні праектавання і выпрабаванняў ракетных рухавікоў. На пачатку навучання пакінуў універсітэт і пайшоў на вайсковую службу.<ref name="seven" /> У 1981—1983 гадах праходзіў службу ў памежных войсках Узброеных Сіл СССР у Мары, Туркменская ССР, і Благавешчанску. Падчас службы ўдзельнічаў у канцэртах, прымеркаваных да свят і памятных дат. За паспяховыя выступленні на музычных мерапрыемствах атрымаў дадатковы кароткатэрміновы адпачынак.<ref name="seven" /> Жыве ў Маскве. == Прафесійная дзейнасць == У 1983—1988 гадах вучыўся ў Маскоўскім дзяржаўным інстытуце міжнародных адносін МЗС СССР. Вывучаў эканоміку Кітая і краін Паўночна-Усходняй Азіі — Паўднёвай і Паўночнай Карэі, Японіі і В'етнама. Атрымаў дыплом спецыяліста па міжнародных эканамічных адносінах з веданнем кітайскай і англійскай моў.<ref name="metro">https://radiometro.ru/2024/12/16/kulturnyjkod-kudin-andrej/</ref> Пасля заканчэння інстытута быў размеркаваны ў сістэму МЗС СССР. Пазней, пасля скарачэння штатаў, працаваў ва Усесаюзным таварыстве «Веды», Інстытуце ўсходазнаўства АН СССР і Інстытуце Далёкага Усходу РАН, цяпер — Інстытут Кітая і сучаснай Азіі РАН. Займаўся арганізацыяй міжнароднай навуковай дзейнасці з краінамі Паўночна-Усходняй Азіі.<ref name="metro" /> Быў суіскальнікам аспірантуры Інстытута Далёкага Усходу РАН. Тэмай яго даследаванняў было развіццё прыватнага прадпрымальніцтва ў Кітайскай Народнай Рэспубліцы. Вынікі даследаванняў сталі асновай кнігі «Прыватныя прадпрыемствы ў Кітаі: палітыка і эканоміка. Рэтраспектыўны аналіз развіцця ў 1980—2010-я гады».<ref name="china-book">https://www.litres.ru/book/andrey-kudin/chastnye-predpriyatiya-v-kitae-politika-i-ekonomika-retrospek-41861411/</ref> У 1995 годзе разам з кітайскімі партнёрамі арганізаваў бізнес, звязаны з імпартам асвятляльна-тэхнічнага абсталявання і вырабаў: лямпаў, пражэктараў, ілюмінацыі, гірлянд і прыбораў бытавога асвятлення.<ref name="metro" /> З'яўляецца заснавальнікам шэрагу камерцыйных кампаній у Расіі і за мяжой. Асноўнымі кірункамі дзейнасці створаных ім прадпрыемстваў называюцца ацэнка рызык, кансультаванне і суправаджэнне бізнесу. == Тэалогія == У 2014 годзе скончыў магістратуру Багаслоўскай акадэміі імя святых Кірыла і Мяфодзія. У 2016 годзе абараніў доктарскую ступень у галіне багаслоўя. == Літаратурная і навуковая дзейнасць == === «Балгарскія таямніцы» === Навукова-папулярны твор «Балгарскія таямніцы» быў адзначаны залатой «Еўразійскай прэміяй» у намінацыі «Этнаграфічныя і этналагічныя даследаванні». У кнігах аўтар аднаўляе храналогію гістарычных падзей, разглядае гісторыю ўзаемаадносін народаў і даследуе летапісныя сюжэты. Серыя выдадзена ў чатырох тамах на рускай, англійскай і балгарскай мовах, а таксама выпушчана ў аўдыяфармаце.<ref name="bulgarian-series">https://www.litres.ru/series/bolgarskie-tayny-605140/?art_types=audiobook</ref> * «Балгарскія таямніцы. Ад апостала Андрэя да празорліўкі Вангі» — 2016, выдавецтва «Веча».<ref>https://coollib.net/b/742234-andrey-pavlovich-kudin-bolgarskie-taynyi-ot-apostola-andreya-do-providitsyi-vangi/readp?p=1&amp;cnt=9000</ref> * «Балгарскія таямніцы — 2. Ад Ахіла да Льва Талстога» — 2018, выдавецтва «Веча».<ref name="bulgarian-series" /> * «Балгарскія таямніцы — 3. Руска-балгарскія адносіны ад хана Кубрата да сумесных палётаў у космас» — 2020, выдавецтва «Веча».<ref name="bulgarian-series" /> * «Балгарскія таямніцы — 4. Руска-балгарскія адносіны ад паходаў князя Святаслава да гастроляў Таганкі і Высоцкага» — 2024, выдавецтва «Веча».<ref name="bulgarian-series" /> * «Візантыйска-рускі сінтэз у каменных храмах Кіева» — 2017, выдавецтва «Дашкоў і К°». * «Прыватныя прадпрыемствы ў Кітаі: палітыка і эканоміка. Рэтраспектыўны аналіз развіцця ў 1980—2010-я гады» — 2017, выдавецтва «Дашкоў і К°».<ref name="china-book" /> === Замежныя выданні === * ''Неразгаданите мистерии на България'' — 2015, Unicart. * ''Неразгаданите мистерии на България. Том 2'' — 2017, Unicart. * ''Bulgarian Mysteries'' — 2019, англійскае выданне. * ''Bulgarian Mysteries 2'' — 2019, англійскае выданне. === Сумесныя працы === * «Глабалізацыя эканомікі Кітая» — 2003, пад рэдакцыяй В. В. Міхеева.<ref name="science" /> * «Сусветная эканоміка і міжнародныя эканамічныя адносіны» — 2017, у сааўтарстве з В. В. Карлусавым. === Навуковыя публікацыі === * «Кітайская прысутнасць на расійскім Далёкім Усходзе» — 2002. * «Кітай у СГА: урокі падтрымкі нацыянальнага бізнесу» — 2004.<ref>https://mgimo.ru/library/publications/kitay_i_vto_uroki_podderzhki_natsionalnogo_biznesa/</ref> * «Улада і бізнес у Кітаі» — 2012. * «Дысбалансы ў эканоміцы Кітая» — 2015.<ref>https://mgimo.ru/library/publications/1009535/</ref> === Зборнікі вершаў === Вершы Андрэй Кудзін піша з дзяцінства. Паводле яго слоў, у сувязі з пераездамі частка твораў была страчаная, а некаторыя з іх пазней адноўлены па памяці. У зборнікі ўвайшлі вершы розных гадоў.<ref>https://www.livelib.ru/author/2152465/top-kudin-andrej-pavlovich</ref><ref>https://stihi.ru/avtor/topol007</ref> * «Дзе тая гавань, ціхая навекі» — 2022.<ref>https://www.litres.ru/book/andrey-kudin/gde-ta-gavan-tihaya-naveki-67939854/</ref> * «Душа не ведае часу» — 2022.<ref>https://www.litres.ru/book/andrey-kudin/dusha-ne-znaet-vremeni-68758281/</ref> == Музычная творчасць == Андрэй Кудзін — аўтар песень розных жанравых кірункаў, ад шансона да эстраднай поп-музыкі. Сваю творчасць ён адносіць да так званай «разумнай песні».<ref name="metro" /> У песнях закранае сацыяльныя, філасофскія, рэлігійныя і патрыятычныя тэмы.<ref>https://music.yandex.ru/artist/18047854</ref> Выступае на радыё, фестывалях і канцэртах, а таксама дае сольныя канцэрты.<ref>https://rutube.ru/video/57ff4d02c1eb1233d70e711e76b277fb/</ref> === Альбомы === ==== «Ні пазней, ні раней» (2023) ==== <ref>https://music.yandex.ru/album/24315938</ref> # «Ні пазней, ні раней» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=uMwSRf1Rbss</ref> # «Высокія горы» # «Цыганскі» # «Хай я не першы» # «А ўзыход нібы сэрца…» # «Рэквіем» # «Бацюшка» # «Сляза» # «Ты больш не прыйдзеш» # «Дары Марфея» ==== «Памяць» (2023) ==== <ref>https://music.yandex.ru/album/24881622</ref> # «Цішыня» # «Пагранічная страявая» # «Без права на славу» # «Мая зямля» # «Госпад, не сярчай» # «Памяць» # «Запусцелыя паркі» # «Падводны вартавы» # «Прыйшла вясна» ==== «Па хвалях маіх рэбраў» (2023) ==== # «Дагарае лёс» # «Гарэлка, лодка і селядзец» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=-IXK3hI92UQ</ref> # «Не плачце, анёлы мае» # «Я не любіў» # «У высокім небе яркі прамень» # «Песня засела каменем у горле» # «Так жыве вёска» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=xH6pglUg2Uw</ref> # «Дзякуй памяці» # «Я паехаў за мяжу» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=Tbaj29PGXZg</ref> # «Я сёння пайду» ==== «Анёл» (2024) ==== # «Анёл» — відэакліп.<ref>https://rutube.ru/video/a4b425db4fb2758f0b712ab96b3b72f4/</ref><ref>https://www.km.ru/muzyka/913502-andrei-kudin-angel</ref> # «Блакітнавокай вышынёю» # «Журавель» # «Ты не цягніся» # «Не кідай» # «Ах так, вядома» # «Акураць ладанам мой дом» # «Дазволь адкрыю табе душу» # «Прамільгнулі ўсе твары родныя» # «Сэрца мне трывожыць бура» ==== «Я Андрэй» (2024) ==== <ref>https://music.yandex.ru/album/30786351</ref> # «Я Андрэй» — відэакліп.<ref>https://rutube.ru/video/07392d73d656b587677816b15b6f3d52/</ref> # «Вясна» # «Майскі вечар» # «Агонія» # «Бацюшка» # «Ты мой праменьчык» # «Прачнуся з раніцы» # «Я дару табе сонца» # «Ты больш не прыйдзеш» # «Дарагая мая» ==== «Маральны кодэкс» (2025) ==== <ref>https://music.yandex.ru/album/36349869</ref> # «А сэрца просіць цішыні» # «Казка пра дарослых» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=DjejcGNWsu4</ref> # «Маўчыць месяц» # «Мы часта імкнёмся да святасці» # «У белым полі» # «Усім маім сустрэчам расстанне ўсміхалася» # «Сяджу ўначы сам-насам з табой» # «Я стаміўся ад жыцця гэтага халоднага» # «Аднятая ўдача» # «Мне б да Госпада на парукі» === Сінглы === * «Навагодняя песня» — 2023. * «Я не сумую» — 2024.<ref>https://music.yandex.ru/album/31797677</ref> * «Добрае сэрца» — 2024. * «З днём нараджэння цябе» — 2025.<ref>https://music.yandex.ru/album/35741580</ref> == Узнагароды і намінацыі == * Вялікі залаты крыж ордэна праваслаўных крыжакоў Гроба Гасподняга.<ref name="peoples" /> * Ордэн святога апостала Андрэя Першазванага.<ref name="peoples" /> * Медаль «За ахвярныя працы». * Медаль «Максім Горкі. 155 гадоў». * Медаль «Фёдар Дастаеўскі. 200 гадоў». * Залаты лаўрэат літаратурнай «Еўразійскай прэміі». * Намінант Нацыянальнай літаратурнай прэміі «Паэт года» за 2021 год. * Аўтар «Анталогіі рускай паэзіі» за 2022 год. == Асабістае жыццё і захапленні == Жанаты. Жонка — Алена. Дзеці — Ілля і Ягор.<ref name="seven" /> Ёсць унукі.<ref name="metro" /> Калекцыянуе старажытнарускія іконы. Паводле апублікаваных звестак, калекцыя налічвае больш за тысячу абразоў, а таксама ўключае рэлігійную пластыку і прадметы царкоўнага ўжытку. У планах — адкрыццё музея рэлігійнага мастацтва.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=n_AlCM_NOFA</ref> Займаецца дэндрахраналогіяй і глыбакаводнымі археалагічнымі даследаваннямі.<ref name="peoples" /> Захапляецца спортам, мае званне майстра спорту па барацьбе і кваліфікацыю дайв-майстра. == Заўвагі == <references /> == Вонкавыя спасылкі == * [https://music.yandex.ru/artist/18047854 Андрэй Кудзін на «Яндекс Музыке»] * [https://stihi.ru/avtor/topol007 Старонка на «Стихи.ру»] * [https://www.instagram.com/andrew_kudin/ Афіцыйная старонка ў Instagram] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дняпры]] [[Катэгорыя:Расійскія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Расійскія паэты]] [[Катэгорыя:Расійскія музыканты]] [[Катэгорыя:Расійскія прадпрымальнікі]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] [[Катэгорыя:Тэолагі]] 79xvaee3xrytcmjbl0pj11tn2ezvqq5 5175495 5175494 2026-08-04T15:57:00Z Mikhail.sokhinov 172149 нет фото 5175495 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 300px; float: right; clear: right; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 90%;" |+ '''Кудзін Андрэй Паўлавіч''' |- ! Дата нараджэння | 9 сакавіка 1963 |- ! Месца нараджэння | Днепрапятроўск, Украінская ССР, СССР |- ! Краіна | Расія |- ! Род дзейнасці | пісьменнік, паэт, музыкант, прадпрымальнік, кітаязнаўца, тэолаг, публіцыст |- ! Узнагароды | Вялікі залаты крыж ордэна праваслаўных крыжакоў Гроба Гасподняга; ордэн святога апостала Андрэя Першазванага; залаты лаўрэат літаратурнай «Еўразійскай прэміі» |} '''Андрэй Паўлавіч Кудзін''' (нар. 9 сакавіка 1963, Днепрапятроўск, Украінская ССР) — расійскі кітаязнаўца, прадпрымальнік, пісьменнік, паэт, музыкант, публіцыст і доктар тэалогіі.<ref name="science">https://science.fandom.com/ru/wiki/%D0%9A%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD,_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87</ref> Аўтар прац, прысвечаных гістарычнаму, эканамічнаму і рэлігійнаму развіццю краін Еўропы і Азіі.<ref name="peoples">https://www.peoples.ru/art/literature/prose/publicist/andrey_kudin/</ref> Член Саюза пісьменнікаў Расіі.<ref>https://vk.com/topic-102470014_49503547</ref> За кнігу «Балгарскія таямніцы» быў адзначаны званнем залатога лаўрэата літаратурнай «Еўразійскай прэміі» ў намінацыі «Этнаграфічныя і этналагічныя даследаванні».<ref>https://bci-russia.ru/news/bulgarian-mystery/?lang=RU</ref> Акрамя навуковай і даследчай дзейнасці займаецца музыкай як аўтар і выканаўца песень. == Біяграфія == Андрэй Паўлавіч Кудзін нарадзіўся 9 сакавіка 1963 года ў Днепрапятроўску, які ў 2016 годзе быў перайменаваны ў Дняпро. У дзяцінстве скончыў музычную школу па класе баяна. Таксама грае на гітары, фартэпіяна і трубе.<ref name="seven">https://7days.ru/stars/privatelife/ispolnitel-shansona-andrey-kudin-proshelsya-po-russkoy-derevne.htm</ref> З дзяцінства пісаў вершы. У школьныя гады быў клавішнікам і салістам вакальна-інструментальнага ансамбля «СВИАТОН». Дапамагаючы бацькам на дачы, атрымаў вопыт фізічнай працы.<ref name="seven" /> Пасля заканчэння школы паступіў у Днепрапятроўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя 300-годдзя ўз'яднання Украіны з Расіяй, цяпер — Дняпроўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Алеся Ганчара. Вучыўся на фізіка-тэхнічным факультэце, на аддзяленні праектавання і выпрабаванняў ракетных рухавікоў. На пачатку навучання пакінуў універсітэт і пайшоў на вайсковую службу.<ref name="seven" /> У 1981—1983 гадах праходзіў службу ў памежных войсках Узброеных Сіл СССР у Мары, Туркменская ССР, і Благавешчанску. Падчас службы ўдзельнічаў у канцэртах, прымеркаваных да свят і памятных дат. За паспяховыя выступленні на музычных мерапрыемствах атрымаў дадатковы кароткатэрміновы адпачынак.<ref name="seven" /> Жыве ў Маскве. == Прафесійная дзейнасць == У 1983—1988 гадах вучыўся ў Маскоўскім дзяржаўным інстытуце міжнародных адносін МЗС СССР. Вывучаў эканоміку Кітая і краін Паўночна-Усходняй Азіі — Паўднёвай і Паўночнай Карэі, Японіі і В'етнама. Атрымаў дыплом спецыяліста па міжнародных эканамічных адносінах з веданнем кітайскай і англійскай моў.<ref name="metro">https://radiometro.ru/2024/12/16/kulturnyjkod-kudin-andrej/</ref> Пасля заканчэння інстытута быў размеркаваны ў сістэму МЗС СССР. Пазней, пасля скарачэння штатаў, працаваў ва Усесаюзным таварыстве «Веды», Інстытуце ўсходазнаўства АН СССР і Інстытуце Далёкага Усходу РАН, цяпер — Інстытут Кітая і сучаснай Азіі РАН. Займаўся арганізацыяй міжнароднай навуковай дзейнасці з краінамі Паўночна-Усходняй Азіі.<ref name="metro" /> Быў суіскальнікам аспірантуры Інстытута Далёкага Усходу РАН. Тэмай яго даследаванняў было развіццё прыватнага прадпрымальніцтва ў Кітайскай Народнай Рэспубліцы. Вынікі даследаванняў сталі асновай кнігі «Прыватныя прадпрыемствы ў Кітаі: палітыка і эканоміка. Рэтраспектыўны аналіз развіцця ў 1980—2010-я гады».<ref name="china-book">https://www.litres.ru/book/andrey-kudin/chastnye-predpriyatiya-v-kitae-politika-i-ekonomika-retrospek-41861411/</ref> У 1995 годзе разам з кітайскімі партнёрамі арганізаваў бізнес, звязаны з імпартам асвятляльна-тэхнічнага абсталявання і вырабаў: лямпаў, пражэктараў, ілюмінацыі, гірлянд і прыбораў бытавога асвятлення.<ref name="metro" /> З'яўляецца заснавальнікам шэрагу камерцыйных кампаній у Расіі і за мяжой. Асноўнымі кірункамі дзейнасці створаных ім прадпрыемстваў называюцца ацэнка рызык, кансультаванне і суправаджэнне бізнесу. == Тэалогія == У 2014 годзе скончыў магістратуру Багаслоўскай акадэміі імя святых Кірыла і Мяфодзія. У 2016 годзе абараніў доктарскую ступень у галіне багаслоўя. == Літаратурная і навуковая дзейнасць == === «Балгарскія таямніцы» === Навукова-папулярны твор «Балгарскія таямніцы» быў адзначаны залатой «Еўразійскай прэміяй» у намінацыі «Этнаграфічныя і этналагічныя даследаванні». У кнігах аўтар аднаўляе храналогію гістарычных падзей, разглядае гісторыю ўзаемаадносін народаў і даследуе летапісныя сюжэты. Серыя выдадзена ў чатырох тамах на рускай, англійскай і балгарскай мовах, а таксама выпушчана ў аўдыяфармаце.<ref name="bulgarian-series">https://www.litres.ru/series/bolgarskie-tayny-605140/?art_types=audiobook</ref> * «Балгарскія таямніцы. Ад апостала Андрэя да празорліўкі Вангі» — 2016, выдавецтва «Веча».<ref>https://coollib.net/b/742234-andrey-pavlovich-kudin-bolgarskie-taynyi-ot-apostola-andreya-do-providitsyi-vangi/readp?p=1&amp;cnt=9000</ref> * «Балгарскія таямніцы — 2. Ад Ахіла да Льва Талстога» — 2018, выдавецтва «Веча».<ref name="bulgarian-series" /> * «Балгарскія таямніцы — 3. Руска-балгарскія адносіны ад хана Кубрата да сумесных палётаў у космас» — 2020, выдавецтва «Веча».<ref name="bulgarian-series" /> * «Балгарскія таямніцы — 4. Руска-балгарскія адносіны ад паходаў князя Святаслава да гастроляў Таганкі і Высоцкага» — 2024, выдавецтва «Веча».<ref name="bulgarian-series" /> * «Візантыйска-рускі сінтэз у каменных храмах Кіева» — 2017, выдавецтва «Дашкоў і К°». * «Прыватныя прадпрыемствы ў Кітаі: палітыка і эканоміка. Рэтраспектыўны аналіз развіцця ў 1980—2010-я гады» — 2017, выдавецтва «Дашкоў і К°».<ref name="china-book" /> === Замежныя выданні === * ''Неразгаданите мистерии на България'' — 2015, Unicart. * ''Неразгаданите мистерии на България. Том 2'' — 2017, Unicart. * ''Bulgarian Mysteries'' — 2019, англійскае выданне. * ''Bulgarian Mysteries 2'' — 2019, англійскае выданне. === Сумесныя працы === * «Глабалізацыя эканомікі Кітая» — 2003, пад рэдакцыяй В. В. Міхеева.<ref name="science" /> * «Сусветная эканоміка і міжнародныя эканамічныя адносіны» — 2017, у сааўтарстве з В. В. Карлусавым. === Навуковыя публікацыі === * «Кітайская прысутнасць на расійскім Далёкім Усходзе» — 2002. * «Кітай у СГА: урокі падтрымкі нацыянальнага бізнесу» — 2004.<ref>https://mgimo.ru/library/publications/kitay_i_vto_uroki_podderzhki_natsionalnogo_biznesa/</ref> * «Улада і бізнес у Кітаі» — 2012. * «Дысбалансы ў эканоміцы Кітая» — 2015.<ref>https://mgimo.ru/library/publications/1009535/</ref> === Зборнікі вершаў === Вершы Андрэй Кудзін піша з дзяцінства. Паводле яго слоў, у сувязі з пераездамі частка твораў была страчаная, а некаторыя з іх пазней адноўлены па памяці. У зборнікі ўвайшлі вершы розных гадоў.<ref>https://www.livelib.ru/author/2152465/top-kudin-andrej-pavlovich</ref><ref>https://stihi.ru/avtor/topol007</ref> * «Дзе тая гавань, ціхая навекі» — 2022.<ref>https://www.litres.ru/book/andrey-kudin/gde-ta-gavan-tihaya-naveki-67939854/</ref> * «Душа не ведае часу» — 2022.<ref>https://www.litres.ru/book/andrey-kudin/dusha-ne-znaet-vremeni-68758281/</ref> == Музычная творчасць == Андрэй Кудзін — аўтар песень розных жанравых кірункаў, ад шансона да эстраднай поп-музыкі. Сваю творчасць ён адносіць да так званай «разумнай песні».<ref name="metro" /> У песнях закранае сацыяльныя, філасофскія, рэлігійныя і патрыятычныя тэмы.<ref>https://music.yandex.ru/artist/18047854</ref> Выступае на радыё, фестывалях і канцэртах, а таксама дае сольныя канцэрты.<ref>https://rutube.ru/video/57ff4d02c1eb1233d70e711e76b277fb/</ref> === Альбомы === ==== «Ні пазней, ні раней» (2023) ==== <ref>https://music.yandex.ru/album/24315938</ref> # «Ні пазней, ні раней» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=uMwSRf1Rbss</ref> # «Высокія горы» # «Цыганскі» # «Хай я не першы» # «А ўзыход нібы сэрца…» # «Рэквіем» # «Бацюшка» # «Сляза» # «Ты больш не прыйдзеш» # «Дары Марфея» ==== «Памяць» (2023) ==== <ref>https://music.yandex.ru/album/24881622</ref> # «Цішыня» # «Пагранічная страявая» # «Без права на славу» # «Мая зямля» # «Госпад, не сярчай» # «Памяць» # «Запусцелыя паркі» # «Падводны вартавы» # «Прыйшла вясна» ==== «Па хвалях маіх рэбраў» (2023) ==== # «Дагарае лёс» # «Гарэлка, лодка і селядзец» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=-IXK3hI92UQ</ref> # «Не плачце, анёлы мае» # «Я не любіў» # «У высокім небе яркі прамень» # «Песня засела каменем у горле» # «Так жыве вёска» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=xH6pglUg2Uw</ref> # «Дзякуй памяці» # «Я паехаў за мяжу» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=Tbaj29PGXZg</ref> # «Я сёння пайду» ==== «Анёл» (2024) ==== # «Анёл» — відэакліп.<ref>https://rutube.ru/video/a4b425db4fb2758f0b712ab96b3b72f4/</ref><ref>https://www.km.ru/muzyka/913502-andrei-kudin-angel</ref> # «Блакітнавокай вышынёю» # «Журавель» # «Ты не цягніся» # «Не кідай» # «Ах так, вядома» # «Акураць ладанам мой дом» # «Дазволь адкрыю табе душу» # «Прамільгнулі ўсе твары родныя» # «Сэрца мне трывожыць бура» ==== «Я Андрэй» (2024) ==== <ref>https://music.yandex.ru/album/30786351</ref> # «Я Андрэй» — відэакліп.<ref>https://rutube.ru/video/07392d73d656b587677816b15b6f3d52/</ref> # «Вясна» # «Майскі вечар» # «Агонія» # «Бацюшка» # «Ты мой праменьчык» # «Прачнуся з раніцы» # «Я дару табе сонца» # «Ты больш не прыйдзеш» # «Дарагая мая» ==== «Маральны кодэкс» (2025) ==== <ref>https://music.yandex.ru/album/36349869</ref> # «А сэрца просіць цішыні» # «Казка пра дарослых» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=DjejcGNWsu4</ref> # «Маўчыць месяц» # «Мы часта імкнёмся да святасці» # «У белым полі» # «Усім маім сустрэчам расстанне ўсміхалася» # «Сяджу ўначы сам-насам з табой» # «Я стаміўся ад жыцця гэтага халоднага» # «Аднятая ўдача» # «Мне б да Госпада на парукі» === Сінглы === * «Навагодняя песня» — 2023. * «Я не сумую» — 2024.<ref>https://music.yandex.ru/album/31797677</ref> * «Добрае сэрца» — 2024. * «З днём нараджэння цябе» — 2025.<ref>https://music.yandex.ru/album/35741580</ref> == Узнагароды і намінацыі == * Вялікі залаты крыж ордэна праваслаўных крыжакоў Гроба Гасподняга.<ref name="peoples" /> * Ордэн святога апостала Андрэя Першазванага.<ref name="peoples" /> * Медаль «За ахвярныя працы». * Медаль «Максім Горкі. 155 гадоў». * Медаль «Фёдар Дастаеўскі. 200 гадоў». * Залаты лаўрэат літаратурнай «Еўразійскай прэміі». * Намінант Нацыянальнай літаратурнай прэміі «Паэт года» за 2021 год. * Аўтар «Анталогіі рускай паэзіі» за 2022 год. == Асабістае жыццё і захапленні == Жанаты. Жонка — Алена. Дзеці — Ілля і Ягор.<ref name="seven" /> Ёсць унукі.<ref name="metro" /> Калекцыянуе старажытнарускія іконы. Паводле апублікаваных звестак, калекцыя налічвае больш за тысячу абразоў, а таксама ўключае рэлігійную пластыку і прадметы царкоўнага ўжытку. У планах — адкрыццё музея рэлігійнага мастацтва.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=n_AlCM_NOFA</ref> Займаецца дэндрахраналогіяй і глыбакаводнымі археалагічнымі даследаваннямі.<ref name="peoples" /> Захапляецца спортам, мае званне майстра спорту па барацьбе і кваліфікацыю дайв-майстра. == Заўвагі == <references /> == Вонкавыя спасылкі == * [https://music.yandex.ru/artist/18047854 Андрэй Кудзін на «Яндекс Музыке»] * [https://stihi.ru/avtor/topol007 Старонка на «Стихи.ру»] * [https://www.instagram.com/andrew_kudin/ Афіцыйная старонка ў Instagram] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дняпры]] [[Катэгорыя:Расійскія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Расійскія паэты]] [[Катэгорыя:Расійскія музыканты]] [[Катэгорыя:Расійскія прадпрымальнікі]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] [[Катэгорыя:Тэолагі]] rt0xzio1n6ytns7exqhronho5atfcqg 5175515 5175495 2026-08-04T17:04:21Z JerzyKundrat 174 5175515 wikitext text/x-wiki {{хв|[https://ru.wikipedia.org/wiki/Кудин,_Андрей_Павлович спам]}} <!--{| class="infobox" style="width: 300px; float: right; clear: right; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 90%;" |+ '''Кудзін Андрэй Паўлавіч''' |- ! Дата нараджэння | 9 сакавіка 1963 |- ! Месца нараджэння | Днепрапятроўск, Украінская ССР, СССР |- ! Краіна | Расія |- ! Род дзейнасці | пісьменнік, паэт, музыкант, прадпрымальнік, кітаязнаўца, тэолаг, публіцыст |- ! Узнагароды | Вялікі залаты крыж ордэна праваслаўных крыжакоў Гроба Гасподняга; ордэн святога апостала Андрэя Першазванага; залаты лаўрэат літаратурнай «Еўразійскай прэміі» |} '''Андрэй Паўлавіч Кудзін''' (нар. 9 сакавіка 1963, Днепрапятроўск, Украінская ССР) — расійскі кітаязнаўца, прадпрымальнік, пісьменнік, паэт, музыкант, публіцыст і доктар тэалогіі.<ref name="science">https://science.fandom.com/ru/wiki/%D0%9A%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD,_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87</ref> Аўтар прац, прысвечаных гістарычнаму, эканамічнаму і рэлігійнаму развіццю краін Еўропы і Азіі.<ref name="peoples">https://www.peoples.ru/art/literature/prose/publicist/andrey_kudin/</ref> Член Саюза пісьменнікаў Расіі.<ref>https://vk.com/topic-102470014_49503547</ref> За кнігу «Балгарскія таямніцы» быў адзначаны званнем залатога лаўрэата літаратурнай «Еўразійскай прэміі» ў намінацыі «Этнаграфічныя і этналагічныя даследаванні».<ref>https://bci-russia.ru/news/bulgarian-mystery/?lang=RU</ref> Акрамя навуковай і даследчай дзейнасці займаецца музыкай як аўтар і выканаўца песень. == Біяграфія == Андрэй Паўлавіч Кудзін нарадзіўся 9 сакавіка 1963 года ў Днепрапятроўску, які ў 2016 годзе быў перайменаваны ў Дняпро. У дзяцінстве скончыў музычную школу па класе баяна. Таксама грае на гітары, фартэпіяна і трубе.<ref name="seven">https://7days.ru/stars/privatelife/ispolnitel-shansona-andrey-kudin-proshelsya-po-russkoy-derevne.htm</ref> З дзяцінства пісаў вершы. У школьныя гады быў клавішнікам і салістам вакальна-інструментальнага ансамбля «СВИАТОН». Дапамагаючы бацькам на дачы, атрымаў вопыт фізічнай працы.<ref name="seven" /> Пасля заканчэння школы паступіў у Днепрапятроўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя 300-годдзя ўз'яднання Украіны з Расіяй, цяпер — Дняпроўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Алеся Ганчара. Вучыўся на фізіка-тэхнічным факультэце, на аддзяленні праектавання і выпрабаванняў ракетных рухавікоў. На пачатку навучання пакінуў універсітэт і пайшоў на вайсковую службу.<ref name="seven" /> У 1981—1983 гадах праходзіў службу ў памежных войсках Узброеных Сіл СССР у Мары, Туркменская ССР, і Благавешчанску. Падчас службы ўдзельнічаў у канцэртах, прымеркаваных да свят і памятных дат. За паспяховыя выступленні на музычных мерапрыемствах атрымаў дадатковы кароткатэрміновы адпачынак.<ref name="seven" /> Жыве ў Маскве. == Прафесійная дзейнасць == У 1983—1988 гадах вучыўся ў Маскоўскім дзяржаўным інстытуце міжнародных адносін МЗС СССР. Вывучаў эканоміку Кітая і краін Паўночна-Усходняй Азіі — Паўднёвай і Паўночнай Карэі, Японіі і В'етнама. Атрымаў дыплом спецыяліста па міжнародных эканамічных адносінах з веданнем кітайскай і англійскай моў.<ref name="metro">https://radiometro.ru/2024/12/16/kulturnyjkod-kudin-andrej/</ref> Пасля заканчэння інстытута быў размеркаваны ў сістэму МЗС СССР. Пазней, пасля скарачэння штатаў, працаваў ва Усесаюзным таварыстве «Веды», Інстытуце ўсходазнаўства АН СССР і Інстытуце Далёкага Усходу РАН, цяпер — Інстытут Кітая і сучаснай Азіі РАН. Займаўся арганізацыяй міжнароднай навуковай дзейнасці з краінамі Паўночна-Усходняй Азіі.<ref name="metro" /> Быў суіскальнікам аспірантуры Інстытута Далёкага Усходу РАН. Тэмай яго даследаванняў было развіццё прыватнага прадпрымальніцтва ў Кітайскай Народнай Рэспубліцы. Вынікі даследаванняў сталі асновай кнігі «Прыватныя прадпрыемствы ў Кітаі: палітыка і эканоміка. Рэтраспектыўны аналіз развіцця ў 1980—2010-я гады».<ref name="china-book">https://www.litres.ru/book/andrey-kudin/chastnye-predpriyatiya-v-kitae-politika-i-ekonomika-retrospek-41861411/</ref> У 1995 годзе разам з кітайскімі партнёрамі арганізаваў бізнес, звязаны з імпартам асвятляльна-тэхнічнага абсталявання і вырабаў: лямпаў, пражэктараў, ілюмінацыі, гірлянд і прыбораў бытавога асвятлення.<ref name="metro" /> З'яўляецца заснавальнікам шэрагу камерцыйных кампаній у Расіі і за мяжой. Асноўнымі кірункамі дзейнасці створаных ім прадпрыемстваў называюцца ацэнка рызык, кансультаванне і суправаджэнне бізнесу. == Тэалогія == У 2014 годзе скончыў магістратуру Багаслоўскай акадэміі імя святых Кірыла і Мяфодзія. У 2016 годзе абараніў доктарскую ступень у галіне багаслоўя. == Літаратурная і навуковая дзейнасць == === «Балгарскія таямніцы» === Навукова-папулярны твор «Балгарскія таямніцы» быў адзначаны залатой «Еўразійскай прэміяй» у намінацыі «Этнаграфічныя і этналагічныя даследаванні». У кнігах аўтар аднаўляе храналогію гістарычных падзей, разглядае гісторыю ўзаемаадносін народаў і даследуе летапісныя сюжэты. Серыя выдадзена ў чатырох тамах на рускай, англійскай і балгарскай мовах, а таксама выпушчана ў аўдыяфармаце.<ref name="bulgarian-series">https://www.litres.ru/series/bolgarskie-tayny-605140/?art_types=audiobook</ref> * «Балгарскія таямніцы. Ад апостала Андрэя да празорліўкі Вангі» — 2016, выдавецтва «Веча».<ref>https://coollib.net/b/742234-andrey-pavlovich-kudin-bolgarskie-taynyi-ot-apostola-andreya-do-providitsyi-vangi/readp?p=1&amp;cnt=9000</ref> * «Балгарскія таямніцы — 2. Ад Ахіла да Льва Талстога» — 2018, выдавецтва «Веча».<ref name="bulgarian-series" /> * «Балгарскія таямніцы — 3. Руска-балгарскія адносіны ад хана Кубрата да сумесных палётаў у космас» — 2020, выдавецтва «Веча».<ref name="bulgarian-series" /> * «Балгарскія таямніцы — 4. Руска-балгарскія адносіны ад паходаў князя Святаслава да гастроляў Таганкі і Высоцкага» — 2024, выдавецтва «Веча».<ref name="bulgarian-series" /> * «Візантыйска-рускі сінтэз у каменных храмах Кіева» — 2017, выдавецтва «Дашкоў і К°». * «Прыватныя прадпрыемствы ў Кітаі: палітыка і эканоміка. Рэтраспектыўны аналіз развіцця ў 1980—2010-я гады» — 2017, выдавецтва «Дашкоў і К°».<ref name="china-book" /> === Замежныя выданні === * ''Неразгаданите мистерии на България'' — 2015, Unicart. * ''Неразгаданите мистерии на България. Том 2'' — 2017, Unicart. * ''Bulgarian Mysteries'' — 2019, англійскае выданне. * ''Bulgarian Mysteries 2'' — 2019, англійскае выданне. === Сумесныя працы === * «Глабалізацыя эканомікі Кітая» — 2003, пад рэдакцыяй В. В. Міхеева.<ref name="science" /> * «Сусветная эканоміка і міжнародныя эканамічныя адносіны» — 2017, у сааўтарстве з В. В. Карлусавым. === Навуковыя публікацыі === * «Кітайская прысутнасць на расійскім Далёкім Усходзе» — 2002. * «Кітай у СГА: урокі падтрымкі нацыянальнага бізнесу» — 2004.<ref>https://mgimo.ru/library/publications/kitay_i_vto_uroki_podderzhki_natsionalnogo_biznesa/</ref> * «Улада і бізнес у Кітаі» — 2012. * «Дысбалансы ў эканоміцы Кітая» — 2015.