Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 203 5176238 5150965 2026-08-06T07:26:40Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5176238 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на красавік}}</noinclude> '''10 красавіка''' — соты (сто першы ў [[высакосны год]]) [[дзень]] [[год]]а па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Coat of Arms of Škloŭ.png|thumb|100px|left|Герб Шклова]] * [[847]]: Пачатак пантыфікату [[Леў IV (Папа Рымскі)|Льва IV]] * [[879]]: Пасля смерці [[Заходне-Франкскае каралеўства|заходне-франкскага]] караля [[Людовік II Заіка|Людовіка II]], яго дзеці, [[Людовік III (кароль Францыі)|Людовік III]] і [[Карламан II|Карламан]], уступаюць у спадчыну. Яны захавалі падтрымку [[Гуга Абат|Гуга Абата]] з яго прыхільнікамі, якія хацелі прадухіліць падзел каралеўства. * [[1660]]: [[Дзісенскі замак]] заняты войскамі [[ВКЛ]]. * [[1710]]: У [[Англія|Англіі]] ўступіў у сілу першы ў свеце закон аб [[Аўтарскае права|аўтарскім праве]], прыняты ў [[1709]]. * [[1762]]: [[Шклоў]] атрымаў [[герб]]. * [[1869]]: [[Хасэ Марці]] стварыў [[Кубінская Рэвалюцыйная Партыя|Кубінскую Рэвалюцыйную Партыю]]. * [[1940]]: [[Ісландыя]] атрымала незалежнасць ад [[Данія|Даніі]]. * [[1941]]: На тэрыторыі акупаванай [[Югаславія|Югаславіі]] створана марыянетачная [[Незалежная дзяржава Харватыя]] начале з [[Антэ Павеліч]]ам. * [[1953]]: 2-м Генеральным сакратаром [[Арганізацыя Аб'яднаных Нацый|ААН]] абраны [[Даг Хамаршэльд]]. * [[1972]]: Падпісана міжнародная Канвенцыя аб забароне [[Біялагічная зброя|біялагічнай зброі]]. * [[1998]]: Адбыўся ўстаноўчы з’езд рэспубліканскага таварыства «Ахова птушак Беларусі» (затым [[ГА Ахова птушак Бацькаўшчыны]]) * [[2010]]: У выніку [[Авіякатастрофа пад Смаленскам 10 красавіка 2010 года|авіякатастрофы пад Смаленскам]] загінулі прэзідэнт [[Польшча|Польшчы]] [[Лех Качыньскі]], шэраг членаў урада, Сената, дэпутатаў Сейма, ваенных, рэлігійных дзеячаў == Нарадзіліся == * [[401]]: [[Феадосій II]], [[Візантыя|візантыйскі]] [[імператар]] * [[1583]]: [[Гуга Гроцый]], галандскі юрыст-міжнароднік, [[філосаф]] * [[1837]]: [[Транквіла Крэмона]], італьянскі мастак * [[1867]]: [[Джордж Вільям Расел]], ірландскі [[паэт]] * [[1868]]: [[Джордж Арліс]], амерыканскі [[акцёр]] і рэжысёр * [[1877]]: [[Альфрэд Кубін]], аўстрыйскі графік * [[1880]]: [[Ганс Пурман]], нямецкі мастак * [[1899]]: [[Уладзімір Набокаў]], рускі і амерыканскі [[пісьменнік]] * [[1929]]: [[Майк Хотарн]], брытанскі аўтагоншчык * [[1931]]: [[Іван Чыгрын]], беларускі літаратуразнаўца * [[1932]]: [[Амар Шарыф]], егіпецкі акцёр * [[1949]]: [[Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў]], літоўскі оперны спявак * [[1954]]: [[Ёўка Цёрмянен]], фінскі скакун з трампліна * [[1963]]: [[Дорыс Лойтхард]], прэзідэнт Швейцарыі * [[1973]]: [[Гіём Канэ]], французскі рэжысёр, сцэнарыст * [[1990]]: [[Магнус Кірт]], эстонскі кідальнік дзіды * [[1992]]: [[Дэйзі Рыдлі]], англійская актрыса == Памерлі == [[Файл:Mikalojus Konstantinas Čiurlionis photo portrait.jpg|thumb|100px|right|Мікалоюс Чурлёніс]] * [[1216]]: [[Эрык X Кнутсан|Эрык X, кароль Швецыі]] * [[1585]]: [[Грыгорый XIII|Рыгор XIII]], [[Папы рымскія|Папа Рымскі]], які ўвёў [[Грыгарыянскі каляндар]] (нар. 7.1.1502). * [[1813]]: [[Жазеф Луі Лагранж]], французскі [[матэматык]] і [[астраном]] * [[1863]]: [[Джавані Батыста Амічы]], італьянскі астраном, оптык * [[1911]]: [[Мікалоюс Чурлёніс]], літоўскі [[мастак]] і [[кампазітар]] (нар. 22.9.1875). * [[1919]]: [[Эміліяна Сапата]], [[мексіка]]нскі генерал, герой мексіканскай рэвалюцыі. * [[1945]]: [[Хендрык Нікалаас Веркман]], нідэрландскі мастак * [[1954]]: [[Агюст Люм'ер]], французскі вынаходнік, старэйшы з [[Браты Люм'ер|братоў Люм'ер]] — стваральнікаў [[кінематаграфія|кінематографа]] (нар. 19.10.1862). * [[2010]]: [[Лех Качыньскі]], прэзідэнт Польшчы (нар. 18.6.1949). * 2010: [[Мірон (Хадакоўскі)]], архіепіскап гайнаўскі, праваслаўны ардынарый Войска Польскага (нар. 21.10.1957). * [[2021]]: [[Уладзімір Антонавіч Папковіч]], беларускі пісьменнік і перакладчык * [[2021]]: [[Арыядна Барысаўна Ладыгіна]], беларускі вучоны ў галіне эстэтыкі, педагог == Святкуюць == * {{Сцяг Азербайджана}} [[Азербайджан]], Дзень будаўніка * {{Сцяг ЗША}} [[ЗША]], Дзень Арміі выратавання. * {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]], Дзень вызвалення [[Адэса|Адэсы]]. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|410]] </noinclude> [[Катэгорыя:10 красавіка| ]] h4hpuguag437an00ju7yxm6lr4vd7a8 0 275 5176195 5165310 2026-08-06T06:15:06Z DobryBrat 5701 стыль, вікіфікацыя 5176195 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на ліпень}}</noinclude> '''13 ліпеня''' — сто дзевяноста чацвёрты (сто дзевяноста пяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1260]]: Адбылася [[бітва на Дурбэ]], войска [[жамойты|жамойтаў]] разбіла злучаную армію [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] і [[Ордэн мечаносцаў|Ордэна мечаносцаў]]. * [[1508]]: [[Бітва пад Оршай (1508)|Бітва пад Оршай]] у ходзе [[Літоўска-маскоўская вайна 1507—1508 гадоў|літоўска-маскоўскай вайны]] (1507—1508). * [[1772]]: [[Джэймс Кук]] выправіўся ў кругасветнае плаванне.* [[1837]]: Каралева [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыя]] перанесла рэзідэнцыю з [[Сент-Джэймскі палац|Сент-Джэймскага]] ў [[Бакінгемскі палац]]. * [[1837]]: Каралева [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыя]] перанесла рэзідэнцыю з [[Сент-Джэймскі палац|Сент-Джэймскага]] ў [[Бакінгемскі палац]]. * [[1876]]: Прынята палажэнне, паводле якога губернатары ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] атрымалі права выдаваць [[абавязковыя пастановы]] аб забароне сходаў, органаў друку і інш. * [[1897]]: [[Гульельма Марконі]] аформіў патэнт на [[радыё]] ў [[ЗША]]. * [[1908]]: У [[Лондан]]е адкрыліся [[Летнія Алімпійскія гульні 1908|IV Алімпійскія гульні]]. У іх упершыню прынялі ўдзел [[жанчына|жанчыны]]. * [[1930]]: Ва [[Уругвай|Уругваі]] пачаўся [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|першы чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е. * [[1944]]: Савецкія войскі ўвайшлі ў [[Вільня|Вільню]]. * [[1990]]: У [[Гарадок (Беластоцкі павет)|Гарадку]] ([[Польшча]]) пачаўся [[Басовішча|І Фестываль музыкі маладой Беларусі]], арганізаваны [[БАС|Беларускім аб’яднаннем студэнтаў]] і гмінным асяродкам культуры. * [[2024]]: На [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2024)|перадвыбарчым]] мітынгу ў [[Пенсільванія|Пенсільваніі]] здзейснены [[Замах на Дональда Трампа|замах]] на [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. == Нарадзіліся == * [[1590]]: [[Клімент X|Клімент X, Папа Рымскі]] * [[1597]]: [[Себасцьян Штоскопф]], нямецкі мастак * [[1607]]: [[Вацлаў Холар]], чэшскі гравёр і малявальшчык * [[1793]]: [[Джон Клэр]], англійскі паэт * [[1889]]: [[Сяргей Антонавіч Клычкоў|Сяргей Клычкоў]], рускі [[пісьменнік]] і [[паэт]] * [[1896]]: [[Мардэхай Ардон]], ізраільскі мастак * [[1897]]: [[Міхась Міхайлавіч Міцкевіч|Міхась Міцкевіч]], беларускі грамадскі і культурны дзеяч, брат [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] (пам. 25.10.1991) * [[1905]]: [[Эдвін Лайнэ]], фінскі рэжысёр * [[1918]]: [[Альберта Аскары]], італьянскі гоншчык * [[1923]]: [[Міхаіл Іванавіч Пугаўкін|Міхаіл Пугаўкін]], савецкі [[акцёр]] (пам. 25.7.2008) * [[1924]]: [[Карла Бергонцы]], італьянскі оперны спявак (пам. 25.7.2014) * [[1933]]: [[П'ера Мандзоні]], італьянскі мастак * [[1952]]: [[Аляксандр Рыгоравіч Ціхановіч|Аляксандр Ціхановіч]], беларускі эстрадны спявак * [[1970]]: [[Андрэй Цівончык]], [[Германія|нямецкі]] атлет беларускага паходжання * [[1983]]: [[Дыяна Бакозі]], італьянскі стралок * [[1998]]: [[Дзіёра Келдзіёрава]], узбекская дзюдаістка, алімпійская чэмпіёнка == Памерлі == * [[1024]]: [[Генрых II Святы|Генрых ІІ]], імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|свяшчэннарымскі]] * [[1645]]: [[Міхаіл Фёдаравіч|Міхаіл Фёдаравіч, цар рускі]], першы з дынастыі [[Раманавы]]х * [[1793]]: [[Жан-Поль Марат]], адзін з правадыроў [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] * [[1868]]: [[Канстанцін Тышкевіч]], беларускі археолаг (нар. 17.2.1806) * [[1896]]: [[Фрыдрых Аўгуст Кекуле]], нямецкі хімік-арганік * [[1954]]: [[Фрыда Кало]], мексіканская мастачка (нар. 6.7.1907) * [[1970]]: [[Шэн Шыцай]], кітайскі ваенны дзеяч, губернатар [[Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён|Сіньцзяна]] (нар. 1897) * [[1974]]: [[Патрык Мейнард Сцюарт Блэкет]], брытанскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[2008]]: [[Браніслаў Герэмек]], польскі гісторык, грамадска-палітычны і дзяржаўны дзеяч (нар. 6.3.1932) * [[2008]]: [[Аляксандр Міхайлавіч Глебаў]], беларускі фотамастак. * [[2014]]: [[Надзін Гордымер]], паўднёваафрыканская пісьменніца == Святкуюць == * {{Сцяг Казахстана}} [[Казахстан]]: Дзень Камітэта нацыянальнай бяспекі * {{Сцяг Расіі}} [[Расія]]: Дзень пошты * {{Сцяг Чарнагорыі}} [[Чарнагорыя]]: Дзень дзяржаўнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|713]] </noinclude> [[Катэгорыя:13 ліпеня| ]] qdz1mwntpn0rvizdegotcl51oobaubz 0 585 5176239 5102046 2026-08-06T07:27:27Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5176239 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на люты}}</noinclude> '''25 лютага''' — пяцьдзясят шосты дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]] == Падзеі == * [[138]]: [[Адрыян]] усынавіў [[Антанін Пій|Антаніна Пія]] і зрабіў яго сваім пераемнікам пасля смерці Элія Вера. * [[493]]: Пасля двухгадовай асады [[Равена|Равены]] [[Адаакр]] згаджаецца на мірныя перамовы з [[Тэадорых Вялікі|Тэадорыхам Вялікім]] — гораду пагражае голад. * [[1147]]: Першая згадка лацінскай назвы [[Гісторыя Аўстрыі|Аўстрыі]] (''Austria'') у дакуменце [[Конрад III Гогенштаўфен|Конрада III]]. * [[1576]]: Ліст [[Стэфан Баторый|С. Баторыя]] чачэрскаму старасце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|К. Зяновічу]] — аб тым, што [[шляхта]] [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] павінна служыць у [[Чачэрск]]у і не прыцягвацца да іншых павіннасцей. * [[1836]]: [[Сэмуэль Кольт]] атрымаў патэнт на шасцізарадны [[рэвальвер]]. * [[1910]]: Адбылася [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні]]. * [[1918]]: Створана [[Менскае беларускае прадстаўніцтва]]. * [[1921]]: Часці [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] захапілі [[Тбілісі]]. * [[1932]]: [[Адольф Гітлер]] атрымаў нямецкае грамадзянства. * [[1956]]: На закрытым пасяджэнні XX з’езда [[КПСС]] [[М. Хрушчоў]] выступіў з дакладам аб кульце асобы [[І. Сталін]]а. * [[1990]]: На [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Леніна]] ў [[Мінск]]у адбыўся мітынг [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту]]. * [[1991]]: Іракская ракета падае на амерыканскія казармы ў Дахране, [[Сірыя]]. * [[2010]]: [[Віктар Януковіч]] заступіў на пасаду [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнта Украіны]]. * [[2010]]: [[Аляксей Грышын]] заваяваў першы залаты медаль у гісторыі Рэспублікі Беларусь на зімовых Алімпійскіх гульнях. * [[2018]]: Скончыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2018]] у карэйскім [[Пхёнчхан]]е. * [[2025]]: Уладам [[Літва|Літвы]] накіраваны [[зварот літоўскіх грамадскіх дзеячаў аб забароне выкарыстання беларусамі герба «Пагоня»|зварот грамадскіх дзеячаў]] аб забароне выкарыстання беларусамі герба «[[Пагоня]]». == Нарадзіліся == * [[1682]]: [[Джавані Батыста Марганьі]], італьянскі анатам * [[1707]]: [[Карла Гальдоні]], італьянскі драматург (пам. 6.2.1793) * [[1778]]: [[Хасэ дэ Сан Марцін]], кіраўнік вайны за незалежнасць іспанскіх калоній ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]] * [[1841]]: [[П'ер Агюст Рэнуар]], французскі мастак-імпрэсіяніст (пам. 3.12.1919) * [[1871]]: [[Леся Украінка]], украінская пісьменніца (пам. 1.12.1913) * [[1873]]: [[Энрыка Каруза]], італьянскі оперны спявак (пам. 2.8.1921) * [[1875]]: [[Рыгор Абрамавіч Міранскі|Рыгор Міранскі]], беларускі майстар мастацкай фатаграфіі, адзін з першых фотарэпарцёраў Мінска (пам. пасля 1926) * [[1879]]: [[Гасан Канапацкі]], беларускі ваенны дзеяч (пам. 11.5.1953) * [[1909]]: [[Сяргей Дарожны]], беларускі [[паэт]], грамадскі і культурны дзеяч (пам. 19.7.1943) * [[1917]]: [[Цута Кімура]], японскі мастак * [[1935]]: [[Генадзь Міхайлавіч Лыч|Генадзь Лыч]], вучоны ў галіне эканомікі, акадэмік НАН Беларусі, заслужаны дзеяч навукі Беларусі * [[1943]]: [[Джордж Харысан]], англійскі музыка, удзельнік гурта «[[The Beatles]]» (пам. 29.11.2001) * [[1947]]: [[Яўген Шатохін]], беларускі мастак, грамадскі дзеяч * [[1950]]: [[Нестар Кіршнер]], 54-ы прэзідэнт [[Аргенціна|Аргенціны]] * [[1953]]: [[Васіль Кузьміч Касцючэнка|Васіль Касцючэнка]], сучасны беларускі мастак-жывапісец * [[1957]]: [[Алесь Пісьмянкоў]], беларускі паэт (пам. крас. 2004) * [[1972]]: [[Уладзіслаў Кандратовіч]], літоўскі дзяржаўны дзеяч == Памерлі == * [[1713]]: [[Фрыдрых I Гогенцолерн|Фрыдрых I, кароль прускі]] (нар. 11.7.1657) * [[1954]]: [[Агюст Перэ]], французскі архітэктар * [[1959]]: [[Клаўдзій Дуж-Душэўскі]], беларускі архітэктар і палітычны дзеяч (нар. 1891) * [[1970]]: [[Іван Ермачэнка]], беларускі палітычны дзеяч (нар. 1.5.1894) * [[1970]]: [[Марк Ротка]], амерыканскі мастак * [[1998]]: [[Умберта Мастраяні]], італьянскі скульптар * [[2012]]: [[Эрланд Юзефсан]], шведскі акцёр == Святкуюць == * {{KWT}} — Нацыянальны дзень * {{GEO}} — Дзень савецкай акупацыі <noinclude>== Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|225]] </noinclude> [[Катэгорыя:25 лютага| ]] ooxtexabwajxms5dbnqmmnqtsqfefp4 0 629 5176182 5116497 2026-08-06T05:45:19Z DobryBrat 5701 стыль 5176182 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на кастрычнік}}</noinclude> '''27 кастрычніка''' — трохсоты (трыста першы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:South ferry station loop platform.jpg|thumb|150px|left|Нью-Ёркскі метрапалітэн]] * [[97]]: [[Рымскі імператар]] [[Нерва]] ўсынаўляе [[Траян]]а і прызначае яго намеснікам у [[Верхняя Германія|Верхняй Германіі]]. * [[625]]: Пачатак пантыфікату Папы [[Ганорый I (Папа Рымскі)|Ганорыя I]]. * [[939]]: [[Эдмунд I]] стаў каралём [[Каралеўства Англія|Англіі]]. * [[1904]]: Адкрыты першыя падземныя ўчасткі [[Нью-Ёркскі метрапалітэн|Нью-Ёркскага метрапалітэна]]. * [[1939]]: Літоўскія войскі ўвайшлі ў [[Вільня|Вільню]], якую [[СССР]] перадаў [[Літва|Літве]]. * [[1989]]: На вайсковай базе пад [[Станькава|в. Станькава]] ([[Дзяржынскі раён]]), паводле савецка-амерыканскага дагавору, знішчана апошняя пускавая ўстаноўка [[Ака (АТРК)|АТР-23 «Ака»]]. * [[1991]]: [[Туркменістан]] абвясціў незалежнасць. == Нарадзіліся == [[Файл:Holbein-erasmus.jpg|thumb|120px|[[Эразм Ратэрдамскі]]]] * [[1469]]: [[Эразм Ратэрдамскі]], нідэрландскі гуманіст * [[1728]]: [[Джэймс Кук]], брытанскі першаадкрывальнік і навігатар (пам. [[14.2]].[[1779]]) * [[1782]]: [[Нікало Паганіні]], італьянскі скрыпач-віртуоз і [[кампазітар]] * [[1806]]: [[Альфонс Дэкандоль]], швейцарскі батанік * [[1828]]: [[Джэйкаб Долсан Кокс]], амерыканскі дзяржаўны дзеяч * [[1828]]: [[Ота Функе]], нямецкі фізіёлаг * [[1844]] :[[Клас Понтус Арнальдсан]], шведскі [[пісьменнік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] * [[1890]]: [[Віктар Шутовіч]], беларускі каталіцкі святар, прыхільнік беларусізацыі касцёла (пам. [[1.3]].[[1960]]) * [[1901]]: [[Аляксандр Чакс]], латвійскі [[паэт]] * [[1908]]: [[Уладзімір Фёдаравіч Сакалоў|Уладзімір Сакалоў]] (пам. [[1.2]] [[1987 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1987]]), беларускі мастак-графік * [[1911]]: [[Мікола Лобан]], беларускі пісьменнік і мовазнавец * [[1914]]: [[Дылан Томас]], валійскі паэт * [[1918]]: [[Тэрэза Райт]], амерыканская актрыса * [[1923]]: [[Рой Ліхтэнштэйн]], амерыканскі мастак * [[1932]]: [[Сільвія Плат]], амерыканская паэтэса * [[1945]]: [[Луіс Інасіу Лула да Сілва]], прэзідэнт [[Бразілія|Бразіліі]] * [[1952]]: [[Фрэнсіс Фукуяма]], амерыканскі філосаф і палітычны эканаміст * [[1992]]: [[Стэфан Эль-Шаараві]], італьянскі футбаліст == Памерлі == [[Файл:Vytautas the great.jpg|thumb|120px|left|120px|Вітаўт]] * [[1430]]: [[Вітаўт]], вялікі князь літоўскі (нар. ~[[1350]]) * [[1449]]: [[Улугбек]], [[астраном]] * [[1505]]: [[Іван III]], вялікі князь маскоўскі * [[1553]]: [[Мігель Сервет]], іспанскі мысляр і ўрач * [[1837]]: [[Міхаіл Гузікаў]], беларускі музыка, які распрацаваў уласную мадэль [[ксілафон]]а * [[1907]]: [[Зыгмунт Чаховіч]], удзельнік паўстання 1863—1864 гадоў * [[1980]]: [[Джон Хазбрук Ван Флек]], амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1986]]: [[Аркадзь Мардвілка]], беларускі лінгвіст, перакладчык * [[1987]]: [[Жан Эльён]], французскі мастак * [[1990]]: [[Уга Таньяцы]], італьянскі акцёр * [[1991]]: [[Пейке Кох]], нідэрландскі мастак * [[2010]]: [[Нестар Кіршнер]], 54-ы прэзідэнт [[Аргенціна|Аргенціны]] * [[2013]]: [[Лу Рыд]], амерыканскі музыкант * [[2014]]: [[Даніэль Буланжэ]], французскі пісьменнік == Святкуюць == {{UKR}}: [[Дзень украінскага пісьменства і мовы]] <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|К27]] </noinclude> [[Катэгорыя:27 кастрычніка| ]] 0dl3y6nwpm2b6cph9eu732p6wkkumm2 0 1598 5176005 4828901 2026-08-05T16:18:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176005 wikitext text/x-wiki {{Картка хімічнага элемента | імя = Вадарод / Hydrogenium (H) | сімвал = H | нумар = 1 | вонкавы від = [[газ]] без [[колер]]у, [[смак]]у і [[пах]]у | атамная маса = 1,00794 | радыус атама = 53 | энергія іанізацыі 1 = 1311,3 | канфігурацыя = 1s^{<nowiki>1</nowiki>} | кавалентны радыус = 32 | радыус іона = 54 (−1 e) | электраадмоўнасць = 2,20 <ref>{{cite web |url=http://www.webelements.com/hydrogen/electronegativity.html |title=Hydrogen: electronegativities |lang=en |publisher=Webelements |accessdate=2010-07-15 |archive-date=27 чэрвеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100627090517/http://www.webelements.com/hydrogen/electronegativity.html |url-status=dead }}</ref> | электродны патэнцыял = | ступені акіслення = 1,0, −1 | шчыльнасць = 0,0000899 (пры 273[[Кельвін|K]] (0&nbsp;°C)) | цеплаёмістасць = 14,235<ref name="ХЭ">{{кніга |аўтар = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |частка = |загаловак = Химическая энциклопедия: в 5 т |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Москва |выдавецтва = Советская энциклопедия |год = 1988 |том = 1 |старонкі = 400-402 |старонак = 623 |серыя = |isbn = |тыраж = 100 000 }} </ref> | цеплаправоднасць = 0,1815 | тэмпература плаўлення = 14,01 | цеплыня плаўлення = 0,117 | тэмпература кіпення = 20,28 | цеплыня выпарэння = 0,904 | малярны аб'ём = 14,1 | структура рашоткі = гексаганальная | параметры рашоткі = a=3,780 c=6,167 | стаўленне c/a = 1,631 | тэмпература Дэбая = 110 }} {{Элемент перыядычнай сістэмы|align=center|fontsize=100%|number=1}} [[File:19. Експлозија на смеса од водород и воздух.webm|thumb|right|280px]] '''Вадарод''' — першы [[хімічны элемент]] у [[Перыядычная сістэма элементаў|табліцы Мендзялеева]]. Абазначаецца [[сімвал]]ам H (ад {{lang-la|hydrogenium}} «''утваральнік вады''»; ад старажытнагрэчаскага ύδρω «вада» і γίγνομαι «''станавіцца''», «''узнікаць''», «''утварацца''»). Самы пашыраны элемент у [[космас]]е, складае каля палавіны масы [[Сонца]], большасці [[зоркі|зорак]]. У складзе [[арганічныя злучэнні|арганічных злучэнняў]] вадарод маюць усе раслінныя і жывёльныя арганізмы. == Гісторыя адкрыцця == Газападобны вадарод упершыню штучна атрыманы ў пачатку 16-га стагоддзя, падчас змешвання [[метал]]аў з [[моцныя кіслоты|моцнымі кіслотамі]]. У 1766—1781 гг. [[Генры Кавендыш]] стаў першым, хто зразумеў, што газападобны вадарод — гэта самастойнае рэчыва. У 1783 г. [[Антуан Ларан Лавуазье|Лавуазье]] першы атрымаў вадарод з вады і даказаў, што вада ёсць хімічным злучэннем вадароду з [[кісларод]]ам. Адсюль і назва вадароду. == Уласцівасці == Пры звычайных тэмпературы і ціску, вадарод уяўляе сабой газ без колеру, смаку і паху, нетаксічны, лёгкі на загаранне. Двухатамны газ з малекулярнай формулай H₂. Тэмпература плаўлення -259,1 °С, кіпення -252,6 °С, шчыльнасць вадкага вадароду 70,8 кг/м³ (-235 °С). Вадарод і яго сумесі з паветрам і [[кісларод]]ам пажара- і выбухованебяспечныя ([[грымучы газ]]). [[Малекула]] вадароду двухатамная. Пры звычайных умовах узаемадзейнічае толькі з [[фтор]]ам і [[хлор]]ам (на святле), пры павышаных тэмпературах у прысугнасці [[каталізатар]]аў — з [[кісларод]]ам (утвараецца [[вада]]), [[галагены|галагенамі]] ([[галагенавадароды]]), [[азот]]ам ([[аміяк]]). Са шчолачнымі і шчолачназямельнымі металамі, элементамі III—IV груп перыядычнай сістэмы ўтварае гідрыды. Аднаўляе аксіды і галагеніды металаў да металаў, ненасычаныя вуглевадароды ([[гідрагенізацыя]]). Лёгка аддае [[электрон]], у водных растворах пратон Н існуе ў выглядзе іона гідраксонію, утварае [[вадародная сувязь|вадародную сувязь]]. Вадарод лёгка ўтварае [[кавалентная сувязь|кавалентныя сувязі]] з большасцю [[неметал]]аў, таму ў Зямных умовах атамарны вадарод сустракаецца рэдка. Вадарод адыгрывае вялікую ролю ў [[акісляльна-аднаўляльная рэакцыя|акісляльна-аднаўляльных рэакцыях]], калі адбываецца абмен [[пратон]]амі паміж малекуламі ў растворы. Ва ўтварэнні [[іонная сувязь|іоннай сувязі]] атам вадароду можа ўдзельнічаць як у выглядзе адмоўна [[электрычны зарад|зараджаных]] часціц — [[аніён]]аў H^- (т.зв. гідрыду), так і ў выглядзе дадатна зараджаных часціц H⁺. [[Катыён]] H⁺ абазначаны так, нібы складаецца з голага пратона, але ў рэчаіснасці катыёны вадароду ў іоннай сувязі заўсёды сустракаюцца ў выглядзе больш складаных утварэнняў. == Ізатопы == Вадарод мае тры [[ізатоп]]ы: процій ¹H, дэйтэрый ²H (або D), і трыцій ³H (або T). Процій і дэйтэрый стабільныя, а трыцій — радыеактыўны з перыядам паўраспаду 12,5 гадоў. Найбольш распаўсюджаны ізатоп вадароду — процій, які мае адзін [[пратон]] і не мае [[нейтрон]]аў. Як самы просты з атамаў элементаў, атам вадароду часта выкарыстоўвалі у тэарэтычных разліках і мадэляванні. Напрыклад, атам вадароду — гэта адзіны нейтральны атам, для якога можна аналітычна развязаць [[ураўненне Шродынгера]]. Вывучэнне энергетычных узроўняў і сувязей у атаме вадароду адыграла ключавую ролю ў развіцці [[квантавая механіка|квантавай механікі]]. == Атрыманне == Прамысловая вытворчасць ажыццяўляецца ў асноўным шляхам [[канверсія (хімія)|канверсіі]] [[метан]]у: <center> CH₄ + 2H₂O = 4H₂ + CO₂ </center> Радзей атрымліваюць з дапамогай больш энергаёмістых метадаў, такіх як [[электроліз]] вады, газіфікацыя вадкага і цвёрдага паліва ([[вадзяны газ]]). == Выкарыстанне == Газападобны вадарод выкарыстоўваецца для сінтэзу [[аміяк]]у, хлорыстага вадароду, метылавага і вышэйшых спіртоў, вуглевадародаў, для гідрагенізацыі тлушчу, таксама для зваркі і рэзкі металаў вадародна-кіслародным полымем. [[Вадкі вадарод]] выкарыстоўваецца ў якасці ракетнага і аўтамабільнага паліва. Ізатопы вадароду знайшлі прымяненне ў атамнай энергетыцы. Вадарод з'яўляецца крыніцай праблем у [[металургія|металургіі]], бо можа павялічваць крохкасць многіх металаў, што ўскладняе праектаванне трубаправодаў і ёмістасцей. == Гл. таксама == * [[Атам вадароду]] * [[Вадкі вадарод]] * {{cl|Злучэнні вадароду}} * [[Антывадарод]] * [[Вадародная энергетыка]] * [[Малекула вадароду]] * [[Малекулярны іон вадароду]] * [[Zero Regio]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Бондар І.'' Вадарод // {{Крыніцы/БЭ|3}} * Хімія: вучэб. дапам. для 7-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / пад рэд. І. Я. Шымановіча; пер. на беларус. мову М. Л. Страхі. — Мінск: Народная асвета, 2017. — 182 с.: іл. ISBN 978-985-03-2801-4 * {{кніга |аўтар = Глинка Н.