<ref>https://mgimo.ru/library/publications/1009535/</ref> === Зборнікі вершаў === Вершы Андрэй Кудзін піша з дзяцінства. Паводле яго слоў, у сувязі з пераездамі частка твораў была страчаная, а некаторыя з іх пазней адноўлены па памяці. У зборнікі ўвайшлі вершы розных гадоў.<ref>https://www.livelib.ru/author/2152465/top-kudin-andrej-pavlovich</ref><ref>https://stihi.ru/avtor/topol007</ref> * «Дзе тая гавань, ціхая навекі» — 2022.<ref>https://www.litres.ru/book/andrey-kudin/gde-ta-gavan-tihaya-naveki-67939854/</ref> * «Душа не ведае часу» — 2022.<ref>https://www.litres.ru/book/andrey-kudin/dusha-ne-znaet-vremeni-68758281/</ref> == Музычная творчасць == Андрэй Кудзін — аўтар песень розных жанравых кірункаў, ад шансона да эстраднай поп-музыкі. Сваю творчасць ён адносіць да так званай «разумнай песні».<ref name="metro" /> У песнях закранае сацыяльныя, філасофскія, рэлігійныя і патрыятычныя тэмы.<ref>https://music.yandex.ru/artist/18047854</ref> Выступае на радыё, фестывалях і канцэртах, а таксама дае сольныя канцэрты.<ref>https://rutube.ru/video/57ff4d02c1eb1233d70e711e76b277fb/</ref> === Альбомы === ==== «Ні пазней, ні раней» (2023) ==== <ref>https://music.yandex.ru/album/24315938</ref> # «Ні пазней, ні раней» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=uMwSRf1Rbss</ref> # «Высокія горы» # «Цыганскі» # «Хай я не першы» # «А ўзыход нібы сэрца…» # «Рэквіем» # «Бацюшка» # «Сляза» # «Ты больш не прыйдзеш» # «Дары Марфея» ==== «Памяць» (2023) ==== <ref>https://music.yandex.ru/album/24881622</ref> # «Цішыня» # «Пагранічная страявая» # «Без права на славу» # «Мая зямля» # «Госпад, не сярчай» # «Памяць» # «Запусцелыя паркі» # «Падводны вартавы» # «Прыйшла вясна» ==== «Па хвалях маіх рэбраў» (2023) ==== # «Дагарае лёс» # «Гарэлка, лодка і селядзец» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=-IXK3hI92UQ</ref> # «Не плачце, анёлы мае» # «Я не любіў» # «У высокім небе яркі прамень» # «Песня засела каменем у горле» # «Так жыве вёска» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=xH6pglUg2Uw</ref> # «Дзякуй памяці» # «Я паехаў за мяжу» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=Tbaj29PGXZg</ref> # «Я сёння пайду» ==== «Анёл» (2024) ==== # «Анёл» — відэакліп.<ref>https://rutube.ru/video/a4b425db4fb2758f0b712ab96b3b72f4/</ref><ref>https://www.km.ru/muzyka/913502-andrei-kudin-angel</ref> # «Блакітнавокай вышынёю» # «Журавель» # «Ты не цягніся» # «Не кідай» # «Ах так, вядома» # «Акураць ладанам мой дом» # «Дазволь адкрыю табе душу» # «Прамільгнулі ўсе твары родныя» # «Сэрца мне трывожыць бура» ==== «Я Андрэй» (2024) ==== <ref>https://music.yandex.ru/album/30786351</ref> # «Я Андрэй» — відэакліп.<ref>https://rutube.ru/video/07392d73d656b587677816b15b6f3d52/</ref> # «Вясна» # «Майскі вечар» # «Агонія» # «Бацюшка» # «Ты мой праменьчык» # «Прачнуся з раніцы» # «Я дару табе сонца» # «Ты больш не прыйдзеш» # «Дарагая мая» ==== «Маральны кодэкс» (2025) ==== <ref>https://music.yandex.ru/album/36349869</ref> # «А сэрца просіць цішыні» # «Казка пра дарослых» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=DjejcGNWsu4</ref> # «Маўчыць месяц» # «Мы часта імкнёмся да святасці» # «У белым полі» # «Усім маім сустрэчам расстанне ўсміхалася» # «Сяджу ўначы сам-насам з табой» # «Я стаміўся ад жыцця гэтага халоднага» # «Аднятая ўдача» # «Мне б да Госпада на парукі» === Сінглы === * «Навагодняя песня» — 2023. * «Я не сумую» — 2024.<ref>https://music.yandex.ru/album/31797677</ref> * «Добрае сэрца» — 2024. * «З днём нараджэння цябе» — 2025.<ref>https://music.yandex.ru/album/35741580</ref> == Узнагароды і намінацыі == * Вялікі залаты крыж ордэна праваслаўных крыжакоў Гроба Гасподняга.<ref name="peoples" /> * Ордэн святога апостала Андрэя Першазванага.<ref name="peoples" /> * Медаль «За ахвярныя працы». * Медаль «Максім Горкі. 155 гадоў». * Медаль «Фёдар Дастаеўскі. 200 гадоў». * Залаты лаўрэат літаратурнай «Еўразійскай прэміі». * Намінант Нацыянальнай літаратурнай прэміі «Паэт года» за 2021 год. * Аўтар «Анталогіі рускай паэзіі» за 2022 год. == Асабістае жыццё і захапленні == Жанаты. Жонка — Алена. Дзеці — Ілля і Ягор.<ref name="seven" /> Ёсць унукі.<ref name="metro" /> Калекцыянуе старажытнарускія іконы. Паводле апублікаваных звестак, калекцыя налічвае больш за тысячу абразоў, а таксама ўключае рэлігійную пластыку і прадметы царкоўнага ўжытку. У планах — адкрыццё музея рэлігійнага мастацтва.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=n_AlCM_NOFA</ref> Займаецца дэндрахраналогіяй і глыбакаводнымі археалагічнымі даследаваннямі.<ref name="peoples" /> Захапляецца спортам, мае званне майстра спорту па барацьбе і кваліфікацыю дайв-майстра. == Заўвагі == <references /> == Вонкавыя спасылкі == * [https://music.yandex.ru/artist/18047854 Андрэй Кудзін на «Яндекс Музыке»] * [https://stihi.ru/avtor/topol007 Старонка на «Стихи.ру»] * [https://www.instagram.com/andrew_kudin/ Афіцыйная старонка ў Instagram] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дняпры]] [[Катэгорыя:Расійскія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Расійскія паэты]] [[Катэгорыя:Расійскія музыканты]] [[Катэгорыя:Расійскія прадпрымальнікі]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] [[Катэгорыя:Тэолагі]] --> h8oge7czl84m6z8nlgszbklwtb03a1f 5175714 5175515 2026-08-05T09:04:13Z KrBot 24355 + {{тупіковы артыкул}}, + {{ізаляваны артыкул}} 5175714 wikitext text/x-wiki {{хв|[https://ru.wikipedia.org/wiki/Кудин,_Андрей_Павлович спам]}} <!--{| class="infobox" style="width: 300px; float: right; clear: right; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 90%;" |+ '''Кудзін Андрэй Паўлавіч''' |- ! Дата нараджэння | 9 сакавіка 1963 |- ! Месца нараджэння | Днепрапятроўск, Украінская ССР, СССР |- ! Краіна | Расія |- ! Род дзейнасці | пісьменнік, паэт, музыкант, прадпрымальнік, кітаязнаўца, тэолаг, публіцыст |- ! Узнагароды | Вялікі залаты крыж ордэна праваслаўных крыжакоў Гроба Гасподняга; ордэн святога апостала Андрэя Першазванага; залаты лаўрэат літаратурнай «Еўразійскай прэміі» |} '''Андрэй Паўлавіч Кудзін''' (нар. 9 сакавіка 1963, Днепрапятроўск, Украінская ССР) — расійскі кітаязнаўца, прадпрымальнік, пісьменнік, паэт, музыкант, публіцыст і доктар тэалогіі.<ref name="science">https://science.fandom.com/ru/wiki/%D0%9A%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD,_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87</ref> Аўтар прац, прысвечаных гістарычнаму, эканамічнаму і рэлігійнаму развіццю краін Еўропы і Азіі.<ref name="peoples">https://www.peoples.ru/art/literature/prose/publicist/andrey_kudin/</ref> Член Саюза пісьменнікаў Расіі.<ref>https://vk.com/topic-102470014_49503547</ref> За кнігу «Балгарскія таямніцы» быў адзначаны званнем залатога лаўрэата літаратурнай «Еўразійскай прэміі» ў намінацыі «Этнаграфічныя і этналагічныя даследаванні».<ref>https://bci-russia.ru/news/bulgarian-mystery/?lang=RU</ref> Акрамя навуковай і даследчай дзейнасці займаецца музыкай як аўтар і выканаўца песень. == Біяграфія == Андрэй Паўлавіч Кудзін нарадзіўся 9 сакавіка 1963 года ў Днепрапятроўску, які ў 2016 годзе быў перайменаваны ў Дняпро. У дзяцінстве скончыў музычную школу па класе баяна. Таксама грае на гітары, фартэпіяна і трубе.<ref name="seven">https://7days.ru/stars/privatelife/ispolnitel-shansona-andrey-kudin-proshelsya-po-russkoy-derevne.htm</ref> З дзяцінства пісаў вершы. У школьныя гады быў клавішнікам і салістам вакальна-інструментальнага ансамбля «СВИАТОН». Дапамагаючы бацькам на дачы, атрымаў вопыт фізічнай працы.<ref name="seven" /> Пасля заканчэння школы паступіў у Днепрапятроўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя 300-годдзя ўз'яднання Украіны з Расіяй, цяпер — Дняпроўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Алеся Ганчара. Вучыўся на фізіка-тэхнічным факультэце, на аддзяленні праектавання і выпрабаванняў ракетных рухавікоў. На пачатку навучання пакінуў універсітэт і пайшоў на вайсковую службу.<ref name="seven" /> У 1981—1983 гадах праходзіў службу ў памежных войсках Узброеных Сіл СССР у Мары, Туркменская ССР, і Благавешчанску. Падчас службы ўдзельнічаў у канцэртах, прымеркаваных да свят і памятных дат. За паспяховыя выступленні на музычных мерапрыемствах атрымаў дадатковы кароткатэрміновы адпачынак.<ref name="seven" /> Жыве ў Маскве. == Прафесійная дзейнасць == У 1983—1988 гадах вучыўся ў Маскоўскім дзяржаўным інстытуце міжнародных адносін МЗС СССР. Вывучаў эканоміку Кітая і краін Паўночна-Усходняй Азіі — Паўднёвай і Паўночнай Карэі, Японіі і В'етнама. Атрымаў дыплом спецыяліста па міжнародных эканамічных адносінах з веданнем кітайскай і англійскай моў.<ref name="metro">https://radiometro.ru/2024/12/16/kulturnyjkod-kudin-andrej/</ref> Пасля заканчэння інстытута быў размеркаваны ў сістэму МЗС СССР. Пазней, пасля скарачэння штатаў, працаваў ва Усесаюзным таварыстве «Веды», Інстытуце ўсходазнаўства АН СССР і Інстытуце Далёкага Усходу РАН, цяпер — Інстытут Кітая і сучаснай Азіі РАН. Займаўся арганізацыяй міжнароднай навуковай дзейнасці з краінамі Паўночна-Усходняй Азіі.<ref name="metro" /> Быў суіскальнікам аспірантуры Інстытута Далёкага Усходу РАН. Тэмай яго даследаванняў было развіццё прыватнага прадпрымальніцтва ў Кітайскай Народнай Рэспубліцы. Вынікі даследаванняў сталі асновай кнігі «Прыватныя прадпрыемствы ў Кітаі: палітыка і эканоміка. Рэтраспектыўны аналіз развіцця ў 1980—2010-я гады».<ref name="china-book">https://www.litres.ru/book/andrey-kudin/chastnye-predpriyatiya-v-kitae-politika-i-ekonomika-retrospek-41861411/</ref> У 1995 годзе разам з кітайскімі партнёрамі арганізаваў бізнес, звязаны з імпартам асвятляльна-тэхнічнага абсталявання і вырабаў: лямпаў, пражэктараў, ілюмінацыі, гірлянд і прыбораў бытавога асвятлення.<ref name="metro" /> З'яўляецца заснавальнікам шэрагу камерцыйных кампаній у Расіі і за мяжой. Асноўнымі кірункамі дзейнасці створаных ім прадпрыемстваў называюцца ацэнка рызык, кансультаванне і суправаджэнне бізнесу. == Тэалогія == У 2014 годзе скончыў магістратуру Багаслоўскай акадэміі імя святых Кірыла і Мяфодзія. У 2016 годзе абараніў доктарскую ступень у галіне багаслоўя. == Літаратурная і навуковая дзейнасць == === «Балгарскія таямніцы» === Навукова-папулярны твор «Балгарскія таямніцы» быў адзначаны залатой «Еўразійскай прэміяй» у намінацыі «Этнаграфічныя і этналагічныя даследаванні». У кнігах аўтар аднаўляе храналогію гістарычных падзей, разглядае гісторыю ўзаемаадносін народаў і даследуе летапісныя сюжэты. Серыя выдадзена ў чатырох тамах на рускай, англійскай і балгарскай мовах, а таксама выпушчана ў аўдыяфармаце.<ref name="bulgarian-series">https://www.litres.ru/series/bolgarskie-tayny-605140/?art_types=audiobook</ref> * «Балгарскія таямніцы. Ад апостала Андрэя да празорліўкі Вангі» — 2016, выдавецтва «Веча».<ref>https://coollib.net/b/742234-andrey-pavlovich-kudin-bolgarskie-taynyi-ot-apostola-andreya-do-providitsyi-vangi/readp?p=1&amp;cnt=9000</ref> * «Балгарскія таямніцы — 2. Ад Ахіла да Льва Талстога» — 2018, выдавецтва «Веча».<ref name="bulgarian-series" /> * «Балгарскія таямніцы — 3. Руска-балгарскія адносіны ад хана Кубрата да сумесных палётаў у космас» — 2020, выдавецтва «Веча».<ref name="bulgarian-series" /> * «Балгарскія таямніцы — 4. Руска-балгарскія адносіны ад паходаў князя Святаслава да гастроляў Таганкі і Высоцкага» — 2024, выдавецтва «Веча».<ref name="bulgarian-series" /> * «Візантыйска-рускі сінтэз у каменных храмах Кіева» — 2017, выдавецтва «Дашкоў і К°». * «Прыватныя прадпрыемствы ў Кітаі: палітыка і эканоміка. Рэтраспектыўны аналіз развіцця ў 1980—2010-я гады» — 2017, выдавецтва «Дашкоў і К°».<ref name="china-book" /> === Замежныя выданні === * ''Неразгаданите мистерии на България'' — 2015, Unicart. * ''Неразгаданите мистерии на България. Том 2'' — 2017, Unicart. * ''Bulgarian Mysteries'' — 2019, англійскае выданне. * ''Bulgarian Mysteries 2'' — 2019, англійскае выданне. === Сумесныя працы === * «Глабалізацыя эканомікі Кітая» — 2003, пад рэдакцыяй В. В. Міхеева.<ref name="science" /> * «Сусветная эканоміка і міжнародныя эканамічныя адносіны» — 2017, у сааўтарстве з В. В. Карлусавым. === Навуковыя публікацыі === * «Кітайская прысутнасць на расійскім Далёкім Усходзе» — 2002. * «Кітай у СГА: урокі падтрымкі нацыянальнага бізнесу» — 2004.<ref>https://mgimo.ru/library/publications/kitay_i_vto_uroki_podderzhki_natsionalnogo_biznesa/</ref> * «Улада і бізнес у Кітаі» — 2012. * «Дысбалансы ў эканоміцы Кітая» — 2015.<ref>https://mgimo.ru/library/publications/1009535/</ref> === Зборнікі вершаў === Вершы Андрэй Кудзін піша з дзяцінства. Паводле яго слоў, у сувязі з пераездамі частка твораў была страчаная, а некаторыя з іх пазней адноўлены па памяці. У зборнікі ўвайшлі вершы розных гадоў.<ref>https://www.livelib.ru/author/2152465/top-kudin-andrej-pavlovich</ref><ref>https://stihi.ru/avtor/topol007</ref> * «Дзе тая гавань, ціхая навекі» — 2022.<ref>https://www.litres.ru/book/andrey-kudin/gde-ta-gavan-tihaya-naveki-67939854/</ref> * «Душа не ведае часу» — 2022.<ref>https://www.litres.ru/book/andrey-kudin/dusha-ne-znaet-vremeni-68758281/</ref> == Музычная творчасць == Андрэй Кудзін — аўтар песень розных жанравых кірункаў, ад шансона да эстраднай поп-музыкі. Сваю творчасць ён адносіць да так званай «разумнай песні».<ref name="metro" /> У песнях закранае сацыяльныя, філасофскія, рэлігійныя і патрыятычныя тэмы.<ref>https://music.yandex.ru/artist/18047854</ref> Выступае на радыё, фестывалях і канцэртах, а таксама дае сольныя канцэрты.<ref>https://rutube.ru/video/57ff4d02c1eb1233d70e711e76b277fb/</ref> === Альбомы === ==== «Ні пазней, ні раней» (2023) ==== <ref>https://music.yandex.ru/album/24315938</ref> # «Ні пазней, ні раней» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=uMwSRf1Rbss</ref> # «Высокія горы» # «Цыганскі» # «Хай я не першы» # «А ўзыход нібы сэрца…» # «Рэквіем» # «Бацюшка» # «Сляза» # «Ты больш не прыйдзеш» # «Дары Марфея» ==== «Памяць» (2023) ==== <ref>https://music.yandex.ru/album/24881622</ref> # «Цішыня» # «Пагранічная страявая» # «Без права на славу» # «Мая зямля» # «Госпад, не сярчай» # «Памяць» # «Запусцелыя паркі» # «Падводны вартавы» # «Прыйшла вясна» ==== «Па хвалях маіх рэбраў» (2023) ==== # «Дагарае лёс» # «Гарэлка, лодка і селядзец» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=-IXK3hI92UQ</ref> # «Не плачце, анёлы мае» # «Я не любіў» # «У высокім небе яркі прамень» # «Песня засела каменем у горле» # «Так жыве вёска» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=xH6pglUg2Uw</ref> # «Дзякуй памяці» # «Я паехаў за мяжу» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=Tbaj29PGXZg</ref> # «Я сёння пайду» ==== «Анёл» (2024) ==== # «Анёл» — відэакліп.<ref>https://rutube.ru/video/a4b425db4fb2758f0b712ab96b3b72f4/</ref><ref>https://www.km.ru/muzyka/913502-andrei-kudin-angel</ref> # «Блакітнавокай вышынёю» # «Журавель» # «Ты не цягніся» # «Не кідай» # «Ах так, вядома» # «Акураць ладанам мой дом» # «Дазволь адкрыю табе душу» # «Прамільгнулі ўсе твары родныя» # «Сэрца мне трывожыць бура» ==== «Я Андрэй» (2024) ==== <ref>https://music.yandex.ru/album/30786351</ref> # «Я Андрэй» — відэакліп.<ref>https://rutube.ru/video/07392d73d656b587677816b15b6f3d52/</ref> # «Вясна» # «Майскі вечар» # «Агонія» # «Бацюшка» # «Ты мой праменьчык» # «Прачнуся з раніцы» # «Я дару табе сонца» # «Ты больш не прыйдзеш» # «Дарагая мая» ==== «Маральны кодэкс» (2025) ==== <ref>https://music.yandex.ru/album/36349869</ref> # «А сэрца просіць цішыні» # «Казка пра дарослых» — відэакліп.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=DjejcGNWsu4</ref> # «Маўчыць месяц» # «Мы часта імкнёмся да святасці» # «У белым полі» # «Усім маім сустрэчам расстанне ўсміхалася» # «Сяджу ўначы сам-насам з табой» # «Я стаміўся ад жыцця гэтага халоднага» # «Аднятая ўдача» # «Мне б да Госпада на парукі» === Сінглы === * «Навагодняя песня» — 2023. * «Я не сумую» — 2024.<ref>https://music.yandex.ru/album/31797677</ref> * «Добрае сэрца» — 2024. * «З днём нараджэння цябе» — 2025.<ref>https://music.yandex.ru/album/35741580</ref> == Узнагароды і намінацыі == * Вялікі залаты крыж ордэна праваслаўных крыжакоў Гроба Гасподняга.<ref name="peoples" /> * Ордэн святога апостала Андрэя Першазванага.<ref name="peoples" /> * Медаль «За ахвярныя працы». * Медаль «Максім Горкі. 155 гадоў». * Медаль «Фёдар Дастаеўскі. 200 гадоў». * Залаты лаўрэат літаратурнай «Еўразійскай прэміі». * Намінант Нацыянальнай літаратурнай прэміі «Паэт года» за 2021 год. * Аўтар «Анталогіі рускай паэзіі» за 2022 год. == Асабістае жыццё і захапленні == Жанаты. Жонка — Алена. Дзеці — Ілля і Ягор.<ref name="seven" /> Ёсць унукі.<ref name="metro" /> Калекцыянуе старажытнарускія іконы. Паводле апублікаваных звестак, калекцыя налічвае больш за тысячу абразоў, а таксама ўключае рэлігійную пластыку і прадметы царкоўнага ўжытку. У планах — адкрыццё музея рэлігійнага мастацтва.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=n_AlCM_NOFA</ref> Займаецца дэндрахраналогіяй і глыбакаводнымі археалагічнымі даследаваннямі.<ref name="peoples" /> Захапляецца спортам, мае званне майстра спорту па барацьбе і кваліфікацыю дайв-майстра. == Заўвагі == <references /> == Вонкавыя спасылкі == * [https://music.yandex.ru/artist/18047854 Андрэй Кудзін на «Яндекс Музыке»] * [https://stihi.ru/avtor/topol007 Старонка на «Стихи.ру»] * [https://www.instagram.com/andrew_kudin/ Афіцыйная старонка ў Instagram] {{тупіковы артыкул|date=2026-08-05}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-05}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дняпры]] [[Катэгорыя:Расійскія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Расійскія паэты]] [[Катэгорыя:Расійскія музыканты]] [[Катэгорыя:Расійскія прадпрымальнікі]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] [[Катэгорыя:Тэолагі]] --> 3qxrs0e8hxm43tykcpfxqhyzabb746n 0 812111 5175501 2026-08-04T16:48:37Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Сустрэчная |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Заводскі раё...» 5175501 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Сустрэчная |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Паўночны пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 22, 27, 106 |метро = {{minskmetro|2}} [[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]] |індэкс = 220137<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 630 м<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/sustrecnaja базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = двухбаковы |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325419/?ll=27.674956%2C53.879002&z=16 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Сустрэчная''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Пачынаецца як працяг [[Сустрэчны завулак (Мінск)|аднайменнага завулка]] і ідзе да [[Ангарская вуліца (Мінск)|Ангарскай вуліцы]] паралельна [[Вуліца Несцерава (Мінск)|вуліцы Несцерава]], перасякаючы [[Асенняя вуліца (Мінск)|Асеннюю]], [[Ахоцкая вуліца (Мінск)|Ахоцкую]] і [[Іркуцкая вуліца (Мінск)|Іркуцкую вуліцы]], а таксама [[Ангарскі завулак (Мінск)|Ангарскі]] і [[2-і Енісейскі завулак (Мінск)|2-і Енісейскі завулкі]]<ref name="geodzen"/>. Архітэктура вуліцы адносіцца да сектара індывідуальнай жылой забудовы<ref name="geodzen"/>. == Славутасці == * У канцы вуліцы знаходзіцца частка леспаркавай зоны «Ангарская-2»<ref name="geodzen"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/188 Сустрэчная вуліца на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/sustrecnaja Водазаборная вуліца ў базе даных Геадзэн] * [https://belarus-streets.openalfa.com/streets/%D0%92%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0-paunodny-pasiolak-zavodski-district-minsk Сустрэчная вуліца на Оpenalfa] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194576829 Встречная улица на 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 2ht2k5vfgh772ltc9tcn2odupcj05nq 5175521 5175501 2026-08-04T17:13:29Z Андрэй 2403 Б 152769 5175521 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Сустрэчная |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Паўночны пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 22, 27, 106 |метро = {{minskmetro|2}} [[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]] |індэкс = 220137<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 630 м<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/sustrecnaja базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = двухбаковы |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325419/?ll=27.674956%2C53.879002&z=16 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Сустрэчная''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Пачынаецца як працяг [[Сустрэчны завулак (Мінск)|аднайменнага завулка]] і ідзе да [[Ангарская вуліца (Мінск)|Ангарскай вуліцы]] паралельна [[Вуліца Несцерава (Мінск)|вуліцы Несцерава]], перасякаючы [[Асенняя вуліца (Мінск)|Асеннюю]], [[Ахоцкая вуліца (Мінск)|Ахоцкую]] і [[Іркуцкая вуліца (Мінск)|Іркуцкую вуліцы]], а таксама [[Ангарскі завулак (Мінск)|Ангарскі]] і [[2-і Енісейскі завулак (Мінск)|2-і Енісейскі завулкі]]<ref name="geodzen"/>. Архітэктура вуліцы адносіцца да сектара індывідуальнай жылой забудовы<ref name="geodzen"/>. == Славутасці == * У канцы вуліцы знаходзіцца частка леспаркавай зоны «Ангарская-2»<ref name="geodzen"/>. == Цікавыя факты == * У адмысловай перадачы [[СТБ]] краязнаўца Мінска Вадзім Зелянкоў заўважаў пра такую асаблівасць мясцовасці: "Сустрэчны завулак, на якім мы зараз стаім, і працягваецца Сустрэчная вуліца. Цікаўныя домікі старыя, драўляныя, з балконамі і падземнымі гаражамі, і віды на ЦЭЦ-3, на працяг Паўночнага пасёлка, тую яго частку, якая знаходзіцца за [[Вуліца Несцерава (Мінск)|вуліцай Несцерава]], на драўляныя домікі [[Дражня (жылы раён)|Дражні]]. У прынцыпе, калі б не было сучасных 9-павярховак, адсюль можна было б убачыць і палову Мінска<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/severnyj-poselok-v-minske-neizvestnye-rechki-udivitelnaya-toponimika-i-unikalnyj-pamyatnik-soldatam Северный поселок в Минске: неизвестные речки, удивительная топонимика и уникальный памятник солдатам] // [[СТБ]], 16.04.2014</ref>". == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/188 Сустрэчная вуліца на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/sustrecnaja Сустрэчная вуліца ў базе даных Геадзэн] * [https://belarus-streets.openalfa.com/streets/%D0%92%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0-paunodny-pasiolak-zavodski-district-minsk Сустрэчная вуліца на Оpenalfa] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194576829 Встречная улица на 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] ebijfvaxze7bwjizltmwb6scsx5hez7 0 812112 5175508 2026-08-04T16:58:42Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/143578084|Соскин, Авраам]]» 5175508 wikitext text/x-wiki {{Карточка фотографа|род деятельности={{фотограф|Израиля|Российской империи|XX века}}|гражданство={{Флагификация|Российская империя}}<br>{{Флагификация|Израиль}}<br>{{Флагификация|Британская Палестина}}}}  [[Файл:TelAviv-Founding.jpg|справа|міні|274x274пкс| Аўрам Соскін. Латэрэя зямельных участкаў у Ахузат-Баіт. 1909 ]] '''Аўрам Соскін''' ({{Lang-he|'''אברהם סוֹסְקין'''}}. ; [[28 лістапада]] [[1881]] — [[28 жніўня]] [[1963]]) — ізраільскі фатограф, які стаў фоталетапісцам стварэння яўрэйскай абшчыны у [[Зямля Ізраільская|Палестыне]]. Соскін стаў вядомы як ⁇ фотаграф [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіва]] ⁇ <ref>{{Артыкул|год=1955|мова=he|месяц=11|том=|pages=|issn=|doi=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108002831/http://jpress.org.il/olive/apa/nli_heb/SharedView.Article.aspx?href=DAV%2F1955%2F11%2F04&id=Ar01600|archive-date=2020-01-08}}</ref><ref>{{Артыкул|год=1963|мова=he|месяц=09|том=|pages=|issn=|doi=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108002834/http://jpress.org.il/olive/apa/nli_heb/SharedView.Article.aspx?href=DAV%2F1963%2F09%2F02&id=Ar00408|archive-date=2020-01-08}}</ref>. На адной з яго фатаграфій было зафіксавана гістарычная падзея, розыгрыш [[11 красавіка]] [[1909|1909 год]] ўчасткаў для застройкі будучага пасёлка Ахузат-Байт, з якога пасля вырасла Тэль-Авіў. Акрамя таго, ён стварыў галерэю партрэтаў [[Сіянізм|сіяністычных]] лідараў у крытычныя моманты стварэння [[Ізраіль|Дзяржавы Ізраіль]]. Большасць яго фатаграфій - пастаноўчныя, якія адлюстроўваюць характарыстыкі людзей і падзеі цяжкага перыяду станаўлення дзяржавы. == Біяграфія == Фатаграфіі Зямлі Ізраіля, зробленыя Соскіным, былі прысвечаны розным момантам стварэння яўрэйскіх паселішчаў у Палестыне. Звычайна яны рабіліся або па ўказанні дзяржавы, або фінансаваліся прыватнымі асобамі, але некаторыя фатаграфіі Саскін зрабіў з уласнай ініцыятывы. Саскін часта запытваў фінансаванне з іншых крыніц, напрыклад, у [[Яўрэйскі нацыянальны фонд|Яўрэйскага нацыянальнага фонду]], паколькі лічыў важнай гістарычнай задачай задакументаваць моманты стварэння яўрэйскіх паселішчаў. Звычайна ён рабіў фатаграфіі пры натуральным асвятленні, а людзей на іх расстаўляў спецыяльным чынам, даючы ім у рукі прылады вытворчасці. У многіх выпадках здымкі Саскіна былі відавочна пастановачнымі, іх героі былі апрануты ў чыстае адзенне і не выконвалі ніякай рэальнай фізічнай працы. У архіве, які ён пакінуў, амаль не было выяваў [[Мізрахім|яўрэяў з усходніх абшчын]] або арабаў. Незвычайная для яго серыя фатаграфій еменскіх яўрэяў звалася "Стары ішув". Соскін ніколі не вадзіў машыну, і ў аддаленыя раёны, для таго каб зрабіць там фатаграфіі, дабіраўся і дастаўляў фотаабсталяванне на аўтамабілі, якім кіраваў кіроўца, ці проста на асле. Пачынаючы з 1909 года Соскін пачаў здымаць раёны новага горада Тэль-Авіва. Спачатку ён фатаграфаваў з'яўленне сярод выдмаў пасёлка Ахузат-Баіт, а таксама групы будаўнікоў, трактары, чыгункі, палаткі на беразе мора і да таго падобнае. Падчас адной са сваіх паездак ён сфатаграфаваў размеркаванне зямельных участкаў для будучага пасёлка Ахузат-Баіт, і гэтая фатаграфія стала гістарычнай. Яна лічыцца першым фатаграфічным сведчаннем узнікнення горада Тэль-Авіў. Яго кніга "Люстэркі Тэль-Авіва 1909-1926" уключыла ў сябе лепшыя фатаграфіі горада таго перыяду. Соскін быў прафесійным фатографом не толькі таму, што зарабляў на жыццё фатаграфіяй, але і таму, што лічыў абавязковым запісваць гісторыю яўрэйскага народа. У 1926 годзе ён апублікаваў сваю самую вядомую кнігу "Люстэркі Тэль-Авіва 1909 - 1926", у якой былі прадстаўленыя фатаграфіі многіх важных падзей з часу заснавання горада. Паміж 1923 і 1924 гадамі ён адправіўся ў сваю галоўную фатаграфічную экспедыцыю на поўнач краіны, якая была фінансавана Фондам рабочых Эрэц-Ізраэль. У 1933 годзе Соскін перастаў рабіць новыя фотаздымкі, закрыў сваю студыю і прыкладна да 1950 года займаўся разборкай свайго архіву фотапласцінак і друкаваннем фатаграфій. Дарэчы, увесь свой архіў шкляных негатываў Соскін захоўваў на даху свайго дома, у пральнай. У 1951 годзе ён афіцыйна выйшаў на пенсію. Соскін памёр у [[1963|1963 год]] ў Тэль-Авіве і быў пахаваны на могілках Кір'ят-Шаўл. == Працы Соскіна == У архівах Інстытута Лавона, дзе знаходзяцца многія яго фатаграфіі, архівы падзелены па наступных тэмах: сіянісцкія паселішчы і першыя яўрэйскія гарады, школы і дзіцячыя сады, тэатры і спектаклі, прамысловасць і сельская гаспадарка, а таксама пастановачныя студыйныя фотапортрэты. Фактычна Соскін задакументаваў амаль кожную буйную падзею ў гісторыі яўрэйскай супольнасці ў Эрэш-Ісраэлі і ў першыя дзесяць гадоў існавання дзяржавы Ізраіль, таму каштоўнасць зробленых фатаграфій незвычайна вялікая. * пейзажныя фатаграфіі [[Зямля Ізраільская|Зямлі Ізраіля]] ; * будаўніцтва яўрэйскіх паселішчаў увогуле, і будаўніцтва Тэль-Авіва ў прыватнасці; * партрэты і пастановачныя фатаграфіі, знятыя ў студыі. === Фатаграфіі Зямлі Ізраіля === У архівах Інстытута Лавона, дзе знаходзяцца многія яго фатаграфіі, архівы падзелены па наступных тэмах: сіянісцкія паселішчы і першыя яўрэйскія гарады, школы і дзіцячыя сады, тэатры і спектаклі, прамысловасць і сельская гаспадарка, а таксама пастановачныя студыйныя фотапортрэты. Фактычна Соскін задакументаваў амаль кожную буйную падзею ў гісторыі яўрэйскай супольнасці ў Эрэш-Ісраэлі і ў першыя дзесяць гадоў існавання дзяржавы Ізраіль, таму каштоўнасць зробленых фатаграфій незвычайна вялікая. === Фатаграфіі Тэль-Авіва === Пачынаючы з 1909 года Соскін пачаў здымаць раёны новага горада Тэль-Авіва. Спачатку ён фатаграфаваў з'яўленне сярод выдмаў пасёлка Ахузат-Баіт, а таксама групы будаўнікоў, трактары, чыгункі, палаткі на беразе мора і да таго падобнае. Падчас адной са сваіх паездак ён сфатаграфаваў размеркаванне зямельных участкаў для будучага пасёлка Ахузат-Баіт, і гэтая фатаграфія стала гістарычнай. Яна лічыцца першым фатаграфічным сведчаннем узнікнення горада Тэль-Авіў. Яго кніга "Люстэркі Тэль-Авіва 1909-1926" уключыла ў сябе лепшыя фатаграфіі горада таго перыяду. === Студыйныя фотаздымкі === Соскін часта здымаў партрэты ў сваёй прыватнай студыі, якая знаходзілася ў яго доме на вуліцы Герцля 24. Ён фатаграфаваў палітыкаў, гістарычных асоб, мастакоў, інтэлектуалаў і звычайных людзей. Яго студыйныя фатаграфіі характарызуюцца высокай якасцю і захаваннем старанна збалансаванай кампазіцыі. Гэтыя фатаграфіі адлюстроўваюць дасведчанасць Саскіна ў развіцці фатаграфіі, а таксама яго жаданне эксперыментаваць