Л. |частка = |загаловак = Общая химия |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Ленинград |выдавецтва = "Химия" |год = 1984 |старонкі = |старонак = }} == Спасылкі == {{Commonscat|Hydrogen}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Ізатопы вадароду}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вадарод| ]] [[Катэгорыя:Аднаўляльнікі]] [[Катэгорыя:Газы]] [[Катэгорыя:Неметалы]] [[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]] [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] hqagbvv5scc2im3zexmk68x204wytox 0 3134 5176159 5157639 2026-08-06T03:21:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176159 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава | Беларуская назва = Дзяржава-горад Ватыкан | Арыгінальная назва = {{lang-lat|Status Civitatis Vaticanæ}}<br />{{lang-it|Stato della Città del Vaticano}} | Родны склон = Ватыкана | Герб = Coat of arms of the Vatican City.svg | Сцяг = Flag of the Vatican City.svg | Назва гімна = Inno e Marcia Pontificale | Аўдыё = United States Navy Band - Inno e Marcia Pontificale.ogg | Форма кіравання = [[эклезіялогія|эклезіяльная]] [[абсалютная манархія|абсалютная]] [[выбарная манархія|выбарная]] [[тэакратыя]] | Дзяржаўная рэлігія = [[Каталіцызм]] | lat_dir = N | lat_deg = 41 | lat_min = 54 | lat_sec = 12.3 | lon_dir = E | lon_deg = 12 | lon_min = 27 | lon_sec = 12.2 | CoordScale = 5000 | На карце = Europe location VAT.png | Мова = [[Лацінская мова|лацінская]], [[Італьянская мова|італьянская]] | Дата незалежнасці = [[11 лютага]] [[1929]]{{efn|Паводле [[Латэранскія пагадненні|Латэранскага пагаднення]].}} | Незалежнасць ад = [[Італія|Італіі]] | Найбуйнейшыя гарады = - | Пасады кіраўнікоў = [[Папа Рымскі]]<br />[[Камерленга]]<br />[[Дэкан Калегіі кардыналаў]] | Кіраўнікі = [[Леў XIV |Леў XIV]]<br />[[Тарчызіа Бертонэ]]<br />[[Анджэла Садана]] | Месца па тэрыторыі = 232 | Тэрыторыя = 0,44 | Месца па насельніцтву = 236 | Насельніцтва = 832<ref name=cia>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vt.html Vatican City] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201223203905/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vt.html |date=23 снежня 2020 }}. CIA — [[The World Factbook]]{{ref-en}}</ref> | Год перапісу = 2011 | Шчыльнасць насельніцтва = 1891 }} '''Ватыка́н''' ({{Lang-lat|Status Civitatis Vaticanæ}}, {{Lang-it|Stato della Città del Vaticano}}) — незалежная дзяржава-горад (самая маленькая ў свеце), цэнтр [[Рымска-каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царквы]], рэзідэнцыя яе кіраўніка — [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]]. Знаходзіцца ў заходняй частцы [[Рым]]а. Тэрыторыя — 0,44 км². У экстратэратарыяльнай уласнасці Ватыкана знаходзяцца тры саборы ([[Санта-Марыя-Маджорэ]], [[Латэранская базіліка]] і [[базіліка Святога Паўла за гарадскімі сценамі]]), [[Ватыканская абсерваторыя]], шэраг палацаў і віл агульнай плошчай 0,7 км². Паблізу Рыма ў [[Папскі палац Кастэль-Гандольфа|палацы Кастэль-Гандольфа]] знаходзіцца летняя загарадная рэзідэнцыя Папы Рымскага. Ватыкан, па сутнасці, не мае свайго сталага насельніцтва. На яго тэрыторыі пражывае Папа, кіраўнікі [[Рымская курыя|Рымскай курыі]], службоўцы ватыканскіх устаноў, вайскоўцы [[Папская швейцарская гвардыя|Папскай швейцарскай гвардыі]]. Па дадзеных на [[2004]], у ватыканскіх установах працуе каля трох тысяч супрацоўнікаў, з якіх маюць рэлігійны сан 1300 чалавек. Ватыканскае грамадзянства носіць адміністрацыйны характар. У перыяд свайго знаходжання на службе ватыканскім супрацоўнікам падаецца падданства Святога Прастолу, а ў выпадках паездак за мяжу (за межы Італіі) выдаюцца службовыя або дыпламатычныя пашпарты Святога Прастолу. Афіцыйная мова — [[лацінская мова|лацінская]] (у паўсядзённым жыцці на ёй амаль ніхто не гаворыць і яна выкарыстоўваецца выключна ў афіцыйных [[дакумент]]ах Ватыкана і падчас набажэнстваў). У дыпламатычнай перапісцы выкарыстоўваецца [[французская мова|французская]]. Паўсядзённымі і гутарковымі па частаце ўжывання з’яўляюцца [[італьянская мова|італьянская]], [[іспанская мова|іспанская]], [[англійская мова|англійская]], [[нямецкая мова|нямецкая]] і французская мовы. Грашовая адзінка — [[еўра]]. Папская дзяржава па дагаворы з урадам Італіі ў абмежаванай колькасці чаканіць таксама ўласную манету — ватыканскі еўра, прызначаны ў асноўным для нумізматаў. Галоўнымі афіцыйнымі святамі з’яўляюцца — дзень абрання актуальнага Папы, [[Каляды]] і [[Вялікдзень]]. Дыпламатычныя місіі замежных дзяржаў акрэдытуюцца пры Святым Прастоле, а не пры горадзе-дзяржаве Ватыкан. Замежныя пасольствы і прадстаўніцтвы, акрэдытаваныя пры Святым Прастоле, з прычыны малой тэрыторыі Ватыкана, размешчаны ў Рыме (уключаючы і пасольства Італіі, якое, такім чынам, знаходзіцца ў яе ўласнай сталіцы<ref>[http://www.tursvodka.ru/countries/vatican/russian_embassy/ Адрес пасольствы Ватыкана ў Італіі]</ref>). Святы Прастол (не Ватыкан) з’яўляецца сталым назіральнікам пры [[ААН]] з [[1964]] года<ref name="lenta.ru">[http://lenta.ru/world/2004/07/02/vatican/ Lenta.ru: В мире: Ватикан получил статус наблюдателя ООН без права голоса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110906085159/http://lenta.ru/world/2004/07/02/vatican/ |date=6 верасня 2011 }}</ref>, супрацоўнічаючы з арганізацыяй з [[1957]] года<ref>http://www.holyseemission.org/short_history.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070516093428/http://www.holyseemission.org/short_history.html |date=16 мая 2007 }}</ref>. У ліпені [[2004]] года правы місіі Святога Прастола пры ААН былі пашыраны<ref name="lenta.ru"/>. Акрамя таго, са жніўня [[2008]] года Ватыкан пачаў супрацоўніцтва з [[Інтэрпал]]ам на сталай аснове<ref>{{Cite web |url=http://www.interpol.int/Public/Icpo/Members/default.asp |title=List of Member States |access-date=2 жніўня 2012 |archive-date=2 сакавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302222052/http://www.interpol.int/Public/icpo/Members/default.asp |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.interpol.int/Public/Icpo/Members/dates.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110724083440/http://www.interpol.int/Public/Icpo/Members/dates.pdf |date=24 ліпеня 2011 }}</ref>. {{Змест злева}} == Гісторыя == {{асноўны артыкул|Гісторыя Ватыкана}} У антычнасці тэрыторыя Ватыкана ({{lang-la|ager vaticanus}}) не была заселена, бо ў [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] гэта месца лічылася святым. У [[326]] годзе, пасля прыходу [[хрысціянства]], над меркаванай грабніцай святога [[Пётр (апостал)|Пятра]] была ўзведзена базіліка Канстанціна і з тых часоў гэта месца стала засяляцца. Гістарычна цяперашні Ватыкан стаў спадчыннікам [[Папская дзяржава|Папскай дзяржавы]], якая была ўтворана ў сярэдзіне [[VIII стагоддзе|VIII стагоддзя]] і пазней ахапіла значную частку [[Апенінскі паўвостраў|Апенінскага паўвострава]]. У [[756]] франкскі кароль [[Піпін Кароткі]] (бацька [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]]) у выніку супрацьборства з [[лангабарды|лангабардамі]] і [[Візантыя|візантыйцамі]] падарыў [[Папы Рымскія|Папе]] [[Стэфан (II) III|Стэфану II (III)]] [[Рым]] і некалькі правінцый у цэнтральнай Італіі, што склала гістарычнае ядро Папскай дзяржавы, так званай «спадчыны Св. Пятра». Ватыкан на сённяшні дзень з'яўляецца самым старым дзяржаўным утварэннем. Інстытуты яго дзяржаўна-царкоўнай улады наўпрост ўзыходзяць да [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. Папская дзяржава спыніла сваё існаванне [[20 верасня]] [[1870]], калі войскі караля [[Віктор Эмануіл II|Віктора Эмануіла]] падчас завяршэння [[Рысарджымента|аб'яднання краіны]] ўвайшлі ў «вечны горад» і абвясцілі яго сталіцай Італіі. Папа катэгарычна не пагадзіўся з гвалтоўным захопам Рыма і не прызнаў яго анексію. Паўстала «рымскае пытанне». Пасля працяглага перыяду непаразумення паміж урадам Італіі і [[Святы Прастол|Святым Прастолам]] бакі пайшлі на ўрэгуляванне адносін. [[11 лютага]] [[1929]] былі падпісаныя т.зв. [[Латэранскія пагадненні]] ([[Канкардат]]), паводле якіх прызнаваўся [[суверэнітэт]] ватыканскай дзяржавы. У [[1984]] Італія і Ватыкан падпісалі новы Канкардат. У адрозненне ад папярэдняга, паводле яго [[каталіцызм]] афіцыйна аб'яўляўся дзяржаўнай рэлігіяй, новы канкардат надае [[Італьянцы|італьянцам]] фармальна поўную волю выбару рэлігіі. == Геаграфія == [[Выява:Karta Vatykana.png|thumb|200px|Тэрыторыя Ватыкана паводле [[Латэранскія пагадненні|Латэранскага дагавора]]]] [[Выява:Vatican Gardens.jpg|thumb|200px|Ватыканскія сады]] Клімат Ватыкана такі ж як у [[Рым]]е, умераны [[міжземнаморскі клімат]] з лагоднай дажджлівай [[зіма|зімой]] з [[верасень|верасня]] да сярэдзіны [[май|мая]] і гарачае сухое [[лета]] з [[май|мая]] па [[жнівень]]. Ёсць некаторыя мясцовыя асаблівасці, частыя [[туман]]ы і раса, якія выкліканых вялікімі памерамі [[Сабор Святога Пятра|базілікі Святога Пятра]], вышынёй на якой яна размяшчаецца і вялікімі памерамі брукаванай плошчы. Ватыкан з'яўляецца самай маленькай дзяржавай у свеце, маючы плошчу толькі каля 44 гектараў. У ліпені [[2007]] года Ватыкан пагадзіўся стаць першай вугляродна-нейтральнай дзяржавай. Яны плануюць зрабіць гэта за кошт кампенсацыі выкідаў [[вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]]<ref>[http://www.physorg.com/news103554442.html «The Vatican to go carbon neutral»]. United Press International.</ref>. === Тэрыторыя === Назва «Ватыкан» з'явілася яшчэ да прыняцця [[хрысціянства]] ў [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] і паходзіць ад назвы ўзгорка<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/Vatican Vatican (search)]. Online Dictionary.</ref>. Менавіта на гэтай тэрыторыі месцяцца Базіліка Святога Пятра, [[Апостальскі палац]], [[Сіксцінская капэла]] і музеі, якія былі пабудаваныя разам з іншымі будынкамі. Гэты раён быў часткай Рыму да [[1929]] года, калі быў аддзелены ад горада. Ватыкан размяшчаецца на заходнім беразе [[Тыбр]]а. Паводле [[Латэранскія пагадненні|Латэранскага дагавора]], некаторыя будынкі Святога Прастола, якія зараз знаходзяцца на тэрыторыі [[Італія|Італіі]], у першую чаргу гэта [[папскі палац Кастэль-Гандольфа]] і іншыя базілікі, атрымалі экстэрытарыяльны статус, аналагічны статусу замежных пасольстваў<ref>[http://www.vaticanstate.va/NR/rdonlyres/3F574885-EAD5-47E9-A547-C3717005E861/2528/LateranTreaty.pdf Treaty between the Holy See and Italy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110813090725/http://www.vaticanstate.va/NR/rdonlyres/3F574885-EAD5-47E9-A547-C3717005E861/2528/LateranTreaty.pdf |date=13 жніўня 2011 }}. vaticanstate.va</ref>. Гэты статус атрымалі і іншыя структуры і будынкі Ватыкана, якія аказаліся раскіданымі па ўсім Рыму і Італіі. Кастэль Гандольфа і іншыя базілікі патрулююцца ўнутранымі паліцэйскімі агентамі дзяржавы Ватыкан, а не італьянскай паліцыі. Плошча Святога Пятра паводле звычая ахоўваецца сумесна. === Сады === На тэрыторыі Ватыкана знаходзяцца [[Сады Ватыкана]] ({{lang-it|Giardini Vaticani|скарочана}})<ref>[http://www.saintpetersbasilica.org/vaticancity-map.htm «Map of Vatican City»]. www.saintpetersbasilica.org.</ref>, на долю якіх прыпадае больш за палову тэрыторыі дзяржавы. Сад, створаны ў [[Рэнесанс|эпоху Адраджэння]] і эпоху [[барока]], ўпрыгожаны [[фантан]]амі і [[скульптура]]мі. Сады займаюць каля 23 га і займаюць большасць [[Ватыканскі ўзгорак|Ватыканскага ўзгорка]]. Вышыня самай высокая кропкі складае 60 метраў над узроўнем мора. Каменныя сцены звязваюць вобласць на поўначы, поўдні і захадзе. Сады ўзыходзяць да [[Сярэднявечча]], калі вінаграднікі і фруктовыя сады былі распаўсюджаны на поўначы Папскага Апостальскага палаца<ref>[http://www.pellegrinocattolico.com/ctv/gardens.htm «Al Pellegrino Cattolico: The Vatican Gardens»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120527105314/http://www.pellegrinocattolico.com/ctv/gardens.htm |date=27 мая 2012 }}. 2008 Al Pellegrino Cattolico s.r.l. Via di Porta Angelica 81\83 (S.Pietro) I- 00193 Roma, Italy.</ref>. У [[1279]] годзе Папа [[Мікалай III]] перанёс сваю рэзідэнцыю назад у Ватыкан з [[Латэранскі палац|Латэранскага палаца]] і абгарадзіў гэтую тэрыторыю сценамі<ref>[http://www.vaticanstate.va/EN/Monuments/The_Vatican_Gardens/ «Official Vatican City State Website: A Visit to the Vatican Gardens»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130118222833/http://www.vaticanstate.va/EN/Monuments/The_Vatican_Gardens/ |date=18 студзеня 2013 }}. 2007-08 Uffici di Presidenza S.C.V.</ref>. Ён спланаваў і Ватыканскі сад. == Дзяржаўны лад == [[Выява:Vatican Gardens 4.jpg|thumb|220px|злева|Палац урада Ватыкана]] З пункта погляду дзяржаўнага ладу Ватыкан — абсалютная [[тэакратыя]]. Глава дзяржавы — Папа Рымскі. У выпадку яго адсутнасці або смерці бягучымі справамі Ватыкана кіруе [[камерленга]] Святой Рымскай царквы, выконваючы роля месцаназіральніка ў папярэдні выбарам новага Паты перыяд. Папе належыць вярхоўная заканадаўчая, выканаўчая і судовая ўлада. У яго кампетэнцыю ўваходзіць прэзентацыя Ватыкана ў міжнародных адносінах, заключэнне, ратыфікацыя і дэнансацыя міжнародных дагавораў і канкардатаў, прыём дыпламатычных прадстаўнікоў і прызначэнне прадстаўнікоў Ватыкана ў іншых краінах. Папа абіраецца пажыццёва калегіяй кардыналаў. Абранне здзяйсняецца на канклаве (лац. «пад ключом») з ліку кардыналаў шляхам таемнага галасавання большасцю не меней 2/3 галасоў. Сусветны (або Ватыканскі) сабор склікаецца перыядычна раз у некалькі дзесяткаў гадоў для абмеркавання найболей важных царкоўных праблем. Апошні сабор склікаўся ў 1962—1965 (21 Сусветны або Ватыканскі сабор). == Урад == Главой выканаўчай улады з'яўляецца Дзяржаўны сакратар. Ватыканам кіруе адміністрацыйны орган — прызначаная Святым Прастолам [[Папская Камісія па Справах Дзяржавы-горада Ватыкан|Папская Камісія]], на чале з [[губернатар Ватыкана|губернатарам]] (камісія прызначаецца на 5-гадовы тэрмін). Галоўным адміністрацыйным органам Святога прастола (Практычнае кіраўніцтва рэлігійнай, палітычнай і гаспадарчай дзейнасцю) з'яўляецца [[Рымская курыя]]. Паводле Апасталічных канстытуцый ''«Regimini Ecclesiae Universae»''' ([[1968]] год) і ''«Pastor Bonus»'' ([[1988]] год) адміністрацыя каталіцкай царквы і Ватыкана складаецца з некалькіх ведамстваў. Выкананнем рашэнняў Папы і каардынацыяй дзейнасці рымскай курыі займаецца [[Дзяржаўны сакратарыят Ватыкана|Дзяржаўны сакратарыят]]. Яго главе — Дзяржаўнаму сакратару — паданы ўсе паўнамоцтвы ў вобласці свецкага суверэнітэту; фактычна ён выконвае абавязкі прэм'ер-міністра. З [[2006]] года дзяржаўны сакратар — кардынал [[Тарчызіа Бертонэ]]. Вышэйшыя кансультатыўныя органы — [[Сусветны сабор]], [[калегія кардыналаў]] і біскупскі сінод. Калегія кардыналаў — дарадчы орган пры Папе — збіраецца для абмеркавання найболей важных царкоўных спраў і для выбараў Паты. Падчас абрання пантыфіка ў калегіі ([[канклаў|канклаве]]) могуць удзельнічаць толькі [[кардынал]]ы маладзей 80 гадоў, прызначаныя Папам пажыццёва. Так, з цяперашніх 189 кардыналаў 174 прызначаныя Янам Паўлам. Каля 1/3 кардыналаў уваходзяць у склад Рымскай курыі (урад Ватыкана), дзе засяроджанае практычнае кіраўніцтва рэлігійнай, палітычнай і эканамічнай дзейнасцю Ватыкана. У склад Рымскай курыі ўваходзяць Дзяржаўны сакратарыят, 9 кангрэгацый (духоўныя ведамствы), 3 трыбунала, 12 папскіх рад і камісій, інш. ведамствы. У складзе Дзяржаўнага сакратарыята дзейнічаюць, у прыватнасці, секцыі па агульных пытаннях (унутраным справам) і па сувязях з дзяржавамі (замежным справам). Іншыя органы каталіцкай царквы і Ватыкана: дзевяць [[кангрэгацыя, значэнні|кангрэгацый]], ці дыкастэрый (міністэрстваў); 11 папскіх камісій; бюро; [[Ватыканская апасталічная бібліятэка|Апостальская бібліятэка]] і іншыя ўстановы. Юрыдычныя інстанцыі — Вышэйшы царкоўны суд, Вышэйшы трыбунал Апостальскага суда і мясцовы трыбунал. Парадак падтрымлівае папская гвардыя, якая складаецца са швейцарскіх гвардзейцаў. == Знешняя палітыка == [[Выява:Pontifical Swiss Guards in their traditional uniform.jpg|thumb|160px|злева|Швейцарская гвардыя]] Святы Прастол падтрымлівае дыпламатычныя адносіны з 178 дзяржавамі. Роля Ватыкана ў міжнароднай палітыцы, яго ўплыў у свеце грунтуюцца на вялізнай колькасці вызнаўцаў-каталікоў — 1 млрд.100 тыс. чал. Правадыром яго палітыкі з'яўляецца каталіцкае духавенства (1,9 млн манахаў і каля 0,5 млн святароў), каля 2 тыс. манаскіх ордэнаў, найболей буйнымі з якіх з'яўляюцца ордэна езуітаў (26 тыс.), францысканцаў (45 тыс.), салезіянцаў, капуцынаў, [[бенедыктынцы|бенедыктынцаў]], дамініканцаў. Ватыкан дзейнічае таксама праз т. зв. свецкія каталіцкія арганізацыі: прафсаюзныя, культурныя, моладзевыя, жаночыя і інш. Значная колькасць з гэтых арганізацый уваходзяць у канферэнцыю міжнародных каталіцкіх арганізацый, праца якіх каардынуецца Дзяржаўным сакратарыятам Ватыкана. Пад пэўным уплывам Ватыкана находзяцца клерыкальныя палітычныя партыі ў розных краінах свету. У апошні час роля, якую гуляе Ватыкан у міжнародных адносінах стала значней, асабліва на фоне росту ліку глабальных праблем, якія закранаюць інтарэсы ўсяго чалавецтва. Гэтаму шмат у чым спрыяў Ян Павел II, усталяваныя ім асабістыя кантакты са шматлікімі значнымі дзяржаўнымі дзеячамі. Ён з прыкметным палітычным рэзанансам рабіў рэгулярныя паездкі па свеце — падлічана, што Ян Павел II за гады свайго пантыфікату падчас падарожжаў праехаў агульную адлегласць роўную чатыром адлегласцям ад Зямлі да Месяца. Кіраўніцтва Ватыкана ўдзельнічае ў рашэнні ключавых міжнародных праблем, уключаючы ліквідацыю зброі масавага знішчэння, урэгуляванне рэгіянальных канфліктаў, ахове навакольнага асяроддзя. У цэнтры ўвагі Ватыкана — праблемы свету, які развіваецца (адсталасць, бедната, голад і галеча, беспрацоўе). Таму не выпадкова, што большасць сваіх паездак Ян Павел II здзейсніў у Азію, Афрыку і Лацінскую Амерыку. Ватыкан унёс значны ўклад у пачатак і паступальнае развіццё агульнаеўрапейскага працэсу. Ён выяўляе значную цікавасць да блізкаўсходняга мірнага працэсу, да пытання аб статусе Іерусаліма, а таксама да ўрэгулявання сітуацыі ў Іраку і ў іншых канфліктных зонах планеты. == Дэмаграфія == [[Выява:Rome Vatican Museums.jpg|thumb|Музеі Ватыкана]] Практычна ўсё насельніцтва Ватыкана — падданныя Святога Прастола, бо падданства Ватыкана не існуе, якія маюць пашпарт і з'яўляюцца прыслужнікамі [[Каталіцкая Царква|Каталіцкай Царквы]]. На [[2005]] года з 557 падданых Святога Прастола 58 — [[кардынал]]ы, 293 чалавекі маюць статус духавенства і з'яўляюцца чальцамі папскіх прадстаўніцтваў, 62 — іншыя прадстаўнікі духавенства, 101 — члены [[Папская швейцарская гвардыя|швейцарскай гвардыі]], а астатнія 43 — цывільныя. У [[1983]] годзе ў Ватыкане не зарэгістравана ніводнага навароджаннага. Нябольш за палову, 246 грамадзян, захавалі сваё першае грамадзянства. Грамадзянства Ватыкана не пераходзіць у спадчыну і не можа быць набыта з прычыны нараджэння ў горадзе. Яно можа быць атрымана толькі ў выніку служэння Святому Прастолу і скасавана з прычыны спынення працоўнай дзейнасці ў Ватыкане. Артыкул 9 Латэранскага пагаднення [[1929]] года паміж Ватыканам і [[Італія]]й паведамляе, што калі асоба перастае быць грамадзянінам Ватыкана і не мае грамадзянства любой іншай краіны, яму даецца італьянскае грамадзянства. Этнічна, большасць з іх з'яўляюцца італьянцы, з-за выключэннем членаў швейцарскай гвардыі. Да «дзённага» насельніцтва Ватыкана адносяцца таксама каля 3 тысяч працуючых там італьянцаў, але якія жывуць па-за межамі Ватыкана. У [[2005]] годзе ў Ватыкане было зарэгістравана 111 [[шлюб]]аў. == Эканоміка == Ватыкан мае тры асноўных крыніцы прыбыткаў: [[Інстытут рэлігійных спраў]] (''Opere di Religione'', ІОR — фактычна, ватыканскі банк, бюджэт якога складае штогод некалькі млрд. [[долар ЗША|долараў ЗША]]), ахвяраванні вызнаўцоў і фінансавая і эканамічная дзейнасць уласных прадпрыемстваў (у папскай загараднай рэзідэнцыі, напрыклад, наладжана вытворчасць шырокай гамы малочных прадуктаў пад маркай «Фаторыя Пантыфічыя»). Святы Пасад здзяйсняе шырокую прадпрымальніцкую дзейнасць, у т.л. фінансавую. Валодае значнай нерухомасцю ў Еўропе, [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]], супрацоўнічае з міжнароднымі банкамі і манаполіямі. Каля 3/4 капіталаў Ватыкана ўкладзена ў Італіі. Толькі ў Італіі яму належыць 482 тыс. га апрацоўваемых плошчаў, уключаючы некалькі тысяч гектараў у раёне Рыма. Значная частка нерухомасці «вечнага горада» таксама належыць Ватыкану праз шэраг страхавых кампаній. Групы паломнікаў, якія прыбываюць у Ватыкан з розных краін свету і турысты ўносяць свой ўклад (т.зв. «грош св. Пятра») у бюджэт Святога Прастола. Штогод яго сума ў сярэднім складае каля 90 млн долараў ЗША. == Транспарт == {{main|Чыгуначны транспарт Ватыкана}} [[Выява:0 Gare du Vatican.JPG|thumb|[[Ватыканскі вакзал|Ватыканская чыгуначная станцыя]]]] Ватыкан мае даволі добра развітую транспартную сетку з улікам сваіх памераў, якія складаюцца ў асноўным з плошчы і тратуара. У краіне, якая мае 1,05 кіламетраў у даўжыню і 0,85 кіламетраў у шырыню<ref>[http://www.vatican.va/news_services/press/documentazione/documents/sp_ss_scv/informazione_generale/sp_ss_scv_info-generale_en.html «Holy See — State of the Vatican City»]. Vatican Papal Conclave.</ref>, яна мае невялікую транспартную сістэму, без [[аэрапорт]]аў або [[шаша|шашы]]. У Ватыкане размяшчаецца [[Ватыканскі геліпорт|геліпорт]] і [[Ватыканскі вакзал|чыгуначная станцыя]], якая належыць да італьянскай чыгуначнай сеткі і цягнецца па тэрыторыі Ватыкана ўсяго 300 метраў<ref name="sinfin">[http://www.sinfin.net/railways/world/vatican/vaticanrail.html#Origini Vatican City State Railway Vatican City State Railway «Railways of the World»]. Sinfin.net.</ref>. Папа [[Ян XXIII]] быў першым Папам, як пачаў выкарыстоўваць гэтую чыгунку. [[Ян Павел II]] таксама выкарыстоўваў яе, але і даволі рэдка. [[Чыгунка]] ў асноўным выкарыстоўваецца для перавозкі грузаў. Ватыкан не мае [[аэрапорт]]аў, з'яўляючыся такім чынам адной з нешматлікіх незалежных дзяржаў у свеце без аэрапорта. Абслугоўваюць Ватыкан аэрапорты [[Рым]]а: [[Міжнародны аэрапорт імя Леанарда да Вінчы|аэрапорт імя Леанарда да Вінчы—Ф'юмічына]] і ў меншай ступені, [[Аэрапорт Рым-Чампіна|аэрапорт Чампіна]] — яны служаць у якасці адпраўной кропкі для міжнародных візітаў Папы<ref name="sinfin"/>. == Культура == [[Выява:Michelangelo's Pieta 5450.jpg|thumb|250px|«[[П'ета, Мікеланджэла|П'ета]]» Мікеланджэла з'яўляецца адным з самых вядомых ватыканскім твораў мастацтва]] Ватыкан з'яўляецца домам для некаторых з самых вядомых твораў мастацтва ў свеце. [[Сабор Святога Пятра|Базіліка Святога Пятра]], якую паслядоўна будавалі такія архітэктары як [[Даната Брамантэ]], [[Мікеланджэла]], [[Джакама дэла Порта]], [[Карла Мадэрна]] і [[Джавані Ларэнца Берніні]] з'яўляецца вядомым творам архітэктуры [[эпоха Адраджэння|эпохі Адраджэння]]. [[Сіксцінская капэла]] знакаміта сваімі [[фрэска]]мі, якія ўключаюць у сябе творы [[П’етра Перуджына]], [[Даменіка Гірландая]] і [[Сандра Бацічэлі]], а таксама вядомая праца Мікеланджэла [[Страшэнны суд]] на столі капэлі. Сярод вядомых мастакоў, якія ўпрыгожвалі інтэр'еры Ватыкана варта адзначыць таксама [[Рафаэль|Рафаэля]] і [[Фра Беата Анджэліка]]. [[Бібліятэка Ватыкана]] і калекцыі [[музеі Ватыкана|музеяў Ватыкана]] маюць высокае гістарычнае, навуковае і культурнае значэнне. У [[1984]] годзе Ватыкан быў дададзены [[ЮНЕСКА]] ў спіс аб'ектаў сусветнай спадчыны, гэта толькі адзіны такі выпадак, калі ў спіс патрапіла цэлая дзяржава<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/286 «Vatican City — UNESCO World Heritage Centre»]. whc.unesco.org.</ref>. Акрамя таго, гэта адзінае месца на сённяшні дзень зарэгістраванае ЮНЕСКА як цэнтр засяроджвання культурных каштоўнасцей. Пры Ватыкане дзейнічаюць [[Папская акадэмія навук]] (створаная ў [[1603]]), якая падпарадкоўваецца непасрэдна Папе і мае сваёй мэтай садзейнічаць даследаванням у вобласці фізікі, матэматыкі і прыродазнаўства, а таксама Папская акадэмія сацыяльных навук. Папскія акадэмікі прызначаюцца Папам з ліку вядомых навукоўцаў у вобласці матэматычных і прыродазнаўчых навук (Папская акадэмія навук — 78 членаў, Папская акадэмія сацыяльных навук — 40 членаў). Ватыкан выдае сотні газет і часопісаў у розных краінах. Афіцыёз Ватыкана — штодзённая газета «Асерваторэ рамана» (тыр. каля 50 тыс. экз.). У Святога Прастола маецца сваё агенцтва друку — Аджэнцыя Інтэрнацыянале Фідэс (АІФ). Радыё Ватыкана вядзе свае перадачы на 41 мовах, у т.л. і на беларускай мове (гл.[[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё|Радыё Ватыкана, беларуская служба]]) на большасць краін свету, у т.л. і на краіны СНД. Пры Ватыкане маецца «Ватыканскі тэлевізійны цэнтр» («Тэлепачэ»). З 1996 Ватыкан падключаны да сеткі [[Інтэрнэт]]. == Гл. таксама == * [[Спіс музеяў Ватыкана]] * [[Дваранская гвардыя]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|Vaticano}} * [http://vatican.va/ Афіцыйны сайт Святога Прастола] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150206111318/http://www.vatican.va// |date=6 лютага 2015 }} — на нямецкай, англійскай, іспанскай, французскай, італьянскай, партугальскай мовах і латыні * [http://vaticanstate.va/ Афіцыйны сайт дзяржавы Ватыкана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111010195809/http://www.vaticanstate.va/ |date=10 кастрычніка 2011 }} — на італьянскай, англійскай, нямецкай, іспанскай, французскай мовах * [http://vaticancity.cc/ Сайт пра Ватыкан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120221165441/http://vaticancity.cc/ |date=21 лютага 2012 }} — гісторыя, культура славутасці Ватыкана * [http://aroundoftheworld.ru/italy/vatican.html Горад — дзяржава Ватыкан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130224041011/http://aroundoftheworld.ru/italy/vatican.html |date=24 лютага 2013 }} — артыкул пра Ватыкан, яго гісторыі і славутасцях * [http://benediktxvi.ru/index.php?option=com_content&task=section&id=8&Itemid=56 Артыкулы пра Ватыкан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150209035706/http://benediktxvi.ru/index.php?option=com_content&task=section&id=8&Itemid=56 |date=9 лютага 2015 }} — сайт пра Бенедыкта XVI {{Вонкавыя спасылкі}} {{Гарады-дзяржавы}} {{Папскія сімвалы і цырыманіял}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Краіны Еўропы}} {{Ватыкан у тэмах}} {{Сусветная спадчына ў Італіі}} {{Італьянскія дзяржавы}} {{Нейтральныя дзяржавы}} [[Катэгорыя:Ватыкан| ]] [[Катэгорыя:Гарады-дзяржавы]] [[Катэгорыя:Свяшчэнныя гарады]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Анклавы]] [[Катэгорыя:Дзяржавы-тэакратыі]] 7le3mzq6kqasxopf45aqfc84yjvsgca 0 3142 5176351 5175680 2026-08-06T10:21:10Z Autumndancer 168015 /* X тысячагоддзе да н.э. — XIII стагоддзе */ удакладненне 5176351 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Вільня (значэнні)}} {{НП-Літва |статус = Горад |беларуская назва = Вільня |арыгінальная назва = Vilnius |павет = Віленскі |гарадское самакіраванне = Вільнюскае |унутраны падзел = 21 сянюнія |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff |photo1a = Gedimino pilis by Augustas Didzgalvis (cropped).jpg |photo1b = Onos baznycia by Augustas Didzgalvis.jpg |photo2a = Vilnius Dawn Gate.jpg |photo2b = Three Crosses Hill 01(js).jpg |photo3a = Vilnius, Lithuania (15573331015) (cropped).jpg |photo3b = Vilnius Gedimino Pilies Bokštas Blick auf Vilnius 07.jpg |photo5a = LR Prezidentura by Augustas Didzgalvis.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 280 }} }} '''Ві́льня''' ({{lang-be-latin|Vilnia|1}}), таксама '''Ві́льнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}}) — [[сталіца]] і найбольшы горад [[Літва|Літвы]], на рацэ [[Вілія|Віліі]] пры ўтоку ў яе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Вільнюскі павет|Віленскага павета]]. Вузел чыгунак (5 кірункаў) і аўтамабільных дарог. Вільня адметна архітэктурай [[Стары горад (Вільнюс)|Старога горада]], адным з найстарэйшых і найбуйнешых гарадскіх комплексаў [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], які ў 1994 годзе быў абвешчаны аб’ектам [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Архітэктурны стыль з назвай [[Віленскае барока]], сфармаваны тут, пашыраны на ўсёй [[Віленшчына|Віленшчыне]] і [[Беларусь|Беларусі]]. Упершыню згаданая ў 1323 годзе, Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], у далейшым выступала культурным і духоўным цэнтрам народаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Назва == Назва горада паходзіць ад ракі [[Вільня (рака)|Вільня]], на ўтоку якой у [[Вілія|Вілію]] (Нярыс) узнікла паселішча. Корань ''Viln-'' таксама ў назвах літоўскіх рэк тыпу ''Vilnoja, Vilnutis'', балацін ''Vilnaujė, Vilnia-raistis''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 384.</ref>. Значэнне «хваля» ў літоўскіх слоў ''vilnià'' [= вільня́], ''vilnius'' (засведчана ўжо ў XVII стагоддзі), ''vilnė, vilnis''. Адсюль ''vilnyti'' «хвалявацца, ісці хвалямі; наплываць (хвалямі)». Далей да аднаго са значэнняў шматзначнага індаеўрапейскага *''ṷel-'' «круціць, віць, каціць»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1140—1143.</ref>. Рачная назва Вільня матывавана хуткаплыннасцю ракі, якая хутка «накатвае» хвалямі. Такой самай семантыкі і назва [[Вілія|Віліі]], якая ад таго ж кораня *''ṷel-''. Упершыню горад пад назвай Вільня (у форме ''Vilna'') згаданы ў лісце вялікага князя Гедзіміна ад 25 студзеня 1323 года<ref>В. Н. Топоров. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф // Балто-славянские этноязыковые контакты. Москва, 1980. С. 11—15.</ref> да [[ганза|ганзейскіх гарадоў]] [[Любек]]а, [[Магдэбург]]а і [[Кёльн]]а, дзе гаворыцца, што горад існаваў здаўна. У літоўскіх помніках пісьменнасці 1600, 1653 і пазнейшых гадоў сустракаецца варыянт ''Vilnius''. Афіцыйная назва ''Vilnius'' з 1940 года. == Геаграфія == Вільня размешчана ў паўднёва-ўсходняй Літве, пры зліцці рэк [[Вільня (рака)|Вільня]] і [[Нярыс]] ([[Вілія]]). Горад займае тэрасы старажытнай даліны Віліі, абмежаваны двума марэннымі ўзвышшамі. Горад знаходзіцца за 312 кіламетраў ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і горада [[Клайпеда|Клайпеды]], галоўнага літоўскага марскога порта. Таксама звязаны дарогамі з іншымі галоўнымі гарадамі: [[Каўнас]] (102 км), [[Шаўляй]] (214 км) і [[Панявежыс]] (135 км). Плошча горада — 402 км². Будынкі займаюць 29,1 % горада, зялёныя насаджэнні займаюць 68,8 %, воды 2,1 %. == Міфалогія == З Вільняй звязаныя два міфалагічныя цыклы. Адзін — пра перадгісторыю Вільні (цыкл [[Швінтарог]]а), другі — пра заснаванне Вільні (цыкл [[Гедымін]]а). Згодна з летапіснымі сведчаннямі, яшчэ да таго, як Вільня стала горадам, на яе месцы па паганскім звычаі спальвалі князёў і баяраў. Гэты звычай быў заснаваны міфічным князем Швінтарогам, які папрасіў свайго сына [[Скірмант]]а спаліць цела пасля сваёй смерці. Пасля гэтага целы тагачаснай пляменнай арыстакратыі спальвалі толькі тут, што лічаць сведчаннем працэсаў цэнтралізацыі. На думку Ул. Тапарова, «Швінтарогам» першапачаткова называлі месца, дзе спальвалі, а потым у працэсе міфалагізацыі назва месца ўвасобілася ў імя князя. Назву «Швінтарог» даследчык тлумачыць ад літоўскага ''šventas'' «святы» і ''ragas'' «рог, вугал, мыс» і параўноўвае з літоўскімі тапонімамі ''Šventragis'', ''Šventragiai''<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 16-18, 28-30.</ref>. Менавіта «на луцэ на Швінтарозе» заснаваў Вільню князь Гедымін. Згодна з летапіснымі сведчаннямі, у часе палявання Гедымін забіў у тамтэйшых лясах тура, там жа заначаваў і ўбачыў сон: на Крывой (Лысай) гары стаіць жалезны воўк, а ў ім раве быццам сто ваўкоў раўло. Гедымін спытаў у свайго варажбіта [[Ліздзейка з дачкой на руінах храма Перуна|Ліздзейкі]] і той растлумачыў, што сэнс сна — у тым, што тут узнікне магутны сталічны горад<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 40-44.</ref>. == Гісторыя == === X тысячагоддзе да н.э. — XIII стагоддзе === Паводле археалагічных даследаванняў, тэрыторыя сучаснага горада была заселена яшчэ ў [[Палеаліт|палеаліце]] (X тыс. да н.э.) і [[Неаліт|неаліце]] (IV—III тыс. да н.э.). На думку літоўскага лінгвіста [[К. Буга|Казіміра Бугі]], [[славяне]]-[[крывічы]] з’явіліся тут у VI—VII стагоддзях. Яны жылі цераспалосна з [[Балты|балцкім]] насельніцтвам. Каля падэшвы сучаснай [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары]] выяўлены сляды старажытнага паселішча V—IX стагоддзяў, выцягнутага ўздоўж гразкай даліны [[Вільня (рака)|Вільні]]. === XIII—XV стагоддзі === [[Файл:Vilnius Gediminas tower.jpg|thumb|[[Вежа Гедзіміна]].]] У XIII—XIV стагоддзях блізу вусця [[Вільня (рака)|Вільні]] за­кладзены ком­плекс умацаванняў, які складаўся з трох зам­каў: Верх­няга (Гедзімінаў), Ніжняга і Крывога. Першапачаткова горад размяшчаўся на так званай [[Крывая гара|Крывой (Лысай) гары]], што дало паселішчу назву, зафіксаваную ў пісьмовых крыніцах XIV стагоддзя. Значную колькасць тагачасных жыхароў горада складалі [[Усходнія славяне|ўсходнія славяне]] насельніцтва, жылі тут таксама тубыльцы-[[літоўцы]]. Пад аховай Крывога замка на левым беразе Вільні і вакол Крывой гары, на якой пазней узнік [[Віленскі Верхні замак|Верхні замак]], пачало разрастацца паселішча. Тут выяўлены культурныя пласты таўшчынёй каля 8 м, ніжні з іх датуецца XIII стагоддзем. Паводле пісьмовых крыніц Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў часы праўлення [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а (1316—1341). У гэты час дасылаліся запрашэнні [[рамеснік]]ам і купцам з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], каб яны прыязджалі ў Вільню на сталае жыццё. Падчас кіравання вялікага князя [[Альгерд]]а горад набыў новую планіровачную структуру. На эканамічнае развіццё станоўча паўплывала наданне гораду [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (1387). Гэта ўзмацніла і пашырыла гандлёвыя сувязі з іншымі гарадамі Вялікага Княства Літоўскага, а таксама [[Польшча|Польшчы]] і [[Ганза|Ганзы]]. Моцна цярпела Вільня ад спусташальных набегаў крыжакоў у 1321, 1365, 1375 гадоў і інш. У 1377 годзе яны спалілі частку горада. У 1377 годзе пасля 6-дзённай аблогі крыжакі ўзялі штурмам і спалілі Крывы замак, аднак, нягледзечы на працяглую асаду, [[Ніжні замак (Вільнюс)|Ніжнім замкам]] каля падножжа гары Гедзіміна не авалодалі. У 1391 годзе напад паўтарыўся і прывёў да сутычкі з літоўскім войскам. Апошні раз крыжакі былі пад сценамі горада ў 1402 годзе. У 1399 і 1419 гадах горад моцна пацярпеў ад пажараў. Паводле апісання французскага падарожніка [[Жыльбер дэ Лануа|Жыльбера дэ Лануа]] за 1413 года, горад быў неўмацаваны, выцягнуты вузкай паласой уздоўж р. Вільня, забудаваны драўлянымі дамамі, сярод якіх зрэдку трапляліся мураваныя храмы. На Высокай гары размяшчаўся замак, умацаваны «каменнем, зямлёй і мурам». З 1413 года Вільня — цэнтр [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. З 1416 года ў горадзе знаходзілася рэзідэнцыя [[Літоўская мітраполія|літоўскага праваслаўнага мітрапаліта]]. Паступова горад набыў статус важнага палітычнага цэнтра [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], куды прыязджалі пасольствы з розных краін. У 1492 годзе тут заснаваны [[Віленскі манетны двор]] і першая аптэка. З канца XV стагоддзя ў глыб Вялікага Княства Літоўскага пачалі рабіць рэйды крымскія татары і войскі маскоўскіх вялікіх князёў, што стварала небяспеку для сталіцы. У сувязі з гэтым магістрат і гарадская абшчына прынялі рашэнне пабудаваць вакол горада абарончую сцяну, будаўніцтва якой скончылася ў 1522 годзе, даўжыня склала 2,4 км. === XVI—XVII стагоддзі === [[Файл:Vilnius Ostrobramska.jpg|thumb|left|Вуліца Вастрабрамская]] У XVI стагоддзі адбываўся далейшы росквіт горада, расшырэнне яго тэрыторыі. На месцы драўляных дамоў і храмаў, мясцовыя і замежныя дойліды і будаўнікі пачалі ствараць раскошныя [[рэнесанс]]ныя мураваныя палацы. Сярод якіх вылучаліся палацавыя комплексы [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Кішкі|Кішкаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Сапегі|Сапегаў]], [[Астрожскія|Астрожскіх]] і інш. магнатаў вялікага княства. На актывізацыю мураванага будаўніцтва паўплывалі пажары ў 1419, 1513, 1520, 1530 і 1557 гадоў, у выніку якіх выгарала значная частка горада. Навокал пышных палацаў ляжалі прадмесці пераважна драўлянага горада з хаатычнай забудовай курнымі хатамі. У 1536 годзе праз [[Вілія|Вілію]] перакінуты першы мураваны мост, які пазней атрымаў назву [[Зялёны мост, Вільнюс|Зялёны]]. У 1511 годзе ў Вільні было 7 касцёлаў і 14 цэркваў. З 1524 года пачала дзейнічаць паперня, каля 1540 года арсенал і гарматная ліцейня, з сярэдзіны XVI стагоддзя — вадаправод у драўляных трубах. У 1547 годзе Марцін Палецкі заснаваў шкляную [[Гута (прадпрыемства)|гуту]]. У 1596 годзе ў Вільні было 15 праваслаўных цэркваў, 14 каталіцкіх касцёлаў, адзін лютэранскі і два кальвінісцкія зборы, а таксама некалькі сінагог<ref>Котлярчук, А. Православная церковь в Великом княжестве Литовском // Вестник Белорусского православного экзархата. — 1998. — № 1. — С. 7 — 25.</ref>. У гэты перыяд Вільня стала галоўным інтэлектуальным, адукацыйным і выдавецкім цэнтрам Вялікага Княства Літоўскага. Унікальнай асаблівасцю дакументальнай і кніжнай культуры горада быў шрыфтавы плюралізм: адначасова выкарыстоўваліся пяць алфавітаў. [[Кірыліца]] ўжывалася для [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] і [[старабеларуская мова|старабеларускай]] моў; [[лацінскі алфавіт|лацініца]] — для [[лацінская мова|лаціны]], польскай, літоўскай і нямецкай; [[яўрэйскае пісьмо]] — для [[іўрыт]]а і [[ідыш]]а; [[арабскае пісьмо]] выкарыстоўвалася [[літоўскія татары|мясцовымі татарамі]] для напісання [[кітабы|кітабаў]] і хамаілаў; [[грэчаскі алфавіт]] ужываўся ў праваслаўных школах і палеміцы{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. Дзяржаўным і судовым справаводствам кіравала старабеларуская мова, дакументы якой, у тым ліку [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыка ВКЛ]], захоўваліся на [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замку]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=82}}. Аднак у вусных зносінах і на гарадскіх вуліцах гучалі таксама польская, літоўская, нямецкая мовы і ідыш. Згодна з віленскім вількюрам ([[гарадское права|гарадскім статутам]]) 1551 года, выклікі ў суд і выракі павінны былі абвяшчацца на трох мовах: польскай, літоўскай і «рускай» (старабеларускай){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. З пачатку XVI стагоддзя Вільня робіцца найбуйнейшым цэнтрам [[Беларускае кнігадрукаванне|кнігадрукавання]]. У 1522 годзе тут пачала працаваць першая ва Усходняй Еўропе [[Віленская друкарня Скарыны|друкарня]] [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=194—195}}. У перыяд з 1574 па 1655 год у горадзе дзейнічала каля 13 друкарань розных канфесій (праваслаўныя, каталіцкія, уніяцкія, пратэстанцкія). Сярод найбольш значных — [[друкарня Мамонічаў]], дзе ў 1588 годзе быў надрукаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Трэці Статут ВКЛ]], езуіцкая Друкарня Акадэміі, пратэстанцкая друкарня [[Ян Карцан|Яна Карцана]] і [[Віленская брацкая друкарня]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=196—198}}. Хутка развівалася адукацыя. У 1579 годзе кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторый]] заснаваў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскую езуіцкую акадэмію]] (універсітэт), колькасць студэнтаў у якой да пачатку XVII стагоддзя перавысіла 1000 чалавек{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=176}}. Акрамя акадэміі, у горадзе дзейнічалі высокаўзроўневыя пратэстанцкія і праваслаўныя школы (у прыватнасці, [[Віленская брацкая школа]], дзе выкладалі [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Л. Зізаній]] і [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкі]]){{sfn|Niedźwiedź|2012|с=163—170}}. Развівалася і літаратура на [[Літоўская мова|літоўскай мове]]: у 1599 годзе ў Вільні выйшла першая літоўскамоўная кніга ў ВКЛ — пераклад «Пасцілы» [[Якуб Вуек|Я. Вуека]], выкананы [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкшам]], а каля 1620 года езуіт [[Канстанцінас Шырвідас|К. Шырвідас]] выдаў першы польска-лацінска-літоўскі слоўнік «Dictionarium trium linguarum»{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121—122}}. Моцны пажар у 1610 года знішчыў у Вільні 4700 дамоў, замкі і 10 храмаў. Аднак пры падтрымцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] і [[Каралі польскія|польскага караля]] [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] і [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] горад быў адбудаваны. Цэнтр горада забудоўваўся ў асноўным мураванымі будынкамі, узніклі новыя вуліцы і плошчы. К сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 840 крам, 37 храмаў розных канфесій, дзейнічалі калегіі езуітаў і ўніятаў, школы евангельскіх рэфарматараў і праваслаўныя, 10 друкарняў. У перыяд [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] у ліпені 1655 года пасля жорсткага бою на подступах да горада і зацятай абароны з вулічнымі баямі, сталіца Вялікага Княства Літоўскага была занята расійскімі войскамі. Горад гарэў 17 дзён. У сувязі з заключэннем у кастрычніку 1656 года Віленскага перамір’я, вайна скончылася, але не надоўга, летам 1658 года царскія войскі зноў занялі горад, акупацыя працягнулася да 1661 года. З ліхалецця Вільня выйшла разбуранай і спаленай, са стратай паловы насельніцтва. Толькі ў канцы XVII стагоддзя горад пачаў ажываць. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] многія жыхары загінулі ад голаду і эпідэміі чумы. === XVIII — пачатак XX стагоддзяў === [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552584) (cropped).jpg|thumb|left|Панарама Вільні XIX ст.]] [[Файл:Vilnius.Sv.Onos baznycia.Saint Ann's church2.jpg|thumb|Касцёл Св. Ганны]] З цягам часу горад паступова адрадзіўся. У 1773 годзе пасля ліквідацыі езуіцкага ордэна заснавана [[Адукацыйная камісія]], якая рэарганізавала сістэму адукацыі на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Вільня з’яўлялася адным з цэнтраў [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]]. 22—23 красавіка 1794 года паўстанцы адваявалі горад у рускіх і ўтрымлівалі яго да 11 жніўня ([[Віленскае паўстанне (1794)|Віленскае паўстанне]]). Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|3-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) горад увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і стаў цэнтрам спачатку [[Літоўская губерня|Літоўскай]], пазней [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], [[Віленскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губернатарства]]. У пачатку XIX стагоддзя Вільня — трэці па велічыні (пасля [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Масква|Масквы]]) горад царскай Расіі. Пазбаўлены статуса сталіцы горад, аднак, да пачатку XX стагоддзя заставаўся культурным і ў значнай ступені палітычна-адміністрацыйным цэнтрам, горад захоўваў некаторыя прывілеі магдэбургскага права. Напярэдадні вайны 1812 года ў Вільні было каля 36 тыс. жыхароў, больш за 700 мураваных і столькі ж драўляных дамоў, 25 цэркваў і 23 манастыры. У выніку Віленскай аперацыі горад 16 чэрвеня акупіраваны французскімі войскамі. Яшчэ да пачатку вайны ў Пскоў былі перавезены, геаграфічныя карты, архівы, казённыя грошы, планы і інш. дакументы. У дзень прыбыцця Напалеона, кіраўнікі магістрата ўручылі ключы ад гарадской брамы. Няглядзечы на прыязныя адносіны польскай і вялікалітоўскай шляхты да французаў, горад рабаваўся. 1(13) ліпеня 1812 года Напалеон у Вільні падпісаў дэкрэт аб стварэнні Часовага Урада Вялікага Княства Літоўскага ў складз 7 членаў і сакратара. Галоўным камендантам горада быў прызначаны французскі генерал Жаміні. Па загаду Напалеона ў жніўні 1812 года з прадстаўнікоў мясцовай моладзі ўтворана Віленская нацыянальная гвардыя, якая выконвала паліцэйскія функцыі. Гандлёвае жыццё ў горадзе вельмі моцна аслабла. Вынікам рабаванняў з’явіўся голад. Пачаліся захворванні дызентырыяй, сыпным тыфам, цынгой. Восенню 1812 года толькі ў ваенных шпіталях горада налічвалася каля 1 тыс. хворых. 28 лістапада 1812 года горад заняты рускімі войскамі. Пасля вайны горад паступова пачаў абуджацца, ствараліся патрыятычныя таварыствы шубраўцаў, філаматаў, філарэтаў і інш. Падчас [[паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] у горадзе дзейнічаў Віленскі паўстанскі камітэт, арганізоўваліся атрады для барацьбы з царскімі войскамі. Пасля задушэння паўстання быў закрыты Віленскі ўніверсітэт, пакінуты толькі медыцынскі і тэалагічны факультэты. У 1835 годзе з склад Вільні ўваходзіла 10 прадмесцяў: Антокаль, Папоўшчына, Зарэчча, Паплавы, Роса, Востры Канец, Руднішкі, Пагулянка, Лукішкі, Сніпішкі. У горадзе пражывала каля 50 тыс. чал., з іх 6658 шляхцічаў, 272 купцы, 4930 мяшчан, 20 642 яўрэі, былі 1552 дамы, 6 рынкаў. Дзейнічалі 25 касцёлаў, 20 кляштараў і 7 капліц, 2 уніяцкія царквы і 2 кляштары, евангельскія касцёл і капліца, мячэць, 4 сінагогі і 2 царквы. З сярэдзіны XIX стагоддзя пачала развівацца прамысловасць. У 1860—1862 гадах праз горад пракладзена чыгунка Пецярбург-Варшава, у 1874 годзе — Лібава-Роменская. У 1864 годзе адкрыта першая фабрыка (газавая), пачаў дзейнічаць чыгуналіцейны завод Цымермана. Найбуйнейшае прадпрыемства таго часу — тытунёвае таварыства Дурунчы і Шмемана — створана ў 1865 годзе. У пачатку 1880-х гадоў адкрыўся шэраг прадпрыемстваў метала- і дрэваапрацоўкі, гарбарнай, харчовай прамысловасці. У 1894—1895 гадах у горадзе дзейнічалі 286 прадпрыемстваў, у 1906 годзе — 225, у 1914 годзе — 266. У 1897 годзе створана акцыянернае таварыства піваварнага завода Шопэна, у 1900 годзе пачаў працаваць металаапрацоўчы завод. З пачаткам дзейнасці газавай фабрыкі, цэнтральная частка горада асвятлялася газай; спіртава-шкіпінарныя і алейныя ліхтары былі заменены на іншых вуліцах на газавыя ў 1876 годзе. У 1879—1882 гадах замест драўляных вадаправодных труб былі пракладзены жалезныя. З 1893 года пачала працаваць конка, з 1896 года — тэлеграфная станцыі і тэлефонная сетка. У 1905 годзе з’явіліся першыя аўтамабілі, у 1908 годзе — трамвай. У пачатку XX стагоддзя ў горадзе было ўжо некалькі навучальных устаноў, у тым ліку настаўніцкі інстытут, 2 мужчынскія і 1 жаночая гімназія, рэальнае, гарадское, чыгуначнае, класічнае, пяхотна-юнкерскае, камерцыйнае і хіміка-тэхналагічнае вучылішчы, паштова-тэлеграфная школа, Літоўская духоўная і Рымска-каталіцкая епархіяльныя семінарыі, Марыінскія вышэйшыя жаночыя курсы, і інш. === XX стагоддзе === [[Файл:Vilnius University.Observatory.jpg|thumb|left|[[Віленскі ўніверсітэт]], абсерваторыя]] У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе горад заняты германскімі войскамі. Цэнтр адміністрацыйнай акругі ў складзе [[Обер-Ост]]. Нямецкія акупацыйныя ўлады дазволілі правесці [[Віленская канферэнцыя|канферэнцыю ў Вільні]] 18—23 верасня 1917 года, падчас яе была абраная Рада Літвы ([[Літоўская Тарыба]]), якая пачала сваю дзейнасць у мэтах стварэння Літоўскай дзяржавы. 