з новымі фатаграфічнымі метадамі, такімі як выкарыстанне люстэркаў і зацянення, а таксама з тэхналагічнымі інавацыямі, такімі як змякчальныя лінзы і падвойная экспазіцыя. Некаторыя з гэтых тэхнічных удасканаленняў былі інтэграваныя ў яго фатаграфічны комплекс, а некаторымі ён не карыстаўся па практычных меркаваннях. == Мастацкая спадчына == [[Архіў|Фотаархіў]] Абрагама Саскіна з'яўляецца адной з найбольш важных крыніц аб стварэнні Тэль-Авіва, аднаго з першых сучасных яўрэйскіх гарадоў у Зямлі Ізраіля. У [[2003|2003 годзе]] адначасова ў двух музеях Ізраіля адбылася рэтраспектыўная [[Выстаўка|выстава]] «Аўраам Соскін, Рэтраспектыва : [[1905]] — [[1945]]». У Тэль - Авіўскім музеі выяўленчых мастацтваў былі выстаўлены фатаграфіі па гісторыі Тэль-Авіва, а ў ізраільскім музеі фатаграфіі ў Тэль-Хай - па гісторыі паселішчаў. [[Катэгорыя:Постаці сіянізму]] [[Катэгорыя:Фатографы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Фатографы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Тэль-Авіве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1965 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Оршы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1881 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 28 лістапада]] 3h0sf4nawoxdxbwmmo8c7nu8izp3ely 5175510 5175508 2026-08-04T16:59:28Z Aliaksei Lastouski 75892 5175510 wikitext text/x-wiki {{Мастак}}  [[Файл:TelAviv-Founding.jpg|справа|міні|274x274пкс| Аўрам Соскін. Латэрэя зямельных участкаў у Ахузат-Баіт. 1909 ]] '''Аўрам Соскін''' ({{Lang-he|'''אברהם סוֹסְקין'''}}. ; [[28 лістапада]] [[1881]] — [[28 жніўня]] [[1963]]) — ізраільскі фатограф, які стаў фоталетапісцам стварэння яўрэйскай абшчыны у [[Зямля Ізраільская|Палестыне]]. Соскін стаў вядомы як ⁇ фотаграф [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіва]] ⁇ <ref>{{Артыкул|год=1955|мова=he|месяц=11|том=|pages=|issn=|doi=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108002831/http://jpress.org.il/olive/apa/nli_heb/SharedView.Article.aspx?href=DAV%2F1955%2F11%2F04&id=Ar01600|archive-date=2020-01-08}}</ref><ref>{{Артыкул|год=1963|мова=he|месяц=09|том=|pages=|issn=|doi=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108002834/http://jpress.org.il/olive/apa/nli_heb/SharedView.Article.aspx?href=DAV%2F1963%2F09%2F02&id=Ar00408|archive-date=2020-01-08}}</ref>. На адной з яго фатаграфій было зафіксавана гістарычная падзея, розыгрыш [[11 красавіка]] [[1909|1909 год]] ўчасткаў для застройкі будучага пасёлка Ахузат-Байт, з якога пасля вырасла Тэль-Авіў. Акрамя таго, ён стварыў галерэю партрэтаў [[Сіянізм|сіяністычных]] лідараў у крытычныя моманты стварэння [[Ізраіль|Дзяржавы Ізраіль]]. Большасць яго фатаграфій - пастаноўчныя, якія адлюстроўваюць характарыстыкі людзей і падзеі цяжкага перыяду станаўлення дзяржавы. == Біяграфія == Фатаграфіі Зямлі Ізраіля, зробленыя Соскіным, былі прысвечаны розным момантам стварэння яўрэйскіх паселішчаў у Палестыне. Звычайна яны рабіліся або па ўказанні дзяржавы, або фінансаваліся прыватнымі асобамі, але некаторыя фатаграфіі Саскін зрабіў з уласнай ініцыятывы. Саскін часта запытваў фінансаванне з іншых крыніц, напрыклад, у [[Яўрэйскі нацыянальны фонд|Яўрэйскага нацыянальнага фонду]], паколькі лічыў важнай гістарычнай задачай задакументаваць моманты стварэння яўрэйскіх паселішчаў. Звычайна ён рабіў фатаграфіі пры натуральным асвятленні, а людзей на іх расстаўляў спецыяльным чынам, даючы ім у рукі прылады вытворчасці. У многіх выпадках здымкі Саскіна былі відавочна пастановачнымі, іх героі былі апрануты ў чыстае адзенне і не выконвалі ніякай рэальнай фізічнай працы. У архіве, які ён пакінуў, амаль не было выяваў [[Мізрахім|яўрэяў з усходніх абшчын]] або арабаў. Незвычайная для яго серыя фатаграфій еменскіх яўрэяў звалася "Стары ішув". Соскін ніколі не вадзіў машыну, і ў аддаленыя раёны, для таго каб зрабіць там фатаграфіі, дабіраўся і дастаўляў фотаабсталяванне на аўтамабілі, якім кіраваў кіроўца, ці проста на асле. Пачынаючы з 1909 года Соскін пачаў здымаць раёны новага горада Тэль-Авіва. Спачатку ён фатаграфаваў з'яўленне сярод выдмаў пасёлка Ахузат-Баіт, а таксама групы будаўнікоў, трактары, чыгункі, палаткі на беразе мора і да таго падобнае. Падчас адной са сваіх паездак ён сфатаграфаваў размеркаванне зямельных участкаў для будучага пасёлка Ахузат-Баіт, і гэтая фатаграфія стала гістарычнай. Яна лічыцца першым фатаграфічным сведчаннем узнікнення горада Тэль-Авіў. Яго кніга "Люстэркі Тэль-Авіва 1909-1926" уключыла ў сябе лепшыя фатаграфіі горада таго перыяду. Соскін быў прафесійным фатографом не толькі таму, што зарабляў на жыццё фатаграфіяй, але і таму, што лічыў абавязковым запісваць гісторыю яўрэйскага народа. У 1926 годзе ён апублікаваў сваю самую вядомую кнігу "Люстэркі Тэль-Авіва 1909 - 1926", у якой былі прадстаўленыя фатаграфіі многіх важных падзей з часу заснавання горада. Паміж 1923 і 1924 гадамі ён адправіўся ў сваю галоўную фатаграфічную экспедыцыю на поўнач краіны, якая была фінансавана Фондам рабочых Эрэц-Ізраэль. У 1933 годзе Соскін перастаў рабіць новыя фотаздымкі, закрыў сваю студыю і прыкладна да 1950 года займаўся разборкай свайго архіву фотапласцінак і друкаваннем фатаграфій. Дарэчы, увесь свой архіў шкляных негатываў Соскін захоўваў на даху свайго дома, у пральнай. У 1951 годзе ён афіцыйна выйшаў на пенсію. Соскін памёр у [[1963|1963 год]] ў Тэль-Авіве і быў пахаваны на могілках Кір'ят-Шаўл. == Працы Соскіна == У архівах Інстытута Лавона, дзе знаходзяцца многія яго фатаграфіі, архівы падзелены па наступных тэмах: сіянісцкія паселішчы і першыя яўрэйскія гарады, школы і дзіцячыя сады, тэатры і спектаклі, прамысловасць і сельская гаспадарка, а таксама пастановачныя студыйныя фотапортрэты. Фактычна Соскін задакументаваў амаль кожную буйную падзею ў гісторыі яўрэйскай супольнасці ў Эрэш-Ісраэлі і ў першыя дзесяць гадоў існавання дзяржавы Ізраіль, таму каштоўнасць зробленых фатаграфій незвычайна вялікая. * пейзажныя фатаграфіі [[Зямля Ізраільская|Зямлі Ізраіля]] ; * будаўніцтва яўрэйскіх паселішчаў увогуле, і будаўніцтва Тэль-Авіва ў прыватнасці; * партрэты і пастановачныя фатаграфіі, знятыя ў студыі. === Фатаграфіі Зямлі Ізраіля === У архівах Інстытута Лавона, дзе знаходзяцца многія яго фатаграфіі, архівы падзелены па наступных тэмах: сіянісцкія паселішчы і першыя яўрэйскія гарады, школы і дзіцячыя сады, тэатры і спектаклі, прамысловасць і сельская гаспадарка, а таксама пастановачныя студыйныя фотапортрэты. Фактычна Соскін задакументаваў амаль кожную буйную падзею ў гісторыі яўрэйскай супольнасці ў Эрэш-Ісраэлі і ў першыя дзесяць гадоў існавання дзяржавы Ізраіль, таму каштоўнасць зробленых фатаграфій незвычайна вялікая. === Фатаграфіі Тэль-Авіва === Пачынаючы з 1909 года Соскін пачаў здымаць раёны новага горада Тэль-Авіва. Спачатку ён фатаграфаваў з'яўленне сярод выдмаў пасёлка Ахузат-Баіт, а таксама групы будаўнікоў, трактары, чыгункі, палаткі на беразе мора і да таго падобнае. Падчас адной са сваіх паездак ён сфатаграфаваў размеркаванне зямельных участкаў для будучага пасёлка Ахузат-Баіт, і гэтая фатаграфія стала гістарычнай. Яна лічыцца першым фатаграфічным сведчаннем узнікнення горада Тэль-Авіў. Яго кніга "Люстэркі Тэль-Авіва 1909-1926" уключыла ў сябе лепшыя фатаграфіі горада таго перыяду. === Студыйныя фотаздымкі === Соскін часта здымаў партрэты ў сваёй прыватнай студыі, якая знаходзілася ў яго доме на вуліцы Герцля 24. Ён фатаграфаваў палітыкаў, гістарычных асоб, мастакоў, інтэлектуалаў і звычайных людзей. Яго студыйныя фатаграфіі характарызуюцца высокай якасцю і захаваннем старанна збалансаванай кампазіцыі. Гэтыя фатаграфіі адлюстроўваюць дасведчанасць Саскіна ў развіцці фатаграфіі, а таксама яго жаданне эксперыментаваць з новымі фатаграфічнымі метадамі, такімі як выкарыстанне люстэркаў і зацянення, а таксама з тэхналагічнымі інавацыямі, такімі як змякчальныя лінзы і падвойная экспазіцыя. Некаторыя з гэтых тэхнічных удасканаленняў былі інтэграваныя ў яго фатаграфічны комплекс, а некаторымі ён не карыстаўся па практычных меркаваннях. == Мастацкая спадчына == [[Архіў|Фотаархіў]] Абрагама Саскіна з'яўляецца адной з найбольш важных крыніц аб стварэнні Тэль-Авіва, аднаго з першых сучасных яўрэйскіх гарадоў у Зямлі Ізраіля. У [[2003|2003 годзе]] адначасова ў двух музеях Ізраіля адбылася рэтраспектыўная [[Выстаўка|выстава]] «Аўраам Соскін, Рэтраспектыва : [[1905]] — [[1945]]». У Тэль - Авіўскім музеі выяўленчых мастацтваў былі выстаўлены фатаграфіі па гісторыі Тэль-Авіва, а ў ізраільскім музеі фатаграфіі ў Тэль-Хай - па гісторыі паселішчаў. [[Катэгорыя:Постаці сіянізму]] [[Катэгорыя:Фатографы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Фатографы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Тэль-Авіве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1965 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Оршы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1881 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 28 лістапада]] lb3jac6skfhfk3q43zbv285bcniqrr9 5175523 5175510 2026-08-04T17:15:07Z Aliaksei Lastouski 75892 5175523 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} [[Файл:TelAviv-Founding.jpg|справа|міні|274x274пкс| Аўрам Соскін. Латэрэя зямельных участкаў у Ахузат-Баіт. 1909 ]] '''Аўрам Соскін''' ({{Lang-he|'''אברהם סוֹסְקין'''}}. ; [[28 лістапада]] [[1881]], [[Орша]] — [[28 жніўня]] [[1963]], [[Тэль-Авіў]]) — ізраільскі фатограф, які стаў фоталетапісцам стварэння яўрэйскай абшчыны у [[Зямля Ізраільская|Палестыне]].<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://blogs.timesofisrael.com/abraham-soskin-snapshots-of-history/|title=The Blogs: Abraham Soskin: Snapshots of History|first=Nicole|last=Levin|access-date=2026-08-04}}</ref> Соскін стаў вядомы як "фотаграф [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіва]]" <ref>{{Артыкул|год=1955|мова=he|месяц=11|том=|pages=|issn=|doi=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108002831/http://jpress.org.il/olive/apa/nli_heb/SharedView.Article.aspx?href=DAV%2F1955%2F11%2F04&id=Ar01600|archive-date=2020-01-08}}</ref><ref>{{Артыкул|год=1963|мова=he|месяц=09|том=|pages=|issn=|doi=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108002834/http://jpress.org.il/olive/apa/nli_heb/SharedView.Article.aspx?href=DAV%2F1963%2F09%2F02&id=Ar00408|archive-date=2020-01-08}}</ref>. На адной з яго фатаграфій было зафіксавана гістарычная падзея, розыгрыш [[11 красавіка]] [[1909|1909 год]] ўчасткаў для застройкі будучага пасёлка Ахузат-Байт, з якога пасля вырас Тэль-Авіў. Акрамя таго, ён стварыў галерэю партрэтаў [[Сіянізм|сіяністычных]] лідараў у крытычныя моманты стварэння [[Ізраіль|Дзяржавы Ізраіль]]. Большасць яго фатаграфій - пастаноўчныя, якія адлюстроўваюць характарыстыкі людзей і падзеі цяжкага перыяду станаўлення дзяржавы. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Іекуцііля Залмана, багатага гандляра збожжам, і Лізаэльты Райхлінай у Оршы. Атрымаў традыцыйную яўрэйскую адукацыю, у тым ліку хедэр, [[ешыбот]], а таксама вучыўся ў [[Смаленская гімназія|Смаленскай гімназіі]], адкуль у канцы 1890-х гадоў быў выключаны за ўдзел у дзейнасці сіянісцкай арганізацыі «[[Паалей Цыён]]». Фатаграфіі ён навучыўся ў свайго швагра, пасля чаго ў якасці раз'язнога фатографа падарожнічаў па ўсёй Расіі, а ў 1901 годзе пасяліўся ў [[Ліепая|Лібаве]] (сёння Ліепая ў Латвіі). У 1904 годзе Соскін, далучыўшыся да групы сіяністаў, прыехаў у Палесціну, але пасля кароткага знаходжання ў краіне захварэў на малярыю і вярнуўся ў Расійскую імперыю. Са сваімі сябрамі з Лієпаі і вялікай колькасцю фатаграфічнага абсталявання паўторна іміграваў у Палесціну у 1905 годзе. Разам са сваімі сябрамі арандаваў дом у [[Яфа|Яфе]], дзе маладыя людзі стварылі «Лібаўскую аўтаномію», а Соскін адкрыў на вуліцы Бустрос (цяпер вуліца Разіэль) першую яўрэйскую фотастудыю ў Яфе. У 1910 годзе ён ажаніўся з Гітл Сасновік. Пасля таго, як «Лібаўская аўтаномія» распалася, Соскін заснаваў фотастудыю «Прагрэс» у прыгарадзе Яфы Неве-Шалом, а ў 1914 годзе пераехаў жыць у Тэль-Авіў пасля таго, як муніцыпалітэт вылучыў яму дом на вуліцы Герцля 24, дзе ён мог не толькі жыць, але і мець магчымасць займацца фатаграфіяй. Соскін адкрыў першую ў горадзе фотастудыю на вуліцы Ліліенблюм. У 1915 годзе ён быў арыштаваны турэцкім губернатарам у Яфе пасля таго, як сфатаграфаваў чаргу за мукой, у выніку чаго быў абвінавачаны ў спробе апублікаваць сведчанні беднасці ў Палесціне пад уладай [[Турцыя|Турцыі]]. Праз некалькі гадзін яго вызвалілі, але сама фатаграфія была знішчана. У 1917 годзе Соскін і яго сям'я былі разам з усімі жыхарамі Тэль-Авіва дэпартаваныя на некалькі месяцаў у [[Петах-Тыква|Петах-Тыкву]]. Соскін быў прафесійным фатографам не толькі таму, што зарабляў на жыццё фатаграфіяй, але і з-за таго, што лічыў сваім абавязкам зафіксаваць гісторыю яўрэйскага народа. У 1926 годзе ён апублікаваў сваю самую вядомую кнігу «Люстэркі Тэль-Авіва 1909—1926», у якой былі прадстаўлены фатаграфіі многіх важных падзей з часу заснавання горада Тэль-Авіва. За гэтую кнігу Соскін атрымаў падзячныя лісты ад [[Меір Дызенгоф|Меіра Дызенгофа]]. Паміж 1923 і 1924 гадамі ён адправіўся ў сваю галоўную фатаграфічную экспедыцыю на поўнач краіны, якая была прафінансаваная Фондам працоўных Эрэц-Ісраэля. У 1933 годзе Соскін перастаў рабіць новыя фотаздымкі, закрыў сваю студыю і прыблізна да 1950 года займаўся разборам свайго архіва фотапласцінак і друкам фатаграфій. Дарэчы, увесь свой архіў шкляных негатываў Соскін захоўваў на даху свайго дома, у пральні. У 1951 годзе ён афіцыйна выйшаў на пенсію. Соскін памёр у 1963 годзе ў Тэль-Авіве і быў пахаваны на могілках Кір'ят-Шаўль. Яго імем названая вуліца ў Тэль-Авіве. == Фатаграфіі == Фатаграфіі Зямлі Ізраіля, зробленыя Соскіным, былі прысвечаны розным момантам стварэння яўрэйскіх паселішчаў у [[Палесціна|Палесціне]]. Звычайна яны рабіліся або па ўказанні дзяржавы, або фінансаваліся прыватнымі асобамі, але некаторыя фатаграфіі Саскін зрабіў з уласнай ініцыятывы. Саскін часта запытваў фінансаванне з іншых крыніц, напрыклад, у [[Яўрэйскі нацыянальны фонд|Яўрэйскага нацыянальнага фонду]], паколькі лічыў важнай гістарычнай задачай задакументаваць моманты стварэння яўрэйскіх паселішчаў. Звычайна ён рабіў фатаграфіі пры натуральным асвятленні, а людзей на іх расстаўляў спецыяльным чынам, даючы ім у рукі прылады вытворчасці. У многіх выпадках здымкі Саскіна былі відавочна пастановачнымі, іх героі былі апрануты ў чыстае адзенне і не выконвалі ніякай рэальнай фізічнай працы. У архіве, які ён пакінуў, амаль не было выяваў [[Мізрахім|яўрэяў з усходніх абшчын]] або арабаў. Незвычайная для яго серыя фатаграфій еменскіх яўрэяў звалася "Стары ішув". Соскін ніколі не вадзіў машыну, і ў аддаленыя раёны, для таго каб зрабіць там фатаграфіі, дабіраўся і дастаўляў фотаабсталяванне на аўтамабілі, якім кіраваў кіроўца, ці проста на асле. Пачынаючы з 1909 года Соскін пачаў здымаць раёны новага горада Тэль-Авіва. Спачатку ён фатаграфаваў з'яўленне сярод выдмаў пасёлка Ахузат-Баіт, а таксама групы будаўнікоў, трактары, чыгункі, палаткі на беразе мора і да таго падобнае. Падчас адной са сваіх паездак ён сфатаграфаваў размеркаванне зямельных участкаў для будучага пасёлка Ахузат-Баіт, і гэтая фатаграфія стала гістарычнай. Яна лічыцца першым фатаграфічным сведчаннем узнікнення горада Тэль-Авіў. Яго кніга "Люстэркі Тэль-Авіва 1909-1926" уключыла ў сябе лепшыя фатаграфіі горада таго перыяду. Соскін быў прафесійным фатографом не толькі таму, што зарабляў на жыццё фатаграфіяй, але і таму, што лічыў абавязковым запісваць гісторыю яўрэйскага народа. У 1926 годзе ён апублікаваў сваю самую вядомую кнігу "Люстэркі Тэль-Авіва 1909 - 1926", у якой былі прадстаўленыя фатаграфіі многіх важных падзей з часу заснавання горада. Паміж 1923 і 1924 гадамі ён адправіўся ў сваю галоўную фатаграфічную экспедыцыю на поўнач краіны, якая была фінансавана Фондам рабочых Эрэц-Ізраэль. У 1933 годзе Соскін перастаў рабіць новыя фотаздымкі, закрыў сваю студыю і прыкладна да 1950 года займаўся разборкай свайго архіву фотапласцінак і друкаваннем фатаграфій. Дарэчы, увесь свой архіў шкляных негатываў Соскін захоўваў на даху свайго дома, у пральнай. У 1951 годзе ён афіцыйна выйшаў на пенсію. Соскін памёр у [[1963|1963 год]] ў Тэль-Авіве і быў пахаваны на могілках Кір'ят-Шаўл. == Працы Соскіна == У архівах Інстытута Лавона, дзе знаходзяцца многія яго фатаграфіі, архівы падзелены па наступных тэмах: сіянісцкія паселішчы і першыя яўрэйскія гарады, школы і дзіцячыя сады, тэатры і спектаклі, прамысловасць і сельская гаспадарка, а таксама пастановачныя студыйныя фотапортрэты. Фактычна Соскін задакументаваў амаль кожную буйную падзею ў гісторыі яўрэйскай супольнасці ў Эрэш-Ісраэлі і ў першыя дзесяць гадоў існавання дзяржавы Ізраіль, таму каштоўнасць зробленых фатаграфій незвычайна вялікая. * пейзажныя фатаграфіі [[Зямля Ізраільская|Зямлі Ізраіля]] ; * будаўніцтва яўрэйскіх паселішчаў увогуле, і будаўніцтва Тэль-Авіва ў прыватнасці; * партрэты і пастановачныя фатаграфіі, знятыя ў студыі. === Фатаграфіі Зямлі Ізраіля === У архівах Інстытута Лавона, дзе знаходзяцца многія яго фатаграфіі, архівы падзелены па наступных тэмах: сіянісцкія паселішчы і першыя яўрэйскія гарады, школы і дзіцячыя сады, тэатры і спектаклі, прамысловасць і сельская гаспадарка, а таксама пастановачныя студыйныя фотапортрэты. Фактычна Соскін задакументаваў амаль кожную буйную падзею ў гісторыі яўрэйскай супольнасці ў Эрэш-Ісраэлі і ў першыя дзесяць гадоў існавання дзяржавы Ізраіль, таму каштоўнасць зробленых фатаграфій незвычайна вялікая. === Фатаграфіі Тэль-Авіва === Пачынаючы з 1909 года Соскін пачаў здымаць раёны новага горада Тэль-Авіва. Спачатку ён фатаграфаваў з'яўленне сярод выдмаў пасёлка Ахузат-Баіт, а таксама групы будаўнікоў, трактары, чыгункі, палаткі на беразе мора і да таго падобнае. Падчас адной са сваіх паездак ён сфатаграфаваў размеркаванне зямельных участкаў для будучага пасёлка Ахузат-Баіт, і гэтая фатаграфія стала гістарычнай. Яна лічыцца першым фатаграфічным сведчаннем узнікнення горада Тэль-Авіў. Яго кніга "Люстэркі Тэль-Авіва 1909-1926" уключыла ў сябе лепшыя фатаграфіі горада таго перыяду. === Студыйныя фотаздымкі === Соскін часта здымаў партрэты ў сваёй прыватнай студыі, якая знаходзілася ў яго доме на вуліцы Герцля 24. Ён фатаграфаваў палітыкаў, гістарычных асоб, мастакоў, інтэлектуалаў і звычайных людзей. Яго студыйныя фатаграфіі характарызуюцца высокай якасцю і захаваннем старанна збалансаванай кампазіцыі. Гэтыя фатаграфіі адлюстроўваюць дасведчанасць Саскіна ў развіцці фатаграфіі, а таксама яго жаданне эксперыментаваць з новымі фатаграфічнымі метадамі, такімі як выкарыстанне люстэркаў і зацянення, а таксама з тэхналагічнымі інавацыямі, такімі як змякчальныя лінзы і падвойная экспазіцыя. Некаторыя з гэтых тэхнічных удасканаленняў былі інтэграваныя ў яго фатаграфічны комплекс, а некаторымі ён не карыстаўся па практычных меркаваннях. == Мастацкая спадчына == [[Архіў|Фотаархіў]] Абрагама Саскіна з'яўляецца адной з найбольш важных крыніц аб стварэнні Тэль-Авіва, аднаго з першых сучасных яўрэйскіх гарадоў у Зямлі Ізраіля. У [[2003|2003 годзе]] адначасова ў двух музеях Ізраіля адбылася рэтраспектыўная [[Выстаўка|выстава]] «Аўраам Соскін, Рэтраспектыва : [[1905]] — [[1945]]». У Тэль - Авіўскім музеі выяўленчых мастацтваў былі выстаўлены фатаграфіі па гісторыі Тэль-Авіва, а ў ізраільскім музеі фатаграфіі ў Тэль-Хай - па гісторыі паселішчаў. == Спасылкі == {{навігацыя}}{{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Постаці сіянізму]] [[Катэгорыя:Фатографы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Фатографы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Тэль-Авіве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1965 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Оршы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1881 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 28 лістапада]] jvvcop29fuehbq5sn2f46ji1q71dt4j 5175525 5175523 2026-08-04T17:16:28Z Aliaksei Lastouski 75892 5175525 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} [[Файл:TelAviv-Founding.jpg|справа|міні|274x274пкс| Аўрам Соскін. Латэрэя зямельных участкаў у Ахузат-Баіт. 1909 ]] '''Аўрам Соскін''' ({{Lang-he|'''אברהם סוֹסְקין'''}}. ; [[28 лістапада]] [[1881]], [[Орша]] — [[28 жніўня]] [[1963]], [[Тэль-Авіў]]) — ізраільскі фатограф, які стаў фоталетапісцам стварэння яўрэйскай абшчыны у [[Зямля Ізраільская|Палестыне]].<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://blogs.timesofisrael.com/abraham-soskin-snapshots-of-history/|title=The Blogs: Abraham Soskin: Snapshots of History|first=Nicole|last=Levin|access-date=2026-08-04}}</ref> Соскін стаў вядомы як "фотаграф [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіва]]" <ref>{{Артыкул|год=1955|мова=he|месяц=11|том=|pages=|issn=|doi=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108002831/http://jpress.org.il/olive/apa/nli_heb/SharedView.Article.aspx?href=DAV%2F1955%2F11%2F04&id=Ar01600|archive-date=2020-01-08}}</ref><ref>{{Артыкул|год=1963|мова=he|месяц=09|том=|pages=|issn=|doi=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108002834/http://jpress.org.il/olive/apa/nli_heb/SharedView.Article.aspx?href=DAV%2F1963%2F09%2F02&id=Ar00408|archive-date=2020-01-08}}</ref>. На адной з яго фатаграфій было зафіксавана гістарычная падзея, розыгрыш [[11 красавіка]] [[1909|1909 год]] ўчасткаў для застройкі будучага пасёлка Ахузат-Байт, з якога пасля вырас Тэль-Авіў. Акрамя таго, ён стварыў галерэю партрэтаў [[Сіянізм|сіяністычных]] лідараў у крытычныя моманты стварэння [[Ізраіль|Дзяржавы Ізраіль]]. Большасць яго фатаграфій - пастаноўчныя, якія адлюстроўваюць характарыстыкі людзей і падзеі цяжкага перыяду станаўлення дзяржавы. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Іекуцііля Залмана, багатага гандляра збожжам, і Лізаэльты Райхлінай у Оршы. Атрымаў традыцыйную яўрэйскую адукацыю, у тым ліку хедэр, [[ешыбот]], а таксама вучыўся ў [[Смаленская гімназія|Смаленскай гімназіі]], адкуль у канцы 1890-х гадоў быў выключаны за ўдзел у дзейнасці сіянісцкай арганізацыі «[[Паалей Цыён]]». Фатаграфіі ён навучыўся ў свайго швагра, пасля чаго ў якасці раз'язнога фатографа падарожнічаў па ўсёй Расіі, а ў 1901 годзе пасяліўся ў [[Ліепая|Лібаве]] (сёння Ліепая ў Латвіі). У 1904 годзе Соскін, далучыўшыся да групы сіяністаў, прыехаў у Палесціну, але пасля кароткага знаходжання ў краіне захварэў на малярыю і вярнуўся ў Расійскую імперыю. Са сваімі сябрамі з Лієпаі і вялікай колькасцю фатаграфічнага абсталявання паўторна іміграваў у Палесціну у 1905 годзе. Разам са сваімі сябрамі арандаваў дом у [[Яфа|Яфе]], дзе маладыя людзі стварылі «Лібаўскую аўтаномію», а Соскін адкрыў на вуліцы Бустрос (цяпер вуліца Разіэль) першую яўрэйскую фотастудыю ў Яфе. У 1910 годзе ён ажаніўся з Гітл Сасновік. Пасля таго, як «Лібаўская аўтаномія» распалася, Соскін заснаваў фотастудыю «Прагрэс» у прыгарадзе Яфы Неве-Шалом, а ў 1914 годзе пераехаў жыць у Тэль-Авіў пасля таго, як муніцыпалітэт вылучыў яму дом на вуліцы Герцля 24, дзе ён мог не толькі жыць, але і мець магчымасць займацца фатаграфіяй. Соскін адкрыў першую ў горадзе фотастудыю на вуліцы Ліліенблюм. У 1915 годзе ён быў арыштаваны турэцкім губернатарам у Яфе пасля таго, як сфатаграфаваў чаргу за мукой, у выніку чаго быў абвінавачаны ў спробе апублікаваць сведчанні беднасці ў Палесціне пад уладай [[Турцыя|Турцыі]]. Праз некалькі гадзін яго вызвалілі, але сама фатаграфія была знішчана. У 1917 годзе Соскін і яго сям'я былі разам з усімі жыхарамі Тэль-Авіва дэпартаваныя на некалькі месяцаў у [[Петах-Тыква|Петах-Тыкву]]. Соскін быў прафесійным фатографам не толькі таму, што зарабляў на жыццё фатаграфіяй, але і з-за таго, што лічыў сваім абавязкам зафіксаваць гісторыю яўрэйскага народа. У 1926 годзе ён апублікаваў сваю самую вядомую кнігу «''Люстэркі Тэль-Авіва 1909—1926''», у якой былі прадстаўлены фатаграфіі многіх важных падзей з часу заснавання горада Тэль-Авіва. За гэтую кнігу Соскін атрымаў падзячныя лісты ад [[Меір Дызенгоф|Меіра Дызенгофа]]. Паміж 1923 і 1924 гадамі ён адправіўся ў сваю галоўную фатаграфічную экспедыцыю на поўнач краіны, якая была прафінансаваная Фондам працоўных Эрэц-Ісраэля. У 1933 годзе Соскін перастаў рабіць новыя фотаздымкі, закрыў сваю студыю і прыблізна да 1950 года займаўся разборам свайго архіва фотапласцінак і друкам фатаграфій. Дарэчы, увесь свой архіў шкляных негатываў Соскін захоўваў на даху свайго дома, у пральні. У 1951 годзе ён афіцыйна выйшаў на пенсію. Соскін памёр у 1963 годзе ў Тэль-Авіве і быў пахаваны на могілках Кір'ят-Шаўль. Яго імем названая вуліца ў Тэль-Авіве. == Фатаграфіі == Фатаграфіі Зямлі Ізраіля, зробленыя Соскіным, былі прысвечаны розным момантам стварэння яўрэйскіх паселішчаў у [[Палесціна|Палесціне]]. Звычайна яны рабіліся або па ўказанні дзяржавы, або фінансаваліся прыватнымі асобамі, але некаторыя фатаграфіі Саскін зрабіў з уласнай ініцыятывы. Саскін часта запытваў фінансаванне з іншых крыніц, напрыклад, у [[Яўрэйскі нацыянальны фонд|Яўрэйскага нацыянальнага фонду]], паколькі лічыў важнай гістарычнай задачай задакументаваць моманты стварэння яўрэйскіх паселішчаў. Звычайна ён рабіў фатаграфіі пры натуральным асвятленні, а людзей на іх расстаўляў спецыяльным чынам, даючы ім у рукі прылады вытворчасці. У многіх выпадках здымкі Саскіна былі відавочна пастановачнымі, іх героі былі апрануты ў чыстае адзенне і не выконвалі ніякай рэальнай фізічнай працы. У архіве, які ён пакінуў, амаль не было выяваў [[Мізрахім|яўрэяў з усходніх абшчын]] або арабаў. Незвычайная для яго серыя фатаграфій еменскіх яўрэяў звалася "Стары ішув". Соскін ніколі не вадзіў машыну, і ў аддаленыя раёны, для таго каб зрабіць там фатаграфіі, дабіраўся і дастаўляў фотаабсталяванне на аўтамабілі, якім кіраваў кіроўца, ці проста на асле. Пачынаючы з 1909 года Соскін пачаў здымаць раёны новага горада Тэль-Авіва. Спачатку ён фатаграфаваў з'яўленне сярод выдмаў пасёлка Ахузат-Баіт, а таксама групы будаўнікоў, трактары, чыгункі, палаткі на беразе мора і да таго падобнае. Падчас адной са сваіх паездак ён сфатаграфаваў размеркаванне зямельных участкаў для будучага пасёлка Ахузат-Баіт, і гэтая фатаграфія стала гістарычнай. Яна лічыцца першым фатаграфічным сведчаннем узнікнення горада Тэль-Авіў. Яго кніга "Люстэркі Тэль-Авіва 1909-1926" уключыла ў сябе лепшыя фатаграфіі горада таго перыяду. == Працы Соскіна == У архівах Інстытута Лавона, дзе знаходзяцца многія яго фатаграфіі, архівы падзелены па наступных тэмах: сіянісцкія паселішчы і першыя яўрэйскія гарады, школы і дзіцячыя сады, тэатры і спектаклі, прамысловасць і сельская гаспадарка, а таксама пастановачныя студыйныя фотапортрэты. Фактычна Соскін задакументаваў амаль кожную буйную падзею ў гісторыі яўрэйскай супольнасці ў Эрэш-Ісраэлі і ў першыя дзесяць гадоў існавання дзяржавы Ізраіль, таму каштоўнасць зробленых фатаграфій незвычайна вялікая. * пейзажныя фатаграфіі [[Зямля Ізраільская|Зямлі Ізраіля]] ; * будаўніцтва яўрэйскіх паселішчаў увогуле, і будаўніцтва Тэль-Авіва ў прыватнасці; * партрэты і пастановачныя фатаграфіі, знятыя ў студыі. === Фатаграфіі Зямлі Ізраіля === У архівах Інстытута Лавона, дзе знаходзяцца многія яго фатаграфіі, архівы падзелены па наступных тэмах: сіянісцкія паселішчы і першыя яўрэйскія гарады, школы і дзіцячыя сады, тэатры і спектаклі, прамысловасць і сельская гаспадарка, а таксама пастановачныя студыйныя фотапортрэты. Фактычна Соскін задакументаваў амаль кожную буйную падзею ў гісторыі яўрэйскай супольнасці ў Эрэш-Ісраэлі і ў першыя дзесяць гадоў існавання дзяржавы Ізраіль, таму каштоўнасць зробленых фатаграфій незвычайна вялікая. === Фатаграфіі Тэль-Авіва === Пачынаючы з 1909 года Соскін пачаў здымаць раёны новага горада Тэль-Авіва. Спачатку ён фатаграфаваў з'яўленне сярод выдмаў пасёлка Ахузат-Баіт, а таксама групы будаўнікоў, трактары, чыгункі, палаткі на беразе мора і да таго падобнае. Падчас адной са сваіх паездак ён сфатаграфаваў размеркаванне зямельных участкаў для будучага пасёлка Ахузат-Баіт, і гэтая фатаграфія стала гістарычнай. Яна лічыцца першым фатаграфічным сведчаннем узнікнення горада Тэль-Авіў. Яго кніга "Люстэркі Тэль-Авіва 1909-1926" уключыла ў сябе лепшыя фатаграфіі горада таго перыяду. === Студыйныя фотаздымкі === Соскін часта здымаў партрэты ў сваёй прыватнай студыі, якая знаходзілася ў яго доме на вуліцы Герцля 24. Ён фатаграфаваў палітыкаў, гістарычных асоб, мастакоў, інтэлектуалаў і звычайных людзей. Яго студыйныя фатаграфіі характарызуюцца высокай якасцю і захаваннем старанна збалансаванай кампазіцыі. Гэтыя фатаграфіі адлюстроўваюць дасведчанасць Саскіна ў развіцці фатаграфіі, а таксама яго жаданне эксперыментаваць з новымі фатаграфічнымі метадамі, такімі як выкарыстанне люстэркаў і зацянення, а таксама з тэхналагічнымі інавацыямі, такімі як змякчальныя лінзы і падвойная экспазіцыя. Некаторыя з гэтых тэхнічных удасканаленняў былі інтэграваныя ў яго фатаграфічны комплекс, а некаторымі ён не карыстаўся па практычных меркаваннях. == Мастацкая спадчына == [[Архіў|Фотаархіў]] Абрагама Саскіна з'яўляецца адной з найбольш важных крыніц аб стварэнні Тэль-Авіва, аднаго з першых сучасных яўрэйскіх гарадоў у Зямлі Ізраіля. У [[2003|2003 годзе]] адначасова ў двух музеях Ізраіля адбылася рэтраспектыўная [[Выстаўка|выстава]] «Аўраам Соскін, Рэтраспектыва : [[1905]] — [[1945]]». У Тэль - Авіўскім музеі выяўленчых мастацтваў былі выстаўлены фатаграфіі па гісторыі Тэль-Авіва, а ў ізраільскім музеі фатаграфіі ў Тэль-Хай - па гісторыі паселішчаў. == Спасылкі == {{навігацыя}}{{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Постаці сіянізму]] [[Катэгорыя:Фатографы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Фатографы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Тэль-Авіве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1965 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Оршы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1881 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 28 лістапада]] d53bn8mkbcjdb0xtz7wye9c8m62mctf 0 812113 5175520 2026-08-04T17:12:06Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Сустрэчны завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Завод...» 5175520 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Сустрэчны завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Паўночны пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 22 |метро = {{minskmetro|2}} [[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]] |індэкс = 220137<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 240 м<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/sustrecny базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = двухбаковы |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325420/?ll=27.672531%2C53.876162&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Сустрэчны''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Пачынаецца ад перасячэння з [[Ахоцкая вуліца (Мінск)|Ахоцкай вуліцай]], ідзе паралельна [[Асенняя вуліца (Мінск)|Асенняй вуліцы]] і пераходзіць у [[Сустрэчная вуліца (Мінск)|аднайменную вуліцу]]<ref name="geodzen"/>. Архітэктура завулка адносіцца да сектара індывідуальнай жылой забудовы<ref name="geodzen"/>. == Цікавыя факты == * У адмысловай перадачы [[СТБ]] краязнаўца Мінска Вадзім Зелянкоў заўважаў пра такую асаблівасць мясцовасці: "Сустрэчны завулак, на якім мы зараз стаім, і працягваецца Сустрэчная вуліца. Цікаўныя домікі старыя, драўляныя, з балконамі і падземнымі гаражамі, і віды на ЦЭЦ-3, на працяг Паўночнага пасёлка, тую яго частку, якая знаходзіцца за [[Вуліца Несцерава (Мінск)|вуліцай Несцерава]], на драўляныя домікі [[Дражня (жылы раён)|Дражні]]. У прынцыпе, калі б не было сучасных 9-павярховак, адсюль можна было б убачыць і палову Мінска<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/severnyj-poselok-v-minske-neizvestnye-rechki-udivitelnaya-toponimika-i-unikalnyj-pamyatnik-soldatam Северный поселок в Минске: неизвестные речки, удивительная топонимика и уникальный памятник солдатам] // [[СТБ]], 16.04.2014</ref>". == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/189 Сустрэчны завулак на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/sustrecny Сустрэчны завулак у базе даных Геадзэн] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194576830 Встречный переулок на 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 3kjdspsf3at3icrkqnbentain9nawqt 0 812114 5175562 2026-08-04T20:08:20Z DenisBorum 139498 DenisBorum перанёс старонку [[147-ая зенітна-ракетная брыгада]] у [[147-ы зенітны ракетны полк]]: З 2017 года так. Гл. у тэксце артыкула 5175562 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[147-ы зенітны ракетны полк]] e7s0x82c3nvqtvs8320bn5f2zawt5be 1 812115 5175585 2026-08-04T23:43:28Z Mikhail.sokhinov 172149 /* Значимость артиста и не удаление страницы */ новы падраздзел 5175585 wikitext text/x-wiki == Значимость артиста и не удаление страницы == Добрый день! Думаю можно не удалять страницу, так как артист достаточно весомый и имеет известность. Выступает на фестивалях - в том числе Славянский Бульвар - https://vkvideo.ru/video-218690701_456239193 и еще несколько таких выступлений и появлений в эфире ТВ. [[Удзельнік:Mikhail.sokhinov|Mikhail.sokhinov]] ([[Размовы з удзельнікам:Mikhail.sokhinov|размовы]]) 02:43, 5 жніўня 2026 (+03) 15msivsb1qy1ss509krreewdognjs8y 5175804 5175585 2026-08-05T11:08:36Z Mikhail.sokhinov 172149 /* Значимость артиста и не удаление страницы */ Адказ 5175804 wikitext text/x-wiki == Значимость артиста и не удаление страницы == Добрый день! Думаю можно не удалять страницу, так как артист достаточно весомый и имеет известность. Выступает на фестивалях - в том числе Славянский Бульвар - https://vkvideo.ru/video-218690701_456239193 и еще несколько таких выступлений и появлений в эфире ТВ. [[Удзельнік:Mikhail.sokhinov|Mikhail.sokhinov]] ([[Размовы з удзельнікам:Mikhail.sokhinov|размовы]]) 02:43, 5 жніўня 2026 (+03) :Можно также дополнить статью ещё ссылками - прошу не удалять сразу, помочь с решением! [[Удзельнік:Mikhail.sokhinov|Mikhail.sokhinov]] ([[Размовы з удзельнікам:Mikhail.sokhinov|размовы]]) 14:08, 5 жніўня 2026 (+03) jtxhrbgx4dcwfz7roxgbiu0khkvw55r 0 812116 5175617 2026-08-05T06:13:22Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пайкілатэрмныя жывёлы''', ''халаднакроўныя жывёлы'' - жывёлы з непастаяннай унутраннай тэмпературай цела, аднолькавай з тэмпературай навакольнага асяроддзя або вышэйшай на 1—2 °C. Да пайкілатэрмных належаць усе беспазваночныя, з пазваночных — круглар...» 5175617 wikitext text/x-wiki '''Пайкілатэрмныя жывёлы''', ''халаднакроўныя жывёлы'' - жывёлы з непастаяннай унутраннай тэмпературай цела, аднолькавай з тэмпературай навакольнага асяроддзя або вышэйшай на 1—2 °C. Да пайкілатэрмных належаць усе беспазваночныя, з пазваночных — кругларотыя, рыбы, земнаводныя, [[паўзуны]]. Некаторыя пайкілатэрмныя гінуць ці часова страчваюць рухомасць, калі тэмпература асяроддзя павышаецца або паніжаецца за межы аптымальнай. Тэмпература іх цела можа значна перавышаць тэмпературу асяроддзя пры павелічэнні рухальнай актыўнасці (напрыклад, у [[насякомыя|насякомых]] у час палёту, хутка плаваючых рыб) або пад уплывам паглынання сонечнага цяпла (паўзуны і інш.). Тэрмарэгуляцыя пайкілатэрмных абумоўлена нізкай агульнай арганізацыяй і ўзроўнем абмену рэчываў, які ў 20—30 разоў ніжэйшы, чым у гамаятэрмных жывёл, адсутнасцю замкнутай сістэмы кровазвароту (беспазваночныя) або недасканаласцю яе рэгуляцыі. br86egggtt4ansvkwo2vvw96tbmw10c 5175618 5175617 2026-08-05T06:14:37Z Autumndancer 168015 5175618 wikitext text/x-wiki '''Пайкілатэрмныя жывёлы''', ''халаднакроўныя жывёлы'' - жывёлы з непастаяннай унутраннай тэмпературай цела, аднолькавай з тэмпературай навакольнага асяроддзя або вышэйшай на 1—2 °C. Да пайкілатэрмных належаць усе беспазваночныя, з пазваночных — кругларотыя, рыбы, земнаводныя, [[паўзуны]]. Некаторыя пайкілатэрмныя гінуць ці часова страчваюць рухомасць, калі тэмпература асяроддзя павышаецца або паніжаецца за межы аптымальнай. Тэмпература іх цела можа значна перавышаць тэмпературу асяроддзя пры павелічэнні рухальнай актыўнасці (напрыклад, у [[насякомыя|насякомых]] у час палёту, хутка плаваючых рыб) або пад уплывам паглынання сонечнага цяпла (паўзуны і інш.). Тэрмарэгуляцыя пайкілатэрмных абумоўлена нізкай агульнай арганізацыяй і ўзроўнем абмену рэчываў, які ў 20—30 разоў ніжэйшы, чым у гамаятэрмных жывёл, адсутнасцю замкнутай сістэмы кровазвароту (беспазваночныя) або недасканаласцю яе рэгуляцыі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пайкілатэрмныя жывёлы||}} atbkadgzp5bhv0rcadqrjrztiwazwea 5175619 5175618 2026-08-05T06:15:31Z Autumndancer 168015 5175619 wikitext text/x-wiki '''Пайкілатэрмныя жывёлы''', ''халаднакроўныя жывёлы'' - жывёлы з непастаяннай унутраннай тэмпературай цела, аднолькавай з тэмпературай навакольнага асяроддзя або вышэйшай на 1—2 °C. Да пайкілатэрмных належаць усе [[беспазваночныя]], з пазваночных — кругларотыя, рыбы, земнаводныя, [[паўзуны]]. Некаторыя пайкілатэрмныя гінуць ці часова страчваюць рухомасць, калі тэмпература асяроддзя павышаецца або паніжаецца за межы аптымальнай. Тэмпература іх цела можа значна перавышаць тэмпературу асяроддзя пры павелічэнні рухальнай актыўнасці (напрыклад, у [[насякомыя|насякомых]] у час палёту, хутка плаваючых рыб) або пад уплывам паглынання сонечнага цяпла (паўзуны і інш.). Тэрмарэгуляцыя пайкілатэрмных абумоўлена нізкай агульнай арганізацыяй і ўзроўнем абмену рэчываў, які ў 20—30 разоў ніжэйшы, чым у гамаятэрмных жывёл, адсутнасцю замкнутай сістэмы кровазвароту (беспазваночныя) або недасканаласцю яе рэгуляцыі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пайкілатэрмныя жывёлы||}} [[Катэгорыя:Фізіялогія]] sq3llr615joe0zcz131bbiwr3mzobq6 0 812117 5175620 2026-08-05T06:20:16Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Вучоны}} '''Дэвід Пайнс''' ({{lang-en|David Pines}}) — амерыканскі фізік-тэарэтык. Член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай АН ЗША]] (1973), Амерыканскай акадэміі навук і мастацтваў (1980). Замежны член АН СССР (1988). == Біяграфія == Скончыў Каліфарнійскі (1944) і Пры...» 5175620 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Дэвід Пайнс''' ({{lang-en|David Pines}}) — амерыканскі фізік-тэарэтык. Член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай АН ЗША]] (1973), Амерыканскай акадэміі навук і мастацтваў (1980). Замежны член АН СССР (1988). == Біяграфія == Скончыў Каліфарнійскі (1944) і Прынстанскі (1948) універсітэты. З 1959 праф. Ілінойскага ўніверсітэта, з 1999 года ў Інстытуце складаных адаптыўных асяроддзяў Каліфарнійскага ўніверсітэта. Навуковыя працы па [[фізіка цвёрдага цела|фізіцы цвёрдага цела]] і плазмы, тэорыі ядра, квантавай тэорыі вадкасцей, [[астрафізіка|астрафізіцы]]. Паказаў наяўнасць плазмонаў у металах (1953). Распрацаваў тэорыю рассеяння электронаў і дзірак на аптычных ваганнях крышталічнай рашоткі. {{DEFAULTSORT:Пайнс}} [[Катэгорыя:Фізікі ЗША]] 22ezhwcr1rjor5vtvprh3zk8ai8tqwf 5175621 5175620 2026-08-05T06:21:43Z Autumndancer 168015 5175621 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Дэвід Пайнс''' ({{lang-en|David Pines}}) — амерыканскі фізік-тэарэтык. Член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай АН ЗША]] (1973), Амерыканскай акадэміі навук і мастацтваў (1980). Замежны член АН СССР (1988). == Біяграфія == Скончыў Каліфарнійскі (1944) і Прынстанскі (1948) універсітэты. З 1959 праф. Ілінойскага ўніверсітэта, з 1999 года ў Інстытуце складаных адаптыўных асяроддзяў Каліфарнійскага ўніверсітэта. Навуковыя працы па [[фізіка цвёрдага цела|фізіцы цвёрдага цела]] і плазмы, тэорыі ядра, квантавай тэорыі вадкасцей, [[астрафізіка|астрафізіцы]]. Паказаў наяўнасць плазмонаў у металах (1953). Распрацаваў тэорыю рассеяння электронаў і дзірак на аптычных ваганнях крышталічнай рашоткі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пайнс Дэвід||}} {{DEFAULTSORT:Пайнс}} [[Катэгорыя:Фізікі ЗША]] gutiumzj3fwue4d1atjy38e97lffevu 5175622 5175621 2026-08-05T06:22:33Z Autumndancer 168015 5175622 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Дэвід Пайнс''' ({{lang-en|David Pines}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі фізік-тэарэтык. Член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай АН ЗША]] (1973), Амерыканскай акадэміі навук і мастацтваў (1980). Замежны член АН СССР (1988). == Біяграфія == Скончыў Каліфарнійскі (1944) і Прынстанскі (1948) універсітэты. З 1959 праф. Ілінойскага ўніверсітэта, з 1999 года ў Інстытуце складаных адаптыўных асяроддзяў Каліфарнійскага ўніверсітэта. Навуковыя працы па [[фізіка цвёрдага цела|фізіцы цвёрдага цела]] і плазмы, тэорыі ядра, квантавай тэорыі вадкасцей, [[астрафізіка|астрафізіцы]]. Паказаў наяўнасць плазмонаў у металах (1953). Распрацаваў тэорыю рассеяння электронаў і дзірак на аптычных ваганнях крышталічнай рашоткі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пайнс Дэвід||}} {{DEFAULTSORT:Пайнс}} [[Катэгорыя:Фізікі ЗША]] dkyqslobic94vs8sr484gr1wfavurvs 0 812118 5175631 2026-08-05T06:51:00Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Эторэ Пайс'''({{lang-it|Ettore Pais}};) — італьянскі гісторык антычнасці. Вучань [[Тэадор Момзен|Тэадора Момзена]]. Прафесар старажытнай гісторыі ва ўніверсітэтах Палерма (1886—89), Пізы (да 1899), Неапаля (да 1904), Рыма (да 1931). Аўтар прац па гісторыі Старажытнага...» 5175631 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эторэ Пайс'''({{lang-it|Ettore Pais}};) — італьянскі гісторык антычнасці. Вучань [[Тэадор Момзен|Тэадора Момзена]]. Прафесар старажытнай гісторыі ва ўніверсітэтах Палерма (1886—89), Пізы (да 1899), Неапаля (да 1904), Рыма (да 1931). Аўтар прац па гісторыі Старажытнага Рыма, у якіх крытыкаваў рымскую традыцыю, сумняваўся ў гістарычнасці царскага і раннерэспубліканскага перыядаў (да 3 ст. да н.э.) у Рыме. На яго думку, рымляне не ведалі сапраўдных гістарычных паданняў, родавых летапісаў, а ранняя рымская традыцыя склалася нібыта пад уплывам грэчаскіх гістарычных апавяданняў і рымскай драмы. {{DEFAULTSORT:Пайс Эторэ}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Пізанскага ўніверсітэта]] fj4l4bh0fyknljnqsdzwkn49an0agfz 5175632 5175631 2026-08-05T06:53:32Z Autumndancer 168015 5175632 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эторэ Пайс'''({{lang-it|Ettore Pais}};) — італьянскі гісторык антычнасці. Вучань [[Тэадор Момзен|Тэадора Момзена]]. Прафесар старажытнай гісторыі ва ўніверсітэтах Палерма (1886—89), Пізы (да 1899), Неапаля (да 1904), Рыма (да 1931). Аўтар прац па гісторыі Старажытнага Рыма, у якіх крытыкаваў рымскую традыцыю, сумняваўся ў гістарычнасці царскага і раннерэспубліканскага перыядаў (да 3 ст. да н.э.) у Рыме. На яго думку, рымляне не ведалі сапраўдных гістарычных паданняў, родавых летапісаў, а ранняя рымская традыцыя склалася нібыта пад уплывам грэчаскіх гістарычных апавяданняў і рымскай драмы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пайс Эторэ||}} {{DEFAULTSORT:Пайс Эторэ}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Пізанскага ўніверсітэта]] me398194qj726wma6sr3y7s2ydx7fy5 5175633 5175632 2026-08-05T06:53:57Z Autumndancer 168015 5175633 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эторэ Пайс'''({{lang-it|Ettore Pais}};) — італьянскі гісторык антычнасці. Вучань [[Тэадор Момзен|Тэадора Момзена]]. Прафесар старажытнай гісторыі ва ўніверсітэтах Палерма (1886—89), Пізы (да 1899), Неапаля (да 1904), Рыма (да 1931). Аўтар прац па гісторыі Старажытнага Рыма, у якіх крытыкаваў рымскую традыцыю, сумняваўся ў гістарычнасці царскага і раннерэспубліканскага перыядаў (да 3 ст. да н.э.) у Рыме. На яго думку, рымляне не ведалі сапраўдных гістарычных паданняў, родавых летапісаў, а ранняя рымская традыцыя склалася нібыта пад уплывам грэчаскіх гістарычных апавяданняў і рымскай драмы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пайс Эторэ||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пайс Эторэ}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Пізанскага ўніверсітэта]] bhqjahl63e7s5svfpafun8l9acy34yj 5175634 5175633 2026-08-05T06:54:36Z Autumndancer 168015 5175634 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эторэ Пайс''' ({{lang-it|Ettore Pais}}; {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі гісторык антычнасці. Вучань [[Тэадор Момзен|Тэадора Момзена]]. Прафесар старажытнай гісторыі ва ўніверсітэтах Палерма (1886—89), Пізы (да 1899), Неапаля (да 1904), Рыма (да 1931). Аўтар прац па гісторыі Старажытнага Рыма, у якіх крытыкаваў рымскую традыцыю, сумняваўся ў гістарычнасці царскага і раннерэспубліканскага перыядаў (да 3 ст. да н.э.) у Рыме. На яго думку, рымляне не ведалі сапраўдных гістарычных паданняў, родавых летапісаў, а ранняя рымская традыцыя склалася нібыта пад уплывам грэчаскіх гістарычных апавяданняў і рымскай драмы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пайс Эторэ||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пайс Эторэ}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Пізанскага ўніверсітэта]] 6wqfybxkscb3hg1egb7l0flhcnw1pqj 5175641 5175634 2026-08-05T07:00:34Z Autumndancer 168015 5175641 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пайс}} {{Асоба}} '''Эторэ Пайс''' ({{lang-it|Ettore Pais}}; {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі гісторык антычнасці. Вучань [[Тэадор Момзен|Тэадора Момзена]]. Прафесар старажытнай гісторыі ва ўніверсітэтах Палерма (1886—89), Пізы (да 1899), Неапаля (да 1904), Рыма (да 1931). Аўтар прац па гісторыі Старажытнага Рыма, у якіх крытыкаваў рымскую традыцыю, сумняваўся ў гістарычнасці царскага і раннерэспубліканскага перыядаў (да 3 ст. да н.э.) у Рыме. На яго думку, рымляне не ведалі сапраўдных гістарычных паданняў, родавых летапісаў, а ранняя рымская традыцыя склалася нібыта пад уплывам грэчаскіх гістарычных апавяданняў і рымскай драмы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пайс Эторэ||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пайс Эторэ}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Пізанскага ўніверсітэта]] qv67mnj2ena4oqf3uxitlwuwu7wrjy5 0 812119 5175639 2026-08-05T06:58:46Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пайс''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Абрахам Пайс]] — амерыканскі фізік * [[Эторэ Пайс]] — італьянскі гісторык {{неадназначнасць}}» 5175639 wikitext text/x-wiki '''Пайс''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Абрахам Пайс]] — амерыканскі фізік * [[Эторэ Пайс]] — італьянскі гісторык {{неадназначнасць}} mbpaxwz9pak7szha8c5se7y5dx16c2r 0 812120 5175643 2026-08-05T07:01:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перайменаваў старонку [[Вуліца Піліес]] у [[Замкавая вуліца (Вільня)]] па-над перасылкай 5175643 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Замкавая вуліца (Вільня)]] 38a4tw41op2es143as9wm78tzi88cmf 0 812121 5175644 2026-08-05T07:01:25Z Culamar 102133 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/154003279|Дирхам ОАЭ]]» 5175644 wikitext text/x-wiki {{Валюта | ISO = AED | ISO-en = UAE Dirham | ISO-fr = Dirham des Émirats arabes unis | Банкноты = 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 і 1000 дырхам }}'''Дырхам Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў''' ({{Lang-ar|درهم إماراتي}} {{Lang-en|UAE Dirham}}) — [[Валюта|грашовая адзінка]] [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]. Літарны код у стандарце [[ISO 4217]] – '''AED''', лічбавы – '''784'''. Афіцыйны сімвал — [[Файл:UAE_Dirham_Symbol.svg|14x14пкс]] — быў зацверджаны ў сакавіку 2025 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.centralbank.ae/media/e4ebcgtb/the_guidelines_for_the_national_currency_symbol_uae_dirham_english.pdf|title=The Guidelines for the National Currency Symbol “UAE Dirham”|website=centralbank.ae|publisher=[[Центральный банк Объединённых Арабских Эмиратов|Центральный банк ОАЭ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916115331/https://www.centralbank.ae/media/e4ebcgtb/the_guidelines_for_the_national_currency_symbol_uae_dirham_english.pdf|archive-date=2025-09-16|access-date=2025-10-01}}</ref>, [[эмітэнт]] — Цэнтральны банк ААЭ. З 1997 года, дырхам ААЭ фіксаваны да [[Долар ЗША|долара ЗША]] па абменным курсе 3,67 AED = 1 USD<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://centralbank.ae/en/pdf/StatBull/SBull-q3-2005.pdf|title=Statistical Bulletin, Quarterly July – Sep. 2005, Central Bank of the UAE. Vol. 25, No. 3|website=centralbank.ae|publisher=[[Центральный банк Объединённых Арабских Эмиратов|Центральный банк ОАЭ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110815120033/http://www.centralbank.ae/en/pdf/StatBull/SBull-q3-2005.pdf|archive-date=2011-08-15|access-date=2011-08-15}}</ref>. Уведзена ўпершыню з 1973 года, замяніўшы рыял Катара і Дубая ў суадносінах 1:1 ва ўсіх [[Адміністрацыйны падзел Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў|эміратах ААЭ]], акрамя [[Абу-Дабі (эмірат)|Абу-Дабі]], дзе дырхам ААЭ замяніў бахрэйнскі дынар па курсе 1 дырхам = 0,1 дынара. З 1959 па чэрвень 1966 года выкарыстоўвалася рупія Персідскага заліва, якую выпускаў Рэзервовы банк Індыі замест [[Індыйская рупія|індыйскай рупіі]]. Акрамя таго, на тэрыторыі краіны ў 1966—1968 гадах хадзіў саудаўскі рыял. == Наміналы == === Банкноты === На пярэднім баку тэксты напісаны на [[Арабская мова|арабскай мове]] з [[Арабскія лічбы|усходне-арабскімі лічбамі]], а на адваротным баку тэксты — на [[Англійская мова|англійскай мове]] з [[Арабскія лічбы|арабскімі лічбамі]]. 22 сакавіка 2008 года Цэнтральны банк ААЭ выпусціў банкноту наміналам 50 дырхамаў. Ахоўная нітка ўяўляла сабой 3-міліметровую шырокую ахоўную нітку з аконнай адтулінай, якая змяняе колер, з дэметалізаваным надпісам «UAE 50» і новым гербам краіны. 7 снежня 2021 года была выпушчана перапрацаваная палімерная банкнота наміналам 50 дырхамаў у азнаменаванне залатога юбілею краіны (2 снежня 2021 года), што зрабіла яе першай палімернай банкнотай у ААЭ. Дадатковыя новыя палімерныя банкноты наміналам 5 і 10 дырхамаў былі ўведзены ў абарачэнне 21 красавіка 2022 года <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.centralbank.ae/sites/default/files/2022-04/CBUAE%20issues%20new%20five%20and%20ten%20dirham%20polymer%20banknotes-EN.pdf|title=CBUAE issues new five and ten dirham polymer banknotes|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421182727/https://www.centralbank.ae/sites/default/files/2022-04/CBUAE%20issues%20new%20five%20and%20ten%20dirham%20polymer%20banknotes-EN.pdf|archive-date=2022-04-21|access-date=2022-04-21|url-status=live}}</ref>, банкнота ў 1000 дырхамаў — у першай палове 2023 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.khaleejtimes.com/currency-exchange/uae-central-bank-issues-new-dh1000-banknote-for-national-day|title=UAE Central Bank issues new Dh1,000 banknote for National Day|access-date=2022-12-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://banknotenews.com/?p=41872|title=United Arab Emirates new 500-dirham polymer note (B250a) reportedly introduced on 30.11.2023 – BanknoteNews|date=2023-11-30|access-date=2023-12-17}}</ref> банкнота ў 500 дырхамаў была прадстаўлена 30 лістапада 2023 года<ref>{{Cite web|language=en|url=https://banknotenews.com/?p=41872|title=United Arab Emirates new 500-dirham polymer note (B250a) reportedly introduced on 30.11.2023 – BanknoteNews|date=2023-11-30|access-date=2023-12-17}}</ref>. === Манеты === На вонкавым баку намінал на [[Арабская мова|арабскай мове]] з [[Арабскія лічбы|усходне-арабскімі лічбамі]], і адсутнічаюць надпісы ў [[Арабскія лічбы|арабскіх лічбах]] . == Рэжым валютнага курса == Курс дырхама прывязаны да [[Долар ЗША|долара ЗША]] ў суадносінах 1 долар = 3,6725 дырхама. == Крыніцы == {{Крыніцы}}{{Валюты Азіі}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азіяцкія валюты]] [[Катэгорыя:Грошы, якія знаходзяцца ў абароце]] 7pmebpk8lzocakd9q4i7s5hjzic3ly5 5175657 5175644 2026-08-05T07:06:43Z Culamar 102133 5175657 wikitext text/x-wiki {{Валюта | ISO = AED | ISO-en = UAE Dirham | ISO-fr = Dirham des Émirats arabes unis | Банкноты = 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 і 1000 дырхам }} '''Дырхам Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў''' ({{Lang-ar|درهم إماراتي}} {{Lang-en|UAE Dirham}}) — [[Валюта|грашовая адзінка]] [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]. Літарны код у стандарце [[ISO 4217]] — '''AED''', лічбавы — '''784'''. Афіцыйны сімвал — [[Файл:UAE Dirham Symbol.svg|14x14пкс]] — быў зацверджаны ў сакавіку 2025 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.centralbank.ae/media/e4ebcgtb/the_guidelines_for_the_national_currency_symbol_uae_dirham_english.pdf|title=The Guidelines for the National Currency Symbol “UAE Dirham”|website=centralbank.ae|publisher=[[Центральный банк Объединённых Арабских Эмиратов|Центральный банк ОАЭ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916115331/https://www.centralbank.ae/media/e4ebcgtb/the_guidelines_for_the_national_currency_symbol_uae_dirham_english.pdf|archive-date=2025-09-16|access-date=2025-10-01}}</ref>, [[эмітэнт]] — Цэнтральны банк ААЭ. З 1997 года, дырхам ААЭ фіксаваны да [[Долар ЗША|долара ЗША]] па абменным курсе 3,67 AED = 1 USD<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://centralbank.ae/en/pdf/StatBull/SBull-q3-2005.pdf|title=Statistical Bulletin, Quarterly July – Sep. 2005, Central Bank of the UAE. Vol. 25, No. 3|website=centralbank.ae|publisher=[[Центральный банк Объединённых Арабских Эмиратов|Центральный банк ОАЭ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110815120033/http://www.centralbank.ae/en/pdf/StatBull/SBull-q3-2005.pdf|archive-date=2011-08-15|access-date=2011-08-15}}</ref>. Уведзена ўпершыню з 1973 года, замяніўшы рыял Катара і Дубая ў суадносінах 1:1 ва ўсіх [[Адміністрацыйны падзел Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў|эміратах ААЭ]], акрамя [[Абу-Дабі (эмірат)|Абу-Дабі]], дзе дырхам ААЭ замяніў бахрэйнскі дынар па курсе 1 дырхам = 0,1 дынара. З 1959 па чэрвень 1966 года выкарыстоўвалася рупія Персідскага заліва, якую выпускаў Рэзервовы банк Індыі замест [[Індыйская рупія|індыйскай рупіі]]. Акрамя таго, на тэрыторыі краіны ў 1966—1968 гадах хадзіў саудаўскі рыял. == Наміналы == === Банкноты === На пярэднім баку тэксты напісаны на [[Арабская мова|арабскай мове]] з [[Арабскія лічбы|усходне-арабскімі лічбамі]], а на адваротным баку тэксты — на [[Англійская мова|англійскай мове]] з [[Арабскія лічбы|арабскімі лічбамі]]. 22 сакавіка 2008 года Цэнтральны банк ААЭ выпусціў банкноту наміналам 50 дырхамаў. Ахоўная нітка ўяўляла сабой 3-міліметровую шырокую ахоўную нітку з аконнай адтулінай, якая змяняе колер, з дэметалізаваным надпісам «UAE 50» і новым гербам краіны. 7 снежня 2021 года была выпушчана перапрацаваная палімерная банкнота наміналам 50 дырхамаў у азнаменаванне залатога юбілею краіны (2 снежня 2021 года), што зрабіла яе першай палімернай банкнотай у ААЭ. Дадатковыя новыя палімерныя банкноты наміналам 5 і 10 дырхамаў былі ўведзены ў абарачэнне 21 красавіка 2022 года <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.centralbank.ae/sites/default/files/2022-04/CBUAE%20issues%20new%20five%20and%20ten%20dirham%20polymer%20banknotes-EN.pdf|title=CBUAE issues new five and ten dirham polymer banknotes|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421182727/https://www.centralbank.ae/sites/default/files/2022-04/CBUAE%20issues%20new%20five%20and%20ten%20dirham%20polymer%20banknotes-EN.pdf|archive-date=2022-04-21|access-date=2022-04-21|url-status=live}}</ref>, банкнота ў 1000 дырхамаў — у першай палове 2023 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.khaleejtimes.com/currency-exchange/uae-central-bank-issues-new-dh1000-banknote-for-national-day|title=UAE Central Bank issues new Dh1,000 banknote for National Day|access-date=2022-12-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://banknotenews.com/?p=41872|title=United Arab Emirates new 500-dirham polymer note (B250a) reportedly introduced on 30.11.2023 – BanknoteNews|date=2023-11-30|access-date=2023-12-17}}</ref> банкнота ў 500 дырхамаў была прадстаўлена 30 лістапада 2023 года<ref>{{Cite web|language=en|url=https://banknotenews.com/?p=41872|title=United Arab Emirates new 500-dirham polymer note (B250a) reportedly introduced on 30.11.2023 – BanknoteNews|date=2023-11-30|access-date=2023-12-17}}</ref>. === Манеты === На вонкавым баку намінал на [[Арабская мова|арабскай мове]] з [[Арабскія лічбы|усходне-арабскімі лічбамі]], і адсутнічаюць надпісы ў [[Арабскія лічбы|арабскіх лічбах]] . == Рэжым валютнага курса == Курс дырхама прывязаны да [[Долар ЗША|долара ЗША]] ў суадносінах 1 долар = 3,6725 дырхама. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Валюты Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азіяцкія валюты]] [[Катэгорыя:Грошы, якія знаходзяцца ў абароце]] 2910734z1c0wkldayl6f96si30m12wx 0 812122 5175648 2026-08-05T07:02:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Вуліца Рудзнінку]] у [[Рудніцкая вуліца]] 5175648 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рудніцкая вуліца]] rk8hczkseemkthl3pi4i3mad2vge34c 0 812123 5175651 2026-08-05T07:03:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перайменаваў старонку [[Вуліца Сціклю]] у [[Шкляная вуліца (Вільня)]] па-над перасылкай 5175651 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шкляная вуліца (Вільня)]] c7rgecbgy5yzgqz8s46k2w5inswv2t7 0 812124 5175654 2026-08-05T07:04:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перайменаваў старонку [[Вуліца Татору]] у [[Татарская вуліца (Вільня)]] па-над перасылкай 5175654 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Татарская вуліца (Вільня)]] s4mlhvqasu8y3v9tqhss6gjnqbhmwdx 0 812125 5175658 2026-08-05T07:10:26Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Музей}} '''Літоўскі чыгуначны музей''' ({{lang-lt|Geležinkelių muziejus}}) — музей, які збірае, захоўвае і прапагандуе музейныя каштоўнасці, звязаныя з гісторыяй чыгункі і яе функцыянаваннем у [[Літва|Літве]]. Знаходзіцца ў [[Вільня|Вільні]], размяшчаецца ў будынку чыгун...» 