16 лютага 1918 года Вільня абвешчана сталіцай не­за­лежнай Літ­вы, але не ўдалося сфарміраваць урад і іншыя дзяржаўныя ўстановы з-за прысутнасці нямецкіх войскаў. 11 ліпеня 1918 года абвешчана [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва]], у якім прапанавана пасада манарха нямецкаму прынцу і ваеннаму [[Вільгельм Карл фон Урах|Вільгельму Карлу фон Ураху]] (прыняў імя Міндоўг II). Пасля капітуляцыі Германіі ў вайне, у студзені 1918 — лютым 1919 сталіца Літоўскай савецкай рэспублікі, у лютым — красавіку 1919 года — [[Літоўска-Беларуская ССР|Літоўска-Бе­ларускай ССР]]. 19 красавіка 1919 года Вільня была занята польскімі войскамі. 14 ліпеня 1920 года горад заняты Чырвонай Арміяй. 9 кастрычніка 1920 года польскія войскі пад камандаваннеем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Л. Жалігоўскага]], зноў захапілі Вільню, стварыўшы тым самым [[Віленскі канфлікт (1920—1939)]]. З кастрычніка 1920 года горад у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У 1926—1937 гадах каля горада размяшчаўся штаб [[Брыгада КАП «Вільна»|брыгады Корпуса аховы памежжа «Вільна»]]. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь]] (1939), горад быў заняты савецкімі войскамі. Было створана Часовае кіраванне Вільні і Віленскай вобласці. Пад націскам сталінскага кіраўніцтва [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] ўрад [[Літва|Літвы]] быў вымушаны падпісаць 10.10.1939 [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскі дагавор аб узаемадапамозе]]. Паводле яго Вільня і Віленская вобласць перадаваліся Літве, а ўзамен на літоўскай тэрыторыі былі размешчаны савецкія ваенныя базы. У лістападзе 1939 г. літоўская адміністрацыя ўзяла Вільню пад кантроль. На першай сесіі Народнага сейма Літвы былі прыняты дэкларацыі ад устанаўленні Савецкай улады і абвяшчэнні [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]]. Літва ўвайшла ў склад СССР. Вярхоўны савет Літвы прыняў рашэнне аб пераводзе ў Вільню літоўскага ўрада і дзяржаўных устаноў. Адбываўся вялікі прыток літоўскага насельніцтва. 24 чэрвеня 1941 года горад акупіраваны нямецкімі вайскамі. Аднавілася дзейнеасці літоўскай дасавецкай адміністрацыі. 13 ліпеня 1944 года Вільня вызвалена Чырвонай арміяй і польскай [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]]. Пры адступлені гітлераўцы знішчылі каля 40 % жылога фонду горада, 30 % буйных прамысловых прадпрыемстваў. За час нямецкай акупацыі загінула прыблізна 70 тыс. жыхароў. Пасля вайны горад паціху пачаў аднаўляцца. === Канец XX — пачатак XXI стагоддзяў === [[Файл:The Presidential Palace in Lithuania.jpg|thumb|Прэзідэнцкі палац]] [[11 сакавіка]] [[1990]] г. Вышэйшая Рада Літоўскай ССР абвясціла аддзяленне ад Савецкага Саюза і намер аднавіць незалежную Рэспубліку Літву. [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] прыняў 29 сакавіка 1990 года заяву «Аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР», паводле яе, у выпадку выхаду Літвы са складу [[СССР]] [[Беларуская ССР]] будзе патрабаваць вярнуць ёй беларускія землі — горад Вільню і [[Віленская вобласць|Віленскую вобласць]], [[Свянцянскі раён|Свянцянскі]] і часткі тэрыторыі яшчэ пяці [[раёны Літвы|раёнаў Літвы]]<ref>Заява Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР // Звязда. 1990. 1 крас. С. 1.</ref>, якія ў 1939—1940 гадах Літве перадаў [[І. Сталін|Сталін]] як дар за ўваходжанне ў склад СССР. Гэта заява, зробленая па загадзе з Крамля, не мела пазітыўных водгукаў з боку беларускіх грамадска-палітычных колаў. Тэрытарыяльныя патрабаванні да Літвы не падтрымаў новы склад Вярхоўнага Савета БССР, які пачаў працаваць у маі 1990 года. Аднак заяву ад 29 сакавіка 1990 года ўскосна ўхваліў [[прэзідэнт СССР]] [[М. Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]], які на прэс-канферэнцыі ў [[Вашынгтон]]е 3 чэрвеня 1990 года заявіў, што тэрыторыя Літвы ўключае пяць раёнаў, якія раней належалі Беларусі<ref>Снапковский В. Е. История внешней политики Беларуси. Минск: БГУ, 2013. С. 393</ref><ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |title=В. Е. Снапковский. Историческая политика в Беларуси в период перестройки и парламентской республики (1985—1994 гг.) |access-date=30 снежня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728204630/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |archivedate=28 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэкларацый Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР ад 9 студзеня 1991 года Савецкі Саюз увёў войска ў Вільню. Напружанне дасягнула найвышэйшага пункта 13 студзеня пры нападзе на дзяржаўную радыёстанцыю і Віленскую тэлевізійную вежу, калі былі забіты прынамсі чатырнаццаць грамадзянскіх асоб і сур’ёзна пацярпелі яшчэ 700. Савецкі Саюз нарэшце прызнаў літоўскую незалежнасць у жніўні 1991 года. Вільня была перабудавана і набыла выгляд сучаснага еўрапейскага горада. Шматлікія з яе старэйшых будынкаў былі адрамантаваны, а дзелавая і камерцыйная актыўнасць пачалі развівацца ў Новым Цэнтры горада. Вільня быў адабрана ў 2009 годзе як еўрапейская сталіца культуры, нараўне з Лінцам, сталіцай Верхняй Аўстрыі. == Клімат == Клімат Вільні — вільготны еўрапейскі. Тэмпературны ўлік вядзецца з 1777. Сярэдняя штогадовая тэмпература +6,1 °C (43 °F); у студзені сярэдняя тэмпература −4,9 °C (23 °F), у ліпені +17,0 °C (62,6 °F). Сярэдняя колькасць ападкаў, прыблізна 661 мм. Лета можа быць гарачым, з тэмпературай вышэй +30 °C, на працягу дня. Зімы звычайна халодныя, з тэмпературамі, якія часам дасягаюць рыскі −25 °C. У гэты час усе рэкі і азёры горада пакрываюцца тоўшчай лёду. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Месяц ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сту ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Лют ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сак ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кра ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Май ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Чэр ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліп ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Жні ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Вер ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кас ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліс ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сне ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Год |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Сярэдні максімум °C | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −3.5 | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −1.7 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 3.3 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 10.7 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 18.2 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 22.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.6 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 16.4 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.2 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 3.5 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | −0.5 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.1 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Сярэдні мінімум °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −8.7 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −7.6 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | −3.8 | style="background: #DDDDCC; color: black;" | 1.6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.5 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 10.8 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 12.3 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11.5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.7 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 3.4 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | −0.9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −5.2 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 3.4 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Крыніца: The World Meteorological Organization'' |} == Насельніцтва == Горад здаўна вылучаўся шматнацыянальным насельніцтвам, яшчэ з часоў праўлення вялікага князя [[Альгерд]]а тут пачалі асядаць немцы і яўрэі. Вялікі князь [[Вітаўт]] пасяліў тут частку [[Крымскія татары|крымскіх татар]], пры вялікім князі [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонце Кейстутавічы]] ў горадзе з’явіліся перасяленцы рамеснікі з Польшчы, Італіі і Венгрыі. Паводле перапісу ад 14 снежня 1916 года, у Вільні жыло агулам 138.794 жыхароў. Гэты лік складалі наступныя нацыі: палякі 53,67 % (74.466 чал.), яўрэі 41,45 % (57.516 чал.), літоўцы 2,09 % (2.909 чал.), рускія 1,59 % (2.219 чал.), немцы 0,63 % (880 чал.), беларусы 0,44 % (644 чал.) і іншыя ў 0,13 % (193 чал.). Перапіс ад 9 снежня 1931 паказвае, што палякі складалі 65,9 % поўнага гарадскога насельніцтва (128.600 чал.), яўрэі 28 % (54.600 чал.), рускія 3,8 % (7.400 чал.), беларусы 0,9 % (1.700 чал.), літоўцы 0,8 % (1.579 чал.), немцы 0,3 % (600 чал.), украінцы 0,1 % (200 чал.), іншыя 0,2 % (прыблізна 400 чал.). Па дадзеных усеагульнага перапісу насельніцтва [[2001]], з 542.287 жыхароў 57,8 % складалі [[літоўцы]], 18,7 % — [[палякі]], 14 % — [[рускія]], 4 % — [[беларусы]], 0,5 % — [[яўрэі]], астатнія 5 % — прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. У 2024 годзе [[насельніцтва]] склала 602.400 чалавек. === Нацыянальны склад === Паводле даных [[Перапіс насельніцтва і жыллёвага фонду Літвы 2021 года|перапісу 2021 года]], нацыянальны склад горада быў наступным<ref>{{Cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=bf10be3f-0e79-4c5b-9477-c3c5f62bd4d1|title=Urban areas population by largest ethnic group|website=osp.stat.gov.lt|access-date=2026-03-29}}</ref>: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ Нацыянальны склад Вільні (2021) ! Нацыянальнасць !! Колькасць (чал.) !! Доля (%) |- | style="text-align:left;" | '''Усяго''' || '''546&nbsp;155''' || '''100,00''' |- | style="text-align:left;" | [[Літоўцы]] || 368&nbsp;325 || 67,44 |- | style="text-align:left;" | [[Палякі]] || 83&nbsp;002 || 15,20 |- | style="text-align:left;" | [[Рускія]] || 52&nbsp;489 || 9,61 |- | style="text-align:left;" | [[Беларусы]] || 14&nbsp;441 || 2,64 |- | style="text-align:left;" | [[Украінцы]] || 4&nbsp;586 || 0,84 |- | style="text-align:left;" | Іншыя || 5&nbsp;552 || 1,02 |- | style="text-align:left;" | Не ўказалі || 17&nbsp;761 || 3,25 |} == Эканоміка == [[Файл:Vilnius Modern Skyline At Dusk, Lithuania - Diliff.jpg|thumb|Сучасны Новы цэнтр Вільні]] Вільня — галоўны эканамічны цэнтр Літвы і адзін з найбольшых фінансавых цэнтраў Балтыйскіх дзяржаў. Нават пры тым, што ў горадзе жыве толькі 15 % насельніцтва Літвы, на Вільню прыпадае прыблізна траціна [[Валавы ўнутраны прадукт|валавога ўнутранага прадукта]] ўсёй краіны<ref>https://web.archive.org/web/20080703204949/http://www.vilnius.lt/new/en/investicijos.php</ref>. Меркаваны валавы ўнутраны прадукт Вільні, на душу насельніцтва, заснаваны на [[Парытэт пакупной здольнасці|парытэце пакупной здольнасці]] валют, у 2005 г. з’яўляўся прыблізна 33 100 $, што вышэй сярэдняга ліку Еўрапейскага саюза. Вільня унясла больш за 10 015 мільярдаў літаў у нацыянальны бюджэт 2008 года. Гэта прыкладна 37 % ад усяго бюджэту. Каўнас, другі па велічыні горад, занёс толькі 1.5 мільярда. Праходзіць штогадовы кірмаш [[Казюкі]]. == Культура == === Музеі === У Вільні дзенічаюць [[Нацыянальны музей Літвы]] (заснаваны ў 1855 годзе як [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей]]; з 1992 сучасная назва), [[Дзяржаўны яўрэйскі музей Віленскага гаона]] (1913, некалькі разоў зачыняўся; узноўлены ў 1989), [[Літоўскі мастацкі музей]] (1941), які ўключае таксама [[Карцінная галерэя (Вільня)|Карцінную галерэю]] са зборам жывапісу 15-19 стст. і [[Палац Радзівілаў (Вільня)|палац Радзівілаў]] (канец 17 ст.), [[Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно|музей тэатра, музыкі і кіно]] (1926, 1964), [[музей царкоўнай спадчыны]] (заснаваны ў 1968 у [[Касцёл Святога Міхаіла (Вільня)|касцёле Св. Міхаіла]]), [[Музей прыкладнога мастацтва (Вільнюс)|прыкладнога мастацтва]] (1987; у будынку [[Стары арсенал (Вільня)|Старога арсенала]]), [[Мастацкі цэнтр балтыйскага бурштыну|бурштыну]] (1995)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/3800308|title=ВИЛЬНЮС • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2024-12-05}}</ref>, [[Літоўскі чыгуначны музей]], [[Музей акупацыі і барацьбы за свабоду]], [[Музей Адама Міцкевіча (Вільня)|музей Адама Міцкевіча]]. === Тэатры і музычныя калектывы === Дзейнічаюць [[Літоўскі тэатр оперы і балета]], [[Літоўскі нацыянальны тэатр драмы|Нацыянальны тэатр драмы]] (1940), [[Вільнюскі стары тэатр|Рускі драматычны]] (1946), «[[Meno Fortas]]» (1998), два лялечныя тэатры і інш.; [[Нацыянальная філармонія Літвы|Нацыянальная філармонія]] (1940), пры ёй — [[Нацыянальны сімфанічны аркестр Літвы|Нацыянальны сімфанічны аркестр]] (1940-41, з 1958), [[Літоўскі камерны аркестр]]. Працуе [[Цэнтр духоўнай музыкі ордэна езуітаў]] (1995)<ref name=":0" />. === Фестывалі і конкурсы === Праводзяцца [[Міжнародны конкурс піяністаў і арганістаў імя М. Чурлёніса]] (з 1965), [[Міжнародны арганны фестываль]] (1968), рэспубліканскія спеўныя святы (1946, 1950, далей 1 раз на 5 гадоў, з 1990 1 раз на 4 гады)<ref name=":0" />. == Спорт == * [[БК Летувас Рытас]] — баскетбольны клуб. * [[ФК Жальгірыс Вільнюс]] — футбольны клуб. * [[Стадыён ЛФФ]] па футболу. == Адукацыя == Горад мае шмат універсітэтаў. Найбольшы і самы стары — [[Віленскі ўніверсітэт]] з 23.000 студэнтаў. Наступныя: * [[Універсітэт імя М. Ромера]] (19.000 студэнтаў) * [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна]] (13.500 студэнтаў) * [[Віленскі педагагічны ўніверсітэт]] (12.500 студэнтаў). Існуюць таксама спецыялізаваныя ўстановы з універсітэцкім статутам: * [[Ваеннае вучылішча Літвы]] * [[Віленская акадэмія мастацтваў]] * [[Нацыянальная школа мастацтваў]] * [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] * [[Вышэйшая школа міжнароднага права і бізнесу]] == Транспарт == Вільня ляжыць блізка да мяжы [[ЕС]] з [[Беларусь|Беларуссю]] ў пэўным «мёртвым куце» з боку ад транспартных шляхоў. Праз Вільню ідуць транзітныя цягнікі з [[Расія|Расіі]] праз [[Беларусь]] у [[Калінінград]]. Іншыя важныя транспартныя шляхі ідуць праз гістарычную сталіцу Літвы — [[Каўнас]]. Да яе з Вільні ідзе хуткасная магістраль. Вільня мае міжнародны [[Вільнюскі аэрапорт|аэрапорт]]. З Вільні аўтастрады вядуць праз [[Каўнас]] да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] да паромаў [[Клайпеда|Клайпеды]] і ў [[Панявежыс]] з выхадам на [[Via Baltica]]. Таксама важная аўтастрада ідзе на [[Мінск]]. === Грамадскі транспарт === [[Файл:Snipiskes.jpg|thumb|220px|Сучасная Вільня]] Вільня не мае ані [[метрапалітэн]]а, ані [[трамвай]]най сістэмы. У грамадскім транспарце дамінуюць [[аўтобус]]ы і [[Вільнюскі тралейбус|тралейбусы]]. Плануецца будаўніцтва трамвайных ліній, якія злучаць Вільню з прыгарадамі. == Славутасці == * [[Віленская ратуша]] * [[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|Касцёл Святой Ганны]] * [[Касцёл Святога Варфаламея (Вільнюс)|Касцёл Святога Варфаламея]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільнюс)|Касцёл Святых Францыска і Бернарда, Вільнюс]] * [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Кафедральны сабор у імя Унебаўзяцця Прачыстай Маці Божай (Прачысценскі сабор)]] * [[Помнік Міндоўгу (Вільнюс)|Помнік Міндоўгу]] === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка (Вільнюс)|Касцёл Святога Юзафа Абручніка]] == Палацы Вільні == * [[Палац Бжастоўскіх]] * [[Палац Слушкаў]] == Вільня і беларусы == {{асноўны артыкул|Беларусы ў Вільні}} [[Файл:Puszkin w Wilnie.jpg|thumb|Дэманстрацыя ў гадавіну смерці К. Каліноўскага, 21 сакавіка 2010 г.]] 3 часоў ВКЛ да I сусветнай вайны сацыяльна-эканамічнае, нацыянальнае і культурнае развіцце беларусаў і літоўцаў праходзіла ў адзінай дзяржаўнай прасторы. Галоўным беларускім асяродкам тут здаўна была Вільня, дзе існавалі агульныя дзяржаўныя і культурныя ўстановы, у т. л. [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская брацкая друкарня]], тут выдаваў кнігі [[Францыск Скарына]]. Пасля далучэння ў канцы XVIII стагоддзя беларускіх і літоўскіх зямель да Расійскай імперыі беларусы і літоўцы разам удзельнічалі ў нацыянальна-вызваленчым руху. Тут быў арыштаваны і пакараны смерцю [[Кастусь Каліноўскі]]. У пачатку XX стагоддзя дзейнічалі [[Віленскае мастацка-прамысловае таварыства]], [[Віленскае мастацкае таварыства]], [[выдавецтва «Нашай нівы»]], [[Беларускае выдавецкае таварыства]] (працягвала дзейнасць у 1919—1930 гадах), [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні]], [[Беларускі настаўніцкі саюз]], выдаваліся газеты «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». 12 лютага 1910 года ў клубе чыгуначнікаў адбылася [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні]]. У Першую сусветную вайну, пасля акупацыі германскімі войскамі, у Вільні ў 1915 быў арганізаваны [[Беларускі клуб]]. 3 абвяшчэннем незалежнасці Літвы (люты 1918) дзейнасць беларуcкіх арганізацый каардынавала [[Віленская беларуская рада]], прадстаўнікі якой увайшлі ў [[Літоўская Тарыба|Літоўскую Тарыбу]]. У снежні 1918 года ў Вільні знаходзіўся ўрад [[БНР]]. У кастрычніку 1920 года войскі польскага генерала Л. Жалігоўскага захапілі Вільню, абвешчана [[Сярэдняя Літва]]. 9 кастрычніка 1920 года ў Вільні на нарадзе беларускіх дзеячаў, у якой прынялі ўдзел [[Браніслаў Тарашкевіч]], [[Вацлаў Іваноўскі]], [[Антон Луцкевіч]] і інш., было вырашана выкарыстаць спрыяльныя палітычныя абставіны для развіцця беларускай адукацыі і асветы. У 1921 годзе А. Луцкевіч стварае Беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Па прапанове ўрада Б. Тарашкевіч заняў пасаду старшага рэферэнта ў Дэпартаменце асветы. У 1921 годзе па ініцыятыве Тарашкевіча створана Таварыства беларускай школы. У пачатку 1922 года сейм зацвердзіў уключэнне Віленшчыны ў склад Польшчы. 3 гэтага часу і да канца 1939 года Вільня была грамадскім, асветным і культурным цэнтрам беларусаў. У горадзе ствараліся палітычныя, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. У горадзе ствараліся і дзейнічалі беларускія палітычныя партыі, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. Актыўнасцю вызначаліся [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]], [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]], Беларускі пасольскі клуб, Блок нацыянальных меншасцей і інш. У 1920—1930-я гады ў Вільні дзейнічалі Беларускі музей, управа [[Таварыства беларускай школы]], [[Беларускі студэнцкі саюз]], [[Беларускі сялянскі саюз]], [[Цэнтральны саюз культурных і грамадскіх арганізацый|Цэнтральны саюз культурных і гаспадарчых арганізацый]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў тут знаходзіліся Галоўны сакратарыят і ЦК [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]; выдавалася больш за 100 беларускамоўных газет і часопісаў. У Вільні жылі і працавалі [[А. Луцкевіч]], [[М. Гарэцкі]], [[Б. Тарашкевіч]], [[У. Самойла]], [[А. Станкевіч]], [[С. Рак-Міхайлоўскі]], [[І. Дварчанін]], [[Р. Шырма]], [[Г. Цітовіч]], [[М. Танк]], [[П. Сергіевіч]], [[Я. Драздовіч]], [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|І. Канчэўскі (Абдзіраловіч)]] і інш. У пачатку Другой сусветнай вайны, калі Вільня і Віленскі край былі перададзены ў склад Літвы (кастрычнік 1939), спынілі дзейнасць віленскія Беларускае навуковае таварыства, Беларускі студэнцкі саюз. Падчас нацысцкай акупацыі (1941—1944) яшчэ дзейнічалі Віленская беларуская гімназія, беларуская настаўніпкая семінарыя, Беларускі музей (закрыты ў 1945 годзе), выдавалася газета «[[Беларускі голас (1942)|Беларускі голас]]» (рэд. [[Ф. Аляхновіч]]). Пасля вызвалення Літвы савецкімі войскамі частка беларусаў Віленшчыны на падставе літоўска-польскага пагаднення аб узаемнай эвакуацыі насельніцтва ад 22 верасня 1944 года перасялілася ў Польшчу. У пасляваенны перыяд беларускае палітычнае жыццё амаль поўнасцю было спынена. Практычна ўсе беларускія дзеячы і іх сем’і папалі пажд арышты і дэпартацыю. Аднаўленне дзейнасці нават у галіне беларускай культуры было немагчыма з-за рэпрэсій КДБ і амаль поўнай змены этнічнай структуры насельніцтва горада. 3 1945 года ў Літву па вярбоўцы, на новабудоўлі і інш. прыбывалі беларусы з БССР. Іх колькасць павялічылася, аднак арганізаванага нацыянальнага жыцця яны практычна не мелі. У Вільні працягвалі сваю дзейнасць [[П. Сергіевіч]], [[З. Верас]], [[Л. Луцкевіч]], [[Я. Шутовіч]] і інш. [[Файл:F.Skaryna school Vilnius.JPG|thumb|Беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны]] Актывізацыя грамадскага жыцця беларусаў пачалася ў часы лібералізацыі ў СССР (другая палова 1980-х гадоў), калі ўзнік шэраг беларускіх культурна-асветных арганізацый. У 1988 годзе [[Зоська Верас]] разам з [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам Луцкевічам]], сынам [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], утварылі спачатку клуб «[[Сябрына (Вільня)|Сябрына]]», а 4 лютага 1989 года было заснавана Таварыства беларускай культуры ў Літве<ref>[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=26947&sn_cat=35 Мы стаім ніжэй за цыганоў]</ref>. З 1989 года трансліруюцца беларускія перадачы на радыё і тэлебачанні. З 1993 года дзейнічае беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{асноўны артыкул|Вядомыя асобы Вільні}} * [[Францыск Скарына]] — беларускі першадрукар, ён выдаў тут «малую падарожную кніжку» і «Апостал». * [[Пётр Мсціславец]] — паслядоўнік Скарыны, адкрыў тут друкарню з кірылічным шрыфтам. * [[Іеранім Пражскі]] — быў прыяты пры двары вял. кн. Вітаўта, амаль год жыў у ВКЛ і распаўсюджваў гуманістычныя ідэі гусітаў. * [[Войцех з Брудзева]] — астраном, жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Адам Кіркор]] — у горадзе жыў у перыяд з 1836—1868, аўтар прац пра гісторыю і прыроду Беларусі, матэрыяльную і духоўную культуру беларускага народа. * [[Ян Чачот]] — беларуска-польскі [[паэт]]. * [[Эразм Вітэлій]] — [[публіцыст]], жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Людас Гіра]] (1884—1946) — літоўскі паэт, драматург, літаратурны крытык, перакладчык, публіцыст, грамадскі дзеяч. * [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі]] (''Ігнат Абдзіраловіч''; 1896—1923) — беларускі [[філосаф]], [[паэт]], публіцыст; аўтар праграмнага [[эсэ]] «[[Адвечным шляхам]]». * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944) — беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст. * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская]] (1886—1970) — беларуская [[мастацтвазнаўца]], [[педагог]], мемуарыстка. * [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыя Буйло]] (1893—1986) — беларуская паэтка. * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Барыс Каверда]] (1907—1987) — антыкамуністычны дзеяч беларускага паходжання, які ў 1927 годзе здзейсніў забойства прадстаўніка [[СССР]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] [[Пётр Лазаравіч Войкаў|Войкава]]. * [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыя Ямант]] (1842—1908) — удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], * [[Людвік Міхайлавіч Звяждоўскі|Людвік Звяждоўскі]] (1829—1864) — капітан расійскай арміі, член тайнага таварыства [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. * [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]] (1812/1813 — 1856) — беларускі выдавец, літаратуразнавец, публіцыст, фалькларыст. * [[Эмілія Плятэр]] ([[1806]]—[[1831]]) — беларуская фалькларыстка, прадстаўніца [[Шляхта|шляхецкага]] роду і ўдзельніца [[Паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] ([[1922]]—[[1997]]) — беларускі грамадскі і культурны дзеяч, [[педагог]], [[мемуарыст]] * [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Аляксандр Бурбіс]] ([[1885]]—[[1922]]) — беларускі грамадска-[[Палітык|палітычны дзеяч]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], акцёр, [[рэжысёр]] == Гл. таксама == * [[Віленскае княства]] * [[Віленская канферэнцыя]] * [[Вуліца Савічаус]] * [[Бітва за Вільню (1918—1919)|Змаганне польскай Самаабароны за Вільню]] * [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў]] * [[Віленская друкарня Зарэцкіх]] * [[Віленскае пытанне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Вайткявичюс Г.'' Вильнюс: от поселения до королевского города // Археология и история Литвы и северо-запада России в Средневековье. Доклады российско-литовского семинара. Вильнюс, 28-30 марта 2011 г. Вильнюс, 2013. — С. 81-107 * ''[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9B._%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D0%B0_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96.html Вандроўкі па Вільні]. — Вільня: Выдавецтва таварыства беларускай культуры, 1998. ISBN 9986-9228-2-8 * [http://pbc.biaman.pl/Content/5425/zip/ Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego]. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia2/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B.html Крачковский Ю. Предисловие к т. 20. АВАК (история Вильны) // АВАК. Вильна, 1893. Т. XX. С. XXI — CCXXVI.] // на [[pawet.net]] * {{Кніга|ref=Niedźwiedź|аўтар=Niedźwiedź J.|загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta|год=2012|месца=Kraków|выдавецтва=Universitas|старонак=502|isbn=97883-242-1855-4}} * {{Артыкул|ref=Дзярновіч|аўтар=Дзярновіч А.|загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам|год=2011|выданне=Палітычная сфера|нумар=16-17 (1-2)|старонкі=116—143}} * {{Кніга|ref=Dubiński|аўтар=Dubiński P.|загаловак=Zbiór praw y przywilejów miastu stolecznemu W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) Wilnowi nadanych|год=1788|месца=Wilno|выдавецтва=W Drukarni J. K. Mci przy Akademij}} * {{Кніга|ref=Hansisches Urkundenbuch|загаловак=Hansisches Urkundenbuch|адказны=Ed. v. W. Stein|год=1916|месца=München; Leipzig|выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses|том=Bd. 11}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.radzima.org/be/pub/2999_m/ Вільня ў фотаздымках на Radzima.org] * [http://www.jivebelarus.net/history/gistografia/vilna-vilno-vilnus.html І. Воранаў — Вільня-Вільно-Вільнюс (Гісторыя аднаго горада)] * [http://news.tut.by/society/144187.html Страчаная сталіца. Дапаможнік-гід па беларускай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090808075916/http://news.tut.by/society/144187.html |date=8 жніўня 2009 }} * [http://www.westki.info/vilnia Вільня — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051228/http://westki.info/vilnia |date=3 сакавіка 2009 }} * [http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html Василий фон Роткирх. XIII. Алцис. Легендарный богатырь в гербе города Вильны // Литовско-языческие очерки. Историческия изследования Теобальда. Вильна: Типография п. ф. О. Завадскаго, Замк. п. № 149. 1890. С. 146—156.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101018053636/http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html |date=18 кастрычніка 2010 }} * [http://www.svaboda.org/content/transcript/1794647.html «Рабі пільна — і тут будзе Вільня» // Радыё Свабода. 2009.08.07. (Фота.)] * [http://www.viv.lt/ Virtual Historical Vilnius] {{ref-lt}} {{ref-en}} * [http://klashkevich.com/vilniaby Вільня Беларуская: усе спасылкі пра беларускую спадчыну ў адным месцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150216211202/http://klashkevich.com/vilniaby/ |date=16 лютага 2015 }} * [https://www.facebook.com/VilniaGuide Старонка ў Facebook «Вільня Беларуская»] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia1/%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F._%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81.html В. Я. Вільня. Кароткі гістарычны нарыс. Б.м., (ЗША?), 1984.] // на [[pawet.net]] {{ВС}} {{Вільнюскі павет}} {{Культурная сталіца Еўропы}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Гарады Літвы}} [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Гарады Літвы]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павета]] [[Катэгорыя:Дзукія]] [[Катэгорыя:Вільня| ]] lq2yjw3jrh1dibd3kxfgj1q8z5qmce1 5176370 5176351 2026-08-06T10:33:43Z Autumndancer 168015 /* XVI—XVII стагоддзі */ удакладненне 5176370 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Вільня (значэнні)}} {{НП-Літва |статус = Горад |беларуская назва = Вільня |арыгінальная назва = Vilnius |павет = Віленскі |гарадское самакіраванне = Вільнюскае |унутраны падзел = 21 сянюнія |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff |photo1a = Gedimino pilis by Augustas Didzgalvis (cropped).jpg |photo1b = Onos baznycia by Augustas Didzgalvis.jpg |photo2a = Vilnius Dawn Gate.jpg |photo2b = Three Crosses Hill 01(js).jpg |photo3a = Vilnius, Lithuania (15573331015) (cropped).jpg |photo3b = Vilnius Gedimino Pilies Bokštas Blick auf Vilnius 07.jpg |photo5a = LR Prezidentura by Augustas Didzgalvis.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 280 }} }} '''Ві́льня''' ({{lang-be-latin|Vilnia|1}}), таксама '''Ві́льнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}}) — [[сталіца]] і найбольшы горад [[Літва|Літвы]], на рацэ [[Вілія|Віліі]] пры ўтоку ў яе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Вільнюскі павет|Віленскага павета]]. Вузел чыгунак (5 кірункаў) і аўтамабільных дарог. Вільня адметна архітэктурай [[Стары горад (Вільнюс)|Старога горада]], адным з найстарэйшых і найбуйнешых гарадскіх комплексаў [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], які ў 1994 годзе быў абвешчаны аб’ектам [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Архітэктурны стыль з назвай [[Віленскае барока]], сфармаваны тут, пашыраны на ўсёй [[Віленшчына|Віленшчыне]] і [[Беларусь|Беларусі]]. Упершыню згаданая ў 1323 годзе, Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], у далейшым выступала культурным і духоўным цэнтрам народаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Назва == Назва горада паходзіць ад ракі [[Вільня (рака)|Вільня]], на ўтоку якой у [[Вілія|Вілію]] (Нярыс) узнікла паселішча. Корань ''Viln-'' таксама ў назвах літоўскіх рэк тыпу ''Vilnoja, Vilnutis'', балацін ''Vilnaujė, Vilnia-raistis''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 384.</ref>. Значэнне «хваля» ў літоўскіх слоў ''vilnià'' [= вільня́], ''vilnius'' (засведчана ўжо ў XVII стагоддзі), ''vilnė, vilnis''. Адсюль ''vilnyti'' «хвалявацца, ісці хвалямі; наплываць (хвалямі)». Далей да аднаго са значэнняў шматзначнага індаеўрапейскага *''ṷel-'' «круціць, віць, каціць»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1140—1143.</ref>. Рачная назва Вільня матывавана хуткаплыннасцю ракі, якая хутка «накатвае» хвалямі. Такой самай семантыкі і назва [[Вілія|Віліі]], якая ад таго ж кораня *''ṷel-''. Упершыню горад пад назвай Вільня (у форме ''Vilna'') згаданы ў лісце вялікага князя Гедзіміна ад 25 студзеня 1323 года<ref>В. Н. Топоров. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф // Балто-славянские этноязыковые контакты. Москва, 1980. С. 11—15.</ref> да [[ганза|ганзейскіх гарадоў]] [[Любек]]а, [[Магдэбург]]а і [[Кёльн]]а, дзе гаворыцца, што горад існаваў здаўна. У літоўскіх помніках пісьменнасці 1600, 1653 і пазнейшых гадоў сустракаецца варыянт ''Vilnius''. Афіцыйная назва ''Vilnius'' з 1940 года. == Геаграфія == Вільня размешчана ў паўднёва-ўсходняй Літве, пры зліцці рэк [[Вільня (рака)|Вільня]] і [[Нярыс]] ([[Вілія]]). Горад займае тэрасы старажытнай даліны Віліі, абмежаваны двума марэннымі ўзвышшамі. Горад знаходзіцца за 312 кіламетраў ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і горада [[Клайпеда|Клайпеды]], галоўнага літоўскага марскога порта. Таксама звязаны дарогамі з іншымі галоўнымі гарадамі: [[Каўнас]] (102 км), [[Шаўляй]] (214 км) і [[Панявежыс]] (135 км). Плошча горада — 402 км². Будынкі займаюць 29,1 % горада, зялёныя насаджэнні займаюць 68,8 %, воды 2,1 %. == Міфалогія == З Вільняй звязаныя два міфалагічныя цыклы. Адзін — пра перадгісторыю Вільні (цыкл [[Швінтарог]]а), другі — пра заснаванне Вільні (цыкл [[Гедымін]]а). Згодна з летапіснымі сведчаннямі, яшчэ да таго, як Вільня стала горадам, на яе месцы па паганскім звычаі спальвалі князёў і баяраў. Гэты звычай быў заснаваны міфічным князем Швінтарогам, які папрасіў свайго сына [[Скірмант]]а спаліць цела пасля сваёй смерці. Пасля гэтага целы тагачаснай пляменнай арыстакратыі спальвалі толькі тут, што лічаць сведчаннем працэсаў цэнтралізацыі. На думку Ул. Тапарова, «Швінтарогам» першапачаткова называлі месца, дзе спальвалі, а потым у працэсе міфалагізацыі назва месца ўвасобілася ў імя князя. Назву «Швінтарог» даследчык тлумачыць ад літоўскага ''šventas'' «святы» і ''ragas'' «рог, вугал, мыс» і параўноўвае з літоўскімі тапонімамі ''Šventragis'', ''Šventragiai''<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 16-18, 28-30.</ref>. Менавіта «на луцэ на Швінтарозе» заснаваў Вільню князь Гедымін. Згодна з летапіснымі сведчаннямі, у часе палявання Гедымін забіў у тамтэйшых лясах тура, там жа заначаваў і ўбачыў сон: на Крывой (Лысай) гары стаіць жалезны воўк, а ў ім раве быццам сто ваўкоў раўло. Гедымін спытаў у свайго варажбіта [[Ліздзейка з дачкой на руінах храма Перуна|Ліздзейкі]] і той растлумачыў, што сэнс сна — у тым, што тут узнікне магутны сталічны горад<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 40-44.</ref>. == Гісторыя == === X тысячагоддзе да н.э. — XIII стагоддзе === Паводле археалагічных даследаванняў, тэрыторыя сучаснага горада была заселена яшчэ ў [[Палеаліт|палеаліце]] (X тыс. да н.э.) і [[Неаліт|неаліце]] (IV—III тыс. да н.э.). На думку літоўскага лінгвіста [[К. Буга|Казіміра Бугі]], [[славяне]]-[[крывічы]] з’явіліся тут у VI—VII стагоддзях. Яны жылі цераспалосна з [[Балты|балцкім]] насельніцтвам. Каля падэшвы сучаснай [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары]] выяўлены сляды старажытнага паселішча V—IX стагоддзяў, выцягнутага ўздоўж гразкай даліны [[Вільня (рака)|Вільні]]. === XIII—XV стагоддзі === [[Файл:Vilnius Gediminas tower.jpg|thumb|[[Вежа Гедзіміна]].]] У XIII—XIV стагоддзях блізу вусця [[Вільня (рака)|Вільні]] за­кладзены ком­плекс умацаванняў, які складаўся з трох зам­каў: Верх­няга (Гедзімінаў), Ніжняга і Крывога. Першапачаткова горад размяшчаўся на так званай [[Крывая гара|Крывой (Лысай) гары]], што дало паселішчу назву, зафіксаваную ў пісьмовых крыніцах XIV стагоддзя. Значную колькасць тагачасных жыхароў горада складалі [[Усходнія славяне|ўсходнія славяне]] насельніцтва, жылі тут таксама тубыльцы-[[літоўцы]]. Пад аховай Крывога замка на левым беразе Вільні і вакол Крывой гары, на якой пазней узнік [[Віленскі Верхні замак|Верхні замак]], пачало разрастацца паселішча. Тут выяўлены культурныя пласты таўшчынёй каля 8 м, ніжні з іх датуецца XIII стагоддзем. Паводле пісьмовых крыніц Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў часы праўлення [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а (1316—1341). У гэты час дасылаліся запрашэнні [[рамеснік]]ам і купцам з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], каб яны прыязджалі ў Вільню на сталае жыццё. Падчас кіравання вялікага князя [[Альгерд]]а горад набыў новую планіровачную структуру. На эканамічнае развіццё станоўча паўплывала наданне гораду [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (1387). Гэта ўзмацніла і пашырыла гандлёвыя сувязі з іншымі гарадамі Вялікага Княства Літоўскага, а таксама [[Польшча|Польшчы]] і [[Ганза|Ганзы]]. Моцна цярпела Вільня ад спусташальных набегаў крыжакоў у 1321, 1365, 1375 гадоў і інш. У 1377 годзе яны спалілі частку горада. У 1377 годзе пасля 6-дзённай аблогі крыжакі ўзялі штурмам і спалілі Крывы замак, аднак, нягледзечы на працяглую асаду, [[Ніжні замак (Вільнюс)|Ніжнім замкам]] каля падножжа гары Гедзіміна не авалодалі. У 1391 годзе напад паўтарыўся і прывёў да сутычкі з літоўскім войскам. Апошні раз крыжакі былі пад сценамі горада ў 1402 годзе. У 1399 і 1419 гадах горад моцна пацярпеў ад пажараў. Паводле апісання французскага падарожніка [[Жыльбер дэ Лануа|Жыльбера дэ Лануа]] за 1413 года, горад быў неўмацаваны, выцягнуты вузкай паласой уздоўж р. Вільня, забудаваны драўлянымі дамамі, сярод якіх зрэдку трапляліся мураваныя храмы. На Высокай гары размяшчаўся замак, умацаваны «каменнем, зямлёй і мурам». З 1413 года Вільня — цэнтр [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. З 1416 года ў горадзе знаходзілася рэзідэнцыя [[Літоўская мітраполія|літоўскага праваслаўнага мітрапаліта]]. Паступова горад набыў статус важнага палітычнага цэнтра [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], куды прыязджалі пасольствы з розных краін. У 1492 годзе тут заснаваны [[Віленскі манетны двор]] і першая аптэка. З канца XV стагоддзя ў глыб Вялікага Княства Літоўскага пачалі рабіць рэйды крымскія татары і войскі маскоўскіх вялікіх князёў, што стварала небяспеку для сталіцы. У сувязі з гэтым магістрат і гарадская абшчына прынялі рашэнне пабудаваць вакол горада абарончую сцяну, будаўніцтва якой скончылася ў 1522 годзе, даўжыня склала 2,4 км. === XVI—XVII стагоддзі === [[Файл:Vilnius Ostrobramska.jpg|thumb|left|Вуліца Вастрабрамская]] У XVI стагоддзі адбываўся далейшы росквіт горада, расшырэнне яго тэрыторыі. На месцы драўляных дамоў і храмаў, мясцовыя і замежныя дойліды і будаўнікі пачалі ствараць раскошныя [[рэнесанс]]ныя мураваныя палацы. Сярод якіх вылучаліся палацавыя комплексы [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Кішкі|Кішкаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Сапегі|Сапегаў]], [[Астрожскія|Астрожскіх]] і інш. магнатаў вялікага княства. На актывізацыю мураванага будаўніцтва паўплывалі пажары ў 1419, 1513, 1520, 1530 і 1557 гадоў, у выніку якіх выгарала значная частка горада. Навокал пышных палацаў ляжалі прадмесці пераважна драўлянага горада з хаатычнай забудовай курнымі хатамі. У 1536 годзе праз [[Вілія|Вілію]] перакінуты першы мураваны мост, які пазней атрымаў назву [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёны]]. У 1511 годзе ў Вільні было 7 касцёлаў і 14 цэркваў. З 1524 года пачала дзейнічаць паперня, каля 1540 года арсенал і гарматная ліцейня, з сярэдзіны XVI стагоддзя — вадаправод у драўляных трубах. У 1547 годзе Марцін Палецкі заснаваў шкляную [[Гута (прадпрыемства)|гуту]]. У 1596 годзе ў Вільні было 15 праваслаўных цэркваў, 14 каталіцкіх касцёлаў, адзін лютэранскі і два кальвінісцкія зборы, а таксама некалькі сінагог<ref>Котлярчук, А. Православная церковь в Великом княжестве Литовском // Вестник Белорусского православного экзархата. — 1998. — № 1. — С. 7 — 25.</ref>. У гэты перыяд Вільня стала галоўным інтэлектуальным, адукацыйным і выдавецкім цэнтрам Вялікага Княства Літоўскага. Унікальнай асаблівасцю дакументальнай і кніжнай культуры горада быў шрыфтавы плюралізм: адначасова выкарыстоўваліся пяць алфавітаў. [[Кірыліца]] ўжывалася для [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] і [[старабеларуская мова|старабеларускай]] моў; [[лацінскі алфавіт|лацініца]] — для [[лацінская мова|лаціны]], польскай, літоўскай і нямецкай; [[яўрэйскае пісьмо]] — для [[іўрыт]]а і [[ідыш]]а; [[арабскае пісьмо]] выкарыстоўвалася [[літоўскія татары|мясцовымі татарамі]] для напісання [[кітабы|кітабаў]] і хамаілаў; [[грэчаскі алфавіт]] ужываўся ў праваслаўных школах і палеміцы{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. Дзяржаўным і судовым справаводствам кіравала старабеларуская мова, дакументы якой, у тым ліку [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыка ВКЛ]], захоўваліся на [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замку]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=82}}. Аднак у вусных зносінах і на гарадскіх вуліцах гучалі таксама польская, літоўская, нямецкая мовы і ідыш. Згодна з віленскім вількюрам ([[гарадское права|гарадскім статутам]]) 1551 года, выклікі ў суд і выракі павінны былі абвяшчацца на трох мовах: польскай, літоўскай і «рускай» (старабеларускай){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. З пачатку XVI стагоддзя Вільня робіцца найбуйнейшым цэнтрам [[Беларускае кнігадрукаванне|кнігадрукавання]]. У 1522 годзе тут пачала працаваць першая ва Усходняй Еўропе [[Віленская друкарня Скарыны|друкарня]] [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=194—195}}. У перыяд з 1574 па 1655 год у горадзе дзейнічала каля 13 друкарань розных канфесій (праваслаўныя, каталіцкія, уніяцкія, пратэстанцкія). Сярод найбольш значных — [[друкарня Мамонічаў]], дзе ў 1588 годзе быў надрукаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Трэці Статут ВКЛ]], езуіцкая Друкарня Акадэміі, пратэстанцкая друкарня [[Ян Карцан|Яна Карцана]] і [[Віленская брацкая друкарня]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=196—198}}. Хутка развівалася адукацыя. У 1579 годзе кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторый]] заснаваў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскую езуіцкую акадэмію]] (універсітэт), колькасць студэнтаў у якой да пачатку XVII стагоддзя перавысіла 1000 чалавек{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=176}}. Акрамя акадэміі, у горадзе дзейнічалі высокаўзроўневыя пратэстанцкія і праваслаўныя школы (у прыватнасці, [[Віленская брацкая школа]], дзе выкладалі [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Л. Зізаній]] і [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкі]]){{sfn|Niedźwiedź|2012|с=163—170}}. Развівалася і літаратура на [[Літоўская мова|літоўскай мове]]: у 1599 годзе ў Вільні выйшла першая літоўскамоўная кніга ў ВКЛ — пераклад «Пасцілы» [[Якуб Вуек|Я. Вуека]], выкананы [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкшам]], а каля 1620 года езуіт [[Канстанцінас Шырвідас|К. Шырвідас]] выдаў першы польска-лацінска-літоўскі слоўнік «Dictionarium trium linguarum»{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121—122}}. Моцны пажар у 1610 года знішчыў у Вільні 4700 дамоў, замкі і 10 храмаў. Аднак пры падтрымцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] і [[Каралі польскія|польскага караля]] [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] і [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] горад быў адбудаваны. Цэнтр горада забудоўваўся ў асноўным мураванымі будынкамі, узніклі новыя вуліцы і плошчы. К сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 840 крам, 37 храмаў розных канфесій, дзейнічалі калегіі езуітаў і ўніятаў, школы евангельскіх рэфарматараў і праваслаўныя, 10 друкарняў. У перыяд [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] у ліпені 1655 года пасля жорсткага бою на подступах да горада і зацятай абароны з вулічнымі баямі, сталіца Вялікага Княства Літоўскага была занята расійскімі войскамі. Горад гарэў 17 дзён. У сувязі з заключэннем у кастрычніку 1656 года Віленскага перамір’я, вайна скончылася, але не надоўга, летам 1658 года царскія войскі зноў занялі горад, акупацыя працягнулася да 1661 года. З ліхалецця Вільня выйшла разбуранай і спаленай, са стратай паловы насельніцтва. Толькі ў канцы XVII стагоддзя горад пачаў ажываць. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] многія жыхары загінулі ад голаду і эпідэміі чумы. === XVIII — пачатак XX стагоддзяў === [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552584) (cropped).jpg|thumb|left|Панарама Вільні XIX ст.]] [[Файл:Vilnius.Sv.Onos baznycia.Saint Ann's church2.jpg|thumb|Касцёл Св. Ганны]] З цягам часу горад паступова адрадзіўся. У 1773 годзе пасля ліквідацыі езуіцкага ордэна заснавана [[Адукацыйная камісія]], якая рэарганізавала сістэму адукацыі на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Вільня з’яўлялася адным з цэнтраў [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]]. 22—23 красавіка 1794 года паўстанцы адваявалі горад у рускіх і ўтрымлівалі яго да 11 жніўня ([[Віленскае паўстанне (1794)|Віленскае паўстанне]]). Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|3-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) горад увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і стаў цэнтрам спачатку [[Літоўская губерня|Літоўскай]], пазней [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], [[Віленскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губернатарства]]. У пачатку XIX стагоддзя Вільня — трэці па велічыні (пасля [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Масква|Масквы]]) горад царскай Расіі. Пазбаўлены статуса сталіцы горад, аднак, да пачатку XX стагоддзя заставаўся культурным і ў значнай ступені палітычна-адміністрацыйным цэнтрам, горад захоўваў некаторыя прывілеі магдэбургскага права. Напярэдадні вайны 1812 года ў Вільні было каля 36 тыс. жыхароў, больш за 700 мураваных і столькі ж драўляных дамоў, 25 цэркваў і 23 манастыры. У выніку Віленскай аперацыі горад 16 чэрвеня акупіраваны французскімі войскамі. Яшчэ да пачатку вайны ў Пскоў былі перавезены, геаграфічныя карты, архівы, казённыя грошы, планы і інш. дакументы. У дзень прыбыцця Напалеона, кіраўнікі магістрата ўручылі ключы ад гарадской брамы. Няглядзечы на прыязныя адносіны польскай і вялікалітоўскай шляхты да французаў, горад рабаваўся. 1(13) ліпеня 1812 года Напалеон у Вільні падпісаў дэкрэт аб стварэнні Часовага Урада Вялікага Княства Літоўскага ў складз 7 членаў і сакратара. Галоўным камендантам горада быў прызначаны французскі генерал Жаміні. Па загаду Напалеона ў жніўні 1812 года з прадстаўнікоў мясцовай моладзі ўтворана Віленская нацыянальная гвардыя, якая выконвала паліцэйскія функцыі. Гандлёвае жыццё ў горадзе вельмі моцна аслабла. Вынікам рабаванняў з’явіўся голад. Пачаліся захворванні дызентырыяй, сыпным тыфам, цынгой. Восенню 1812 года толькі ў ваенных шпіталях горада налічвалася каля 1 тыс. хворых. 28 лістапада 1812 года горад заняты рускімі войскамі. Пасля вайны горад паступова пачаў абуджацца, ствараліся патрыятычныя таварыствы шубраўцаў, філаматаў, філарэтаў і інш. Падчас [[паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] у горадзе дзейнічаў Віленскі паўстанскі камітэт, арганізоўваліся атрады для барацьбы з царскімі войскамі. Пасля задушэння паўстання быў закрыты Віленскі ўніверсітэт, пакінуты толькі медыцынскі і тэалагічны факультэты. У 1835 годзе з склад Вільні ўваходзіла 10 прадмесцяў: Антокаль, Папоўшчына, Зарэчча, Паплавы, Роса, Востры Канец, Руднішкі, Пагулянка, Лукішкі, Сніпішкі. У горадзе пражывала каля 50 тыс. чал., з іх 6658 шляхцічаў, 272 купцы, 4930 мяшчан, 20 642 яўрэі, былі 1552 дамы, 6 рынкаў. Дзейнічалі 25 касцёлаў, 20 кляштараў і 7 капліц, 2 уніяцкія царквы і 2 кляштары, евангельскія касцёл і капліца, мячэць, 4 сінагогі і 2 царквы. З сярэдзіны XIX стагоддзя пачала развівацца прамысловасць. У 1860—1862 гадах праз горад пракладзена чыгунка Пецярбург-Варшава, у 1874 годзе — Лібава-Роменская. У 1864 годзе адкрыта першая фабрыка (газавая), пачаў дзейнічаць чыгуналіцейны завод Цымермана. Найбуйнейшае прадпрыемства таго часу — тытунёвае таварыства Дурунчы і Шмемана — створана ў 1865 годзе. У пачатку 1880-х гадоў адкрыўся шэраг прадпрыемстваў метала- і дрэваапрацоўкі, гарбарнай, харчовай прамысловасці. У 1894—1895 гадах у горадзе дзейнічалі 286 прадпрыемстваў, у 1906 годзе — 225, у 1914 годзе — 266. У 1897 годзе створана акцыянернае таварыства піваварнага завода Шопэна, у 1900 годзе пачаў працаваць металаапрацоўчы завод. З пачаткам дзейнасці газавай фабрыкі, цэнтральная частка горада асвятлялася газай; спіртава-шкіпінарныя і алейныя ліхтары былі заменены на іншых вуліцах на газавыя ў 1876 годзе. У 1879—1882 гадах замест драўляных вадаправодных труб былі пракладзены жалезныя. З 1893 года пачала працаваць конка, з 1896 года — тэлеграфная станцыі і тэлефонная сетка. У 1905 годзе з’явіліся першыя аўтамабілі, у 1908 годзе — трамвай. У пачатку XX стагоддзя ў горадзе было ўжо некалькі навучальных устаноў, у тым ліку настаўніцкі інстытут, 2 мужчынскія і 1 жаночая гімназія, рэальнае, гарадское, чыгуначнае, класічнае, пяхотна-юнкерскае, камерцыйнае і хіміка-тэхналагічнае вучылішчы, паштова-тэлеграфная школа, Літоўская духоўная і Рымска-каталіцкая епархіяльныя семінарыі, Марыінскія вышэйшыя жаночыя курсы, і інш. === XX стагоддзе === [[Файл:Vilnius University.Observatory.jpg|thumb|left|[[Віленскі ўніверсітэт]], абсерваторыя]] У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе горад заняты германскімі войскамі. Цэнтр адміністрацыйнай акругі ў складзе [[Обер-Ост]]. Нямецкія акупацыйныя ўлады дазволілі правесці [[Віленская канферэнцыя|канферэнцыю ў Вільні]] 18—23 верасня 1917 года, падчас яе была абраная Рада Літвы ([[Літоўская Тарыба]]), якая пачала сваю дзейнасць у мэтах стварэння Літоўскай дзяржавы. 16 лютага 1918 года Вільня абвешчана сталіцай не­за­лежнай Літ­вы, але не ўдалося сфарміраваць урад і іншыя дзяржаўныя ўстановы з-за прысутнасці нямецкіх войскаў. 11 ліпеня 1918 года абвешчана [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва]], у якім прапанавана пасада манарха нямецкаму прынцу і ваеннаму [[Вільгельм Карл фон Урах|Вільгельму Карлу фон Ураху]] (прыняў імя Міндоўг II). Пасля капітуляцыі Германіі ў вайне, у студзені 1918 — лютым 1919 сталіца Літоўскай савецкай рэспублікі, у лютым — красавіку 1919 года — [[Літоўска-Беларуская ССР|Літоўска-Бе­ларускай ССР]]. 19 красавіка 1919 года Вільня была занята польскімі войскамі. 14 ліпеня 1920 года горад заняты Чырвонай Арміяй. 9 кастрычніка 1920 года польскія войскі пад камандаваннеем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Л. Жалігоўскага]], зноў захапілі Вільню, стварыўшы тым самым [[Віленскі канфлікт (1920—1939)]]. З кастрычніка 1920 года горад у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У 1926—1937 гадах каля горада размяшчаўся штаб [[Брыгада КАП «Вільна»|брыгады Корпуса аховы памежжа «Вільна»]]. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь]] (1939), горад быў заняты савецкімі войскамі. Было створана Часовае кіраванне Вільні і Віленскай вобласці. Пад націскам сталінскага кіраўніцтва [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] ўрад [[Літва|Літвы]] быў вымушаны падпісаць 10.10.1939 [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскі дагавор аб узаемадапамозе]]. Паводле яго Вільня і Віленская вобласць перадаваліся Літве, а ўзамен на літоўскай тэрыторыі былі размешчаны савецкія ваенныя базы. У лістападзе 1939 г. літоўская адміністрацыя ўзяла Вільню пад кантроль. На першай сесіі Народнага сейма Літвы былі прыняты дэкларацыі ад устанаўленні Савецкай улады і абвяшчэнні [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]]. Літва ўвайшла ў склад СССР. Вярхоўны савет Літвы прыняў рашэнне аб пераводзе ў Вільню літоўскага ўрада і дзяржаўных устаноў. Адбываўся вялікі прыток літоўскага насельніцтва. 24 чэрвеня 1941 года горад акупіраваны нямецкімі вайскамі. Аднавілася дзейнеасці літоўскай дасавецкай адміністрацыі. 13 ліпеня 1944 года Вільня вызвалена Чырвонай арміяй і польскай [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]]. Пры адступлені гітлераўцы знішчылі каля 40 % жылога фонду горада, 30 % буйных прамысловых прадпрыемстваў. За час нямецкай акупацыі загінула прыблізна 70 тыс. жыхароў. Пасля вайны горад паціху пачаў аднаўляцца. === Канец XX — пачатак XXI стагоддзяў === [[Файл:The Presidential Palace in Lithuania.jpg|thumb|Прэзідэнцкі палац]] [[11 сакавіка]] [[1990]] г. Вышэйшая Рада Літоўскай ССР абвясціла аддзяленне ад Савецкага Саюза і намер аднавіць незалежную Рэспубліку Літву. [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] прыняў 29 сакавіка 1990 года заяву «Аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР», паводле яе, у выпадку выхаду Літвы са складу [[СССР]] [[Беларуская ССР]] будзе патрабаваць вярнуць ёй беларускія землі — горад Вільню і [[Віленская вобласць|Віленскую вобласць]], [[Свянцянскі раён|Свянцянскі]] і часткі тэрыторыі яшчэ пяці [[раёны Літвы|раёнаў Літвы]]<ref>Заява Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР // Звязда. 1990. 1 крас. С. 1.</ref>, якія ў 1939—1940 гадах Літве перадаў [[І. Сталін|Сталін]] як дар за ўваходжанне ў склад СССР. Гэта заява, зробленая па загадзе з Крамля, не мела пазітыўных водгукаў з боку беларускіх грамадска-палітычных колаў. Тэрытарыяльныя патрабаванні да Літвы не падтрымаў новы склад Вярхоўнага Савета БССР, які пачаў працаваць у маі 1990 года. Аднак заяву ад 29 сакавіка 1990 года ўскосна ўхваліў [[прэзідэнт СССР]] [[М. Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]], які на прэс-канферэнцыі ў [[Вашынгтон]]е 3 чэрвеня 1990 года заявіў, што тэрыторыя Літвы ўключае пяць раёнаў, якія раней належалі Беларусі<ref>Снапковский В. Е. История внешней политики Беларуси. Минск: БГУ, 2013. С. 393</ref><ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |title=В. Е. Снапковский. Историческая политика в Беларуси в период перестройки и парламентской республики (1985—1994 гг.) |access-date=30 снежня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728204630/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |archivedate=28 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэкларацый Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР ад 9 студзеня 1991 года Савецкі Саюз увёў войска ў Вільню. Напружанне дасягнула найвышэйшага пункта 13 студзеня пры нападзе на дзяржаўную радыёстанцыю і Віленскую тэлевізійную вежу, калі былі забіты прынамсі чатырнаццаць грамадзянскіх асоб і сур’ёзна пацярпелі яшчэ 700. Савецкі Саюз нарэшце прызнаў літоўскую незалежнасць у жніўні 1991 года. Вільня была перабудавана і набыла выгляд сучаснага еўрапейскага горада. Шматлікія з яе старэйшых будынкаў былі адрамантаваны, а дзелавая і камерцыйная актыўнасць пачалі развівацца ў Новым Цэнтры горада. Вільня быў адабрана ў 2009 годзе як еўрапейская сталіца культуры, нараўне з Лінцам, сталіцай Верхняй Аўстрыі. == Клімат == Клімат Вільні — вільготны еўрапейскі. Тэмпературны ўлік вядзецца з 1777. Сярэдняя штогадовая тэмпература +6,1 °C (43 °F); у студзені сярэдняя тэмпература −4,9 °C (23 °F), у ліпені +17,0 °C (62,6 °F). Сярэдняя колькасць ападкаў, прыблізна 661 мм. Лета можа быць гарачым, з тэмпературай вышэй +30 °C, на працягу дня. Зімы звычайна халодныя, з тэмпературамі, якія часам дасягаюць рыскі −25 °C. У гэты час усе рэкі і азёры горада пакрываюцца тоўшчай лёду. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Месяц ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сту ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Лют ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сак ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кра ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Май ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Чэр ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліп ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Жні ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Вер ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кас ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліс ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сне ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Год |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Сярэдні максімум °C | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −3.5 | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −1.7 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 3.3 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 10.7 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 18.2 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 22.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.6 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 16.4 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.2 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 3.5 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | −0.5 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.1 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Сярэдні мінімум °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −8.7 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −7.6 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | −3.8 | style="background: #DDDDCC; color: black;" | 1.6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.5 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 10.8 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 12.3 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11.5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.7 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 3.4 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | −0.9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −5.2 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 3.4 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Крыніца: The World Meteorological Organization'' |} == Насельніцтва == Горад здаўна вылучаўся шматнацыянальным насельніцтвам, яшчэ з часоў праўлення вялікага князя [[Альгерд]]а тут пачалі асядаць немцы і яўрэі. Вялікі князь [[Вітаўт]] пасяліў тут частку [[Крымскія татары|крымскіх татар]], пры вялікім князі [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонце Кейстутавічы]] ў горадзе з’явіліся перасяленцы рамеснікі з Польшчы, Італіі і Венгрыі. Паводле перапісу ад 14 снежня 1916 года, у Вільні жыло агулам 138.794 жыхароў. Гэты лік складалі наступныя нацыі: палякі 53,67 % (74.466 чал.), яўрэі 41,45 % (57.516 чал.), літоўцы 2,09 % (2.909 чал.), рускія 1,59 % (2.219 чал.), немцы 0,63 % (880 чал.), беларусы 0,44 % (644 чал.) і іншыя ў 0,13 % (193 чал.). Перапіс ад 9 снежня 1931 паказвае, што палякі складалі 65,9 % поўнага гарадскога насельніцтва (128.600 чал.), яўрэі 28 % (54.600 чал.), рускія 3,8 % (7.400 чал.), беларусы 0,9 % (1.700 чал.), літоўцы 0,8 % (1.579 чал.), немцы 0,3 % (600 чал.), украінцы 0,1 % (200 чал.), іншыя 0,2 % (прыблізна 400 чал.). Па дадзеных усеагульнага перапісу насельніцтва [[2001]], з 542.287 жыхароў 57,8 % складалі [[літоўцы]], 18,7 % — [[палякі]], 14 % — [[рускія]], 4 % — [[беларусы]], 0,5 % — [[яўрэі]], астатнія 5 % — прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. У 2024 годзе [[насельніцтва]] склала 602.400 чалавек. === Нацыянальны склад === Паводле даных [[Перапіс насельніцтва і жыллёвага фонду Літвы 2021 года|перапісу 2021 года]], нацыянальны склад горада быў наступным<ref>{{Cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=bf10be3f-0e79-4c5b-9477-c3c5f62bd4d1|title=Urban areas population by largest ethnic group|website=osp.stat.gov.lt|access-date=2026-03-29}}</ref>: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ Нацыянальны склад Вільні (2021) ! Нацыянальнасць !! Колькасць (чал.) !! Доля (%) |- | style="text-align:left;" | '''Усяго''' || '''546&nbsp;155''' || '''100,00''' |- | style="text-align:left;" | [[Літоўцы]] || 368&nbsp;325 || 67,44 |- | style="text-align:left;" | [[Палякі]] || 83&nbsp;002 || 15,20 |- | style="text-align:left;" | [[Рускія]] || 52&nbsp;489 || 9,61 |- | style="text-align:left;" | [[Беларусы]] || 14&nbsp;441 || 2,64 |- | style="text-align:left;" | [[Украінцы]] || 4&nbsp;586 || 0,84 |- | style="text-align:left;" | Іншыя || 5&nbsp;552 || 1,02 |- | style="text-align:left;" | Не ўказалі || 17&nbsp;761 || 3,25 |} == Эканоміка == [[Файл:Vilnius Modern Skyline At Dusk, Lithuania - Diliff.jpg|thumb|Сучасны Новы цэнтр Вільні]] Вільня — галоўны эканамічны цэнтр Літвы і адзін з найбольшых фінансавых цэнтраў Балтыйскіх дзяржаў. Нават пры тым, што ў горадзе жыве толькі 15 % насельніцтва Літвы, на Вільню прыпадае прыблізна траціна [[Валавы ўнутраны прадукт|валавога ўнутранага прадукта]] ўсёй краіны<ref>https://web.archive.org/web/20080703204949/http://www.vilnius.lt/new/en/investicijos.php</ref>. Меркаваны валавы ўнутраны прадукт Вільні, на душу насельніцтва, заснаваны на [[Парытэт пакупной здольнасці|парытэце пакупной здольнасці]] валют, у 2005 г. з’яўляўся прыблізна 33 100 $, што вышэй сярэдняга ліку Еўрапейскага саюза. Вільня унясла больш за 10 015 мільярдаў літаў у нацыянальны бюджэт 2008 года. Гэта прыкладна 37 % ад усяго бюджэту. Каўнас, другі па велічыні горад, занёс толькі 1.5 мільярда. Праходзіць штогадовы кірмаш [[Казюкі]]. == Культура == === Музеі === У Вільні дзенічаюць [[Нацыянальны музей Літвы]] (заснаваны ў 1855 годзе як [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей]]; з 1992 сучасная назва), [[Дзяржаўны яўрэйскі музей Віленскага гаона]] (1913, некалькі разоў зачыняўся; узноўлены ў 1989), [[Літоўскі мастацкі музей]] (1941), які ўключае таксама [[Карцінная галерэя (Вільня)|Карцінную галерэю]] са зборам жывапісу 15-19 стст. і [[Палац Радзівілаў (Вільня)|палац Радзівілаў]] (канец 17 ст.), [[Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно|музей тэатра, музыкі і кіно]] (1926, 1964), [[музей царкоўнай спадчыны]] (заснаваны ў 1968 у [[Касцёл Святога Міхаіла (Вільня)|касцёле Св. Міхаіла]]), [[Музей прыкладнога мастацтва (Вільнюс)|прыкладнога мастацтва]] (1987; у будынку [[Стары арсенал (Вільня)|Старога арсенала]]), [[Мастацкі цэнтр балтыйскага бурштыну|бурштыну]] (1995)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/3800308|title=ВИЛЬНЮС • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2024-12-05}}</ref>, [[Літоўскі чыгуначны музей]], [[Музей акупацыі і барацьбы за свабоду]], [[Музей Адама Міцкевіча (Вільня)|музей Адама Міцкевіча]]. === Тэатры і музычныя калектывы === Дзейнічаюць [[Літоўскі тэатр оперы і балета]], [[Літоўскі нацыянальны тэатр драмы|Нацыянальны тэатр драмы]] (1940), [[Вільнюскі стары тэатр|Рускі драматычны]] (1946), «[[Meno Fortas]]» (1998), два лялечныя тэатры і інш.; [[Нацыянальная філармонія Літвы|Нацыянальная філармонія]] (1940), пры ёй — [[Нацыянальны сімфанічны аркестр Літвы|Нацыянальны сімфанічны аркестр]] (1940-41, з 1958), [[Літоўскі камерны аркестр]]. Працуе [[Цэнтр духоўнай музыкі ордэна езуітаў]] (1995)<ref name=":0" />. === Фестывалі і конкурсы === Праводзяцца [[Міжнародны конкурс піяністаў і арганістаў імя М. Чурлёніса]] (з 1965), [[Міжнародны арганны фестываль]] (1968), рэспубліканскія спеўныя святы (1946, 1950, далей 1 раз на 5 гадоў, з 1990 1 раз на 4 гады)<ref name=":0" />. == Спорт == * [[БК Летувас Рытас]] — баскетбольны клуб. * [[ФК Жальгірыс Вільнюс]] — футбольны клуб. * [[Стадыён ЛФФ]] па футболу. == Адукацыя == Горад мае шмат універсітэтаў. Найбольшы і самы стары — [[Віленскі ўніверсітэт]] з 23.000 студэнтаў. Наступныя: * [[Універсітэт імя М. Ромера]] (19.000 студэнтаў) * [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна]] (13.500 студэнтаў) * [[Віленскі педагагічны ўніверсітэт]] (12.500 студэнтаў). Існуюць таксама спецыялізаваныя ўстановы з універсітэцкім статутам: * [[Ваеннае вучылішча Літвы]] * [[Віленская акадэмія мастацтваў]] * [[Нацыянальная школа мастацтваў]] * [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] * [[Вышэйшая школа міжнароднага права і бізнесу]] == Транспарт == Вільня ляжыць блізка да мяжы [[ЕС]] з [[Беларусь|Беларуссю]] ў пэўным «мёртвым куце» з боку ад транспартных шляхоў. Праз Вільню ідуць транзітныя цягнікі з [[Расія|Расіі]] праз [[Беларусь]] у [[Калінінград]]. Іншыя важныя транспартныя шляхі ідуць праз гістарычную сталіцу Літвы — [[Каўнас]]. Да яе з Вільні ідзе хуткасная магістраль. Вільня мае міжнародны [[Вільнюскі аэрапорт|аэрапорт]]. З Вільні аўтастрады вядуць праз [[Каўнас]] да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] да паромаў [[Клайпеда|Клайпеды]] і ў [[Панявежыс]] з выхадам на [[Via Baltica]]. Таксама важная аўтастрада ідзе на [[Мінск]]. === Грамадскі транспарт === [[Файл:Snipiskes.jpg|thumb|220px|Сучасная Вільня]] Вільня не мае ані [[метрапалітэн]]а, ані [[трамвай]]най сістэмы. У грамадскім транспарце дамінуюць [[аўтобус]]ы і [[Вільнюскі тралейбус|тралейбусы]]. Плануецца будаўніцтва трамвайных ліній, якія злучаць Вільню з прыгарадамі. == Славутасці == * [[Віленская ратуша]] * [[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|Касцёл Святой Ганны]] * [[Касцёл Святога Варфаламея (Вільнюс)|Касцёл Святога Варфаламея]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільнюс)|Касцёл Святых Францыска і Бернарда, Вільнюс]] * [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Кафедральны сабор у імя Унебаўзяцця Прачыстай Маці Божай (Прачысценскі сабор)]] * [[Помнік Міндоўгу (Вільнюс)|Помнік Міндоўгу]] === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка (Вільнюс)|Касцёл Святога Юзафа Абручніка]] == Палацы Вільні == * [[Палац Бжастоўскіх]] * [[Палац Слушкаў]] == Вільня і беларусы == {{асноўны артыкул|Беларусы ў Вільні}} [[Файл:Puszkin w Wilnie.jpg|thumb|Дэманстрацыя ў гадавіну смерці К. Каліноўскага, 21 сакавіка 2010 г.]] 3 часоў ВКЛ да I сусветнай вайны сацыяльна-эканамічнае, нацыянальнае і культурнае развіцце беларусаў і літоўцаў праходзіла ў адзінай дзяржаўнай прасторы. Галоўным беларускім асяродкам тут здаўна была Вільня, дзе існавалі агульныя дзяржаўныя і культурныя ўстановы, у т. л. [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская брацкая друкарня]], тут выдаваў кнігі [[Францыск Скарына]]. Пасля далучэння ў канцы XVIII стагоддзя беларускіх і літоўскіх зямель да Расійскай імперыі беларусы і літоўцы разам удзельнічалі ў нацыянальна-вызваленчым руху. Тут быў арыштаваны і пакараны смерцю [[Кастусь Каліноўскі]]. У пачатку XX стагоддзя дзейнічалі [[Віленскае мастацка-прамысловае таварыства]], [[Віленскае мастацкае таварыства]], [[выдавецтва «Нашай нівы»]], [[Беларускае выдавецкае таварыства]] (працягвала дзейнасць у 1919—1930 гадах), [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні]], [[Беларускі настаўніцкі саюз]], выдаваліся газеты «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». 12 лютага 1910 года ў клубе чыгуначнікаў адбылася [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні]]. У Першую сусветную вайну, пасля акупацыі германскімі войскамі, у Вільні ў 1915 быў арганізаваны [[Беларускі клуб]]. 3 абвяшчэннем незалежнасці Літвы (люты 1918) дзейнасць беларуcкіх арганізацый каардынавала [[Віленская беларуская рада]], прадстаўнікі якой увайшлі ў [[Літоўская Тарыба|Літоўскую Тарыбу]]. У снежні 1918 года ў Вільні знаходзіўся ўрад [[БНР]]. У кастрычніку 1920 года войскі польскага генерала Л. Жалігоўскага захапілі Вільню, абвешчана [[Сярэдняя Літва]]. 9 кастрычніка 1920 года ў Вільні на нарадзе беларускіх дзеячаў, у якой прынялі ўдзел [[Браніслаў Тарашкевіч]], [[Вацлаў Іваноўскі]], [[Антон Луцкевіч]] і інш., было вырашана выкарыстаць спрыяльныя палітычныя абставіны для развіцця беларускай адукацыі і асветы. У 1921 годзе А. Луцкевіч стварае Беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Па прапанове ўрада Б. Тарашкевіч заняў пасаду старшага рэферэнта ў Дэпартаменце асветы. У 1921 годзе па ініцыятыве Тарашкевіча створана Таварыства беларускай школы. У пачатку 1922 года сейм зацвердзіў уключэнне Віленшчыны ў склад Польшчы. 3 гэтага часу і да канца 1939 года Вільня была грамадскім, асветным і культурным цэнтрам беларусаў. У горадзе ствараліся палітычныя, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. У горадзе ствараліся і дзейнічалі беларускія палітычныя партыі, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. Актыўнасцю вызначаліся [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]], [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]], Беларускі пасольскі клуб, Блок нацыянальных меншасцей і інш. У 1920—1930-я гады ў Вільні дзейнічалі Беларускі музей, управа [[Таварыства беларускай школы]], [[Беларускі студэнцкі саюз]], [[Беларускі сялянскі саюз]], [[Цэнтральны саюз культурных і грамадскіх арганізацый|Цэнтральны саюз культурных і гаспадарчых арганізацый]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў тут знаходзіліся Галоўны сакратарыят і ЦК [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]; выдавалася больш за 100 беларускамоўных газет і часопісаў. У Вільні жылі і працавалі [[А. Луцкевіч]], [[М. Гарэцкі]], [[Б. Тарашкевіч]], [[У. Самойла]], [[А. Станкевіч]], [[С. Рак-Міхайлоўскі]], [[І. Дварчанін]], [[Р. Шырма]], [[Г. Цітовіч]], [[М. Танк]], [[П. Сергіевіч]], [[Я. Драздовіч]], [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|І. Канчэўскі (Абдзіраловіч)]] і інш. У пачатку Другой сусветнай вайны, калі Вільня і Віленскі край былі перададзены ў склад Літвы (кастрычнік 1939), спынілі дзейнасць віленскія Беларускае навуковае таварыства, Беларускі студэнцкі саюз. Падчас нацысцкай акупацыі (1941—1944) яшчэ дзейнічалі Віленская беларуская гімназія, беларуская настаўніпкая семінарыя, Беларускі музей (закрыты ў 1945 годзе), выдавалася газета «[[Беларускі голас (1942)|Беларускі голас]]» (рэд. [[Ф. Аляхновіч]]). Пасля вызвалення Літвы савецкімі войскамі частка беларусаў Віленшчыны на падставе літоўска-польскага пагаднення аб узаемнай эвакуацыі насельніцтва ад 22 верасня 1944 года перасялілася ў Польшчу. У пасляваенны перыяд беларускае палітычнае жыццё амаль поўнасцю было спынена. Практычна ўсе беларускія дзеячы і іх сем’і папалі пажд арышты і дэпартацыю. Аднаўленне дзейнасці нават у галіне беларускай культуры было немагчыма з-за рэпрэсій КДБ і амаль поўнай змены этнічнай структуры насельніцтва горада. 