5175658 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Літоўскі чыгуначны музей''' ({{lang-lt|Geležinkelių muziejus}}) — музей, які збірае, захоўвае і прапагандуе музейныя каштоўнасці, звязаныя з гісторыяй чыгункі і яе функцыянаваннем у [[Літва|Літве]]. Знаходзіцца ў [[Вільня|Вільні]], размяшчаецца ў будынку чыгуначнага вакзала па адрасе вуліца Гяляжынкелю 16 (Geležinkelio g. 16). Дырэктар музея — Віталя Лапененэ. Заснавальнік і спонсар музея — акцыянернае таварыства «Літоўская чыгунка» («Lietuvos geležinkeliai»). Музей адкрыты з 9 да 17 гадзін (аўторак — пятніца), па суботах з 9 да 16. Кошт квітка для дарослых 1,5 еўра, для школьнікаў і пенсіянераў 0,8 еўра. == Экспазіцыя == Плошча экспазіцыі — 800 м², складаецца з трох асноўных зон: інфармацыйнай, дзе размяшчаюцца экспанаты (каля 9000 адзінак захоўвання); культурнай, дзе праходзяць мерапрыемствы; адукацыйнай, дзе можна ўбачыць якія рухаюцца мадэлі цягнікоў. Наведвальнікі знаёмяцца з рознымі маршрутамі пасажырскіх цягнікоў, рознымі прыладамі і прыладамі працы чыгуначнікаў розных эпох. У экспазіцыі, акрамя прыбораў і прылад працы, — фатаграфіі, схемы, знакі і значкі, шыльдачкі, плакаты, узоры валізак, падшклянкаў і таму падобнае. З красавіка па лістапад дзейнічае таксама экспазіцыя пад голым небам на плошчы 7100 м². Гэта багажная рампа і чатыры чыгуначныя тупікі, на якіх размяшчаюцца экспанаты — паравозы, цеплавозы, вагоны. Побач з паравозам знаходзіцца гідраўлічная калонка, вырабленая ў Каўнасе ў 1938 годзе. На рампе можна ўбачыць старадаўнія вагі, ацяпляльны кацёл вагона і іншыя экспанаты. [[Катэгорыя:Музеі Вільні]] 4s5a18ypj9ppnn1f43rnkkhtgdmnff8 5175659 5175658 2026-08-05T07:11:19Z Autumndancer 168015 5175659 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Літоўскі чыгуначны музей''' ({{lang-lt|Geležinkelių muziejus}}) — музей, які збірае, захоўвае і прапагандуе музейныя каштоўнасці, звязаныя з гісторыяй чыгункі і яе функцыянаваннем у [[Літва|Літве]]. Знаходзіцца ў [[Вільня|Вільні]], размяшчаецца ў будынку чыгуначнага вакзала па адрасе вуліца Гяляжынкелю 16 (Geležinkelio g. 16). Дырэктар музея — Віталя Лапененэ. Заснавальнік і спонсар музея — акцыянернае таварыства «Літоўская чыгунка» («Lietuvos geležinkeliai»). Музей адкрыты з 9 да 17 гадзін (аўторак — пятніца), па суботах з 9 да 16. Кошт квітка для дарослых 1,5 еўра, для школьнікаў і пенсіянераў 0,8 еўра. == Экспазіцыя == Плошча экспазіцыі — 800 м², складаецца з трох асноўных зон: інфармацыйнай, дзе размяшчаюцца экспанаты (каля 9000 адзінак захоўвання); культурнай, дзе праходзяць мерапрыемствы; адукацыйнай, дзе можна ўбачыць якія рухаюцца мадэлі цягнікоў. Наведвальнікі знаёмяцца з рознымі маршрутамі пасажырскіх цягнікоў, рознымі прыладамі і прыладамі працы чыгуначнікаў розных эпох. У экспазіцыі, акрамя прыбораў і прылад працы, — фатаграфіі, схемы, знакі і значкі, шыльдачкі, плакаты, узоры валізак, падшклянкаў і таму падобнае. З красавіка па лістапад дзейнічае таксама экспазіцыя пад голым небам на плошчы 7100 м². Гэта багажная рампа і чатыры чыгуначныя тупікі, на якіх размяшчаюцца экспанаты — паравозы, цеплавозы, вагоны. Побач з паравозам знаходзіцца гідраўлічная калонка, вырабленая ў Каўнасе ў 1938 годзе. На рампе можна ўбачыць старадаўнія вагі, ацяпляльны кацёл вагона і іншыя экспанаты. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Музеі Вільні]] 279spl4ahb2nhh0fkegzeje08wf5a15 0 812126 5175666 2026-08-05T07:21:17Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Музей}} '''Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно''' ({{lang-lt|Lietuvos teatro, muzikos ir kino muziejus}}) — культурна-асветніцкая ўстанова [[Літва|Літвы]]. Збірае, захоўвае, вывучае, рэстаўруе і папулярызуе творчасць літоўскіх дзеячаў тэатра, музыкі і кіно. Музей знаходзіцца ў В...» 5175666 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно''' ({{lang-lt|Lietuvos teatro, muzikos ir kino muziejus}}) — культурна-асветніцкая ўстанова [[Літва|Літвы]]. Збірае, захоўвае, вывучае, рэстаўруе і папулярызуе творчасць літоўскіх дзеячаў тэатра, музыкі і кіно. Музей знаходзіцца ў [[Вільня|Вільні]] на [[Віленская вуліца (Вільня)|вуліцы Віленскай]] 41 (Vilniaus g. 41) у будынку [[Малы палац Радзівілаў (Вільня)|Малога палаца Радзівілаў]]. Заснавальнік музея — [[Міністэрства культуры Літвы]]. == Гісторыя == Музей тэатра, музыкі і кіно — пераемнік заснаванага ў Коўне ў 1926 годзе па ініцыятыве Баліса Сруогі і Вінцаса Крэсэ музея тэатральнага семінара Літоўскага ўніверсітэта (у 1936—1944 гадах музей Дзяржаўнага тэатра). Падчас Другой сусветнай вайны дзейнасць музея спынілася, многія экспанаты загінулі. У 1957—1964 гадах дзейнічаў музей Літоўскага тэатральнага таварыства. У 1964 годзе адкрыўся філіял Літоўскага мастацкага музея — Музей тэатра і музыкі. Ён працаваў да 1992 года ў будынку палаца Умястоўскіх на [[Троцкая вуліца (Вільня)|вуліцы Троцкай]], дзе ў 1965 годзе была адкрыта першая выстава. У 1992 годзе падраздзяленне Літоўскага мастацкага музея стала самастойным Музеем тэатра, музыкі і кіно (дырэктар музыказнаўца Ёнас Бруверыс, з 1997 года — тэатразнавец Аляксандрас Гуобіс, з 2002 года — Рэгіна Лапенэ). У 1996 годзе музею была перададзена бібліятэка Літоўскага саюза тэатра, назапашаная ў 1954—1992 гадах (каля 15 тысяч кніг: драматургія, кнігі і перыядычныя выданні па тэатры, музыцы, кіно, мастацтве. У 1996 годзе музей пераехаў у сённяшні будынак (аб’ект культурнай спадчыны нацыянальнага значэння; код у Рэгістры культурных каштоўнасцяў Літоўскай Рэспублікі 644). У 2000 годзе была адкрыта пастаянная экспазіцыя. [[Катэгорыя:Музеі Вільні]] hx5kodac5eefd55e2e8y8vdjn2mlcjs 5175667 5175666 2026-08-05T07:21:58Z Autumndancer 168015 5175667 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно''' ({{lang-lt|Lietuvos teatro, muzikos ir kino muziejus}}) — культурна-асветніцкая ўстанова [[Літва|Літвы]]. Збірае, захоўвае, вывучае, рэстаўруе і папулярызуе творчасць літоўскіх дзеячаў тэатра, музыкі і кіно. Музей знаходзіцца ў [[Вільня|Вільні]] на [[Віленская вуліца (Вільня)|вуліцы Віленскай]] 41 у будынку [[Малы палац Радзівілаў (Вільня)|Малога палаца Радзівілаў]]. Заснавальнік музея — [[Міністэрства культуры Літвы]]. == Гісторыя == Музей тэатра, музыкі і кіно — пераемнік заснаванага ў Коўне ў 1926 годзе па ініцыятыве Баліса Сруогі і Вінцаса Крэсэ музея тэатральнага семінара Літоўскага ўніверсітэта (у 1936—1944 гадах музей Дзяржаўнага тэатра). Падчас Другой сусветнай вайны дзейнасць музея спынілася, многія экспанаты загінулі. У 1957—1964 гадах дзейнічаў музей Літоўскага тэатральнага таварыства. У 1964 годзе адкрыўся філіял Літоўскага мастацкага музея — Музей тэатра і музыкі. Ён працаваў да 1992 года ў будынку палаца Умястоўскіх на [[Троцкая вуліца (Вільня)|вуліцы Троцкай]], дзе ў 1965 годзе была адкрыта першая выстава. У 1992 годзе падраздзяленне Літоўскага мастацкага музея стала самастойным Музеем тэатра, музыкі і кіно (дырэктар музыказнаўца Ёнас Бруверыс, з 1997 года — тэатразнавец Аляксандрас Гуобіс, з 2002 года — Рэгіна Лапенэ). У 1996 годзе музею была перададзена бібліятэка Літоўскага саюза тэатра, назапашаная ў 1954—1992 гадах (каля 15 тысяч кніг: драматургія, кнігі і перыядычныя выданні па тэатры, музыцы, кіно, мастацтве. У 1996 годзе музей пераехаў у сённяшні будынак (аб’ект культурнай спадчыны нацыянальнага значэння; код у Рэгістры культурных каштоўнасцяў Літоўскай Рэспублікі 644). У 2000 годзе была адкрыта пастаянная экспазіцыя. [[Катэгорыя:Музеі Вільні]] s6bpwzykrp7x99c14xggrxbv7ih1lsc 5175668 5175667 2026-08-05T07:22:09Z Autumndancer 168015 5175668 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно''' ({{lang-lt|Lietuvos teatro, muzikos ir kino muziejus}}) — культурна-асветніцкая ўстанова [[Літва|Літвы]]. Збірае, захоўвае, вывучае, рэстаўруе і папулярызуе творчасць літоўскіх дзеячаў тэатра, музыкі і кіно. Музей знаходзіцца ў [[Вільня|Вільні]] на [[Віленская вуліца (Вільня)|вуліцы Віленскай]] 41 у будынку [[Малы палац Радзівілаў (Вільня)|Малога палаца Радзівілаў]]. Заснавальнік музея — [[Міністэрства культуры Літвы]]. == Гісторыя == Музей тэатра, музыкі і кіно — пераемнік заснаванага ў Коўне ў 1926 годзе па ініцыятыве Баліса Сруогі і Вінцаса Крэсэ музея тэатральнага семінара Літоўскага ўніверсітэта (у 1936—1944 гадах музей Дзяржаўнага тэатра). Падчас Другой сусветнай вайны дзейнасць музея спынілася, многія экспанаты загінулі. У 1957—1964 гадах дзейнічаў музей Літоўскага тэатральнага таварыства. У 1964 годзе адкрыўся філіял Літоўскага мастацкага музея — Музей тэатра і музыкі. Ён працаваў да 1992 года ў будынку палаца Умястоўскіх на [[Троцкая вуліца (Вільня)|вуліцы Троцкай]], дзе ў 1965 годзе была адкрыта першая выстава. У 1992 годзе падраздзяленне Літоўскага мастацкага музея стала самастойным Музеем тэатра, музыкі і кіно (дырэктар музыказнаўца Ёнас Бруверыс, з 1997 года — тэатразнавец Аляксандрас Гуобіс, з 2002 года — Рэгіна Лапенэ). У 1996 годзе музею была перададзена бібліятэка Літоўскага саюза тэатра, назапашаная ў 1954—1992 гадах (каля 15 тысяч кніг: драматургія, кнігі і перыядычныя выданні па тэатры, музыцы, кіно, мастацтве. У 1996 годзе музей пераехаў у сённяшні будынак (аб’ект культурнай спадчыны нацыянальнага значэння; код у Рэгістры культурных каштоўнасцяў Літоўскай Рэспублікі 644). У 2000 годзе была адкрыта пастаянная экспазіцыя. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Музеі Вільні]] pw2vz6nhymlgto6tg0gmfgtvhyxb5qu 0 812127 5175669 2026-08-05T07:23:34Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Віцебскае паўстанне]] 5175669 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Віцебскае паўстанне]] jt93p052ek1skxqi9intvnvm06lm6ga 0 812128 5175671 2026-08-05T07:30:08Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Музей}} '''Музей акупацыі і барацьбы за свабоду''' ({{Lang-lt|Okupacijų ir laisvės kovų muziejus}}) раней — '''Музей ахвяр генацыду''' (літ. Genocido aukų muziejus) у [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]) быў заснаваны ў 1992 годзе загадам міністра культуры і адукацыі і прэзідэнта Літоўскага саюза. У 19...» 5175671 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Музей акупацыі і барацьбы за свабоду''' ({{Lang-lt|Okupacijų ir laisvės kovų muziejus}}) раней — '''Музей ахвяр генацыду''' (літ. Genocido aukų muziejus) у [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]) быў заснаваны ў 1992 годзе загадам міністра культуры і адукацыі і прэзідэнта Літоўскага саюза. У 1997 годзе ён быў перададзены ў распараджэнне Цэнтра даследавання генацыду і супраціву Літвы. Музей размешчаны ў будынку былога будынка КДБ насупраць [[Лукішская плошча|Лукішскай плошчы]]; таму яго неафіцыйна называюць музеем КДБ. Праца музея ў асноўным звязана са зббіраннем і экспанаваннем дакументаў, якія датычацца акупацыі Літвы Савецкім Саюзам, антысавецкіх літоўскіх партызан і ахвяр арыштаў, дэпартацый і пакаранняў смерцю, якія мелі месца ў гэты перыяд. Да 2018 года музей называўся Музеем ахвяр генацыду. [[Катэгорыя:Музеі Вільні]] 2x8g78tyiyw5gix2flc192reo79ajpn 5175673 5175671 2026-08-05T07:32:11Z Autumndancer 168015 5175673 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Музей акупацыі і барацьбы за свабоду''' ({{Lang-lt|Okupacijų ir laisvės kovų muziejus}}) раней — '''Музей ахвяр генацыду''' (літ. Genocido aukų muziejus) у [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]) быў заснаваны ў 1992 годзе загадам міністра культуры і адукацыі і прэзідэнта Літоўскага саюза. У 1997 годзе ён быў перададзены ў распараджэнне Цэнтра даследавання генацыду і супраціву Літвы. Музей размешчаны ў будынку былога будынка КДБ насупраць [[Лукішская плошча|Лукішскай плошчы]]; таму яго неафіцыйна называюць музеем КДБ. Праца музея ў асноўным звязана са збіраннем і экспанаваннем дакументаў, якія датычацца акупацыі Літвы Савецкім Саюзам, антысавецкіх літоўскіх партызан і ахвяр арыштаў, дэпартацый і пакаранняў смерцю, якія мелі месца ў гэты перыяд. Да 2018 года музей называўся Музеем ахвяр генацыду. [[Катэгорыя:Музеі Вільні]] 6siwxtjz6e89xkw7hizri49w1ss8oo2 0 812129 5175672 2026-08-05T07:31:16Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Музей акупацыі і барацьбы за свабоду]] 5175672 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Музей акупацыі і барацьбы за свабоду]] 6yyyora8e2g3236plgq5gl73x2dzrc1 0 812130 5175677 2026-08-05T07:39:18Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Музей}} '''Музей Адама Міцкевіча''' ({{lang-lt| Adomo Mickevičiaus muziejus}}) у Вільні — мемарыяльны музей паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], установа належыць Віленскаму ўніверсітэту. Размяшчаецца ў двухпавярховым будынку на Бернардзінская вуліца (Вільня)|вуліцы...» 5175677 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Музей Адама Міцкевіча''' ({{lang-lt| Adomo Mickevičiaus muziejus}}) у Вільні — мемарыяльны музей паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], установа належыць Віленскаму ўніверсітэту. Размяшчаецца ў двухпавярховым будынку на [[Бернардзінская вуліца (Вільня)|вуліцы Бернардзінскай]], д. 11. Помнік архітэктуры XVII—XVIII стагоддзяў, тыповы купецкі дом з галерэямі ў двары. Класіцысцкі будынак з рэнесанснымі падваламі ўнесены ў Рэгістр культурных каштоўнасцей Літоўскай Рэспублікі (код 10381) і ахоўваецца дзяржавай. Яно захавалася з часоў паэта з нязначнымі і нямногімі зменамі. Кошт квітка — 2 еўра; для школьнікаў і студэнтаў — 1 еўра. == Экспазіцыя == У трох пакоях музея можна агледзець сталок і крэсла, якія належалі паэту ў Коўна, і крэсла, і прывезеныя з Парыжа, кнігу рэгістрацыі студэнтаў універсітэта 1815 года і некалькі іншых экспанатаў, якіх налічваецца звыш 200: лісты філаматаў Міцкевічу, дакументы, першыя прыжыццёвыя выданні паэта. Сталок і крэсла падарыў музею ў 1907 годзе Явароўскі; госць у Вільні ў 1929 годзе ўнук паэта Людвік Гарэцкі падарыў музею крэсла. == Літаратура == * Jackiewicz, Mieczysław. Muzeum Adama Mickiewicza // Wileńska encyklopedia 1939—2005. — Warszawa: Galeria Polskiej Książki Sp. z o. o. Ex libris, 2007. — С. 396—397. — 702 с. — ISBN 978-83-89913-95-1. [[Катэгорыя:Музеі Вільні]] 2l1j8iyqy8dixww836j1oaeih81bw1y 0 812131 5175689 2026-08-05T08:34:59Z ~2026-40856-89 171449 Новая старонка: «{{НП}} '''Рохтак''' ({{lang-hi|रोहतक}}, {{lang-en|Rohtak}}) — [[горад]] у [[Індыя|індыйскім]] штаце [[Хар’яна]]. Размешчаны за 70 км на поўночны захад ад [[Дэлі]]. Насельніцтва ([[2011]] г.) — 417 355 чал. == Гісторыя == Рохтак — адзін з найстаражытнейшых [[горад|гарадоў]] [[Індыя|Індыі]]....» 5175689 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Рохтак''' ({{lang-hi|रोहतक}}, {{lang-en|Rohtak}}) — [[горад]] у [[Індыя|індыйскім]] штаце [[Хар’яна]]. Размешчаны за 70 км на поўночны захад ад [[Дэлі]]. Насельніцтва ([[2011]] г.) — 417 355 чал. == Гісторыя == Рохтак — адзін з найстаражытнейшых [[горад|гарадоў]] [[Індыя|Індыі]]. За 25 км на паўночны ўсход ад сучаснага гародскога цэнтра ля вёскі Фармана [[археалогія|археолагамі]] было адкрыта паселішча [[Індская цывілізацыя|Індскай цывілізацыі]] ([[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзе да н. э.). Упершыню горад узгадваецца ў [[Веды (індуізм)|Ведах]]. Археалагічныя раскопкі на старажытным селішчы Кхакхракот пацвярджаюць, што людзі бесперапынна жылі на гэтай тэрыторыі з пачатку [[1 тысячагоддзе да н.э.|1]] тысячагоддзя да н.э. Лічыцца, што сваю назву горад атрымаў ад імя [[Арыі|індаарыйскага]] князя Рахіташвы. Рахіціка, вобласць вакол Рохтака, славілася дзякуючы ўрадлівым глебам. У [[1 стагоддзе да н.э.|I]] ст. да н. э. — [[4 стагоддзе|IV]] ст. н. э. Рохтак быў галоўным цэнтрам дзяржаўнага ўтварэння [[Яўдхея]]. У [[1548]] г. раджа Тодар Мал па загаду султана Шэр-шаха Суры пабудаваў моцную [[крэпасць]] Рохтас, якая, аднак, у [[1555]] г. была без бою захоплена войскам [[Імперыя Вялікіх Маголаў|Вялікіх Маголаў]]. У другой палове [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. крэпасць і навакольныя землі падвяргаліся пастаянным набегам [[Сікхізм|сікхаў]] і фактычна трапілі пад кантроль [[Дзяржава маратхаў|маратхаў]]. У [[1803]] г. яны былі перададзены ў валоданне [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Брытанскай Ост-Індскай кампаніі]]. Падчас паўстання [[Паўстанне сіпаяў|сіпаяў]] у [[1857]] г. горад быў захоплены мясцовымі апалчэнцамі. [[17 жніўня|17]]—[[18 жніўня]] 1857 г. у выніку жорсткай бітвы брытанцы зноў авалодалі Рохтакам. У [[20 стагоддзе|XX]] ст. у сувязі з пашырэннем жылой часткі большая частка крэпасці была разабрана. У [[1947]] г. Рохтак увайшоў у склад незалежнай Індыі. Першапачаткова ўключаны ў склад штата [[Пенджаб (штат)|Пенджаб]]. З [[1 лістапада]] [[1961]] г. у складзе штата [[Хар’яна]]. == Інфраструктура == Рохтак — важны [[транспарт]]ны і [[адукацыя|адукацыйны]] цэнтр штата [[Хар’яна]], злучаны з [[Дэлі]] [[чыгунка]]й і нацыянальнай [[шаша|шашой]]. У горадзе працуюць 3 буйныя [[універсітэт|ўніверсітэты]] і інстытут менеджменту. У [[2007]] г. было заснавана [[прамысловасць|прамысловае]] мадэльнае паселішча (IMT Rohtak), плошча якога ў нашы дні дасягае амаль 15 км. У ім развіваюцца аўтамабільныя, хімічныя, абутковая і харчовыя прамысловыя прадпрыемствы. == Спасылкі == * [https://rohtak.gov.in Афіцыйны сайт] * [https://haryanatourism.gov.in/destinations/rohtak/ Славутыя мясціны] [[Катэгорыя:Гарады Індыі]] [[Катэгорыя:Былыя сталіцы]] l0bjelw41fmunu3oom369i1cqo60fod 0 812132 5175690 2026-08-05T08:35:23Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Літоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета''' ({{lang-lt|Lietuvos nacionalinis operos ir baleto teatras}}) — тэатр у [[Вільня|Вільні]], нацыянальная ўстанова, якая арганізуе стварэнне музычнай творчасці на сцэне і яе грамадскі паказ. Заснавальнік тэатра — Міністэрства культуры...» 5175690 wikitext text/x-wiki '''Літоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета''' ({{lang-lt|Lietuvos nacionalinis operos ir baleto teatras}}) — тэатр у [[Вільня|Вільні]], нацыянальная ўстанова, якая арганізуе стварэнне музычнай творчасці на сцэне і яе грамадскі паказ. Заснавальнік тэатра — [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі]]. Размяшчаецца па адрасе вул. Венуоле 1 (A. Vienuolio g. 1). Генеральны дырэктар (з 2018 года) — саліст Ёнас Сакалаўскас, оперны мастацкі кіраўнік (з 2018 года) — дырыжор Сеста Кватрыні, мастацкі кіраўнік балета — танцор балета і балетмайстар Кшыштаф Пастар (з 2011 года). == Архітэктура == Тэатр размяшчаецца ў будынку, пабудаваным па праекце архітэктара Эляны Бучутэ (1974) на ўзвышаным месцы. Агульны аб’ём будынка — 120500 м³; найбуйнейшы будынак культурнага прызначэння ў Вільні з залай на 1149 месцаў і прасторным фае. Перад тэатрам з боку вуліцы Віленскай у 1974 годзе быў усталяваны помнік аднаму з заснавальнікаў прафесійнай оперы ў Літве, спеваку Кіпрасу Пятраўскасу (скульптар Гядымінас Ёкубоніс, архітэктар Аляксандрас Лукшас) — бронзавая статуя спевака (вышыня 3 м) на прамавугольным гранітным пастаменце 7 м. Галоўны паўночны фасад будынка, звернуты да ракі [[Вілія]], упрыгожаны створанымі ў 1987—1989 гадах дзесяццю скульптурамі Антанаса Жукаўскаса і Ёнаса Нараса-Нарушавічуса, якія паказваюць герояў папулярных балетных і оперных спектакляў. Сярод іх Адэта з балета «Лебядзінае возера» П. І. Чайкоўскага, Яўген Анегін з оперы «Яўген Анегін» Чайкоўскага, Барыса Гадунова з оперы «Барыс Гадуноў» М. П. Мусаргскага, Віялета з оперы «Травіята» Д. Вердзі. «Аіда» Вердзі, Мефістофель з оперы «Фаўст» Ш. Гуно, Эгле з балета «Эгле — каралева вужоў» Э. Бальсіса. [[Катэгорыя:Тэатры Вільні]] r07c3s0n3ieadu1pclatesz5pgydnwi 5175691 5175690 2026-08-05T08:36:44Z Autumndancer 168015 5175691 wikitext text/x-wiki {{Картка:Тэатр}} '''Літоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета''' ({{lang-lt|Lietuvos nacionalinis operos ir baleto teatras}}) — тэатр у [[Вільня|Вільні]], нацыянальная ўстанова, якая арганізуе стварэнне музычнай творчасці на сцэне і яе грамадскі паказ. Заснавальнік тэатра — [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі]]. Размяшчаецца па адрасе вул. Венуоле 1 (A. Vienuolio g. 1). Генеральны дырэктар (з 2018 года) — саліст Ёнас Сакалаўскас, оперны мастацкі кіраўнік (з 2018 года) — дырыжор Сеста Кватрыні, мастацкі кіраўнік балета — танцор балета і балетмайстар Кшыштаф Пастар (з 2011 года). == Архітэктура == Тэатр размяшчаецца ў будынку, пабудаваным па праекце архітэктара Эляны Бучутэ (1974) на ўзвышаным месцы. Агульны аб’ём будынка — 120500 м³; найбуйнейшы будынак культурнага прызначэння ў Вільні з залай на 1149 месцаў і прасторным фае. Перад тэатрам з боку вуліцы Віленскай у 1974 годзе быў усталяваны помнік аднаму з заснавальнікаў прафесійнай оперы ў Літве, спеваку Кіпрасу Пятраўскасу (скульптар Гядымінас Ёкубоніс, архітэктар Аляксандрас Лукшас) — бронзавая статуя спевака (вышыня 3 м) на прамавугольным гранітным пастаменце 7 м. Галоўны паўночны фасад будынка, звернуты да ракі [[Вілія]], упрыгожаны створанымі ў 1987—1989 гадах дзесяццю скульптурамі Антанаса Жукаўскаса і Ёнаса Нараса-Нарушавічуса, якія паказваюць герояў папулярных балетных і оперных спектакляў. Сярод іх Адэта з балета «Лебядзінае возера» П. І. Чайкоўскага, Яўген Анегін з оперы «Яўген Анегін» Чайкоўскага, Барыса Гадунова з оперы «Барыс Гадуноў» М. П. Мусаргскага, Віялета з оперы «Травіята» Д. Вердзі. «Аіда» Вердзі, Мефістофель з оперы «Фаўст» Ш. Гуно, Эгле з балета «Эгле — каралева вужоў» Э. Бальсіса. [[Катэгорыя:Тэатры Вільні]] pb0h1w1hj5invgyyq5pvns1oy2r9zlb 0 812133 5175692 2026-08-05T08:38:38Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Літоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета]] 5175692 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Літоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета]] 6lltxs9wxmlv4bfekjtwk2te0xx5kgp 0 812136 5175711 2026-08-05T09:01:04Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/146530899|Виткин, Иосиф]]» 5175711 wikitext text/x-wiki {{Палітык|Сайт=}}'''Іосіф Віткін''' ( [[2 жніўня]] [[1876]], [[Магілёў]] — [[23 студзеня]] [[1912]], [[Рышон-ле-Цыён]] ) — дзеяч ранняга рабочага [[Сіянізм|сіянізму]], актывіст руху «<nowiki><i>Ха-Поэль ха-Цаір</i></nowiki>». Ідэолаг яўрэйскай працы.<ref>[https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/vitkin-joseph Kressel, Getzel. "Vitkin, Joseph." ''Encyclopaedia Judaica'', edited by Michael Berenbaum and Fred Skolnik, 2nd ed., vol. 20, Macmillan Reference USA, 2007, p. 561]</ref> == Біяграфія == Юзаф Віткін нарадзіўся ў сям'і рабіна Шымона (Сімона) Віткіна і Леі Шапіры у [[Магілёў|Магілёве]] ў [[1876|1876 годзе]]. У сям'і Віткіных шмат пакаленняў з сімпатыяй ставіліся да палесцінафільства, яго прапрадзед Іосіф у пачатку ХІХ ст. пакінуў Магілёў і пасяліўся ў [[Хеўрон|Хеўроне]]. Падтрымліваў ідэі перасялення ў [[Эрэц-Ізраіль]] і бацька Іосіфа - аўтар каментароў да [[Тора|Торы]] і ўтрымальнік [[Хедар|хедара]]. Пазней з-за рознагалоссяў з абшчынай менавіта на глебе ідэалогіі Шымон з сям'ёй перабраўся ў [[Курск]]. Іосіф атрымаў традыцыйную яўрэйскую адукацыю ў хедары, прыватныя настаўнікі таксама займаліся з ім [[Іўрыт|іўрытам]] і рускай мовай. У 17 гадоў Віткін скончыў бухгалтарскія курсы і ўжо ў 18 гадоў атрымаў працу на сельскагаспадарчым прадпрыемстве. У гэтыя гады ён захапляўся сацыялістычнымі ідэямі, і пералом у яго светапоглядзе наступіў пасля I сіянісцкага кангрэса. Іосіф стаў [[Сіянізм|сіяністам]] і ў канцы [[1897|1897 года]] з'ехаў у Палесцину . Ведаючы аб слабым здароўі сына, Шымон і яго жонка Лея не хацелі адпускаць яго ў Палесціну, але ўтрымаць не змаглі. У Палесціне Іосіф чатыры месяцы адпрацаваў чорнарабочым у [[Рышон-ле-Цыён|Рышон-ле-Цыёне]], а затым атрымаў месца настаўніка ў Гедэры. Нягледзячы на адсутнасць педагагічнага досведу, ідэалістычны запал і імкненне да дасканаласці дапамаглі яму набыць рэпутацыю аднаго з лепшых настаўнікаў яўрэйскага ішува. Яго вучні асвоілі [[іўрыт]] на ўзроўні паўсядзённых зносін, але ў выніку пярэчанняў з боку бацькоў Віткін вымушаны быў перайсці ў школу ў мошаве Месха (цяпер [[Кфар-Тавор]]), адкуль ён пазней вярнуўся ў Рышон-ле-Цыён. Там ён працягваў выкладаць да канца жыцця. Вёў аскетычны лад жыцця, большую частку заробленых грошай аддаючы маці і сёстрам (яго сям'я перабралася ў Палесціну ў 1904 годзе, і ўсяго праз год Шымон Віткін памёр). Не пагаджаючыся з пануючымі патрыярхальнымі поглядамі і арыентацыяй на сельскую гаспадарку з выкарыстаннем працы мясцовых арабаў, Віткін выступаў за яўрэйскую каланізацыю зямель, яўрэйскую фізічную працу ў сельскай гаспадарцы, прапаганду сіянісцкіх ідэалаў і сацыяльную справядлівасць. Гэтыя яго погляды прывялі яго да супрацоўніцтва з сацыялістычным рухам "<nowiki><i>Ха-Поэль ха-Цаір</i></nowiki> ", і ён стаў адным з ідэолагаў гэтага руху. Яго ідэі былі выкладзены ў брашуры «''Коль карэ''» ( {{Lang-he|קול קורא}} поўная назва — «''Зварот да яўрэйскай моладзі, сэрца якой з яе народам і з Сіёнам''»). Брашура была ў [[1905|1905 годзе]] адпраўлена ў Расію, дзе распаўсюджвалася намаганнямі [[Менахем Усышкін|Менахема Усышкіна]] і стала адным з галоўных стымулаў да пачаткаў Другой аліі. Сябры Другой аліі бачылі ў Віткіне духоўнага лідэра. У [[1907|1907 годзе]] і сам Віткін наведаў Расію, але выявіў, што прапагандысцкая дзейнасць там жорстка спыняецца. У гэты час у Віткіна быў дыягнаставаны рак гартані. Ён адправіўся ў [[Вена|Вену]], дзе прайшоў безвыніковую аперацыю, і паспешліва вярнуўся ў Палесціну, каб не паміраць на чужыне. Памёр у Рышон-ле-Цыёне ў студзені [[1912|1912 года]]. Памёр нежанатым, не здолеўшы дамагчыся ўзаемнасці ад сваёй каханай Бэлы Бенінсан - былой вучаніцы з Гедэры. Пасля яго смерці ў тым жа годзе рухам «''Ха-Поэль ха-Цаір''» быў выдадзены зборнік яго прац. == Ідэалагічныя пазіцыі == Па сваіх поглядах быў перакананым прыхільнікам ідэі яўрэйскага засялення [[Зямля Ізраільская|Зямлі Ізраільскай]]. Стаўленне Віткіна да краіны продкаў было ўзнёсла-паэтычным, што адбілася на распрацаванай ім сістэме выкладання: апроч каштоўнасцяў яўрэйскай культуры, ён стараўся прывіць сваім вучням любоў да [[Іўрыт|іўрыту]] і прыроды Палесціны <ref name="Eleven">{{ЭЯЭ|10937|Виткин Иосеф}}</ref> . Для перакананага палестцінафіла Віткіна стала ўдарам альтэрнатыўная Базельскай Угандская праграма, ухваленая VI Сіянскім кангрэсам. Віткін разглядаў Угандскую праграму як здраду і адпрэчваў пануючыя сярод еўрапейскіх сіяністаў пазіцыі, паводле якіх яўрэйскай дзяржавы варта дамагацца ад сусветных дзяржаў палітычнымі сродкамі. На гэты перыяд прыпадаюць найбольш горкія і рэзкія з яго артыкулаў, якія ён пазней знішчыў, так і не апублікаваўшы <ref name="Aharonovitz">{{Cite web|lang=he|url=http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|title=Йосеф Виткин|author=Йосеф Ааронович.|date=1912|publisher=Проект Бен-Иегуда|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123200451/http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|archive-date=2013-01-23|access-date=2013-07-29|url-status=live}}</ref> . Нават пасля таго, як Угандская праграма праз два гады была адвергнутая сіянісцкім рухам, а яго ўласныя погляды на засяленне Палесціны знайшлі водгук сярод сіяністаў Расіі, Віткін захаваў непрыязнае стаўленне да еўрапейскіх сіяністаў-тэарэтыкаў. У 1907 годзе, знаходзячыся ў Вене на лячэнні, ён пісаў у «''Адкрытым лісце сіяністам Вены''» аб абавязку адраджэння яўрэйскай культуры і мовы ў Палесціне.<templatestyles src="Шаблон:Цитата/styles.css" />Віткін быў супернікам сістэмы гаспадарання, якая склалася падчас Першай аліі, пры якой яўрэйскія плантатары шырока выкарыстоўвалі наёмных арабскіх працаўнікоў. Узорам для пераймання ў вачах Віткіна былі першапраходцы з арганізацыі «БІЛУ», якія ў 1880-я заснавалі Гедэру, чый ідэалізм ён супрацьпастаўляў блізарукаму практыцызму сучаснага яму ішува <ref name="Aharonovitz">{{Cite web|lang=he|url=http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|title=Йосеф Виткин|author=Йосеф Ааронович.|date=1912|publisher=Проект Бен-Иегуда|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123200451/http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|archive-date=2013-01-23|access-date=2013-07-29|url-status=live}}</ref> . На яго думку, будучыня яўрэйскага пасялення заключалася ў стварэнні супольнасці адукаваных і ідэалістычных земляробаў, незалежных ад наёмнай працы, якія апрацоўваюць землі, што належаць яўрэйскаму народу, і падзяляюць яго імкненне да сацыяльнай справядлівасці. У сілу сваіх поглядаў Віткін настаяў на ўключэнні ў праграму руху «<nowiki><i>Ха-Поэль ха-Цаір</i></nowiki>» не толькі пункта аб «''заваёве працы''» (выкарыстанні яўрэйскіх рабочых на прадпрыемствах, якія належалі яўрэям-фермерам), але і пункта аб «''заваёве глебы''», гэта значыць стварэнні самімі яўрэямі-халуцым сельскагаспадарчых паселішчаў <ref name="Eleven">{{ЭЯЭ|10937|Виткин Иосеф}}</ref> . Пасля смерці Віткіна гэтыя пазіцыі прынеслі яму славу «прарока халуцыянства» і «чалавека працы» . [[Катэгорыя:Памерлі ад раку гартані]] [[Катэгорыя:Постаці сіянізму]] [[Катэгорыя:Палітыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1912 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 23 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1876 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 2 жніўня]] 7fmoc1pqyyvedo51uni4cx1xdp0rtdd 5175712 5175711 2026-08-05T09:02:02Z Aliaksei Lastouski 75892 5175712 wikitext text/x-wiki {{Палітык|Сайт=}}'''Іосіф Віткін''' ( [[2 жніўня]] [[1876]], [[Магілёў]] — [[23 студзеня]] [[1912]], [[Рышон-ле-Цыён]] ) — дзеяч ранняга рабочага [[Сіянізм|сіянізму]], актывіст руху «Ха-Поэль ха-Цаір». Ідэолаг яўрэйскай працы.