3 1945 года ў Літву па вярбоўцы, на новабудоўлі і інш. прыбывалі беларусы з БССР. Іх колькасць павялічылася, аднак арганізаванага нацыянальнага жыцця яны практычна не мелі. У Вільні працягвалі сваю дзейнасць [[П. Сергіевіч]], [[З. Верас]], [[Л. Луцкевіч]], [[Я. Шутовіч]] і інш. [[Файл:F.Skaryna school Vilnius.JPG|thumb|Беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны]] Актывізацыя грамадскага жыцця беларусаў пачалася ў часы лібералізацыі ў СССР (другая палова 1980-х гадоў), калі ўзнік шэраг беларускіх культурна-асветных арганізацый. У 1988 годзе [[Зоська Верас]] разам з [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам Луцкевічам]], сынам [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], утварылі спачатку клуб «[[Сябрына (Вільня)|Сябрына]]», а 4 лютага 1989 года было заснавана Таварыства беларускай культуры ў Літве<ref>[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=26947&sn_cat=35 Мы стаім ніжэй за цыганоў]</ref>. З 1989 года трансліруюцца беларускія перадачы на радыё і тэлебачанні. З 1993 года дзейнічае беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{асноўны артыкул|Вядомыя асобы Вільні}} * [[Францыск Скарына]] — беларускі першадрукар, ён выдаў тут «малую падарожную кніжку» і «Апостал». * [[Пётр Мсціславец]] — паслядоўнік Скарыны, адкрыў тут друкарню з кірылічным шрыфтам. * [[Іеранім Пражскі]] — быў прыяты пры двары вял. кн. Вітаўта, амаль год жыў у ВКЛ і распаўсюджваў гуманістычныя ідэі гусітаў. * [[Войцех з Брудзева]] — астраном, жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Адам Кіркор]] — у горадзе жыў у перыяд з 1836—1868, аўтар прац пра гісторыю і прыроду Беларусі, матэрыяльную і духоўную культуру беларускага народа. * [[Ян Чачот]] — беларуска-польскі [[паэт]]. * [[Эразм Вітэлій]] — [[публіцыст]], жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Людас Гіра]] (1884—1946) — літоўскі паэт, драматург, літаратурны крытык, перакладчык, публіцыст, грамадскі дзеяч. * [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі]] (''Ігнат Абдзіраловіч''; 1896—1923) — беларускі [[філосаф]], [[паэт]], публіцыст; аўтар праграмнага [[эсэ]] «[[Адвечным шляхам]]». * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944) — беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст. * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская]] (1886—1970) — беларуская [[мастацтвазнаўца]], [[педагог]], мемуарыстка. * [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыя Буйло]] (1893—1986) — беларуская паэтка. * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Барыс Каверда]] (1907—1987) — антыкамуністычны дзеяч беларускага паходжання, які ў 1927 годзе здзейсніў забойства прадстаўніка [[СССР]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] [[Пётр Лазаравіч Войкаў|Войкава]]. * [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыя Ямант]] (1842—1908) — удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], * [[Людвік Міхайлавіч Звяждоўскі|Людвік Звяждоўскі]] (1829—1864) — капітан расійскай арміі, член тайнага таварыства [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. * [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]] (1812/1813 — 1856) — беларускі выдавец, літаратуразнавец, публіцыст, фалькларыст. * [[Эмілія Плятэр]] ([[1806]]—[[1831]]) — беларуская фалькларыстка, прадстаўніца [[Шляхта|шляхецкага]] роду і ўдзельніца [[Паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] ([[1922]]—[[1997]]) — беларускі грамадскі і культурны дзеяч, [[педагог]], [[мемуарыст]] * [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Аляксандр Бурбіс]] ([[1885]]—[[1922]]) — беларускі грамадска-[[Палітык|палітычны дзеяч]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], акцёр, [[рэжысёр]] == Гл. таксама == * [[Віленскае княства]] * [[Віленская канферэнцыя]] * [[Вуліца Савічаус]] * [[Бітва за Вільню (1918—1919)|Змаганне польскай Самаабароны за Вільню]] * [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў]] * [[Віленская друкарня Зарэцкіх]] * [[Віленскае пытанне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Вайткявичюс Г.'' Вильнюс: от поселения до королевского города // Археология и история Литвы и северо-запада России в Средневековье. Доклады российско-литовского семинара. Вильнюс, 28-30 марта 2011 г. Вильнюс, 2013. — С. 81-107 * ''[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9B._%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D0%B0_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96.html Вандроўкі па Вільні]. — Вільня: Выдавецтва таварыства беларускай культуры, 1998. ISBN 9986-9228-2-8 * [http://pbc.biaman.pl/Content/5425/zip/ Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego]. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia2/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B.html Крачковский Ю. Предисловие к т. 20. АВАК (история Вильны) // АВАК. Вильна, 1893. Т. XX. С. XXI — CCXXVI.] // на [[pawet.net]] * {{Кніга|ref=Niedźwiedź|аўтар=Niedźwiedź J.|загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta|год=2012|месца=Kraków|выдавецтва=Universitas|старонак=502|isbn=97883-242-1855-4}} * {{Артыкул|ref=Дзярновіч|аўтар=Дзярновіч А.|загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам|год=2011|выданне=Палітычная сфера|нумар=16-17 (1-2)|старонкі=116—143}} * {{Кніга|ref=Dubiński|аўтар=Dubiński P.|загаловак=Zbiór praw y przywilejów miastu stolecznemu W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) Wilnowi nadanych|год=1788|месца=Wilno|выдавецтва=W Drukarni J. K. Mci przy Akademij}} * {{Кніга|ref=Hansisches Urkundenbuch|загаловак=Hansisches Urkundenbuch|адказны=Ed. v. W. Stein|год=1916|месца=München; Leipzig|выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses|том=Bd. 11}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.radzima.org/be/pub/2999_m/ Вільня ў фотаздымках на Radzima.org] * [http://www.jivebelarus.net/history/gistografia/vilna-vilno-vilnus.html І. Воранаў — Вільня-Вільно-Вільнюс (Гісторыя аднаго горада)] * [http://news.tut.by/society/144187.html Страчаная сталіца. Дапаможнік-гід па беларускай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090808075916/http://news.tut.by/society/144187.html |date=8 жніўня 2009 }} * [http://www.westki.info/vilnia Вільня — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051228/http://westki.info/vilnia |date=3 сакавіка 2009 }} * [http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html Василий фон Роткирх. XIII. Алцис. Легендарный богатырь в гербе города Вильны // Литовско-языческие очерки. Историческия изследования Теобальда. Вильна: Типография п. ф. О. Завадскаго, Замк. п. № 149. 1890. С. 146—156.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101018053636/http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html |date=18 кастрычніка 2010 }} * [http://www.svaboda.org/content/transcript/1794647.html «Рабі пільна — і тут будзе Вільня» // Радыё Свабода. 2009.08.07. (Фота.)] * [http://www.viv.lt/ Virtual Historical Vilnius] {{ref-lt}} {{ref-en}} * [http://klashkevich.com/vilniaby Вільня Беларуская: усе спасылкі пра беларускую спадчыну ў адным месцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150216211202/http://klashkevich.com/vilniaby/ |date=16 лютага 2015 }} * [https://www.facebook.com/VilniaGuide Старонка ў Facebook «Вільня Беларуская»] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia1/%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F._%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81.html В. Я. Вільня. Кароткі гістарычны нарыс. Б.м., (ЗША?), 1984.] // на [[pawet.net]] {{ВС}} {{Вільнюскі павет}} {{Культурная сталіца Еўропы}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Гарады Літвы}} [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Гарады Літвы]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павета]] [[Катэгорыя:Дзукія]] [[Катэгорыя:Вільня| ]] 78wsbpzaw8xz94on92l0w8e66mj481j 5176392 5176370 2026-08-06T10:56:58Z Autumndancer 168015 /* Нацыянальны склад */ 5176392 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Вільня (значэнні)}} {{НП-Літва |статус = Горад |беларуская назва = Вільня |арыгінальная назва = Vilnius |павет = Віленскі |гарадское самакіраванне = Вільнюскае |унутраны падзел = 21 сянюнія |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff |photo1a = Gedimino pilis by Augustas Didzgalvis (cropped).jpg |photo1b = Onos baznycia by Augustas Didzgalvis.jpg |photo2a = Vilnius Dawn Gate.jpg |photo2b = Three Crosses Hill 01(js).jpg |photo3a = Vilnius, Lithuania (15573331015) (cropped).jpg |photo3b = Vilnius Gedimino Pilies Bokštas Blick auf Vilnius 07.jpg |photo5a = LR Prezidentura by Augustas Didzgalvis.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 280 }} }} '''Ві́льня''' ({{lang-be-latin|Vilnia|1}}), таксама '''Ві́льнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}}) — [[сталіца]] і найбольшы горад [[Літва|Літвы]], на рацэ [[Вілія|Віліі]] пры ўтоку ў яе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Вільнюскі павет|Віленскага павета]]. Вузел чыгунак (5 кірункаў) і аўтамабільных дарог. Вільня адметна архітэктурай [[Стары горад (Вільнюс)|Старога горада]], адным з найстарэйшых і найбуйнешых гарадскіх комплексаў [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], які ў 1994 годзе быў абвешчаны аб’ектам [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Архітэктурны стыль з назвай [[Віленскае барока]], сфармаваны тут, пашыраны на ўсёй [[Віленшчына|Віленшчыне]] і [[Беларусь|Беларусі]]. Упершыню згаданая ў 1323 годзе, Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], у далейшым выступала культурным і духоўным цэнтрам народаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Назва == Назва горада паходзіць ад ракі [[Вільня (рака)|Вільня]], на ўтоку якой у [[Вілія|Вілію]] (Нярыс) узнікла паселішча. Корань ''Viln-'' таксама ў назвах літоўскіх рэк тыпу ''Vilnoja, Vilnutis'', балацін ''Vilnaujė, Vilnia-raistis''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 384.</ref>. Значэнне «хваля» ў літоўскіх слоў ''vilnià'' [= вільня́], ''vilnius'' (засведчана ўжо ў XVII стагоддзі), ''vilnė, vilnis''. Адсюль ''vilnyti'' «хвалявацца, ісці хвалямі; наплываць (хвалямі)». Далей да аднаго са значэнняў шматзначнага індаеўрапейскага *''ṷel-'' «круціць, віць, каціць»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1140—1143.</ref>. Рачная назва Вільня матывавана хуткаплыннасцю ракі, якая хутка «накатвае» хвалямі. Такой самай семантыкі і назва [[Вілія|Віліі]], якая ад таго ж кораня *''ṷel-''. Упершыню горад пад назвай Вільня (у форме ''Vilna'') згаданы ў лісце вялікага князя Гедзіміна ад 25 студзеня 1323 года<ref>В. Н. Топоров. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф // Балто-славянские этноязыковые контакты. Москва, 1980. С. 11—15.</ref> да [[ганза|ганзейскіх гарадоў]] [[Любек]]а, [[Магдэбург]]а і [[Кёльн]]а, дзе гаворыцца, што горад існаваў здаўна. У літоўскіх помніках пісьменнасці 1600, 1653 і пазнейшых гадоў сустракаецца варыянт ''Vilnius''. Афіцыйная назва ''Vilnius'' з 1940 года. == Геаграфія == Вільня размешчана ў паўднёва-ўсходняй Літве, пры зліцці рэк [[Вільня (рака)|Вільня]] і [[Нярыс]] ([[Вілія]]). Горад займае тэрасы старажытнай даліны Віліі, абмежаваны двума марэннымі ўзвышшамі. Горад знаходзіцца за 312 кіламетраў ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і горада [[Клайпеда|Клайпеды]], галоўнага літоўскага марскога порта. Таксама звязаны дарогамі з іншымі галоўнымі гарадамі: [[Каўнас]] (102 км), [[Шаўляй]] (214 км) і [[Панявежыс]] (135 км). Плошча горада — 402 км². Будынкі займаюць 29,1 % горада, зялёныя насаджэнні займаюць 68,8 %, воды 2,1 %. == Міфалогія == З Вільняй звязаныя два міфалагічныя цыклы. Адзін — пра перадгісторыю Вільні (цыкл [[Швінтарог]]а), другі — пра заснаванне Вільні (цыкл [[Гедымін]]а). Згодна з летапіснымі сведчаннямі, яшчэ да таго, як Вільня стала горадам, на яе месцы па паганскім звычаі спальвалі князёў і баяраў. Гэты звычай быў заснаваны міфічным князем Швінтарогам, які папрасіў свайго сына [[Скірмант]]а спаліць цела пасля сваёй смерці. Пасля гэтага целы тагачаснай пляменнай арыстакратыі спальвалі толькі тут, што лічаць сведчаннем працэсаў цэнтралізацыі. На думку Ул. Тапарова, «Швінтарогам» першапачаткова называлі месца, дзе спальвалі, а потым у працэсе міфалагізацыі назва месца ўвасобілася ў імя князя. Назву «Швінтарог» даследчык тлумачыць ад літоўскага ''šventas'' «святы» і ''ragas'' «рог, вугал, мыс» і параўноўвае з літоўскімі тапонімамі ''Šventragis'', ''Šventragiai''<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 16-18, 28-30.</ref>. Менавіта «на луцэ на Швінтарозе» заснаваў Вільню князь Гедымін. Згодна з летапіснымі сведчаннямі, у часе палявання Гедымін забіў у тамтэйшых лясах тура, там жа заначаваў і ўбачыў сон: на Крывой (Лысай) гары стаіць жалезны воўк, а ў ім раве быццам сто ваўкоў раўло. Гедымін спытаў у свайго варажбіта [[Ліздзейка з дачкой на руінах храма Перуна|Ліздзейкі]] і той растлумачыў, што сэнс сна — у тым, што тут узнікне магутны сталічны горад<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 40-44.</ref>. == Гісторыя == === X тысячагоддзе да н.э. — XIII стагоддзе === Паводле археалагічных даследаванняў, тэрыторыя сучаснага горада была заселена яшчэ ў [[Палеаліт|палеаліце]] (X тыс. да н.э.) і [[Неаліт|неаліце]] (IV—III тыс. да н.э.). На думку літоўскага лінгвіста [[К. Буга|Казіміра Бугі]], [[славяне]]-[[крывічы]] з’явіліся тут у VI—VII стагоддзях. Яны жылі цераспалосна з [[Балты|балцкім]] насельніцтвам. Каля падэшвы сучаснай [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары]] выяўлены сляды старажытнага паселішча V—IX стагоддзяў, выцягнутага ўздоўж гразкай даліны [[Вільня (рака)|Вільні]]. === XIII—XV стагоддзі === [[Файл:Vilnius Gediminas tower.jpg|thumb|[[Вежа Гедзіміна]].]] У XIII—XIV стагоддзях блізу вусця [[Вільня (рака)|Вільні]] за­кладзены ком­плекс умацаванняў, які складаўся з трох зам­каў: Верх­няга (Гедзімінаў), Ніжняга і Крывога. Першапачаткова горад размяшчаўся на так званай [[Крывая гара|Крывой (Лысай) гары]], што дало паселішчу назву, зафіксаваную ў пісьмовых крыніцах XIV стагоддзя. Значную колькасць тагачасных жыхароў горада складалі [[Усходнія славяне|ўсходнія славяне]] насельніцтва, жылі тут таксама тубыльцы-[[літоўцы]]. Пад аховай Крывога замка на левым беразе Вільні і вакол Крывой гары, на якой пазней узнік [[Віленскі Верхні замак|Верхні замак]], пачало разрастацца паселішча. Тут выяўлены культурныя пласты таўшчынёй каля 8 м, ніжні з іх датуецца XIII стагоддзем. Паводле пісьмовых крыніц Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў часы праўлення [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а (1316—1341). У гэты час дасылаліся запрашэнні [[рамеснік]]ам і купцам з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], каб яны прыязджалі ў Вільню на сталае жыццё. Падчас кіравання вялікага князя [[Альгерд]]а горад набыў новую планіровачную структуру. На эканамічнае развіццё станоўча паўплывала наданне гораду [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (1387). Гэта ўзмацніла і пашырыла гандлёвыя сувязі з іншымі гарадамі Вялікага Княства Літоўскага, а таксама [[Польшча|Польшчы]] і [[Ганза|Ганзы]]. Моцна цярпела Вільня ад спусташальных набегаў крыжакоў у 1321, 1365, 1375 гадоў і інш. У 1377 годзе яны спалілі частку горада. У 1377 годзе пасля 6-дзённай аблогі крыжакі ўзялі штурмам і спалілі Крывы замак, аднак, нягледзечы на працяглую асаду, [[Ніжні замак (Вільнюс)|Ніжнім замкам]] каля падножжа гары Гедзіміна не авалодалі. У 1391 годзе напад паўтарыўся і прывёў да сутычкі з літоўскім войскам. Апошні раз крыжакі былі пад сценамі горада ў 1402 годзе. У 1399 і 1419 гадах горад моцна пацярпеў ад пажараў. Паводле апісання французскага падарожніка [[Жыльбер дэ Лануа|Жыльбера дэ Лануа]] за 1413 года, горад быў неўмацаваны, выцягнуты вузкай паласой уздоўж р. Вільня, забудаваны драўлянымі дамамі, сярод якіх зрэдку трапляліся мураваныя храмы. На Высокай гары размяшчаўся замак, умацаваны «каменнем, зямлёй і мурам». З 1413 года Вільня — цэнтр [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. З 1416 года ў горадзе знаходзілася рэзідэнцыя [[Літоўская мітраполія|літоўскага праваслаўнага мітрапаліта]]. Паступова горад набыў статус важнага палітычнага цэнтра [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], куды прыязджалі пасольствы з розных краін. У 1492 годзе тут заснаваны [[Віленскі манетны двор]] і першая аптэка. З канца XV стагоддзя ў глыб Вялікага Княства Літоўскага пачалі рабіць рэйды крымскія татары і войскі маскоўскіх вялікіх князёў, што стварала небяспеку для сталіцы. У сувязі з гэтым магістрат і гарадская абшчына прынялі рашэнне пабудаваць вакол горада абарончую сцяну, будаўніцтва якой скончылася ў 1522 годзе, даўжыня склала 2,4 км. === XVI—XVII стагоддзі === [[Файл:Vilnius Ostrobramska.jpg|thumb|left|Вуліца Вастрабрамская]] У XVI стагоддзі адбываўся далейшы росквіт горада, расшырэнне яго тэрыторыі. На месцы драўляных дамоў і храмаў, мясцовыя і замежныя дойліды і будаўнікі пачалі ствараць раскошныя [[рэнесанс]]ныя мураваныя палацы. Сярод якіх вылучаліся палацавыя комплексы [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Кішкі|Кішкаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Сапегі|Сапегаў]], [[Астрожскія|Астрожскіх]] і інш. магнатаў вялікага княства. На актывізацыю мураванага будаўніцтва паўплывалі пажары ў 1419, 1513, 1520, 1530 і 1557 гадоў, у выніку якіх выгарала значная частка горада. Навокал пышных палацаў ляжалі прадмесці пераважна драўлянага горада з хаатычнай забудовай курнымі хатамі. У 1536 годзе праз [[Вілія|Вілію]] перакінуты першы мураваны мост, які пазней атрымаў назву [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёны]]. У 1511 годзе ў Вільні было 7 касцёлаў і 14 цэркваў. З 1524 года пачала дзейнічаць паперня, каля 1540 года арсенал і гарматная ліцейня, з сярэдзіны XVI стагоддзя — вадаправод у драўляных трубах. У 1547 годзе Марцін Палецкі заснаваў шкляную [[Гута (прадпрыемства)|гуту]]. У 1596 годзе ў Вільні было 15 праваслаўных цэркваў, 14 каталіцкіх касцёлаў, адзін лютэранскі і два кальвінісцкія зборы, а таксама некалькі сінагог<ref>Котлярчук, А. Православная церковь в Великом княжестве Литовском // Вестник Белорусского православного экзархата. — 1998. — № 1. — С. 7 — 25.</ref>. У гэты перыяд Вільня стала галоўным інтэлектуальным, адукацыйным і выдавецкім цэнтрам Вялікага Княства Літоўскага. Унікальнай асаблівасцю дакументальнай і кніжнай культуры горада быў шрыфтавы плюралізм: адначасова выкарыстоўваліся пяць алфавітаў. [[Кірыліца]] ўжывалася для [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] і [[старабеларуская мова|старабеларускай]] моў; [[лацінскі алфавіт|лацініца]] — для [[лацінская мова|лаціны]], польскай, літоўскай і нямецкай; [[яўрэйскае пісьмо]] — для [[іўрыт]]а і [[ідыш]]а; [[арабскае пісьмо]] выкарыстоўвалася [[літоўскія татары|мясцовымі татарамі]] для напісання [[кітабы|кітабаў]] і хамаілаў; [[грэчаскі алфавіт]] ужываўся ў праваслаўных школах і палеміцы{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. Дзяржаўным і судовым справаводствам кіравала старабеларуская мова, дакументы якой, у тым ліку [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыка ВКЛ]], захоўваліся на [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замку]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=82}}. Аднак у вусных зносінах і на гарадскіх вуліцах гучалі таксама польская, літоўская, нямецкая мовы і ідыш. Згодна з віленскім вількюрам ([[гарадское права|гарадскім статутам]]) 1551 года, выклікі ў суд і выракі павінны былі абвяшчацца на трох мовах: польскай, літоўскай і «рускай» (старабеларускай){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. З пачатку XVI стагоддзя Вільня робіцца найбуйнейшым цэнтрам [[Беларускае кнігадрукаванне|кнігадрукавання]]. У 1522 годзе тут пачала працаваць першая ва Усходняй Еўропе [[Віленская друкарня Скарыны|друкарня]] [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=194—195}}. У перыяд з 1574 па 1655 год у горадзе дзейнічала каля 13 друкарань розных канфесій (праваслаўныя, каталіцкія, уніяцкія, пратэстанцкія). Сярод найбольш значных — [[друкарня Мамонічаў]], дзе ў 1588 годзе быў надрукаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Трэці Статут ВКЛ]], езуіцкая Друкарня Акадэміі, пратэстанцкая друкарня [[Ян Карцан|Яна Карцана]] і [[Віленская брацкая друкарня]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=196—198}}. Хутка развівалася адукацыя. У 1579 годзе кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторый]] заснаваў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскую езуіцкую акадэмію]] (універсітэт), колькасць студэнтаў у якой да пачатку XVII стагоддзя перавысіла 1000 чалавек{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=176}}. Акрамя акадэміі, у горадзе дзейнічалі высокаўзроўневыя пратэстанцкія і праваслаўныя школы (у прыватнасці, [[Віленская брацкая школа]], дзе выкладалі [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Л. Зізаній]] і [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкі]]){{sfn|Niedźwiedź|2012|с=163—170}}. Развівалася і літаратура на [[Літоўская мова|літоўскай мове]]: у 1599 годзе ў Вільні выйшла першая літоўскамоўная кніга ў ВКЛ — пераклад «Пасцілы» [[Якуб Вуек|Я. Вуека]], выкананы [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкшам]], а каля 1620 года езуіт [[Канстанцінас Шырвідас|К. Шырвідас]] выдаў першы польска-лацінска-літоўскі слоўнік «Dictionarium trium linguarum»{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121—122}}. Моцны пажар у 1610 года знішчыў у Вільні 4700 дамоў, замкі і 10 храмаў. Аднак пры падтрымцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] і [[Каралі польскія|польскага караля]] [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] і [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] горад быў адбудаваны. Цэнтр горада забудоўваўся ў асноўным мураванымі будынкамі, узніклі новыя вуліцы і плошчы. К сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 840 крам, 37 храмаў розных канфесій, дзейнічалі калегіі езуітаў і ўніятаў, школы евангельскіх рэфарматараў і праваслаўныя, 10 друкарняў. У перыяд [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] у ліпені 1655 года пасля жорсткага бою на подступах да горада і зацятай абароны з вулічнымі баямі, сталіца Вялікага Княства Літоўскага была занята расійскімі войскамі. Горад гарэў 17 дзён. У сувязі з заключэннем у кастрычніку 1656 года Віленскага перамір’я, вайна скончылася, але не надоўга, летам 1658 года царскія войскі зноў занялі горад, акупацыя працягнулася да 1661 года. З ліхалецця Вільня выйшла разбуранай і спаленай, са стратай паловы насельніцтва. Толькі ў канцы XVII стагоддзя горад пачаў ажываць. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] многія жыхары загінулі ад голаду і эпідэміі чумы. === XVIII — пачатак XX стагоддзяў === [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552584) (cropped).jpg|thumb|left|Панарама Вільні XIX ст.]] [[Файл:Vilnius.Sv.Onos baznycia.Saint Ann's church2.jpg|thumb|Касцёл Св. Ганны]] З цягам часу горад паступова адрадзіўся. У 1773 годзе пасля ліквідацыі езуіцкага ордэна заснавана [[Адукацыйная камісія]], якая рэарганізавала сістэму адукацыі на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Вільня з’яўлялася адным з цэнтраў [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]]. 22—23 красавіка 1794 года паўстанцы адваявалі горад у рускіх і ўтрымлівалі яго да 11 жніўня ([[Віленскае паўстанне (1794)|Віленскае паўстанне]]). Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|3-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) горад увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і стаў цэнтрам спачатку [[Літоўская губерня|Літоўскай]], пазней [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], [[Віленскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губернатарства]]. У пачатку XIX стагоддзя Вільня — трэці па велічыні (пасля [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Масква|Масквы]]) горад царскай Расіі. Пазбаўлены статуса сталіцы горад, аднак, да пачатку XX стагоддзя заставаўся культурным і ў значнай ступені палітычна-адміністрацыйным цэнтрам, горад захоўваў некаторыя прывілеі магдэбургскага права. Напярэдадні вайны 1812 года ў Вільні было каля 36 тыс. жыхароў, больш за 700 мураваных і столькі ж драўляных дамоў, 25 цэркваў і 23 манастыры. У выніку Віленскай аперацыі горад 16 чэрвеня акупіраваны французскімі войскамі. Яшчэ да пачатку вайны ў Пскоў былі перавезены, геаграфічныя карты, архівы, казённыя грошы, планы і інш. дакументы. У дзень прыбыцця Напалеона, кіраўнікі магістрата ўручылі ключы ад гарадской брамы. Няглядзечы на прыязныя адносіны польскай і вялікалітоўскай шляхты да французаў, горад рабаваўся. 