<ref>[https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/vitkin-joseph Kressel, Getzel. "Vitkin, Joseph." ''Encyclopaedia Judaica'', edited by Michael Berenbaum and Fred Skolnik, 2nd ed., vol. 20, Macmillan Reference USA, 2007, p. 561]</ref> == Біяграфія == Юзаф Віткін нарадзіўся ў сям'і рабіна Шымона (Сімона) Віткіна і Леі Шапіры у [[Магілёў|Магілёве]] ў [[1876|1876 годзе]]. У сям'і Віткіных шмат пакаленняў з сімпатыяй ставіліся да палесцінафільства, яго прапрадзед Іосіф у пачатку ХІХ ст. пакінуў Магілёў і пасяліўся ў [[Хеўрон|Хеўроне]]. Падтрымліваў ідэі перасялення ў [[Эрэц-Ізраіль]] і бацька Іосіфа - аўтар каментароў да [[Тора|Торы]] і ўтрымальнік [[Хедар|хедара]]. Пазней з-за рознагалоссяў з абшчынай менавіта на глебе ідэалогіі Шымон з сям'ёй перабраўся ў [[Курск]]. Іосіф атрымаў традыцыйную яўрэйскую адукацыю ў хедары, прыватныя настаўнікі таксама займаліся з ім [[Іўрыт|іўрытам]] і рускай мовай. У 17 гадоў Віткін скончыў бухгалтарскія курсы і ўжо ў 18 гадоў атрымаў працу на сельскагаспадарчым прадпрыемстве. У гэтыя гады ён захапляўся сацыялістычнымі ідэямі, і пералом у яго светапоглядзе наступіў пасля I сіянісцкага кангрэса. Іосіф стаў [[Сіянізм|сіяністам]] і ў канцы [[1897|1897 года]] з'ехаў у Палесцину . Ведаючы аб слабым здароўі сына, Шымон і яго жонка Лея не хацелі адпускаць яго ў Палесціну, але ўтрымаць не змаглі. У Палесціне Іосіф чатыры месяцы адпрацаваў чорнарабочым у [[Рышон-ле-Цыён|Рышон-ле-Цыёне]], а затым атрымаў месца настаўніка ў Гедэры. Нягледзячы на адсутнасць педагагічнага досведу, ідэалістычны запал і імкненне да дасканаласці дапамаглі яму набыць рэпутацыю аднаго з лепшых настаўнікаў яўрэйскага ішува. Яго вучні асвоілі [[іўрыт]] на ўзроўні паўсядзённых зносін, але ў выніку пярэчанняў з боку бацькоў Віткін вымушаны быў перайсці ў школу ў мошаве Месха (цяпер [[Кфар-Тавор]]), адкуль ён пазней вярнуўся ў Рышон-ле-Цыён. Там ён працягваў выкладаць да канца жыцця. Вёў аскетычны лад жыцця, большую частку заробленых грошай аддаючы маці і сёстрам (яго сям'я перабралася ў Палесціну ў 1904 годзе, і ўсяго праз год Шымон Віткін памёр). Не пагаджаючыся з пануючымі патрыярхальнымі поглядамі і арыентацыяй на сельскую гаспадарку з выкарыстаннем працы мясцовых арабаў, Віткін выступаў за яўрэйскую каланізацыю зямель, яўрэйскую фізічную працу ў сельскай гаспадарцы, прапаганду сіянісцкіх ідэалаў і сацыяльную справядлівасць. Гэтыя яго погляды прывялі яго да супрацоўніцтва з сацыялістычным рухам "<nowiki><i>Ха-Поэль ха-Цаір</i></nowiki> ", і ён стаў адным з ідэолагаў гэтага руху. Яго ідэі былі выкладзены ў брашуры «''Коль карэ''» ( {{Lang-he|קול קורא}} поўная назва — «''Зварот да яўрэйскай моладзі, сэрца якой з яе народам і з Сіёнам''»). Брашура была ў [[1905|1905 годзе]] адпраўлена ў Расію, дзе распаўсюджвалася намаганнямі [[Менахем Усышкін|Менахема Усышкіна]] і стала адным з галоўных стымулаў да пачаткаў Другой аліі. Сябры Другой аліі бачылі ў Віткіне духоўнага лідэра. У [[1907|1907 годзе]] і сам Віткін наведаў Расію, але выявіў, што прапагандысцкая дзейнасць там жорстка спыняецца. У гэты час у Віткіна быў дыягнаставаны рак гартані. Ён адправіўся ў [[Вена|Вену]], дзе прайшоў безвыніковую аперацыю, і паспешліва вярнуўся ў Палесціну, каб не паміраць на чужыне. Памёр у Рышон-ле-Цыёне ў студзені [[1912|1912 года]]. Памёр нежанатым, не здолеўшы дамагчыся ўзаемнасці ад сваёй каханай Бэлы Бенінсан - былой вучаніцы з Гедэры. Пасля яго смерці ў тым жа годзе рухам «''Ха-Поэль ха-Цаір''» быў выдадзены зборнік яго прац. == Ідэалагічныя пазіцыі == Па сваіх поглядах быў перакананым прыхільнікам ідэі яўрэйскага засялення [[Зямля Ізраільская|Зямлі Ізраільскай]]. Стаўленне Віткіна да краіны продкаў было ўзнёсла-паэтычным, што адбілася на распрацаванай ім сістэме выкладання: апроч каштоўнасцяў яўрэйскай культуры, ён стараўся прывіць сваім вучням любоў да [[Іўрыт|іўрыту]] і прыроды Палесціны <ref name="Eleven">{{ЭЯЭ|10937|Виткин Иосеф}}</ref> . Для перакананага палестцінафіла Віткіна стала ўдарам альтэрнатыўная Базельскай Угандская праграма, ухваленая VI Сіянскім кангрэсам. Віткін разглядаў Угандскую праграму як здраду і адпрэчваў пануючыя сярод еўрапейскіх сіяністаў пазіцыі, паводле якіх яўрэйскай дзяржавы варта дамагацца ад сусветных дзяржаў палітычнымі сродкамі. На гэты перыяд прыпадаюць найбольш горкія і рэзкія з яго артыкулаў, якія ён пазней знішчыў, так і не апублікаваўшы <ref name="Aharonovitz">{{Cite web|lang=he|url=http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|title=Йосеф Виткин|author=Йосеф Ааронович.|date=1912|publisher=Проект Бен-Иегуда|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123200451/http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|archive-date=2013-01-23|access-date=2013-07-29|url-status=live}}</ref> . Нават пасля таго, як Угандская праграма праз два гады была адвергнутая сіянісцкім рухам, а яго ўласныя погляды на засяленне Палесціны знайшлі водгук сярод сіяністаў Расіі, Віткін захаваў непрыязнае стаўленне да еўрапейскіх сіяністаў-тэарэтыкаў. У 1907 годзе, знаходзячыся ў Вене на лячэнні, ён пісаў у «''Адкрытым лісце сіяністам Вены''» аб абавязку адраджэння яўрэйскай культуры і мовы ў Палесціне. Віткін быў супернікам сістэмы гаспадарання, якая склалася падчас Першай аліі, пры якой яўрэйскія плантатары шырока выкарыстоўвалі наёмных арабскіх працаўнікоў. Узорам для пераймання ў вачах Віткіна былі першапраходцы з арганізацыі «БІЛУ», якія ў 1880-я заснавалі Гедэру, чый ідэалізм ён супрацьпастаўляў блізарукаму практыцызму сучаснага яму ішува <ref name="Aharonovitz">{{Cite web|lang=he|url=http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|title=Йосеф Виткин|author=Йосеф Ааронович.|date=1912|publisher=Проект Бен-Иегуда|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123200451/http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|archive-date=2013-01-23|access-date=2013-07-29|url-status=live}}</ref> . На яго думку, будучыня яўрэйскага пасялення заключалася ў стварэнні супольнасці адукаваных і ідэалістычных земляробаў, незалежных ад наёмнай працы, якія апрацоўваюць землі, што належаць яўрэйскаму народу, і падзяляюць яго імкненне да сацыяльнай справядлівасці. У сілу сваіх поглядаў Віткін настаяў на ўключэнні ў праграму руху «Ха-Поэль ха-Цаір» не толькі пункта аб «''заваёве працы''» (выкарыстанні яўрэйскіх рабочых на прадпрыемствах, якія належалі яўрэям-фермерам), але і пункта аб «''заваёве глебы''», гэта значыць стварэнні самімі яўрэямі-халуцым сельскагаспадарчых паселішчаў <ref name="Eleven">{{ЭЯЭ|10937|Виткин Иосеф}}</ref> . Пасля смерці Віткіна гэтыя пазіцыі прынеслі яму славу «прарока халуцыянства» і «чалавека працы» . [[Катэгорыя:Памерлі ад раку гартані]] [[Катэгорыя:Постаці сіянізму]] [[Катэгорыя:Палітыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1912 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 23 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1876 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 2 жніўня]] jmyosm86cnht637bxujxg4crk0aveqj 5175713 5175712 2026-08-05T09:03:15Z Aliaksei Lastouski 75892 5175713 wikitext text/x-wiki {{Палітык|Сайт=}}'''Іосіф Віткін''' ( [[2 жніўня]] [[1876]], [[Магілёў]] — [[23 студзеня]] [[1912]], [[Рышон-ле-Цыён]] ) — дзеяч ранняга рабочага [[Сіянізм|сіянізму]], актывіст руху «Ха-Поэль ха-Цаір». Ідэолаг яўрэйскай працы.<ref>[https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/vitkin-joseph Kressel, Getzel. "Vitkin, Joseph." ''Encyclopaedia Judaica'', edited by Michael Berenbaum and Fred Skolnik, 2nd ed., vol. 20, Macmillan Reference USA, 2007, p. 561]</ref> == Біяграфія == Юзаф Віткін нарадзіўся ў сям'і рабіна Шымона (Сімона) Віткіна і Леі Шапіры у [[Магілёў|Магілёве]] ў [[1876|1876 годзе]]. У сям'і Віткіных шмат пакаленняў з сімпатыяй ставіліся да палесцінафільства, яго прапрадзед Іосіф у пачатку ХІХ ст. пакінуў Магілёў і пасяліўся ў [[Хеўрон|Хеўроне]]. Падтрымліваў ідэі перасялення ў [[Эрэц-Ізраіль]] і бацька Іосіфа - аўтар каментароў да [[Тора|Торы]] і ўтрымальнік [[Хедар|хедара]]. Пазней з-за рознагалоссяў з абшчынай менавіта на глебе ідэалогіі Шымон з сям'ёй перабраўся ў [[Курск]]. Іосіф атрымаў традыцыйную яўрэйскую адукацыю ў хедары, прыватныя настаўнікі таксама займаліся з ім [[Іўрыт|іўрытам]] і рускай мовай. У 17 гадоў Віткін скончыў бухгалтарскія курсы і ўжо ў 18 гадоў атрымаў працу на сельскагаспадарчым прадпрыемстве. У гэтыя гады ён захапляўся сацыялістычнымі ідэямі, і пералом у яго светапоглядзе наступіў пасля I сіянісцкага кангрэса. Іосіф стаў [[Сіянізм|сіяністам]] і ў канцы [[1897|1897 года]] з'ехаў у Палесцину . Ведаючы аб слабым здароўі сына, Шымон і яго жонка Лея не хацелі адпускаць яго ў Палесціну, але ўтрымаць не змаглі. У Палесціне Іосіф чатыры месяцы адпрацаваў чорнарабочым у [[Рышон-ле-Цыён|Рышон-ле-Цыёне]], а затым атрымаў месца настаўніка ў Гедэры. Нягледзячы на адсутнасць педагагічнага досведу, ідэалістычны запал і імкненне да дасканаласці дапамаглі яму набыць рэпутацыю аднаго з лепшых настаўнікаў яўрэйскага ішува. Яго вучні асвоілі [[іўрыт]] на ўзроўні паўсядзённых зносін, але ў выніку пярэчанняў з боку бацькоў Віткін вымушаны быў перайсці ў школу ў мошаве Месха (цяпер [[Кфар-Тавор]]), адкуль ён пазней вярнуўся ў Рышон-ле-Цыён. Там ён працягваў выкладаць да канца жыцця. Вёў аскетычны лад жыцця, большую частку заробленых грошай аддаючы маці і сёстрам (яго сям'я перабралася ў Палесціну ў 1904 годзе, і ўсяго праз год Шымон Віткін памёр). Не пагаджаючыся з пануючымі патрыярхальнымі поглядамі і арыентацыяй на сельскую гаспадарку з выкарыстаннем працы мясцовых арабаў, Віткін выступаў за яўрэйскую каланізацыю зямель, яўрэйскую фізічную працу ў сельскай гаспадарцы, прапаганду сіянісцкіх ідэалаў і сацыяльную справядлівасць. Гэтыя яго погляды прывялі яго да супрацоўніцтва з сацыялістычным рухам "<nowiki><i>Ха-Поэль ха-Цаір</i></nowiki> ", і ён стаў адным з ідэолагаў гэтага руху. Яго ідэі былі выкладзены ў брашуры «''Коль карэ''» ( {{Lang-he|קול קורא}} поўная назва — «''Зварот да яўрэйскай моладзі, сэрца якой з яе народам і з Сіёнам''»). Брашура была ў [[1905|1905 годзе]] адпраўлена ў Расію, дзе распаўсюджвалася намаганнямі [[Менахем Усышкін|Менахема Усышкіна]] і стала адным з галоўных стымулаў да пачаткаў Другой аліі. Сябры Другой аліі бачылі ў Віткіне духоўнага лідэра. У [[1907|1907 годзе]] і сам Віткін наведаў Расію, але выявіў, што прапагандысцкая дзейнасць там жорстка спыняецца. У гэты час у Віткіна быў дыягнаставаны рак гартані. Ён адправіўся ў [[Вена|Вену]], дзе прайшоў безвыніковую аперацыю, і паспешліва вярнуўся ў Палесціну, каб не паміраць на чужыне. Памёр у Рышон-ле-Цыёне ў студзені [[1912|1912 года]]. Памёр нежанатым, не здолеўшы дамагчыся ўзаемнасці ад сваёй каханай Бэлы Бенінсан - былой вучаніцы з Гедэры. Пасля яго смерці ў тым жа годзе рухам «''Ха-Поэль ха-Цаір''» быў выдадзены зборнік яго прац. == Ідэалагічныя пазіцыі == Па сваіх поглядах быў перакананым прыхільнікам ідэі яўрэйскага засялення [[Зямля Ізраільская|Зямлі Ізраільскай]]. Стаўленне Віткіна да краіны продкаў было ўзнёсла-паэтычным, што адбілася на распрацаванай ім сістэме выкладання: апроч каштоўнасцяў яўрэйскай культуры, ён стараўся прывіць сваім вучням любоў да [[Іўрыт|іўрыту]] і прыроды Палесціны <ref name="Eleven">{{ЭЯЭ|10937|Виткин Иосеф}}</ref> . Для перакананага палестцінафіла Віткіна стала ўдарам альтэрнатыўная Базельскай Угандская праграма, ухваленая VI Сіянскім кангрэсам. Віткін разглядаў Угандскую праграму як здраду і адпрэчваў пануючыя сярод еўрапейскіх сіяністаў пазіцыі, паводле якіх яўрэйскай дзяржавы варта дамагацца ад сусветных дзяржаў палітычнымі сродкамі. На гэты перыяд прыпадаюць найбольш горкія і рэзкія з яго артыкулаў, якія ён пазней знішчыў, так і не апублікаваўшы <ref name="Aharonovitz">{{Cite web|lang=he|url=http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|title=Йосеф Виткин|author=Йосеф Ааронович.|date=1912|publisher=Проект Бен-Иегуда|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123200451/http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|archive-date=2013-01-23|access-date=2013-07-29|url-status=live}}</ref> . Нават пасля таго, як Угандская праграма праз два гады была адвергнутая сіянісцкім рухам, а яго ўласныя погляды на засяленне Палесціны знайшлі водгук сярод сіяністаў Расіі, Віткін захаваў непрыязнае стаўленне да еўрапейскіх сіяністаў-тэарэтыкаў. У 1907 годзе, знаходзячыся ў Вене на лячэнні, ён пісаў у «''Адкрытым лісце сіяністам Вены''» аб абавязку адраджэння яўрэйскай культуры і мовы ў Палесціне. Віткін быў супернікам сістэмы гаспадарання, якая склалася падчас Першай аліі, пры якой яўрэйскія плантатары шырока выкарыстоўвалі наёмных арабскіх працаўнікоў. Узорам для пераймання ў вачах Віткіна былі першапраходцы з арганізацыі «БІЛУ», якія ў 1880-я заснавалі Гедэру, чый ідэалізм ён супрацьпастаўляў блізарукаму практыцызму сучаснага яму ішува <ref name="Aharonovitz">{{Cite web|lang=he|url=http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|title=Йосеф Виткин|author=Йосеф Ааронович.|date=1912|publisher=Проект Бен-Иегуда|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123200451/http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|archive-date=2013-01-23|access-date=2013-07-29|url-status=live}}</ref> . На яго думку, будучыня яўрэйскага пасялення заключалася ў стварэнні супольнасці адукаваных і ідэалістычных земляробаў, незалежных ад наёмнай працы, якія апрацоўваюць землі, што належаць яўрэйскаму народу, і падзяляюць яго імкненне да сацыяльнай справядлівасці. У сілу сваіх поглядаў Віткін настаяў на ўключэнні ў праграму руху «Ха-Поэль ха-Цаір» не толькі пункта аб «''заваёве працы''» (выкарыстанні яўрэйскіх рабочых на прадпрыемствах, якія належалі яўрэям-фермерам), але і пункта аб «''заваёве глебы''», гэта значыць стварэнні самімі яўрэямі-халуцым сельскагаспадарчых паселішчаў <ref name="Eleven">{{ЭЯЭ|10937|Виткин Иосеф}}</ref> . Пасля смерці Віткіна гэтыя пазіцыі прынеслі яму славу «прарока халуцыянства» і «чалавека працы». == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Віткін Іосіф}} [[Катэгорыя:Памерлі ад раку гартані]] [[Катэгорыя:Постаці сіянізму]] [[Катэгорыя:Палітыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1912 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 23 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1876 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 2 жніўня]] qlnphe7d32qxfrbnufpy0ha72wn0wfx 5175720 5175713 2026-08-05T09:19:01Z Aliaksei Lastouski 75892 5175720 wikitext text/x-wiki {{Палітык|Сайт=}}'''Іосіф Віткін''' ( [[2 жніўня]] [[1876]], [[Магілёў]] — [[23 студзеня]] [[1912]], [[Рышон-ле-Цыён]] ) — дзеяч ранняга рабочага [[Сіянізм|сіянізму]], актывіст руху «Ха-Поэль ха-Цаір». Ідэолаг яўрэйскай працы.<ref>[https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/vitkin-joseph Kressel, Getzel. "Vitkin, Joseph." ''Encyclopaedia Judaica'', edited by Michael Berenbaum and Fred Skolnik, 2nd ed., vol. 20, Macmillan Reference USA, 2007, p. 561]</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mishpoha.org/imya/1634-detskaya-mechta-voploshchennaya-v-zhizn|title=Детская мечта, воплощенная в жизнь|first=Александр|last=ЛИТИН|website=mishpoha.org|access-date=2026-08-05}}</ref> == Біяграфія == Юзаф Віткін нарадзіўся ў сям'і рабіна Шымона (Сімона) Віткіна і Леі Шапіры у [[Магілёў|Магілёве]] ў [[1876|1876 годзе]]. У сям'і Віткіных шмат пакаленняў з сімпатыяй ставіліся да палесцінафільства, яго прапрадзед Іосіф у пачатку ХІХ ст. пакінуў Магілёў і пасяліўся ў [[Хеўрон|Хеўроне]].<ref name=":0" /> Падтрымліваў ідэі перасялення ў [[Эрэц-Ізраіль]] і бацька Іосіфа - аўтар каментароў да [[Тора|Торы]] і ўтрымальнік [[Хедар|хедара]]. Пазней з-за рознагалоссяў з абшчынай менавіта на глебе ідэалогіі Шымон з сям'ёй перабраўся ў [[Курск]]. Іосіф атрымаў традыцыйную яўрэйскую адукацыю ў хедары, прыватныя настаўнікі таксама займаліся з ім [[Іўрыт|іўрытам]] і рускай мовай. У 17 гадоў Віткін скончыў бухгалтарскія курсы і ўжо ў 18 гадоў атрымаў працу на сельскагаспадарчым прадпрыемстве. У гэтыя гады ён захапляўся сацыялістычнымі ідэямі, і пералом у яго светапоглядзе наступіў пасля I сіянісцкага кангрэса. Іосіф стаў [[Сіянізм|сіяністам]] і ў канцы [[1897|1897 года]] з'ехаў у Палесцину . Ведаючы аб слабым здароўі сына, Шымон і яго жонка Лея не хацелі адпускаць яго ў Палесціну, але ўтрымаць не змаглі. У Палесціне Іосіф чатыры месяцы адпрацаваў чорнарабочым у [[Рышон-ле-Цыён|Рышон-ле-Цыёне]], а затым атрымаў месца настаўніка ў Гедэры. Нягледзячы на адсутнасць педагагічнага досведу, ідэалістычны запал і імкненне да дасканаласці дапамаглі яму набыць рэпутацыю аднаго з лепшых настаўнікаў яўрэйскага ішува. Яго вучні асвоілі [[іўрыт]] на ўзроўні паўсядзённых зносін, але ў выніку пярэчанняў з боку бацькоў Віткін вымушаны быў перайсці ў школу ў мошаве Месха (цяпер [[Кфар-Тавор]]), адкуль ён пазней вярнуўся ў Рышон-ле-Цыён. Там ён працягваў выкладаць да канца жыцця. Вёў аскетычны лад жыцця, большую частку заробленых грошай аддаючы маці і сёстрам (яго сям'я перабралася ў Палесціну ў 1904 годзе, і ўсяго праз год Шымон Віткін памёр). Не пагаджаючыся з пануючымі патрыярхальнымі поглядамі і арыентацыяй на сельскую гаспадарку з выкарыстаннем працы мясцовых арабаў, Віткін выступаў за яўрэйскую каланізацыю зямель, яўрэйскую фізічную працу ў сельскай гаспадарцы, прапаганду сіянісцкіх ідэалаў і сацыяльную справядлівасць. Гэтыя яго погляды прывялі яго да супрацоўніцтва з сацыялістычным рухам "Ха-Поэль ха-Цаір ", і ён стаў адным з ідэолагаў гэтага руху. Яго ідэі былі выкладзены ў брашуры «''Коль карэ''» ( {{Lang-he|קול קורא}} поўная назва — «''Зварот да яўрэйскай моладзі, сэрца якой з яе народам і з Сіёнам''»). Брашура была ў [[1905|1905 годзе]] адпраўлена ў Расію, дзе распаўсюджвалася намаганнямі [[Менахем Усышкін|Менахема Усышкіна]] і стала адным з галоўных стымулаў да пачаткаў Другой аліі. У брашуры Віткін заклікаў яўрэйскую моладзь Расійскай імперыі падтрымаць перасяленне ў Палесціну: <blockquote>…мы павінны сабраць усе сілы і аддацца нашай задачы з неўтаймаванай любоўю, з бязмежнай самаахвярнасцю і бясконцым цярпеннем!.. Спяшайцеся, героі Ізраіля, адрадзіце часы білуйцаў з мужнасцю і размахам, інакш яшчэ крыху, і мы загінем!<ref name=":0" /> </blockquote>Сябры Другой аліі бачылі ў Віткіне духоўнага лідэра. У [[1907|1907 годзе]] і сам Віткін наведаў Расію, але выявіў, што прапагандысцкая дзейнасць там жорстка спыняецца. У гэты час у Віткіна быў дыягнаставаны рак гартані. Ён адправіўся ў [[Вена|Вену]], дзе прайшоў безвыніковую аперацыю, і паспешліва вярнуўся ў Палесціну, каб не паміраць на чужыне. Памёр у Рышон-ле-Цыёне ў студзені [[1912|1912 года]]. Памёр нежанатым, не здолеўшы дамагчыся ўзаемнасці ад сваёй каханай Бэлы Бенінсан - былой вучаніцы з Гедэры. Пасля яго смерці ў тым жа годзе рухам «''Ха-Поэль ха-Цаір''» быў выдадзены зборнік яго прац. Падтрымліваў сувязі са сваякамі ў Магілёве, пісаў у 1898 годзе сваяк з Рышон-ле-Цыёна:<blockquote>Я хацеў бы ведаць, што наогул чуваць у Магілёве, як жывецца ў маім старым родным горадзе, як справы са сродкамі да існавання, як і чым зарабляе на жыццё наш бедны горад, як жывуць тысячы бедакоў, як існуюць яны. Часам мяне на крылах уяўлення нясе ў Магілёў, я іду па двары сінагогі, спускаюся на Бальяну або Дубровенку, там хаджу як прывід па вузкіх завулках, я бачу ўсіх, а мяне няма, я нікім не бачны... Гляджу на панылыя і ўстрывожаныя твары, на забітыя і патухлыя вочы, бачу рваную вопратку, чую шум і мітусню яўрэйскіх вуліц, ціхі смех, які вырываецца з сэрца вольнага чалавека, не вясёлы спеў, што ідзе са здаровых грудзей, а блюзнерства і праклёны, плач і енк, дзіўныя галасы, напалову плачучыя, напалову спяваючыя, альбо дзіўныя і дзікія крыкі, што даносяцца да мяне з цёмных і вузкіх пакояў. Вуліцы поўныя, стаяць натоўпы сагнутых людзей з торбамі за плячыма. Гэта жабракі, якія вяртаюцца ў Магілёў. Магілёў, як справы? Як ты, мой любімы горад?<ref name=":0" /></blockquote>На магілёўскіх яўрэйскіх могілках пахаваны дзед Іосіфа Віткіна – Йехіэль Міхель Шапіра і яго дзядзька Хаім Абрам Шапіра, які пакінуў пасля сябе ўнікальны дзённік, які расказвае пра яўрэйскае жыццё Магілёва канца 19 – пачатку 20 стагоддзя. Захавалася і магіла яго стрыечнага брата Беньяміна Шапіра, выдатнага выкладчыка іўрыту і іўрыцкай літаратуры ў магілёўскай Талмуд Торы. У 1913 годзе Беньямін Шапіра паехаў у Палесціну з мэтай удасканаліцца ў выкладанні мовы на аснове сістэмы, прынятай у гімназіях Палестыны. Ён павінен быў неўзабаве пераехаць туды на пастаяннае жыхарства, але Першая сусветная вайна парушыла яго планы, а ў маі 1917 года ён раптоўна памёр ад тыфу.<ref name=":0" /> == Ідэалагічныя пазіцыі == Па сваіх поглядах быў перакананым прыхільнікам ідэі яўрэйскага засялення [[Зямля Ізраільская|Зямлі Ізраільскай]]. Стаўленне Віткіна да краіны продкаў было ўзнёсла-паэтычным, што адбілася на распрацаванай ім сістэме выкладання: апроч каштоўнасцяў яўрэйскай культуры, ён стараўся прывіць сваім вучням любоў да [[Іўрыт|іўрыту]] і прыроды Палесціны <ref name="Eleven">{{ЭЯЭ|10937|Виткин Иосеф}}</ref> . Для перакананага палестцінафіла Віткіна стала ўдарам альтэрнатыўная Базельскай Угандская праграма, ухваленая VI Сіянскім кангрэсам. Віткін разглядаў Угандскую праграму як здраду і адпрэчваў пануючыя сярод еўрапейскіх сіяністаў пазіцыі, паводле якіх яўрэйскай дзяржавы варта дамагацца ад сусветных дзяржаў палітычнымі сродкамі. На гэты перыяд прыпадаюць найбольш горкія і рэзкія з яго артыкулаў, якія ён пазней знішчыў, так і не апублікаваўшы <ref name="Aharonovitz">{{Cite web|lang=he|url=http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|title=Йосеф Виткин|author=Йосеф Ааронович.|date=1912|publisher=Проект Бен-Иегуда|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123200451/http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|archive-date=2013-01-23|access-date=2013-07-29|url-status=live}}</ref> . Нават пасля таго, як Угандская праграма праз два гады была адвергнутая сіянісцкім рухам, а яго ўласныя погляды на засяленне Палесціны знайшлі водгук сярод сіяністаў Расіі, Віткін захаваў непрыязнае стаўленне да еўрапейскіх сіяністаў-тэарэтыкаў. У 1907 годзе, знаходзячыся ў Вене на лячэнні, ён пісаў у «''Адкрытым лісце сіяністам Вены''» аб абавязку адраджэння яўрэйскай культуры і мовы ў Палесціне. Віткін быў супернікам сістэмы гаспадарання, якая склалася падчас Першай аліі, пры якой яўрэйскія плантатары шырока выкарыстоўвалі наёмных арабскіх працаўнікоў. Узорам для пераймання ў вачах Віткіна былі першапраходцы з арганізацыі «БІЛУ», якія ў 1880-я заснавалі Гедэру, чый ідэалізм ён супрацьпастаўляў блізарукаму практыцызму сучаснага яму ішува <ref name="Aharonovitz">{{Cite web|lang=he|url=http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|title=Йосеф Виткин|author=Йосеф Ааронович.|date=1912|publisher=Проект Бен-Иегуда|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123200451/http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|archive-date=2013-01-23|access-date=2013-07-29|url-status=live}}</ref> . На яго думку, будучыня яўрэйскага пасялення заключалася ў стварэнні супольнасці адукаваных і ідэалістычных земляробаў, незалежных ад наёмнай працы, якія апрацоўваюць землі, што належаць яўрэйскаму народу, і падзяляюць яго імкненне да сацыяльнай справядлівасці. У сілу сваіх поглядаў Віткін настаяў на ўключэнні ў праграму руху «Ха-Поэль ха-Цаір» не толькі пункта аб «''заваёве працы''» (выкарыстанні яўрэйскіх рабочых на прадпрыемствах, якія належалі яўрэям-фермерам), але і пункта аб «''заваёве глебы''», гэта значыць стварэнні самімі яўрэямі-халуцым сельскагаспадарчых паселішчаў <ref name="Eleven">{{ЭЯЭ|10937|Виткин Иосеф}}</ref> . Пасля смерці Віткіна гэтыя пазіцыі прынеслі яму славу «прарока халуцыянства» і «чалавека працы». == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Віткін Іосіф}} [[Катэгорыя:Памерлі ад раку гартані]] [[Катэгорыя:Постаці сіянізму]] [[Катэгорыя:Палітыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1912 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 23 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1876 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 2 жніўня]] jhl8btl6pcdqkgio4rfqh5gky5cnw24 5175721 5175720 2026-08-05T09:21:05Z Aliaksei Lastouski 75892 5175721 wikitext text/x-wiki {{Палітык|Сайт=}}'''Іосіф Віткін''' ( [[2 жніўня]] [[1876]], [[Магілёў]] — [[23 студзеня]] [[1912]], [[Рышон-ле-Цыён]] ) — дзеяч ранняга рабочага [[Сіянізм|сіянізму]], актывіст руху «Ха-Поэль ха-Цаір». Ідэолаг яўрэйскай працы.<ref>[https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/vitkin-joseph Kressel, Getzel. "Vitkin, Joseph." ''Encyclopaedia Judaica'', edited by Michael Berenbaum and Fred Skolnik, 2nd ed., vol. 20, Macmillan Reference USA, 2007, p. 561]</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mishpoha.org/imya/1634-detskaya-mechta-voploshchennaya-v-zhizn|title=Детская мечта, воплощенная в жизнь|first=Александр|last=ЛИТИН|website=mishpoha.org|access-date=2026-08-05}}</ref> == Біяграфія == Юзаф Віткін нарадзіўся ў сям'і рабіна Шымона (Сімона) Віткіна і Леі Шапіры у [[Магілёў|Магілёве]] ў [[1876|1876 годзе]]. У сям'і Віткіных шмат пакаленняў з сімпатыяй ставіліся да палесцінафільства, яго прапрадзед Іосіф у пачатку ХІХ ст. пакінуў Магілёў і пасяліўся ў [[Хеўрон|Хеўроне]].<ref name=":0" /> Падтрымліваў ідэі перасялення ў [[Эрэц-Ізраіль]] і бацька Іосіфа, аўтар каментароў да [[Тора|Торы]] і ўтрымальнік [[Хедар|хедара]]. Пазней з-за рознагалоссяў з абшчынай менавіта на глебе ідэалогіі Шымон з сям'ёй перабраўся ў [[Курск]]. Іосіф атрымаў традыцыйную яўрэйскую адукацыю ў хедары, прыватныя настаўнікі таксама займаліся з ім [[Іўрыт|іўрытам]] і рускай мовай. У 17 гадоў Віткін скончыў бухгалтарскія курсы і ўжо ў 18 гадоў атрымаў працу на сельскагаспадарчым прадпрыемстве. У гэтыя гады ён захапляўся [[Сацыялізм|сацыялістычнымі ідэямі]], і пералом у яго светапоглядзе наступіў пасля I сіянісцкага кангрэса. Іосіф стаў [[Сіянізм|сіяністам]] і ў канцы [[1897|1897 года]] з'ехаў у Палесціну. Ведаючы аб слабым здароўі сына, Шымон і яго жонка Лея не хацелі адпускаць яго ў Палесціну, але ўтрымаць не змаглі. У Палесціне Іосіф чатыры месяцы адпрацаваў чорнарабочым у [[Рышон-ле-Цыён|Рышон-ле-Цыёне]], а затым атрымаў месца настаўніка ў Гедэры. Нягледзячы на адсутнасць педагагічнага досведу, ідэалістычны запал і імкненне да дасканаласці дапамаглі яму набыць рэпутацыю аднаго з лепшых настаўнікаў яўрэйскага ішува. Яго вучні асвоілі [[іўрыт]] на ўзроўні паўсядзённых зносін, але ў выніку пярэчанняў з боку бацькоў Віткін вымушаны быў перайсці ў школу ў мошаве Месха (цяпер [[Кфар-Тавор]]), адкуль ён пазней вярнуўся ў Рышон-ле-Цыён. Там ён працягваў выкладаць да канца жыцця. Вёў аскетычны лад жыцця, большую частку заробленых грошай аддаючы маці і сёстрам (яго сям'я перабралася ў Палесціну ў 1904 годзе, і ўсяго праз год Шымон Віткін памёр). Не пагаджаючыся з пануючымі патрыярхальнымі поглядамі і арыентацыяй на сельскую гаспадарку з выкарыстаннем працы мясцовых арабаў, Віткін выступаў за яўрэйскую каланізацыю зямель, яўрэйскую фізічную працу ў сельскай гаспадарцы, прапаганду сіянісцкіх ідэалаў і сацыяльную справядлівасць. Гэтыя яго погляды прывялі яго да супрацоўніцтва з сацыялістычным рухам "Ха-Поэль ха-Цаір ", і ён стаў адным з ідэолагаў гэтага руху. Яго ідэі былі выкладзены ў брашуры «''Коль карэ''» ( {{Lang-he|קול קורא}} поўная назва — «''Зварот да яўрэйскай моладзі, сэрца якой з яе народам і з Сіёнам''»). Брашура была ў [[1905|1905 годзе]] адпраўлена ў Расію, дзе распаўсюджвалася намаганнямі [[Менахем Усышкін|Менахема Усышкіна]] і стала адным з галоўных стымулаў да пачаткаў Другой аліі. У брашуры Віткін заклікаў яўрэйскую моладзь Расійскай імперыі падтрымаць перасяленне ў Палесціну: <blockquote>…мы павінны сабраць усе сілы і аддацца нашай задачы з неўтаймаванай любоўю, з бязмежнай самаахвярнасцю і бясконцым цярпеннем!.. Спяшайцеся, героі Ізраіля, адрадзіце часы білуйцаў з мужнасцю і размахам, інакш яшчэ крыху, і мы загінем!<ref name=":0" /> </blockquote>Сябры Другой аліі бачылі ў Віткіне духоўнага лідэра. У [[1907|1907 годзе]] і сам Віткін наведаў Расію, але выявіў, што прапагандысцкая дзейнасць там жорстка спыняецца. У гэты час у Віткіна быў дыягнаставаны рак гартані. Ён адправіўся ў [[Вена|Вену]], дзе прайшоў безвыніковую аперацыю, і паспешліва вярнуўся ў Палесціну, каб не паміраць на чужыне. Памёр у Рышон-ле-Цыёне ў студзені [[1912|1912 года]]. Памёр нежанатым, не здолеўшы дамагчыся ўзаемнасці ад сваёй каханай Бэлы Бенінсан - былой вучаніцы з Гедэры. Пасля яго смерці ў тым жа годзе рухам «''Ха-Поэль ха-Цаір''» быў выдадзены зборнік яго прац. Падтрымліваў сувязі са сваякамі ў Магілёве, пісаў у 1898 годзе сваяк з Рышон-ле-Цыёна:<blockquote>Я хацеў бы ведаць, што наогул чуваць у Магілёве, як жывецца ў маім старым родным горадзе, як справы са сродкамі да існавання, як і чым зарабляе на жыццё наш бедны горад, як жывуць тысячы бедакоў, як існуюць яны. Часам мяне на крылах уяўлення нясе ў Магілёў, я іду па двары сінагогі, спускаюся на Бальяну або Дубровенку, там хаджу як прывід па вузкіх завулках, я бачу ўсіх, а мяне няма, я нікім не бачны... Гляджу на панылыя і ўстрывожаныя твары, на забітыя і патухлыя вочы, бачу рваную вопратку, чую шум і мітусню яўрэйскіх вуліц, ціхі смех, які вырываецца з сэрца вольнага чалавека, не вясёлы спеў, што ідзе са здаровых грудзей, а блюзнерства і праклёны, плач і енк, дзіўныя галасы, напалову плачучыя, напалову спяваючыя, альбо дзіўныя і дзікія крыкі, што даносяцца да мяне з цёмных і вузкіх пакояў. Вуліцы поўныя, стаяць натоўпы сагнутых людзей з торбамі за плячыма. Гэта жабракі, якія вяртаюцца ў Магілёў. Магілёў, як справы? Як ты, мой любімы горад?<ref name=":0" /></blockquote>На магілёўскіх яўрэйскіх могілках пахаваны дзед Іосіфа Віткіна – Йехіэль Міхель Шапіра і яго дзядзька Хаім Абрам Шапіра, які пакінуў пасля сябе ўнікальны дзённік, які расказвае пра яўрэйскае жыццё Магілёва канца 19 – пачатку 20 стагоддзя. Захавалася і магіла яго стрыечнага брата Беньяміна Шапіра, выдатнага выкладчыка іўрыту і іўрыцкай літаратуры ў магілёўскай Талмуд Торы. У 1913 годзе Беньямін Шапіра паехаў у Палесціну з мэтай удасканаліцца ў выкладанні мовы на аснове сістэмы, прынятай у гімназіях Палестыны. Ён павінен быў неўзабаве пераехаць туды на пастаяннае жыхарства, але [[Першая сусветная вайна]] парушыла яго планы, а ў маі 1917 года ён раптоўна памёр ад [[Тыф|тыфу]].<ref name=":0" /> == Ідэалагічныя пазіцыі == Па сваіх поглядах быў перакананым прыхільнікам ідэі яўрэйскага засялення [[Зямля Ізраільская|Зямлі Ізраільскай]]. Стаўленне Віткіна да краіны продкаў было ўзнёсла-паэтычным, што адбілася на распрацаванай ім сістэме выкладання: апроч каштоўнасцяў яўрэйскай культуры, ён стараўся прывіць сваім вучням любоў да [[Іўрыт|іўрыту]] і прыроды Палесціны <ref name="Eleven">{{ЭЯЭ|10937|Виткин Иосеф}}</ref> . Для перакананага палестцінафіла Віткіна стала ўдарам альтэрнатыўная Базельскай Угандская праграма, ухваленая VI Сіянскім кангрэсам. Віткін разглядаў Угандскую праграму як здраду і адпрэчваў пануючыя сярод еўрапейскіх сіяністаў пазіцыі, паводле якіх яўрэйскай дзяржавы варта дамагацца ад сусветных дзяржаў палітычнымі сродкамі. На гэты перыяд прыпадаюць найбольш горкія і рэзкія з яго артыкулаў, якія ён пазней знішчыў, так і не апублікаваўшы <ref name="Aharonovitz">{{Cite web|lang=he|url=http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|title=Йосеф Виткин|author=Йосеф Ааронович.|date=1912|publisher=Проект Бен-Иегуда|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123200451/http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|archive-date=2013-01-23|access-date=2013-07-29|url-status=live}}</ref> . Нават пасля таго, як Угандская праграма праз два гады была адвергнутая сіянісцкім рухам, а яго ўласныя погляды на засяленне Палесціны знайшлі водгук сярод сіяністаў Расіі, Віткін захаваў непрыязнае стаўленне да еўрапейскіх сіяністаў-тэарэтыкаў. У 1907 годзе, знаходзячыся ў Вене на лячэнні, ён пісаў у «''Адкрытым лісце сіяністам Вены''» аб абавязку адраджэння яўрэйскай культуры і мовы ў Палесціне. Віткін быў супернікам сістэмы гаспадарання, якая склалася падчас Першай аліі, пры якой яўрэйскія плантатары шырока выкарыстоўвалі наёмных арабскіх працаўнікоў. Узорам для пераймання ў вачах Віткіна былі першапраходцы з арганізацыі «БІЛУ», якія ў 1880-я заснавалі Гедэру, чый ідэалізм ён супрацьпастаўляў блізарукаму практыцызму сучаснага яму ішува <ref name="Aharonovitz">{{Cite web|lang=he|url=http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|title=Йосеф Виткин|author=Йосеф Ааронович.|date=1912|publisher=Проект Бен-Иегуда|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123200451/http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|archive-date=2013-01-23|access-date=2013-07-29|url-status=live}}</ref> . На яго думку, будучыня яўрэйскага пасялення заключалася ў стварэнні супольнасці адукаваных і ідэалістычных земляробаў, незалежных ад наёмнай працы, якія апрацоўваюць землі, што належаць яўрэйскаму народу, і падзяляюць яго імкненне да сацыяльнай справядлівасці. У сілу сваіх поглядаў Віткін настаяў на ўключэнні ў праграму руху «Ха-Поэль ха-Цаір» не толькі пункта аб «''заваёве працы''» (выкарыстанні яўрэйскіх рабочых на прадпрыемствах, якія належалі яўрэям-фермерам), але і пункта аб «''заваёве глебы''», гэта значыць стварэнні самімі яўрэямі-халуцым сельскагаспадарчых паселішчаў <ref name="Eleven">{{ЭЯЭ|10937|Виткин Иосеф}}</ref> . Пасля смерці Віткіна гэтыя пазіцыі прынеслі яму славу «прарока халуцыянства» і «чалавека працы». == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Віткін Іосіф}} [[Катэгорыя:Памерлі ад раку гартані]] [[Катэгорыя:Постаці сіянізму]] [[Катэгорыя:Палітыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1912 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 23 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1876 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 2 жніўня]] 834zexlku6oi0vlqudvnrwqfb6c6mv8 5175722 5175721 2026-08-05T09:23:45Z Aliaksei Lastouski 75892 5175722 wikitext text/x-wiki {{Палітык|Сайт=}}'''Іосіф Віткін''' ( [[2 жніўня]] [[1876]], [[Магілёў]] — [[23 студзеня]] [[1912]], [[Рышон-ле-Цыён]] ) — дзеяч ранняга рабочага [[Сіянізм|сіянізму]], актывіст руху «Ха-Поэль ха-Цаір». Ідэолаг яўрэйскай працы.<ref>[https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/vitkin-joseph Kressel, Getzel. "Vitkin, Joseph." ''Encyclopaedia Judaica'', edited by Michael Berenbaum and Fred Skolnik, 2nd ed., vol. 20, Macmillan Reference USA, 2007, p. 561]</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mishpoha.org/imya/1634-detskaya-mechta-voploshchennaya-v-zhizn|title=Детская мечта, воплощенная в жизнь|first=Александр|last=ЛИТИН|website=mishpoha.org|access-date=2026-08-05}}</ref> == Біяграфія == Юзаф Віткін нарадзіўся ў сям'і рабіна Шымона (Сімона) Віткіна і Леі Шапіры у [[Магілёў|Магілёве]] ў [[1876|1876 годзе]]. У сям'і Віткіных шмат пакаленняў з сімпатыяй ставіліся да палесцінафільства, яго прапрадзед Іосіф у пачатку ХІХ ст. пакінуў Магілёў і пасяліўся ў [[Хеўрон|Хеўроне]].<ref name=":0" /> Падтрымліваў ідэі перасялення ў [[Эрэц-Ізраіль]] і бацька Іосіфа, аўтар каментароў да [[Тора|Торы]] і ўтрымальнік [[Хедар|хедара]]. Пазней з-за рознагалоссяў з абшчынай менавіта на глебе ідэалогіі Шымон з сям'ёй перабраўся ў [[Курск]]. Іосіф атрымаў традыцыйную яўрэйскую адукацыю ў хедары, прыватныя настаўнікі таксама займаліся з ім [[Іўрыт|іўрытам]] і рускай мовай. У 17 гадоў Віткін скончыў бухгалтарскія курсы і ўжо ў 18 гадоў атрымаў працу на сельскагаспадарчым прадпрыемстве. У гэтыя гады ён захапляўся [[Сацыялізм|сацыялістычнымі ідэямі]], і пералом у яго светапоглядзе наступіў пасля I сіянісцкага кангрэса. Іосіф стаў [[Сіянізм|сіяністам]] і ў канцы [[1897|1897 года]] з'ехаў у Палесціну. Ведаючы аб слабым здароўі сына, Шымон і яго жонка Лея не хацелі адпускаць яго ў Палесціну, але ўтрымаць не змаглі. У Палесціне Іосіф чатыры месяцы адпрацаваў чорнарабочым у [[Рышон-ле-Цыён|Рышон-ле-Цыёне]], а затым атрымаў месца настаўніка ў Гедэры. Нягледзячы на адсутнасць педагагічнага досведу, ідэалістычны запал і імкненне да дасканаласці дапамаглі яму набыць рэпутацыю аднаго з лепшых настаўнікаў яўрэйскага ішува. Яго вучні асвоілі [[іўрыт]] на ўзроўні паўсядзённых зносін, але ў выніку пярэчанняў з боку бацькоў Віткін вымушаны быў перайсці ў школу ў мошаве Месха (цяпер [[Кфар-Тавор]]), адкуль ён пазней вярнуўся ў Рышон-ле-Цыён. Там ён працягваў выкладаць да канца жыцця. Вёў аскетычны лад жыцця, большую частку заробленых грошай аддаючы маці і сёстрам (яго сям'я перабралася ў Палесціну ў 1904 годзе, і ўсяго праз год Шымон Віткін памёр). Не пагаджаючыся з пануючымі патрыярхальнымі поглядамі і арыентацыяй на сельскую гаспадарку з выкарыстаннем працы мясцовых арабаў, Віткін выступаў за яўрэйскую каланізацыю зямель, яўрэйскую фізічную працу ў сельскай гаспадарцы, прапаганду сіянісцкіх ідэалаў і сацыяльную справядлівасць. Гэтыя яго погляды прывялі яго да супрацоўніцтва з сацыялістычным рухам "Ха-Поэль ха-Цаір ", і ён стаў адным з ідэолагаў гэтага руху. Яго ідэі былі выкладзены ў брашуры «''Коль карэ''» ( {{Lang-he|קול קורא}} поўная назва — «''Зварот да яўрэйскай моладзі, сэрца якой з яе народам і з Сіёнам''»). Брашура была ў [[1905|1905 годзе]] адпраўлена ў Расію, дзе распаўсюджвалася намаганнямі [[Менахем Усышкін|Менахема Усышкіна]] і стала адным з галоўных стымулаў да пачаткаў Другой аліі. У брашуры Віткін заклікаў яўрэйскую моладзь Расійскай імперыі падтрымаць перасяленне ў Палесціну: <blockquote>…мы павінны сабраць усе сілы і аддацца нашай задачы з неўтаймаванай любоўю, з бязмежнай самаахвярнасцю і бясконцым цярпеннем!.. Спяшайцеся, героі Ізраіля, адрадзіце часы білуйцаў з мужнасцю і размахам, інакш яшчэ крыху, і мы загінем!<ref name=":0" /> </blockquote>Сябры Другой аліі бачылі ў Віткіне духоўнага лідэра. У [[1907|1907 годзе]] і сам Віткін наведаў Расію, але выявіў, што прапагандысцкая дзейнасць там жорстка спыняецца. У гэты час у Віткіна быў дыягнаставаны рак гартані. Ён адправіўся ў [[Вена|Вену]], дзе прайшоў безвыніковую аперацыю, і паспешліва вярнуўся ў Палесціну, каб не паміраць на чужыне. Памёр у Рышон-ле-Цыёне ў студзені [[1912|1912 года]]. Памёр нежанатым, не здолеўшы дамагчыся ўзаемнасці ад сваёй каханай Бэлы Бенінсан - былой вучаніцы з Гедэры. Пасля яго смерці ў тым жа годзе рухам «''Ха-Поэль ха-Цаір''» быў выдадзены зборнік яго прац. Падтрымліваў сувязі са сваякамі ў Магілёве, пісаў у 1898 годзе сваяк з Рышон-ле-Цыёна:<blockquote>Я хацеў бы ведаць, што наогул чуваць у Магілёве, як жывецца ў маім старым родным горадзе, як справы са сродкамі да існавання, як і чым зарабляе на жыццё наш бедны горад, як жывуць тысячы бедакоў, як існуюць яны. Часам мяне на крылах уяўлення нясе ў Магілёў, я іду па двары сінагогі, спускаюся на Бальяну або Дубровенку, там хаджу як прывід па вузкіх завулках, я бачу ўсіх, а мяне няма, я нікім не бачны... Гляджу на панылыя і ўстрывожаныя твары, на забітыя і патухлыя вочы, бачу рваную вопратку, чую шум і мітусню яўрэйскіх вуліц, ціхі смех, які вырываецца з сэрца вольнага чалавека, не вясёлы спеў, што ідзе са здаровых грудзей, а блюзнерства і праклёны, плач і енк, дзіўныя галасы, напалову плачучыя, напалову спяваючыя, альбо дзіўныя і дзікія крыкі, што даносяцца да мяне з цёмных і вузкіх пакояў. Вуліцы поўныя, стаяць натоўпы сагнутых людзей з торбамі за плячыма. Гэта жабракі, якія вяртаюцца ў Магілёў. Магілёў, як справы? Як ты, мой любімы горад?<ref name=":0" /></blockquote>На магілёўскіх яўрэйскіх могілках пахаваны дзед Іосіфа Віткіна – Йехіэль Міхель Шапіра і яго дзядзька Хаім Абрам Шапіра, які пакінуў пасля сябе ўнікальны дзённік, які расказвае пра яўрэйскае жыццё Магілёва канца 19 – пачатку 20 стагоддзя. Захавалася і магіла яго стрыечнага брата Беньяміна Шапіра, выдатнага выкладчыка іўрыту і іўрыцкай літаратуры ў магілёўскай Талмуд Торы. У 1913 годзе Беньямін Шапіра паехаў у Палесціну з мэтай удасканаліцца ў выкладанні мовы на аснове сістэмы, прынятай у гімназіях Палестыны. Ён павінен быў неўзабаве пераехаць туды на пастаяннае жыхарства, але [[Першая сусветная вайна]] парушыла яго планы, а ў маі 1917 года ён раптоўна памёр ад [[Тыф|тыфу]].<ref name=":0" /> == Ідэалагічныя пазіцыі == Па сваіх поглядах быў перакананым прыхільнікам ідэі яўрэйскага засялення [[Зямля Ізраільская|Зямлі Ізраільскай]]. Стаўленне Віткіна да краіны продкаў было ўзнёсла-паэтычным, што адбілася на распрацаванай ім сістэме выкладання: апроч каштоўнасцяў яўрэйскай культуры, ён стараўся прывіць сваім вучням любоў да [[Іўрыт|іўрыту]] і прыроды Палесціны <ref name="Eleven">{{ЭЯЭ|10937|Виткин Иосеф}}</ref> . Для перакананага палесцінафіла Віткіна стала ўдарам альтэрнатыўная Базельскай Угандская праграма, ухваленая VI Сіянісцкім кангрэсам. Віткін разглядаў Угандскую праграму як здраду і адпрэчваў пануючыя сярод еўрапейскіх сіяністаў пазіцыі, паводле якіх яўрэйскай дзяржавы варта дамагацца ад сусветных дзяржаў палітычнымі сродкамі. На гэты перыяд прыпадаюць найбольш горкія і рэзкія з яго артыкулаў, якія ён пазней знішчыў, так і не апублікаваўшы <ref name="Aharonovitz">{{Cite web|lang=he|url=http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|title=Йосеф Виткин|author=Йосеф Ааронович.|date=1912|publisher=Проект Бен-Иегуда|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123200451/http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|archive-date=2013-01-23|access-date=2013-07-29|url-status=live}}</ref>. Нават пасля таго, як Угандская праграма праз два гады была адвергнутая сіянісцкім рухам, а яго ўласныя погляды на засяленне Палесціны знайшлі водгук сярод сіяністаў Расіі, Віткін захаваў непрыязнае стаўленне да еўрапейскіх сіяністаў-тэарэтыкаў. У 1907 годзе, знаходзячыся ў Вене на лячэнні, ён пісаў у «''Адкрытым лісце сіяністам Вены''» аб абавязку адраджэння яўрэйскай культуры і мовы ў Палесціне. Віткін крытыкаваў сістэму гаспадарання, якая склалася падчас Першай аліі, пры якой яўрэйскія плантатары шырока выкарыстоўвалі наёмных арабскіх працаўнікоў. Узорам для пераймання ў вачах Віткіна былі першапраходцы з арганізацыі «БІЛУ», якія ў 1880-я заснавалі Гедэру, чый ідэалізм ён супрацьпастаўляў блізарукаму практыцызму сучаснага яму ішува <ref name="Aharonovitz">{{Cite web|lang=he|url=http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|title=Йосеф Виткин|author=Йосеф Ааронович.|date=1912|publisher=Проект Бен-Иегуда|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123200451/http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|archive-date=2013-01-23|access-date=2013-07-29|url-status=live}}</ref> . На яго думку, будучыня яўрэйскага пасялення заключалася ў стварэнні супольнасці адукаваных і ідэалістычных земляробаў, незалежных ад наёмнай працы, якія апрацоўваюць землі, што належаць яўрэйскаму народу, і падзяляюць імкненне да сацыяльнай справядлівасці. У сілу сваіх поглядаў Віткін настаяў на ўключэнні ў праграму руху «Ха-Поэль ха-Цаір» не толькі пункта аб «''заваёве працы''» (выкарыстанні яўрэйскіх рабочых на прадпрыемствах, якія належалі яўрэям-фермерам), але і пункта аб «''заваёве глебы''», гэта значыць стварэнні самімі яўрэямі-халуцым сельскагаспадарчых паселішчаў <ref name="Eleven">{{ЭЯЭ|10937|Виткин Иосеф}}</ref> . Пасля смерці Віткіна гэтыя пазіцыі прынеслі яму славу «прарока халуцыянства» і «чалавека працы». == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Віткін Іосіф}} [[Катэгорыя:Памерлі ад раку гартані]] [[Катэгорыя:Постаці сіянізму]] [[Катэгорыя:Палітыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1912 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 23 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1876 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 2 жніўня]] 209667kzbj7s2q76df7a3qwuit19uxg 5175724 5175722 2026-08-05T09:24:59Z Aliaksei Lastouski 75892 5175724 wikitext text/x-wiki {{Палітык|Сайт=|Партыя=Ха-Поэль ха-Цаір|Месца пахавання=[[Рышон-ле-Цыён]]}}'''Іосіф Віткін''' ( [[2 жніўня]] [[1876]], [[Магілёў]] — [[23 студзеня]] [[1912]], [[Рышон-ле-Цыён]] ) — дзеяч ранняга рабочага [[Сіянізм|сіянізму]], актывіст руху «Ха-Поэль ха-Цаір». Ідэолаг яўрэйскай працы.<ref>[https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/vitkin-joseph Kressel, Getzel. "Vitkin, Joseph." ''Encyclopaedia Judaica'', edited by Michael Berenbaum and Fred Skolnik, 2nd ed., vol. 20, Macmillan Reference USA, 2007, p. 561]</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mishpoha.org/imya/1634-detskaya-mechta-voploshchennaya-v-zhizn|title=Детская мечта, воплощенная в жизнь|first=Александр|last=ЛИТИН|website=mishpoha.org|access-date=2026-08-05}}</ref> == Біяграфія == Юзаф Віткін нарадзіўся ў сям'і рабіна Шымона (Сімона) Віткіна і Леі Шапіры у [[Магілёў|Магілёве]] ў [[1876|1876 годзе]]. У сям'і Віткіных шмат пакаленняў з сімпатыяй ставіліся да палесцінафільства, яго прапрадзед Іосіф у пачатку ХІХ ст. пакінуў Магілёў і пасяліўся ў [[Хеўрон|Хеўроне]].<ref name=":0" /> Падтрымліваў ідэі перасялення ў [[Эрэц-Ізраіль]] і бацька Іосіфа, аўтар каментароў да [[Тора|Торы]] і ўтрымальнік [[Хедар|хедара]]. Пазней з-за рознагалоссяў з абшчынай менавіта на глебе ідэалогіі Шымон з сям'ёй перабраўся ў [[Курск]]. Іосіф атрымаў традыцыйную яўрэйскую адукацыю ў хедары, прыватныя настаўнікі таксама займаліся з ім [[Іўрыт|іўрытам]] і рускай мовай. У 17 гадоў Віткін скончыў бухгалтарскія курсы і ўжо ў 18 гадоў атрымаў працу на сельскагаспадарчым прадпрыемстве. У гэтыя гады ён захапляўся [[Сацыялізм|сацыялістычнымі ідэямі]], і пералом у яго светапоглядзе наступіў пасля I сіянісцкага кангрэса. Іосіф стаў [[Сіянізм|сіяністам]] і ў канцы [[1897|1897 года]] з'ехаў у Палесціну. Ведаючы аб слабым здароўі сына, Шымон і яго жонка Лея не хацелі адпускаць яго ў Палесціну, але ўтрымаць не змаглі. У Палесціне Іосіф чатыры месяцы адпрацаваў чорнарабочым у [[Рышон-ле-Цыён|Рышон-ле-Цыёне]], а затым атрымаў месца настаўніка ў Гедэры. Нягледзячы на адсутнасць педагагічнага досведу, ідэалістычны запал і імкненне да дасканаласці дапамаглі яму набыць рэпутацыю аднаго з лепшых настаўнікаў яўрэйскага ішува. Яго вучні асвоілі [[іўрыт]] на ўзроўні паўсядзённых зносін, але ў выніку пярэчанняў з боку бацькоў Віткін вымушаны быў перайсці ў школу ў мошаве Месха (цяпер [[Кфар-Тавор]]), адкуль ён пазней вярнуўся ў Рышон-ле-Цыён. Там ён працягваў выкладаць да канца жыцця. Вёў аскетычны лад жыцця, большую частку заробленых грошай аддаючы маці і сёстрам (яго сям'я перабралася ў Палесціну ў 1904 годзе, і ўсяго праз год Шымон Віткін памёр). Не пагаджаючыся з пануючымі патрыярхальнымі поглядамі і арыентацыяй на сельскую гаспадарку з выкарыстаннем працы мясцовых арабаў, Віткін выступаў за яўрэйскую каланізацыю зямель, яўрэйскую фізічную працу ў сельскай гаспадарцы, прапаганду сіянісцкіх ідэалаў і сацыяльную справядлівасць. Гэтыя яго погляды прывялі яго да супрацоўніцтва з сацыялістычным рухам "Ха-Поэль ха-Цаір ", і ён стаў адным з ідэолагаў гэтага руху. Яго ідэі былі выкладзены ў брашуры «''Коль карэ''» ( {{Lang-he|קול קורא}} поўная назва — «''Зварот да яўрэйскай моладзі, сэрца якой з яе народам і з Сіёнам''»). Брашура была ў [[1905|1905 годзе]] адпраўлена ў Расію, дзе распаўсюджвалася намаганнямі [[Менахем Усышкін|Менахема Усышкіна]] і стала адным з галоўных стымулаў да пачаткаў Другой аліі. У брашуры Віткін заклікаў яўрэйскую моладзь Расійскай імперыі падтрымаць перасяленне ў Палесціну: <blockquote>…мы павінны сабраць усе сілы і аддацца нашай задачы з неўтаймаванай любоўю, з бязмежнай самаахвярнасцю і бясконцым цярпеннем!.. Спяшайцеся, героі Ізраіля, адрадзіце часы білуйцаў з мужнасцю і размахам, інакш яшчэ крыху, і мы загінем!<ref name=":0" /> </blockquote>Сябры Другой аліі бачылі ў Віткіне духоўнага лідэра. У [[1907|1907 годзе]] і сам Віткін наведаў Расію, але выявіў, што прапагандысцкая дзейнасць там жорстка спыняецца. У гэты час у Віткіна быў дыягнаставаны рак гартані. Ён адправіўся ў [[Вена|Вену]], дзе прайшоў безвыніковую аперацыю, і паспешліва вярнуўся ў Палесціну, каб не паміраць на чужыне. Памёр у Рышон-ле-Цыёне ў студзені [[1912|1912 года]]. Памёр нежанатым, не здолеўшы дамагчыся ўзаемнасці ад сваёй каханай Бэлы Бенінсан - былой вучаніцы з Гедэры. Пасля яго смерці ў тым жа годзе рухам «''Ха-Поэль ха-Цаір''» быў выдадзены зборнік яго прац. Падтрымліваў сувязі са сваякамі ў Магілёве, пісаў у 1898 годзе сваяк з Рышон-ле-Цыёна:<blockquote>Я хацеў бы ведаць, што наогул чуваць у Магілёве, як жывецца ў маім старым родным горадзе, як справы са сродкамі да існавання, як і чым зарабляе на жыццё наш бедны горад, як жывуць тысячы бедакоў, як існуюць яны. Часам мяне на крылах уяўлення нясе ў Магілёў, я іду па двары сінагогі, спускаюся на Бальяну або Дубровенку, там хаджу як прывід па вузкіх завулках, я бачу ўсіх, а мяне няма, я нікім не бачны... Гляджу на панылыя і ўстрывожаныя твары, на забітыя і патухлыя вочы, бачу рваную вопратку, чую шум і мітусню яўрэйскіх вуліц, ціхі смех, які вырываецца з сэрца вольнага чалавека, не вясёлы спеў, што ідзе са здаровых грудзей, а блюзнерства і праклёны, плач і енк, дзіўныя галасы, напалову плачучыя, напалову спяваючыя, альбо дзіўныя і дзікія крыкі, што даносяцца да мяне з цёмных і вузкіх пакояў. Вуліцы поўныя, стаяць натоўпы сагнутых людзей з торбамі за плячыма. Гэта жабракі, якія вяртаюцца ў Магілёў. Магілёў, як справы? Як ты, мой любімы горад?<ref name=":0" /></blockquote>На магілёўскіх яўрэйскіх могілках пахаваны дзед Іосіфа Віткіна – Йехіэль Міхель Шапіра і яго дзядзька Хаім Абрам Шапіра, які пакінуў пасля сябе ўнікальны дзённік, які расказвае пра яўрэйскае жыццё Магілёва канца 19 – пачатку 20 стагоддзя. Захавалася і магіла яго стрыечнага брата Беньяміна Шапіра, выдатнага выкладчыка іўрыту і іўрыцкай літаратуры ў магілёўскай Талмуд Торы. У 1913 годзе Беньямін Шапіра паехаў у Палесціну з мэтай удасканаліцца ў выкладанні мовы на аснове сістэмы, прынятай у гімназіях Палестыны. Ён павінен быў неўзабаве пераехаць туды на пастаяннае жыхарства, але [[Першая сусветная вайна]] парушыла яго планы, а ў маі 1917 года ён раптоўна памёр ад [[Тыф|тыфу]].<ref name=":0" /> == Ідэалагічныя пазіцыі == Па сваіх поглядах быў перакананым прыхільнікам ідэі яўрэйскага засялення [[Зямля Ізраільская|Зямлі Ізраільскай]]. Стаўленне Віткіна да краіны продкаў было ўзнёсла-паэтычным, што адбілася на распрацаванай ім сістэме выкладання: апроч каштоўнасцяў яўрэйскай культуры, ён стараўся прывіць сваім вучням любоў да [[Іўрыт|іўрыту]] і прыроды Палесціны <ref name="Eleven">{{ЭЯЭ|10937|Виткин Иосеф}}</ref> . Для перакананага палесцінафіла Віткіна стала ўдарам альтэрнатыўная Базельскай Угандская праграма, ухваленая VI Сіянісцкім кангрэсам. Віткін разглядаў Угандскую праграму як здраду і адпрэчваў пануючыя сярод еўрапейскіх сіяністаў пазіцыі, паводле якіх яўрэйскай дзяржавы варта дамагацца ад сусветных дзяржаў палітычнымі сродкамі. На гэты перыяд прыпадаюць найбольш горкія і рэзкія з яго артыкулаў, якія ён пазней знішчыў, так і не апублікаваўшы <ref name="Aharonovitz">{{Cite web|lang=he|url=http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|title=Йосеф Виткин|author=Йосеф Ааронович.|date=1912|publisher=Проект Бен-Иегуда|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123200451/http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|archive-date=2013-01-23|access-date=2013-07-29|url-status=live}}</ref>. Нават пасля таго, як Угандская праграма праз два гады была адвергнутая сіянісцкім рухам, а яго ўласныя погляды на засяленне Палесціны знайшлі водгук сярод сіяністаў Расіі, Віткін захаваў непрыязнае стаўленне да еўрапейскіх сіяністаў-тэарэтыкаў. У 1907 годзе, знаходзячыся ў Вене на лячэнні, ён пісаў у «''Адкрытым лісце сіяністам Вены''» аб абавязку адраджэння яўрэйскай культуры і мовы ў Палесціне. Віткін крытыкаваў сістэму гаспадарання, якая склалася падчас Першай аліі, пры якой яўрэйскія плантатары шырока выкарыстоўвалі наёмных арабскіх працаўнікоў. Узорам для пераймання ў вачах Віткіна былі першапраходцы з арганізацыі «БІЛУ», якія ў 1880-я заснавалі Гедэру, чый ідэалізм ён супрацьпастаўляў блізарукаму практыцызму сучаснага яму ішува <ref name="Aharonovitz">{{Cite web|lang=he|url=http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|title=Йосеф Виткин|author=Йосеф Ааронович.|date=1912|publisher=Проект Бен-Иегуда|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123200451/http://benyehuda.org/aharonovich/vitkin.html|archive-date=2013-01-23|access-date=2013-07-29|url-status=live}}</ref> . На яго думку, будучыня яўрэйскага пасялення заключалася ў стварэнні супольнасці адукаваных і ідэалістычных земляробаў, незалежных ад наёмнай працы, якія апрацоўваюць землі, што належаць яўрэйскаму народу, і падзяляюць імкненне да сацыяльнай справядлівасці. У сілу сваіх поглядаў Віткін настаяў на ўключэнні ў праграму руху «Ха-Поэль ха-Цаір» не толькі пункта аб «''заваёве працы''» (выкарыстанні яўрэйскіх рабочых на прадпрыемствах, якія належалі яўрэям-фермерам), але і пункта аб «''заваёве глебы''», гэта значыць стварэнні самімі яўрэямі-халуцым сельскагаспадарчых паселішчаў <ref name="Eleven">{{ЭЯЭ|10937|Виткин Иосеф}}</ref> . Пасля смерці Віткіна гэтыя пазіцыі прынеслі яму славу «прарока халуцыянства» і «чалавека працы». == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Віткін Іосіф}} [[Катэгорыя:Памерлі ад раку гартані]] [[Катэгорыя:Постаці сіянізму]] [[Катэгорыя:Палітыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1912 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 23 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1876 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 2 жніўня]] py5zwovfvngth5jpckyqhwaeip2as31 0 812137 5175742 2026-08-05T10:01:49Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Амброзія}} {{Таксон}} '''Амброзія''' (''Ambrosia'') — род кветкавых раслін сямейства [[астравыя]]. Каля 40 відаў. Пашыраны ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]] (у іншых краінах — занесеныя). На [[Беларусь|Беларусі]]...» 5175742 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Амброзія}} {{Таксон}} '''Амброзія''' (''Ambrosia'') — род кветкавых раслін сямейства [[астравыя]]. Каля 40 відаў. Пашыраны ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]] (у іншых краінах — занесеныя). На [[Беларусь|Беларусі]] рэдка трапляюцца [[амброзія палыналістая]] (''Ambrosia artemisiifolia'') і [[амброзія трохраздзельная]] (''Ambrosia trifida''), магчымы знаходкі і іншых відаў, якія актыўна пашыраюцца ў Еўропе і з’яўляюцца каранцінным [[пустазелле]]м. Адна- або [[шматгадовыя расліны|шматгадовыя]] травяністыя расліны, радзей паўкусты з галінастым [[сцябло]]м вышынёй да 2 м. [[Лісце]] супраціўнае або чаргаванае: перыстарассечанае. Кветкі малапрыкметныя, у маленькіх аднаполых кошыках, сабраных у коласападобныя [[суквецце|суквецці]] (песцікавыя 2-кветныя). Плод — калючкаватая сямянка (адна расліна можа даваць да 90 000 сямянак). [[Пылок]] з кветак выклікае алергічныя захворванні: сянную ліхаманку, [[бранхіяльная астма|бранхіяльную астму]] і інш. [[Катэгорыя:Пустазелле]] eie1d0acyeqhamsz4ka1rhvyy5melq9 5175743 5175742 2026-08-05T10:03:25Z Autumndancer 168015 5175743 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Амброзія}} {{Таксон}} '''Амброзія''' (''Ambrosia'') — род кветкавых раслін сямейства [[астравыя]]. Каля 40 відаў. Пашыраны ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]] (у іншых краінах — занесеныя). На [[Беларусь|Беларусі]] рэдка трапляюцца [[амброзія палыналістая]] (''Ambrosia artemisiifolia'') і [[амброзія трохраздзельная]] (''Ambrosia trifida''), магчымы знаходкі і іншых відаў, якія актыўна пашыраюцца ў Еўропе і з’яўляюцца каранцінным [[пустазелле]]м. Адна- або [[шматгадовыя расліны|шматгадовыя]] травяністыя расліны, радзей паўкусты з галінастым [[сцябло]]м вышынёй да 2 м. [[Лісце]] супраціўнае або чаргаванае: перыстарассечанае. Кветкі малапрыкметныя, у маленькіх аднаполых кошыках, сабраных у коласападобныя [[суквецце|суквецці]] (песцікавыя 2-кветныя). Плод — калючкаватая сямянка (адна расліна можа даваць да 90 000 сямянак). [[Пылок]] з кветак выклікае алергічныя захворванні: сянную ліхаманку, [[бранхіяльная астма|бранхіяльную астму]] і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Амброзія||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Пустазелле]] t51hw4jaa6lac8ogrdca89t1kc7t1l1 5175755 5175743 2026-08-05T10:24:38Z Autumndancer 168015 5175755 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Амброзія}} {{Таксон}} '''Амброзія''' (''Ambrosia'') — род кветкавых раслін сямейства [[астравыя]]. Каля 40 відаў. Пашыраны ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]] (у іншых краінах — занесеныя). На [[Беларусь|Беларусі]] рэдка трапляюцца [[амброзія палыналістая]] (''Ambrosia artemisiifolia'') і [[амброзія трохраздзельная]] (''Ambrosia trifida''), магчымы знаходкі і іншых відаў, якія актыўна пашыраюцца ў [[Еўропа|Еўропе]] і з’яўляюцца каранцінным [[пустазелле]]м. Адна- або [[шматгадовыя расліны|шматгадовыя]] травяністыя расліны, радзей паўкусты з галінастым [[сцябло]]м вышынёй да 2 м. [[Лісце]] супраціўнае або чаргаванае: перыстарассечанае. Кветкі малапрыкметныя, у маленькіх аднаполых кошыках, сабраных у коласападобныя [[суквецце|суквецці]] (песцікавыя 2-кветныя). Плод — калючкаватая сямянка (адна расліна можа даваць да 90 000 сямянак). [[Пылок]] з кветак выклікае алергічныя захворванні: сянную ліхаманку, [[бранхіяльная астма|бранхіяльную астму]] і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Амброзія||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Пустазелле]] 5ifdxos45bpc96mgmrvccrv4xxk1cjw 5175756 5175755 2026-08-05T10:25:04Z Autumndancer 168015 5175756 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Амброзія}} {{Таксон}} '''Амброзія''' (''Ambrosia'') — род кветкавых раслін сямейства [[астравыя]]. Каля 40 відаў. Пашыраны ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]] (у іншых краінах — занесеныя). На [[Беларусь|Беларусі]] рэдка трапляюцца [[амброзія палыналістая]] (''Ambrosia artemisiifolia'') і [[амброзія трохраздзельная]] (''Ambrosia trifida''), магчымы знаходкі і іншых відаў, якія актыўна пашыраюцца ў [[Еўропа|Еўропе]] і з’яўляюцца каранцінным [[пустазелле]]м. Адна- або [[шматгадовыя расліны|шматгадовыя]] травяністыя расліны, радзей паўкусты з галінастым [[сцябло]]м вышынёй да 2 м. [[Лісце]] супраціўнае або чаргаванае: перыстарассечанае. [[Кветкі]] малапрыкметныя, у маленькіх аднаполых кошыках, сабраных у коласападобныя [[суквецце|суквецці]] (песцікавыя 2-кветныя). Плод — калючкаватая сямянка (адна расліна можа даваць да 90 000 сямянак). [[Пылок]] з кветак выклікае алергічныя захворванні: сянную ліхаманку, [[бранхіяльная астма|бранхіяльную астму]] і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Амброзія||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Пустазелле]] 1ma3yjdh0l049cf5u17qooxm2d0kk03 0 812138 5175744 2026-08-05T10:03:56Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Амброзія (расліна)]] 5175744 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Амброзія (расліна)]] tikpm2numkwkzc2oqv92fwxsd0d3zf5 0 812139 5175745 2026-08-05T10:05:29Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Амброзія (міфалогія)]] * [[Амброзія (расліна)]] * [[(193) Амброзія]] — астэроід {{неадназначнасць}}» 5175745 wikitext text/x-wiki * [[Амброзія (міфалогія)]] * [[Амброзія (расліна)]] * [[(193) Амброзія]] — астэроід {{неадназначнасць}} hs90ucg0jo0t620tyupeaotx4azjjtg 0 812140 5175747 2026-08-05T10:09:59Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Амброзія}} '''Амброзія''' ({{lang-grc|ἀμβροσία}}) — у [[старажытнагрэчаская міфалогія|грэчаскай міфалогіі]] — нектар, ежа багоў, якая забяспечвала вечную маладосць і [[прыгажосць]]. [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаская міфалогія]]» 5175747 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Амброзія}} '''Амброзія''' ({{lang-grc|ἀμβροσία}}) — у [[старажытнагрэчаская міфалогія|грэчаскай міфалогіі]] — нектар, ежа багоў, якая забяспечвала вечную маладосць і [[прыгажосць]]. [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаская міфалогія]] auia3bt4g9qdcnltfo75v7hfaqg0971 5175748 5175747 2026-08-05T10:10:27Z Autumndancer 168015 5175748 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Амброзія}} '''Амброзія''' ({{lang-grc|ἀμβροσία}}) — у [[старажытнагрэчаская міфалогія|грэчаскай міфалогіі]] — нектар, ежа багоў, якая забяспечвала вечную маладосць і [[прыгажосць]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Амброзія||}} [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаская міфалогія]] 6d9cmnipmjhlx1w5dqp0ludc77yzhbm 5175749 5175748 2026-08-05T10:13:44Z Autumndancer 168015 5175749 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Амброзія}} [[Файл:WLANL - MicheleLovesArt - Museum Boijmans Van Beuningen - Istoriato schotel, de maaltijd der Goden op de Olympus.jpg|thumb|«Ежа багоў» (1530), маёліка, Нікола Пеліпарыа]] '''Амброзія''' ({{lang-grc|ἀμβροσία}}) — у [[старажытнагрэчаская міфалогія|грэчаскай міфалогіі]] — нектар, ежа багоў, якая забяспечвала вечную маладосць і [[прыгажосць]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Амброзія||}} [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаская міфалогія]] 16z25o86dvpp8j1temk319vz2dkh9h3 0 812141 5175751 2026-08-05T10:19:49Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Таксон}} '''Амброзія трохраздзельная''' (''Ambrosia trifida'') — від расліны з роду [[амброзія]]. Паходзіць з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Аднагадовая травяністая расліна вышынёй 40-120 см, з мужчынскімі і жаночымі кветкамі, падзеленымі ў межах адной расл...» 5175751 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Амброзія трохраздзельная''' (''Ambrosia trifida'') — від расліны з роду [[амброзія]]. Паходзіць з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Аднагадовая травяністая расліна вышынёй 40-120 см, з мужчынскімі і жаночымі кветкамі, падзеленымі ў межах адной расліны. [[Сцябло]] — прамое, звычайна валасатае, можа галінавацца ўверсе. [[Лісце]] даўжынёй каля 4-15 см, валасістае, трохраздзельнае, пяцілопасцевае або рассечанае, хоць верхняе лісце часта суцэльнае. Долі ліста (галінкі) шырокія, іх край гладкі або злёгку зубчасты. Кветкі размешчаны на канцы галіны, у густым каласопадобным [[суквецце|суквецці]]. Мужчынскія кветкі знаходзяцца ў густой гронцы. Венца мужчынскіх кветак трубчастае, з валасатымі прыкветкамі каля асновы. Жаночыя кветкі размешчаны пад гронкападобнымі суквеццямі мужчынскіх, яны рэдукаваныя. Чашалісцік жаночай кветкі мае 5 зубцоў. Плод — яйкападобная касцянка. Квітнее з канца ліпеня да кастрычніка. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Пустазелле]] jbjop1ezevnmr8pg4x6q40ehtu13kl9 5175752 5175751 2026-08-05T10:20:44Z Autumndancer 168015 5175752 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Амброзія трохраздзельная''' (''Ambrosia trifida'') — від расліны з роду [[амброзія (расліна)|амброзія]]. Паходзіць з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Аднагадовая травяністая расліна вышынёй 40-120 см, з мужчынскімі і жаночымі кветкамі, падзеленымі ў межах адной расліны. [[Сцябло]] — прамое, звычайна валасатае, можа галінавацца ўверсе. [[Лісце]] даўжынёй каля 4-15 см, валасістае, трохраздзельнае, пяцілопасцевае або рассечанае, хоць верхняе лісце часта суцэльнае. Долі ліста (галінкі) шырокія, іх край гладкі або злёгку зубчасты. Кветкі размешчаны на канцы галіны, у густым каласопадобным [[суквецце|суквецці]]. Мужчынскія кветкі знаходзяцца ў густой гронцы. Венца мужчынскіх кветак трубчастае, з валасатымі прыкветкамі каля асновы. Жаночыя кветкі размешчаны пад гронкападобнымі суквеццямі мужчынскіх, яны рэдукаваныя. Чашалісцік жаночай кветкі мае 5 зубцоў. Плод — яйкападобная касцянка. Квітнее з канца ліпеня да кастрычніка. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Пустазелле]] 47nmt2mmhdmp23okx4vnppg17mng327 0 812142 5175753 2026-08-05T10:21:21Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Амброзія трохраздзельная]] 5175753 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Амброзія трохраздзельная]] q4ck37q6v5fv1fvz7n0kqz21ptos6x1 0 812143 5175754 2026-08-05T10:24:13Z BasiliusNorr 164739 Новая старонка: «[[Файл:POL COA Janina.svg|міні|Герб «Яніна»]] '''Яніна''' ({{lang-pl|Janina}}; іншыя назвы — «Шчыт у Шчыце», «Поле ў Полі», «Тарча», {{lang-la|Clipeus in Clipeum}}, {{lang-la|Campus Intra}}) — герб польскай і вялікалітоўскай шляхты. Належыць да ліку 47 гербаў, перанесеных на баярства Вялікага Княства Л...» 5175754 wikitext text/x-wiki [[Файл:POL COA Janina.svg|міні|Герб «Яніна»]] '''Яніна''' ({{lang-pl|Janina}}; іншыя назвы — «Шчыт у Шчыце», «Поле ў Полі», «Тарча», {{lang-la|Clipeus in Clipeum}}, {{lang-la|Campus Intra}}) — герб польскай і вялікалітоўскай шляхты. Належыць да ліку 47 гербаў, перанесеных на баярства Вялікага Княства Літоўскага паводле [[Гарадзельская унія|Гарадзельскай уніі]] 1413 года<ref name="znam">{{Кніга|аўтар=Znamierowski A.|загаловак=Herbarz rodowy|месца=Warszawa|выдавецтва=Świat Książki|год=2004|старонкі=109|isbn=83-7391-166-9}} {{ref-pl}}</ref>. Паводле «Гербоўніка польскага» Тадэвуша Гайля, права на герб мелі каля 275 прозвішчаў<ref name="gajl">{{Кніга|аўтар=Gajl T.|загаловак=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku|месца=Gdańsk|выдавецтва=L&L|год=2007|isbn=978-83-60597-10-1}} {{ref-pl}}</ref>. Найбольш вядомым носьбітам быў кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Ян III Сабескі]]. == Апісанне == Найстарэйшы захаваны апіс змешчаны ў гербоўніку ''Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae'', складзеным [[Ян Длугаш|Янам Длугашам]] у 1464—1480 гадах: {{lang-la|Janyna in campo rubeo clipeum defert}} — «Яніна ў чырвоным полі шчыт носіць»<ref name="dlugosz">{{Кніга|аўтар=Długosz J.|загаловак=Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae|адказны=выд. Z. Celichowski|месца=Poznań|выдавецтва=Biblioteka Kórnicka|год=1885|старонкі=23}} {{ref-pl}}</ref>. [[Каспар Нясецкі]], спасылаючыся на Бартоша Папроцкага і Шымана Акольскага, апісвае герб як брунатны шчыт у чырвоным полі, з паўлінавымі пёрамі ў кляйноце<ref name="nies">{{Кніга|аўтар=Niesiecki K.|загаловак=Herbarz polski|том=IV|месца=Lipsk|выдавецтва=Breitkopf i Haertel|год=1841|старонкі=428—436}} {{ref-pl}}</ref>. Сучасны блазон: у чырвоным полі меншы шчыт (у розных крыніцах — брунатны, сталёвы або фіялетавы). Кляйнот — сем паўлінавых пёраў. Намёт чырвоны, падбіты срэбрам. Герб ужываўся ў значна розных колерах і прапорцыях у розных родаў, аднак ва ўсіх выпадках захоўваў асноўны матыў — шчыт у полі шчыта, што і адлюстравана ў яго альтэрнатыўных назвах<ref name="znam" />. == Гісторыя == === Найранейшыя згадкі === Найстарэйшая вядомая выява герба паходзіць з пячаткі Пэлкі з Чыжова, суддзі сандамірскай зямлі, 1376 года; шэраг крыніц падае датай першай згадкі 1379 год<ref name="semk">{{Кніга|аўтар=Semkowicz W. (рэд.)|загаловак=Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie|том=VIII|месца=Kraków|год=1928|старонкі=142}} {{ref-pl}}</ref>. Радавое паданне адносіць з'яўленне герба да 1246 года і звязвае яго з Пятром Выджгам, уладальнікам замкаў у Чорштыне і Рытры, які нібыта загінуў у Прусіі, ваюючы з крыжакамі; дакументальнага пацвярджэння гэтыя звесткі не маюць. Назва герба паходзіць ад назвы вёскі Яніна ў Бускім (раней Стапніцкім) павеце Малапольшчы, якая ў XII ст. належала [[Ордэн іаанітаў|ордэну іаанітаў]] і ад яго атрымала сваю назву. Адам Банецкі ўжывае для роду вызначэнне «з Яніны», лічачы гэтую вёску родавым гняздом<ref name="bon">{{Кніга|аўтар=Boniecki A.|загаловак=Herbarz polski|месца=Warszawa|год=1899—1913}} {{ref-pl}}</ref>. Герб быў пашыраны найперш сярод родаў, аселых у Кракаўскай, Сандамірскай, Ленчыцкай і Серадзкай землях. === Пашырэнне ў Вялікім Княстве Літоўскім === Паводле актаў Гарадзельскай уніі 1413 года герб быў перанесены на шляхту Вялікага Княства Літоўскага. Ад польскага боку род Янінаў прадстаўлялі Мацей, біскуп пярэмышльскі, Пётр Тур, суддзя ленчыцкі, і Мікалай з Суходала, суддзя люблінскі; герб прыняў баярын Войсым (Войшым) Данейковіч, звестак пра якога ў сучасных яму крыніцах не захавалася<ref name="semk" />. == Легенды == Каспар Нясецкі прыводзіць два паданні пра паходжанне герба. Паводле першага, герб каля 1000 года надаў [[Баляслаў I Харобры]] рыцару Яніку, які ў бітве хутка вырабіў для абстрэльванага стрэламі войска некалькі шчытоў і з імі павёў людзей на праціўніка. Паводле другога, вядомага таксама з твораў Марціна Кромера, герб надаў Лешак I аднаму з тых, хто дапамагаў яму ў ваеннай хітрасці, калі кусты і хмызняк былі прыбраныя пад шаломы і тарчы<ref name="nies" />. == Роды Беларусі і ВКЛ == Сярод найбольш вядомых родаў, што карысталіся гербам, — Сабескія, Пясецкія і частка [[Патоцкія|Патоцкіх]]. Апрача Яна III Сабескага, герб ужывалі яго сын каралевіч Якуб Людвік Сабескі і дачка Тэрэза Кунегунда Сабеская, курфюрстка баварская. == Адмены == Вядомыя адмены герба: Яніна II, Зграя, Хуноўскі, а таксама арыстакратычныя адмены Сабескі і Суходольскі. Асобныя геральдысты, у прыватнасці Альфрэд Знамяроўскі, залічаюць да адменаў «Яніны» таксама сілезскі герб Axt<ref name="znam" />. <gallery> POL COA Jurgiewicz.svg|Юргевіч POL COA Zgraja.svg|Зграя POL COA Chunowski.svg|Хуноўскі POL COA Suchodolski Hrabia.svg|Суходольскі </gallery> == Сузор'е Шчыт == «Яніна» — адзіны шляхецкі герб, які лёг у аснову назвы сузор'я. У 1684 годзе гданьскі астраном [[Ян Гевелій]] вылучыў новае сузор'е і назваў яго {{lang-la|Scutum Sobiescianum}} («Шчыт Сабескага») у гонар перамогі войскаў пад камандаваннем Яна III Сабескага ў [[Бітва пад Венай|бітве пад Венай]] 1683 года. Сузор'е было змешчана ў яго зорным атласе ''Uranographia'' (1690). Пазней назва скарацілася да [[Шчыт (сузор'е)|Шчыт]] ({{lang-la|Scutum}}). == У тэрытарыяльнай геральдыцы == У гарадской геральдыцы XVIII—XIX стст. «Яніна» выступае як аснова або элемент гербаў гарадоў, што былі ўладаннямі Сабескіх, — Жоўквы, Зборава, Золачава і Маркаполя (цяпер Украіна). Герб пакладзены таксама ў аснову сучаснага герба варшаўскага раёна Вілянаў. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Znamierowski A.|загаловак=Herbarz rodowy|месца=Warszawa|выдавецтва=Świat Książki|год=2004|старонкі=109|isbn=83-7391-166-9}} {{ref-pl}} * {{Кніга|аўтар=Gajl T.|загаловак=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku|месца=Gdańsk|выдавецтва=L&L|год=2007|isbn=978-83-60597-10-1}} {{ref-pl}} * {{Кніга|аўтар=Niesiecki K.|загаловак=Herbarz polski|том=IV|месца=Lipsk|выдавецтва=Breitkopf i Haertel|год=1841}} {{ref-pl}} * {{Кніга|аўтар=Дз. Ч. Матвейчык [і інш.]|загаловак=Гербоўнік беларускай шляхты|адказны=нав. рэд. А. Рахуба|месца=Мінск|выдавецтва=Беларусь|год=2014|том=3|isbn=978-985-01-1095-4}} {{ref-be}} == Спасылкі == * [https://lyczkowski.net/be/hierbounik/bielaruskaj-slachty/pradmova Гербоўнік беларускай шляхты] на сайце Ю. Лычкоўскага {{ref-be}} {{Гербы Гарадзельскай уніі}} {{DEFAULTSORT:Яніна}} [[Катэгорыя:Гербы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы]] [[Катэгорыя:Гербы Гарадзельскай уніі]] sgwj1zic60ccg7ms4zpblw8y7q4r5fb 0 812144 5175760 2026-08-05T10:29:24Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Прокна]] у [[Прокна (міфалогія)]] 5175760 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Прокна (міфалогія)]] pwpp6qqchle8742aou9u6nukh7uihjn 5175761 5175760 2026-08-05T10:29:54Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Прокна (міфалогія)]] 5175761 wikitext text/x-wiki '''Прокна''': * [[Прокна (міфалогія)]] * [[(194) Прокна]] {{неадназначнасць}} 6ual45ah0s84aj6h8iodqfah42k5le1 0 812145 5175767 2026-08-05T10:38:24Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Вучоны}} '''Жэром Эжэн Каджа''' ({{lang-fr|Jérôme Eugène Coggia}}) — французскі (карсіканскі) астраном, першаадкрывальнік [[камета|камет]] і [[астэроід]]аў, працаваў у [[Марсельская абсерваторыя|Марсельскай абсерваторыі]]. У перыяд з 1868 па 1899 г. адкрыў 5 астэроідаў. Ён так...» 5175767 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Жэром Эжэн Каджа''' ({{lang-fr|Jérôme Eugène Coggia}}) — французскі (карсіканскі) астраном, першаадкрывальнік [[камета|камет]] і [[астэроід]]аў, працаваў у [[Марсельская абсерваторыя|Марсельскай абсерваторыі]]. У перыяд з 1868 па 1899 г. адкрыў 5 астэроідаў. Ён таксама стаў першаадкрывальнікам некалькіх камет, у тым ліку даволі яркай доўгаперыядычнай каметы C/1874 H1, а таксама кароткаперыядычнай каметы Крамеліна (27P/Crommelin) і каметы каметы Стэфана — Отэрма, якую ён першапачаткова памылкова прыняў за туманнасць. У 1916 годзе ён быў узнагароджаны прэміяй імя Лаланда Французскай Акадэміі Навук. {{DEFAULTSORT:Каджа}} [[Катэгорыя:Астраномы Францыі]] pqg6chxxr8i991po403144dnk0jrwg3 5175769 5175767 2026-08-05T10:40:05Z Autumndancer 168015 5175769 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Жэром Эжэн Каджа''' ({{lang-fr|Jérôme Eugène Coggia}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французскі (карсіканскі) астраном, першаадкрывальнік [[камета|камет]] і [[астэроід]]аў, працаваў у [[Марсельская абсерваторыя|Марсельскай абсерваторыі]]. У перыяд з 1868 па 1899 г. адкрыў 5 астэроідаў. Ён таксама стаў першаадкрывальнікам некалькіх камет, у тым ліку даволі яркай доўгаперыядычнай каметы C/1874 H1, а таксама кароткаперыядычнай каметы Крамеліна (27P/Crommelin) і каметы каметы Стэфана — Отэрма, якую ён першапачаткова памылкова прыняў за туманнасць. У 1916 годзе ён быў узнагароджаны прэміяй імя Лаланда Французскай Акадэміі Навук. {{DEFAULTSORT:Каджа}} [[Катэгорыя:Астраномы Францыі]] cwtlr0ar68m9rlqunf76uprda6w05yp 0 812146 5175771 2026-08-05T10:46:30Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Буракай''' — вёска ў Калварыйскай воласці, за 9 км ад [[Сангруда|Сангруды]]. == Гісторыя == З XIII–XIV стагоддзяў да 1795 года вёска ў складзе [[ВКЛ]]. ЯУ 1765 годзе ў спісе маёнтка Сейвес упершыню згадваюцца толькі 2 двары Буракай, у 1789 годзе іх было ўжо сем з 37 ж...» 5175771 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Буракай''' — вёска ў Калварыйскай воласці, за 9 км ад [[Сангруда|Сангруды]]. == Гісторыя == З XIII–XIV стагоддзяў да 1795 года вёска ў складзе [[ВКЛ]]. ЯУ 1765 годзе ў спісе маёнтка Сейвес упершыню згадваюцца толькі 2 двары Буракай, у 1789 годзе іх было ўжо сем з 37 жыхарамі. У спісе маёнтка 1827 года згадваецца 68 чалавек, а ў суседнім Буйвішкесе — 26 жыхароў. Пасля далучэння Буйвішкаў, у 1880 годзе ў Бураках было ўжо 40 двароў з 219 жыхарамі. Да і падчас Першай сусветнай вайны ў вёсцы працавала таемная літоўская тэатральная школа. У 1920 годзе, згодна з Сувалкскім дагаворам, дэмаркацыйная лінія падзяліла вёску на дзве часткі: Буракі з польскага боку, дзе засталося дзесяць гаспадарак з 238 гектарамі зямлі і 54 жыхарамі, і Буракай (Кальварыя) з літоўскага боку. [[Катэгорыя:Вёскі Літвы]] ft05ivqrztihocvdk4wymdn9737b7oo 5175772 5175771 2026-08-05T10:47:25Z Autumndancer 168015 5175772 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Буракай''' — вёска ў Калварыйскай воласці, за 9 км ад [[Сангруда|Сангруды]]. == Гісторыя == З XIII–XIV стагоддзяў да 1795 года вёска ў складзе [[ВКЛ]]. ЯУ 1765 годзе ў спісе маёнтка Сейвес упершыню згадваюцца толькі 2 двары Буракай, у 1789 годзе іх было ўжо сем з 37 жыхарамі. У спісе маёнтка 1827 года згадваецца 68 чалавек, а ў суседнім Буйвішкесе — 26 жыхароў. Пасля далучэння Буйвішкаў, у 1880 годзе ў Бураках было ўжо 40 двароў з 219 жыхарамі. Да і падчас Першай сусветнай вайны ў вёсцы працавала таемная літоўская тэатральная школа. У 1920 годзе, згодна з Сувалкскім дагаворам, дэмаркацыйная лінія падзяліла вёску на дзве часткі: Буракі з польскага боку, дзе засталося дзесяць гаспадарак з 238 гектарамі зямлі і 54 жыхарамі, і Буракай (Кальварыя) з літоўскага боку. [[Катэгорыя:Населеныя пункты Літвы]] bhro1bvyirq5fe4ykjz6k8urq5m4r5i 5175774 5175772 2026-08-05T10:48:41Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5175774 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Буракай''' — вёска ў Калварыйскай воласці, за 9 км ад [[Сангруда|Сангруды]]. == Гісторыя == З XIII–XIV стагоддзяў да 1795 года вёска ў складзе [[ВКЛ]]. ЯУ 1765 годзе ў спісе маёнтка Сейвес упершыню згадваюцца толькі 2 двары Буракай, у 1789 годзе іх было ўжо сем з 37 жыхарамі. У спісе маёнтка 1827 года згадваецца 68 чалавек, а ў суседнім Буйвішкесе — 26 жыхароў. Пасля далучэння Буйвішкаў, у 1880 годзе ў Бураках было ўжо 40 двароў з 219 жыхарамі. Да і падчас Першай сусветнай вайны ў вёсцы працавала таемная літоўская тэатральная школа. У 1920 годзе, згодна з Сувалкскім дагаворам, дэмаркацыйная лінія падзяліла вёску на дзве часткі: Буракі з польскага боку, дзе засталося дзесяць гаспадарак з 238 гектарамі зямлі і 54 жыхарамі, і Буракай (Кальварыя) з літоўскага боку. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Ніёле Амбразайцітэ]], літоўская оперная і камерная спявачка [[Катэгорыя:Населеныя пункты Літвы]] teoqou2auk948h30yz1gxenpexzg9f4 0 812147 5175776 2026-08-05T10:54:07Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Амельчанка}} '''Пётр Адамавіч Амельчанка''' (нар. {{ДН|18|6|1935}}, в. [[Пятраш]], [[Хойніцкі раён]], [[Гомельская вобласць]]) - беларускі вучоны ў галіне машынабудавання. Доктар тэхнічных навук (1988), [[прафесар]] (1990). == Біяграфія == Скончыў БПІ (1958). З 1958 на Мінскі...» 5175776 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Амельчанка}} '''Пётр Адамавіч Амельчанка''' (нар. {{ДН|18|6|1935}}, в. [[Пятраш]], [[Хойніцкі раён]], [[Гомельская вобласць]]) - беларускі вучоны ў галіне машынабудавання. Доктар тэхнічных навук (1988), [[прафесар]] (1990). == Біяграфія == Скончыў БПІ (1958). З 1958 на [[Мінскі трактарны завод|Мінскім трактарным заводзе]], з 1978 яго генеральны канструктар. Навуковыя працы па выбары і абгрунтаванні параметраў універсальна-прапашных трактароў і праблемах надзейнасці іх работы. Дзяржаўная прэмія Беларусі 1994. {{DEFAULTSORT:Амельчанка Пётр Адамавіч}} 0xsjiw3preyyrwrekwd382ggm69l7uz 5175777 5175776 2026-08-05T10:54:44Z Autumndancer 168015 5175777 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Амельчанка}} '''Пётр Адамавіч Амельчанка''' (нар. {{ДН|18|6|1935}}, в. [[Пятраш]], [[Хойніцкі раён]], [[Гомельская вобласць]]) - беларускі вучоны ў галіне машынабудавання. Доктар тэхнічных навук (1988), [[прафесар]] (1990). == Біяграфія == Скончыў БПІ (1958). З 1958 на [[Мінскі трактарны завод|Мінскім трактарным заводзе]], з 1978 яго генеральны канструктар. Навуковыя працы па выбары і абгрунтаванні параметраў універсальна-прапашных трактароў і праблемах надзейнасці іх работы. Дзяржаўная прэмія Беларусі 1994. {{DEFAULTSORT:Амельчанка Пётр Адамавіч}} [[Катэгорыя:Мінскі трактарны завод]] ayw8lead7pyu1vb1cipd1c6gq8wdnl6 5175778 5175777 2026-08-05T10:55:11Z Autumndancer 168015 5175778 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Амельчанка}} '''Пётр Адамавіч Амельчанка''' (нар. {{ДН|18|6|1935}}, в. [[Пятраш]], [[Хойніцкі раён]], [[Гомельская вобласць]]) — беларускі вучоны ў галіне машынабудавання. Доктар тэхнічных навук (1988), [[прафесар]] (1990). == Біяграфія == Скончыў БПІ (1958). З 1958 на [[Мінскі трактарны завод|Мінскім трактарным заводзе]], з 1978 яго генеральны канструктар. Навуковыя працы па выбары і абгрунтаванні параметраў універсальна-прапашных трактароў і праблемах надзейнасці іх работы. Дзяржаўная прэмія Беларусі 1994. {{DEFAULTSORT:Амельчанка Пётр Адамавіч}} [[Катэгорыя:Мінскі трактарны завод]] lqbkz5kngw4siw14evyba0t87h46l4d 5175779 5175778 2026-08-05T10:55:58Z Autumndancer 168015 5175779 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Амельчанка}} '''Пётр Адамавіч Амельчанка''' (нар. {{ДН|18|6|1935}}, в. [[Пятраш]], [[Хойніцкі раён]], [[Гомельская вобласць]]) — беларускі вучоны ў галіне машынабудавання. Доктар тэхнічных навук (1988), [[прафесар]] (1990). == Біяграфія == Скончыў БПІ (1958). З 1958 на [[Мінскі трактарны завод|Мінскім трактарным заводзе]], з 1978 яго генеральны канструктар. Навуковыя працы па выбары і абгрунтаванні параметраў універсальна-прапашных трактароў і праблемах надзейнасці іх работы. Дзяржаўная прэмія Беларусі 1994. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Амельчанка Пётр Адамавіч||}} {{DEFAULTSORT:Амельчанка Пётр Адамавіч}} [[Катэгорыя:Мінскі трактарны завод]] 34f90fom7jqqomlh36guvmq5beynyul 0 812149 5175792 2026-08-05T11:04:50Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Узункольскае]] у [[Узунколь]]: ёсць такі ж НП 5175792 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Узунколь]] jlbjyo54vu2rzy3lvggzcf6pzj8sppu 5175793 5175792 2026-08-05T11:05:10Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Узунколь]] 5175793 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Узунколь]] 884gpwjm1ql188a01x1dnkswg23adrc 0 812150 5175795 2026-08-05T11:05:26Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Узунколь]] у [[Узунколь (Егіндыкольскі раён)]] 5175795 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Узунколь (Егіндыкольскі раён)]] 8vbus100efs7cxj87qqaq0f147in3qd 5175805 5175795 2026-08-05T11:09:22Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Узунколь (Егіндыкольскі раён)]] 5175805 wikitext text/x-wiki '''Узунколь''': * [[Узунколь (Астраханскі раён)]] * [[Узунколь (Егіндыкольскі раён)]] {{неадназначнасць}} bs7m0cn62kmuit9odt4j34d72ra5jp7 0 812151 5175802 2026-08-05T11:08:17Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Узунколь (Акмолінская вобласць)]] у [[Узунколь (Астраханскі раён)]]: у Акмолінскай вобл. - 2 НП з такой назвай 5175802 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Узунколь (Астраханскі раён)]] 2nt463wjpj6wdeqen07j3k2bzik09w1 5175803 5175802 2026-08-05T11:08:34Z Autumndancer 168015 Мэта перасылкі зменена з [[Узунколь (Астраханскі раён)]] на [[Узунколь]] 5175803 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Узунколь]] jlbjyo54vu2rzy3lvggzcf6pzj8sppu 0 812152 5175808 2026-08-05T11:10:42Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Зялёнае]] у [[Зялёнае (прыпыначны пункт)]] 5175808 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Зялёнае (прыпыначны пункт)]] hljpeeclmydezp0xzup7pvpmuhmyy9f 5175812 5175808 2026-08-05T11:11:27Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Зялёнае (прыпыначны пункт)]] 5175812 wikitext text/x-wiki '''Зялёнае''': == Беларусь == * [[Зялёнае (прыпыначны пункт)]] == Казахстан == * [[Зялёнае (Акмолінская вобласць)]] {{неадназначнасць}} d0pogv2vedumzpfopgu8mipjujvhsww 1 812153 5175810 2026-08-05T11:10:42Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Зялёнае]] у [[Размовы:Зялёнае (прыпыначны пункт)]] 5175810 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Зялёнае (прыпыначны пункт)]] lh53yszm5pyfksmbyumuejtqozxh5fh 0 812154 5175815 2026-08-05T11:16:11Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Шылікты''': * [[Шылікты (Акмолінская вобласць)]] * [[Шылікты (Зайсанскі раён)]] * [[Шылікты (Паўладарская вобласць)]] {{неадназначнасць}}» 5175815 wikitext text/x-wiki '''Шылікты''': * [[Шылікты (Акмолінская вобласць)]] * [[Шылікты (Зайсанскі раён)]] * [[Шылікты (Паўладарская вобласць)]] {{неадназначнасць}} 6sv4hugsrirfi9m2v9iqt6ng4p5qac9 0 812155 5175818 2026-08-05T11:19:28Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Есенгельды''': * [[Есенгельды (Акмолінская вобласць)]] * [[Есенгельды (Карагандзінская вобласць)]] {{неадназначнасць}}» 5175818 wikitext text/x-wiki '''Есенгельды''': * [[Есенгельды (Акмолінская вобласць)]] * [[Есенгельды (Карагандзінская вобласць)]] {{неадназначнасць}} n0e90tmwg81bmem0mivy0ytc9u68si6 0 812156 5175823 2026-08-05T11:23:09Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Пралятарка (Акмолінская вобласць)]] у [[Пралетарка (Акмолінская вобласць)]] 5175823 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пралетарка (Акмолінская вобласць)]] qur60uhi8s6odxk8zpyq1cmk32ip10i 5175824 5175823 2026-08-05T11:23:28Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Пралетарка (Акмолінская вобласць)]] 5175824 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Пралетарка (Акмолінская вобласць)]] 8sris735z291jkgoo8wh5w90av01w4q 0 812157 5175828 2026-08-05T11:24:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Капліца-пахавальня Нонхартаў]] 5175828 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Капліца-пахавальня Нонхартаў]] 6gcpu2fa16eawjj81sphn0jllitte2v 0 812158 5175830 2026-08-05T11:25:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Ганна Кацярына Канстанцыя Ваза]] 5175830 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ганна Кацярына Канстанцыя Ваза]] pw5fthup8az8ss2m9w868vedmbfrs3w 0 812159 5175832 2026-08-05T11:26:00Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Тэльмана (Акмолінская вобласць)]] у [[Тэльман (Акмолінская вобласць)]]: памылка 5175832 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Тэльман (Акмолінская вобласць)]] c4o9gi3jcaa1h0kx577mk412jq3jt2p 5175833 5175832 2026-08-05T11:26:16Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Тэльман (Акмолінская вобласць)]] 5175833 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Тэльман (Акмолінская вобласць)]] 0k29bmm1apxfybkuccdxjs6cmbc0oer 0 812160 5175840 2026-08-05T11:36:32Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ангал батыра]] у [[Ангал батыр]]: памылка 5175840 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ангал батыр]] p8w8b1rllfb7f49ixcr1k8korv9t7z3 5175841 5175840 2026-08-05T11:36:46Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Ангал батыр]] 5175841 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Ангал батыр]] p93d1e2w6fvyeotzqcqywhd3x7vxwyu 0 812161 5175846 2026-08-05T11:40:16Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Андыкожа батыра]] у [[Андыкожа батыр]] 5175846 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Андыкожа батыр]] p68e6r6s97v41sanknd87jjedn4xm8e 5175847 5175846 2026-08-05T11:40:31Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Андыкожа батыр]] 5175847 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Андыкожа батыр]] l998a2jp9npc8hiny9zc7aka0o3mvny 0 812162 5175854 2026-08-05T11:43:28Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Бірсуат''': * [[Бірсуат (Жаркаінскі раён)]] * [[Бірсуат (раён Біржан сал)]] {{неадназначнасць}}» 5175854 wikitext text/x-wiki '''Бірсуат''': * [[Бірсуат (Жаркаінскі раён)]] * [[Бірсуат (раён Біржан сал)]] {{неадназначнасць}} hj1vs6zevzhiki1cs0gvph2f1xo99v3 0 812163 5175861 2026-08-05T11:45:51Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Енбекшыльдэрскае]] у [[Енбекшыльдэр]]: памылка 5175861 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Енбекшыльдэр]] pn6b6gehcckbggkcxta4o7mvwebkjjr 5175862 5175861 2026-08-05T11:46:06Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Енбекшыльдэр]] 5175862 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Енбекшыльдэр]] hrteybtfe4mdxv860pdkyp34whr73at 0 812164 5175867 2026-08-05T11:47:41Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Валіханава (раён Біржан сал)]] у [[Валіханаў (раён Біржан сал)]]: памылка 5175867 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Валіханаў (раён Біржан сал)]] 5ea56zyipnubqkso4zowqlvd47ng9l2 5175868 5175867 2026-08-05T11:47:55Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Валіханаў (раён Біржан сал)]] 5175868 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Валіханаў (раён Біржан сал)]] n1y9rim6nkt0b8t14mczyccqe10v10i 0 812165 5175870 2026-08-05T11:48:39Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Заазёрнае (Акмолінская вобласць)]] у [[Заазёрны (Акмолінская вобласць)]] 5175870 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Заазёрны (Акмолінская вобласць)]] o55u3kfhifz44fdjyo0bqvrb6bmz5nh 5175871 5175870 2026-08-05T11:48:55Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Заазёрны (Акмолінская вобласць)]] 5175871 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Заазёрны (Акмолінская вобласць)]] 7q6h84v4ew7xaq5w6i2flvnd0f4rjox 0 812167 5175884 2026-08-05T11:57:16Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Ульгілі''': * [[Ульгілі (Акмолінская вобласць)]] * [[Ульгілі (Паўладарская вобласць)]] {{неадназначнасць}}» 5175884 wikitext text/x-wiki '''Ульгілі''': * [[Ульгілі (Акмолінская вобласць)]] * [[Ульгілі (Паўладарская вобласць)]] {{неадназначнасць}} 9dc8gj52yhmxzcvqmw0a8x3803iahn4