1(13) ліпеня 1812 года Напалеон у Вільні падпісаў дэкрэт аб стварэнні Часовага Урада Вялікага Княства Літоўскага ў складз 7 членаў і сакратара. Галоўным камендантам горада быў прызначаны французскі генерал Жаміні. Па загаду Напалеона ў жніўні 1812 года з прадстаўнікоў мясцовай моладзі ўтворана Віленская нацыянальная гвардыя, якая выконвала паліцэйскія функцыі. Гандлёвае жыццё ў горадзе вельмі моцна аслабла. Вынікам рабаванняў з’явіўся голад. Пачаліся захворванні дызентырыяй, сыпным тыфам, цынгой. Восенню 1812 года толькі ў ваенных шпіталях горада налічвалася каля 1 тыс. хворых. 28 лістапада 1812 года горад заняты рускімі войскамі. Пасля вайны горад паступова пачаў абуджацца, ствараліся патрыятычныя таварыствы шубраўцаў, філаматаў, філарэтаў і інш. Падчас [[паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] у горадзе дзейнічаў Віленскі паўстанскі камітэт, арганізоўваліся атрады для барацьбы з царскімі войскамі. Пасля задушэння паўстання быў закрыты Віленскі ўніверсітэт, пакінуты толькі медыцынскі і тэалагічны факультэты. У 1835 годзе з склад Вільні ўваходзіла 10 прадмесцяў: Антокаль, Папоўшчына, Зарэчча, Паплавы, Роса, Востры Канец, Руднішкі, Пагулянка, Лукішкі, Сніпішкі. У горадзе пражывала каля 50 тыс. чал., з іх 6658 шляхцічаў, 272 купцы, 4930 мяшчан, 20 642 яўрэі, былі 1552 дамы, 6 рынкаў. Дзейнічалі 25 касцёлаў, 20 кляштараў і 7 капліц, 2 уніяцкія царквы і 2 кляштары, евангельскія касцёл і капліца, мячэць, 4 сінагогі і 2 царквы. З сярэдзіны XIX стагоддзя пачала развівацца прамысловасць. У 1860—1862 гадах праз горад пракладзена чыгунка Пецярбург-Варшава, у 1874 годзе — Лібава-Роменская. У 1864 годзе адкрыта першая фабрыка (газавая), пачаў дзейнічаць чыгуналіцейны завод Цымермана. Найбуйнейшае прадпрыемства таго часу — тытунёвае таварыства Дурунчы і Шмемана — створана ў 1865 годзе. У пачатку 1880-х гадоў адкрыўся шэраг прадпрыемстваў метала- і дрэваапрацоўкі, гарбарнай, харчовай прамысловасці. У 1894—1895 гадах у горадзе дзейнічалі 286 прадпрыемстваў, у 1906 годзе — 225, у 1914 годзе — 266. У 1897 годзе створана акцыянернае таварыства піваварнага завода Шопэна, у 1900 годзе пачаў працаваць металаапрацоўчы завод. З пачаткам дзейнасці газавай фабрыкі, цэнтральная частка горада асвятлялася газай; спіртава-шкіпінарныя і алейныя ліхтары былі заменены на іншых вуліцах на газавыя ў 1876 годзе. У 1879—1882 гадах замест драўляных вадаправодных труб былі пракладзены жалезныя. З 1893 года пачала працаваць конка, з 1896 года — тэлеграфная станцыі і тэлефонная сетка. У 1905 годзе з’явіліся першыя аўтамабілі, у 1908 годзе — трамвай. У пачатку XX стагоддзя ў горадзе было ўжо некалькі навучальных устаноў, у тым ліку настаўніцкі інстытут, 2 мужчынскія і 1 жаночая гімназія, рэальнае, гарадское, чыгуначнае, класічнае, пяхотна-юнкерскае, камерцыйнае і хіміка-тэхналагічнае вучылішчы, паштова-тэлеграфная школа, Літоўская духоўная і Рымска-каталіцкая епархіяльныя семінарыі, Марыінскія вышэйшыя жаночыя курсы, і інш. === XX стагоддзе === [[Файл:Vilnius University.Observatory.jpg|thumb|left|[[Віленскі ўніверсітэт]], абсерваторыя]] У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе горад заняты германскімі войскамі. Цэнтр адміністрацыйнай акругі ў складзе [[Обер-Ост]]. Нямецкія акупацыйныя ўлады дазволілі правесці [[Віленская канферэнцыя|канферэнцыю ў Вільні]] 18—23 верасня 1917 года, падчас яе была абраная Рада Літвы ([[Літоўская Тарыба]]), якая пачала сваю дзейнасць у мэтах стварэння Літоўскай дзяржавы. 16 лютага 1918 года Вільня абвешчана сталіцай не­за­лежнай Літ­вы, але не ўдалося сфарміраваць урад і іншыя дзяржаўныя ўстановы з-за прысутнасці нямецкіх войскаў. 11 ліпеня 1918 года абвешчана [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва]], у якім прапанавана пасада манарха нямецкаму прынцу і ваеннаму [[Вільгельм Карл фон Урах|Вільгельму Карлу фон Ураху]] (прыняў імя Міндоўг II). Пасля капітуляцыі Германіі ў вайне, у студзені 1918 — лютым 1919 сталіца Літоўскай савецкай рэспублікі, у лютым — красавіку 1919 года — [[Літоўска-Беларуская ССР|Літоўска-Бе­ларускай ССР]]. 19 красавіка 1919 года Вільня была занята польскімі войскамі. 14 ліпеня 1920 года горад заняты Чырвонай Арміяй. 9 кастрычніка 1920 года польскія войскі пад камандаваннеем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Л. Жалігоўскага]], зноў захапілі Вільню, стварыўшы тым самым [[Віленскі канфлікт (1920—1939)]]. З кастрычніка 1920 года горад у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У 1926—1937 гадах каля горада размяшчаўся штаб [[Брыгада КАП «Вільна»|брыгады Корпуса аховы памежжа «Вільна»]]. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь]] (1939), горад быў заняты савецкімі войскамі. Было створана Часовае кіраванне Вільні і Віленскай вобласці. Пад націскам сталінскага кіраўніцтва [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] ўрад [[Літва|Літвы]] быў вымушаны падпісаць 10.10.1939 [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскі дагавор аб узаемадапамозе]]. Паводле яго Вільня і Віленская вобласць перадаваліся Літве, а ўзамен на літоўскай тэрыторыі былі размешчаны савецкія ваенныя базы. У лістападзе 1939 г. літоўская адміністрацыя ўзяла Вільню пад кантроль. На першай сесіі Народнага сейма Літвы былі прыняты дэкларацыі ад устанаўленні Савецкай улады і абвяшчэнні [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]]. Літва ўвайшла ў склад СССР. Вярхоўны савет Літвы прыняў рашэнне аб пераводзе ў Вільню літоўскага ўрада і дзяржаўных устаноў. Адбываўся вялікі прыток літоўскага насельніцтва. 24 чэрвеня 1941 года горад акупіраваны нямецкімі вайскамі. Аднавілася дзейнеасці літоўскай дасавецкай адміністрацыі. 13 ліпеня 1944 года Вільня вызвалена Чырвонай арміяй і польскай [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]]. Пры адступлені гітлераўцы знішчылі каля 40 % жылога фонду горада, 30 % буйных прамысловых прадпрыемстваў. За час нямецкай акупацыі загінула прыблізна 70 тыс. жыхароў. Пасля вайны горад паціху пачаў аднаўляцца. === Канец XX — пачатак XXI стагоддзяў === [[Файл:The Presidential Palace in Lithuania.jpg|thumb|Прэзідэнцкі палац]] [[11 сакавіка]] [[1990]] г. Вышэйшая Рада Літоўскай ССР абвясціла аддзяленне ад Савецкага Саюза і намер аднавіць незалежную Рэспубліку Літву. [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] прыняў 29 сакавіка 1990 года заяву «Аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР», паводле яе, у выпадку выхаду Літвы са складу [[СССР]] [[Беларуская ССР]] будзе патрабаваць вярнуць ёй беларускія землі — горад Вільню і [[Віленская вобласць|Віленскую вобласць]], [[Свянцянскі раён|Свянцянскі]] і часткі тэрыторыі яшчэ пяці [[раёны Літвы|раёнаў Літвы]]<ref>Заява Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР // Звязда. 1990. 1 крас. С. 1.</ref>, якія ў 1939—1940 гадах Літве перадаў [[І. Сталін|Сталін]] як дар за ўваходжанне ў склад СССР. Гэта заява, зробленая па загадзе з Крамля, не мела пазітыўных водгукаў з боку беларускіх грамадска-палітычных колаў. Тэрытарыяльныя патрабаванні да Літвы не падтрымаў новы склад Вярхоўнага Савета БССР, які пачаў працаваць у маі 1990 года. Аднак заяву ад 29 сакавіка 1990 года ўскосна ўхваліў [[прэзідэнт СССР]] [[М. Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]], які на прэс-канферэнцыі ў [[Вашынгтон]]е 3 чэрвеня 1990 года заявіў, што тэрыторыя Літвы ўключае пяць раёнаў, якія раней належалі Беларусі<ref>Снапковский В. Е. История внешней политики Беларуси. Минск: БГУ, 2013. С. 393</ref><ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |title=В. Е. Снапковский. Историческая политика в Беларуси в период перестройки и парламентской республики (1985—1994 гг.) |access-date=30 снежня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728204630/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |archivedate=28 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэкларацый Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР ад 9 студзеня 1991 года Савецкі Саюз увёў войска ў Вільню. Напружанне дасягнула найвышэйшага пункта 13 студзеня пры нападзе на дзяржаўную радыёстанцыю і Віленскую тэлевізійную вежу, калі былі забіты прынамсі чатырнаццаць грамадзянскіх асоб і сур’ёзна пацярпелі яшчэ 700. Савецкі Саюз нарэшце прызнаў літоўскую незалежнасць у жніўні 1991 года. Вільня была перабудавана і набыла выгляд сучаснага еўрапейскага горада. Шматлікія з яе старэйшых будынкаў былі адрамантаваны, а дзелавая і камерцыйная актыўнасць пачалі развівацца ў Новым Цэнтры горада. Вільня быў адабрана ў 2009 годзе як еўрапейская сталіца культуры, нараўне з Лінцам, сталіцай Верхняй Аўстрыі. == Клімат == Клімат Вільні — вільготны еўрапейскі. Тэмпературны ўлік вядзецца з 1777. Сярэдняя штогадовая тэмпература +6,1 °C (43 °F); у студзені сярэдняя тэмпература −4,9 °C (23 °F), у ліпені +17,0 °C (62,6 °F). Сярэдняя колькасць ападкаў, прыблізна 661 мм. Лета можа быць гарачым, з тэмпературай вышэй +30 °C, на працягу дня. Зімы звычайна халодныя, з тэмпературамі, якія часам дасягаюць рыскі −25 °C. У гэты час усе рэкі і азёры горада пакрываюцца тоўшчай лёду. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Месяц ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сту ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Лют ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сак ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кра ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Май ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Чэр ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліп ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Жні ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Вер ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кас ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліс ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сне ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Год |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Сярэдні максімум °C | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −3.5 | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −1.7 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 3.3 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 10.7 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 18.2 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 22.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.6 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 16.4 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.2 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 3.5 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | −0.5 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.1 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Сярэдні мінімум °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −8.7 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −7.6 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | −3.8 | style="background: #DDDDCC; color: black;" | 1.6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.5 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 10.8 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 12.3 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11.5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.7 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 3.4 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | −0.9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −5.2 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 3.4 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Крыніца: The World Meteorological Organization'' |} == Насельніцтва == Горад здаўна вылучаўся шматнацыянальным насельніцтвам, яшчэ з часоў праўлення вялікага князя [[Альгерд]]а тут пачалі асядаць немцы і яўрэі. Вялікі князь [[Вітаўт]] пасяліў тут частку [[Крымскія татары|крымскіх татар]], пры вялікім князі [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонце Кейстутавічы]] ў горадзе з’явіліся перасяленцы рамеснікі з Польшчы, Італіі і Венгрыі. Паводле перапісу ад 14 снежня 1916 года, у Вільні жыло агулам 138.794 жыхароў. Гэты лік складалі наступныя нацыі: палякі 53,67 % (74.466 чал.), яўрэі 41,45 % (57.516 чал.), літоўцы 2,09 % (2.909 чал.), рускія 1,59 % (2.219 чал.), немцы 0,63 % (880 чал.), беларусы 0,44 % (644 чал.) і іншыя ў 0,13 % (193 чал.). Перапіс ад 9 снежня 1931 паказвае, што палякі складалі 65,9 % поўнага гарадскога насельніцтва (128.600 чал.), яўрэі 28 % (54.600 чал.), рускія 3,8 % (7.400 чал.), беларусы 0,9 % (1.700 чал.), літоўцы 0,8 % (1.579 чал.), немцы 0,3 % (600 чал.), украінцы 0,1 % (200 чал.), іншыя 0,2 % (прыблізна 400 чал.). Па дадзеных усеагульнага перапісу насельніцтва [[2001]], з 542.287 жыхароў 57,8 % складалі [[літоўцы]], 18,7 % — [[палякі]], 14 % — [[рускія]], 4 % — [[беларусы]], 0,5 % — [[яўрэі]], астатнія 5 % — прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. У 2024 годзе [[насельніцтва]] склала 602.400 чалавек. === Нацыянальны склад === Паводле даных [[Перапіс насельніцтва і жыллёвага фонду Літвы 2021 года|перапісу 2021 года]], нацыянальны склад горада быў наступным<ref>{{Cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=bf10be3f-0e79-4c5b-9477-c3c5f62bd4d1|title=Urban areas population by largest ethnic group|website=osp.stat.gov.lt|access-date=2026-03-29}}</ref>: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ Нацыянальны склад Вільні (2021) ! Нацыянальнасць !! Колькасць (чал.) !! Доля (%) |- | style="text-align:left;" | '''Агулам''' || '''546&nbsp;155''' || '''100,00''' |- | style="text-align:left;" | [[Літоўцы]] || 368&nbsp;325 || 67,44 |- | style="text-align:left;" | [[Палякі]] || 83&nbsp;002 || 15,20 |- | style="text-align:left;" | [[Рускія]] || 52&nbsp;489 || 9,61 |- | style="text-align:left;" | [[Беларусы]] || 14&nbsp;441 || 2,64 |- | style="text-align:left;" | [[Украінцы]] || 4&nbsp;586 || 0,84 |- | style="text-align:left;" | Іншыя || 5&nbsp;552 || 1,02 |- | style="text-align:left;" | Не ўказалі || 17&nbsp;761 || 3,25 |} == Эканоміка == [[Файл:Vilnius Modern Skyline At Dusk, Lithuania - Diliff.jpg|thumb|Сучасны Новы цэнтр Вільні]] Вільня — галоўны эканамічны цэнтр Літвы і адзін з найбольшых фінансавых цэнтраў Балтыйскіх дзяржаў. Нават пры тым, што ў горадзе жыве толькі 15 % насельніцтва Літвы, на Вільню прыпадае прыблізна траціна [[Валавы ўнутраны прадукт|валавога ўнутранага прадукта]] ўсёй краіны<ref>https://web.archive.org/web/20080703204949/http://www.vilnius.lt/new/en/investicijos.php</ref>. Меркаваны валавы ўнутраны прадукт Вільні, на душу насельніцтва, заснаваны на [[Парытэт пакупной здольнасці|парытэце пакупной здольнасці]] валют, у 2005 г. з’яўляўся прыблізна 33 100 $, што вышэй сярэдняга ліку Еўрапейскага саюза. Вільня унясла больш за 10 015 мільярдаў літаў у нацыянальны бюджэт 2008 года. Гэта прыкладна 37 % ад усяго бюджэту. Каўнас, другі па велічыні горад, занёс толькі 1.5 мільярда. Праходзіць штогадовы кірмаш [[Казюкі]]. == Культура == === Музеі === У Вільні дзенічаюць [[Нацыянальны музей Літвы]] (заснаваны ў 1855 годзе як [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей]]; з 1992 сучасная назва), [[Дзяржаўны яўрэйскі музей Віленскага гаона]] (1913, некалькі разоў зачыняўся; узноўлены ў 1989), [[Літоўскі мастацкі музей]] (1941), які ўключае таксама [[Карцінная галерэя (Вільня)|Карцінную галерэю]] са зборам жывапісу 15-19 стст. і [[Палац Радзівілаў (Вільня)|палац Радзівілаў]] (канец 17 ст.), [[Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно|музей тэатра, музыкі і кіно]] (1926, 1964), [[музей царкоўнай спадчыны]] (заснаваны ў 1968 у [[Касцёл Святога Міхаіла (Вільня)|касцёле Св. Міхаіла]]), [[Музей прыкладнога мастацтва (Вільнюс)|прыкладнога мастацтва]] (1987; у будынку [[Стары арсенал (Вільня)|Старога арсенала]]), [[Мастацкі цэнтр балтыйскага бурштыну|бурштыну]] (1995)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/3800308|title=ВИЛЬНЮС • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2024-12-05}}</ref>, [[Літоўскі чыгуначны музей]], [[Музей акупацыі і барацьбы за свабоду]], [[Музей Адама Міцкевіча (Вільня)|музей Адама Міцкевіча]]. === Тэатры і музычныя калектывы === Дзейнічаюць [[Літоўскі тэатр оперы і балета]], [[Літоўскі нацыянальны тэатр драмы|Нацыянальны тэатр драмы]] (1940), [[Вільнюскі стары тэатр|Рускі драматычны]] (1946), «[[Meno Fortas]]» (1998), два лялечныя тэатры і інш.; [[Нацыянальная філармонія Літвы|Нацыянальная філармонія]] (1940), пры ёй — [[Нацыянальны сімфанічны аркестр Літвы|Нацыянальны сімфанічны аркестр]] (1940-41, з 1958), [[Літоўскі камерны аркестр]]. Працуе [[Цэнтр духоўнай музыкі ордэна езуітаў]] (1995)<ref name=":0" />. === Фестывалі і конкурсы === Праводзяцца [[Міжнародны конкурс піяністаў і арганістаў імя М. Чурлёніса]] (з 1965), [[Міжнародны арганны фестываль]] (1968), рэспубліканскія спеўныя святы (1946, 1950, далей 1 раз на 5 гадоў, з 1990 1 раз на 4 гады)<ref name=":0" />. == Спорт == * [[БК Летувас Рытас]] — баскетбольны клуб. * [[ФК Жальгірыс Вільнюс]] — футбольны клуб. * [[Стадыён ЛФФ]] па футболу. == Адукацыя == Горад мае шмат універсітэтаў. Найбольшы і самы стары — [[Віленскі ўніверсітэт]] з 23.000 студэнтаў. Наступныя: * [[Універсітэт імя М. Ромера]] (19.000 студэнтаў) * [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна]] (13.500 студэнтаў) * [[Віленскі педагагічны ўніверсітэт]] (12.500 студэнтаў). Існуюць таксама спецыялізаваныя ўстановы з універсітэцкім статутам: * [[Ваеннае вучылішча Літвы]] * [[Віленская акадэмія мастацтваў]] * [[Нацыянальная школа мастацтваў]] * [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] * [[Вышэйшая школа міжнароднага права і бізнесу]] == Транспарт == Вільня ляжыць блізка да мяжы [[ЕС]] з [[Беларусь|Беларуссю]] ў пэўным «мёртвым куце» з боку ад транспартных шляхоў. Праз Вільню ідуць транзітныя цягнікі з [[Расія|Расіі]] праз [[Беларусь]] у [[Калінінград]]. Іншыя важныя транспартныя шляхі ідуць праз гістарычную сталіцу Літвы — [[Каўнас]]. Да яе з Вільні ідзе хуткасная магістраль. Вільня мае міжнародны [[Вільнюскі аэрапорт|аэрапорт]]. З Вільні аўтастрады вядуць праз [[Каўнас]] да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] да паромаў [[Клайпеда|Клайпеды]] і ў [[Панявежыс]] з выхадам на [[Via Baltica]]. Таксама важная аўтастрада ідзе на [[Мінск]]. === Грамадскі транспарт === [[Файл:Snipiskes.jpg|thumb|220px|Сучасная Вільня]] Вільня не мае ані [[метрапалітэн]]а, ані [[трамвай]]най сістэмы. У грамадскім транспарце дамінуюць [[аўтобус]]ы і [[Вільнюскі тралейбус|тралейбусы]]. Плануецца будаўніцтва трамвайных ліній, якія злучаць Вільню з прыгарадамі. == Славутасці == * [[Віленская ратуша]] * [[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|Касцёл Святой Ганны]] * [[Касцёл Святога Варфаламея (Вільнюс)|Касцёл Святога Варфаламея]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільнюс)|Касцёл Святых Францыска і Бернарда, Вільнюс]] * [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Кафедральны сабор у імя Унебаўзяцця Прачыстай Маці Божай (Прачысценскі сабор)]] * [[Помнік Міндоўгу (Вільнюс)|Помнік Міндоўгу]] === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка (Вільнюс)|Касцёл Святога Юзафа Абручніка]] == Палацы Вільні == * [[Палац Бжастоўскіх]] * [[Палац Слушкаў]] == Вільня і беларусы == {{асноўны артыкул|Беларусы ў Вільні}} [[Файл:Puszkin w Wilnie.jpg|thumb|Дэманстрацыя ў гадавіну смерці К. Каліноўскага, 21 сакавіка 2010 г.]] 3 часоў ВКЛ да I сусветнай вайны сацыяльна-эканамічнае, нацыянальнае і культурнае развіцце беларусаў і літоўцаў праходзіла ў адзінай дзяржаўнай прасторы. Галоўным беларускім асяродкам тут здаўна была Вільня, дзе існавалі агульныя дзяржаўныя і культурныя ўстановы, у т. л. [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская брацкая друкарня]], тут выдаваў кнігі [[Францыск Скарына]]. Пасля далучэння ў канцы XVIII стагоддзя беларускіх і літоўскіх зямель да Расійскай імперыі беларусы і літоўцы разам удзельнічалі ў нацыянальна-вызваленчым руху. Тут быў арыштаваны і пакараны смерцю [[Кастусь Каліноўскі]]. У пачатку XX стагоддзя дзейнічалі [[Віленскае мастацка-прамысловае таварыства]], [[Віленскае мастацкае таварыства]], [[выдавецтва «Нашай нівы»]], [[Беларускае выдавецкае таварыства]] (працягвала дзейнасць у 1919—1930 гадах), [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні]], [[Беларускі настаўніцкі саюз]], выдаваліся газеты «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». 12 лютага 1910 года ў клубе чыгуначнікаў адбылася [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні]]. У Першую сусветную вайну, пасля акупацыі германскімі войскамі, у Вільні ў 1915 быў арганізаваны [[Беларускі клуб]]. 3 абвяшчэннем незалежнасці Літвы (люты 1918) дзейнасць беларуcкіх арганізацый каардынавала [[Віленская беларуская рада]], прадстаўнікі якой увайшлі ў [[Літоўская Тарыба|Літоўскую Тарыбу]]. У снежні 1918 года ў Вільні знаходзіўся ўрад [[БНР]]. У кастрычніку 1920 года войскі польскага генерала Л. Жалігоўскага захапілі Вільню, абвешчана [[Сярэдняя Літва]]. 9 кастрычніка 1920 года ў Вільні на нарадзе беларускіх дзеячаў, у якой прынялі ўдзел [[Браніслаў Тарашкевіч]], [[Вацлаў Іваноўскі]], [[Антон Луцкевіч]] і інш., было вырашана выкарыстаць спрыяльныя палітычныя абставіны для развіцця беларускай адукацыі і асветы. У 1921 годзе А. Луцкевіч стварае Беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Па прапанове ўрада Б. Тарашкевіч заняў пасаду старшага рэферэнта ў Дэпартаменце асветы. У 1921 годзе па ініцыятыве Тарашкевіча створана Таварыства беларускай школы. У пачатку 1922 года сейм зацвердзіў уключэнне Віленшчыны ў склад Польшчы. 3 гэтага часу і да канца 1939 года Вільня была грамадскім, асветным і культурным цэнтрам беларусаў. У горадзе ствараліся палітычныя, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. У горадзе ствараліся і дзейнічалі беларускія палітычныя партыі, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. Актыўнасцю вызначаліся [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]], [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]], Беларускі пасольскі клуб, Блок нацыянальных меншасцей і інш. У 1920—1930-я гады ў Вільні дзейнічалі Беларускі музей, управа [[Таварыства беларускай школы]], [[Беларускі студэнцкі саюз]], [[Беларускі сялянскі саюз]], [[Цэнтральны саюз культурных і грамадскіх арганізацый|Цэнтральны саюз культурных і гаспадарчых арганізацый]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў тут знаходзіліся Галоўны сакратарыят і ЦК [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]; выдавалася больш за 100 беларускамоўных газет і часопісаў. У Вільні жылі і працавалі [[А. Луцкевіч]], [[М. Гарэцкі]], [[Б. Тарашкевіч]], [[У. Самойла]], [[А. Станкевіч]], [[С. Рак-Міхайлоўскі]], [[І. Дварчанін]], [[Р. Шырма]], [[Г. Цітовіч]], [[М. Танк]], [[П. Сергіевіч]], [[Я. Драздовіч]], [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|І. Канчэўскі (Абдзіраловіч)]] і інш. У пачатку Другой сусветнай вайны, калі Вільня і Віленскі край былі перададзены ў склад Літвы (кастрычнік 1939), спынілі дзейнасць віленскія Беларускае навуковае таварыства, Беларускі студэнцкі саюз. Падчас нацысцкай акупацыі (1941—1944) яшчэ дзейнічалі Віленская беларуская гімназія, беларуская настаўніпкая семінарыя, Беларускі музей (закрыты ў 1945 годзе), выдавалася газета «[[Беларускі голас (1942)|Беларускі голас]]» (рэд. [[Ф. Аляхновіч]]). Пасля вызвалення Літвы савецкімі войскамі частка беларусаў Віленшчыны на падставе літоўска-польскага пагаднення аб узаемнай эвакуацыі насельніцтва ад 22 верасня 1944 года перасялілася ў Польшчу. У пасляваенны перыяд беларускае палітычнае жыццё амаль поўнасцю было спынена. Практычна ўсе беларускія дзеячы і іх сем’і папалі пажд арышты і дэпартацыю. Аднаўленне дзейнасці нават у галіне беларускай культуры было немагчыма з-за рэпрэсій КДБ і амаль поўнай змены этнічнай структуры насельніцтва горада. 3 1945 года ў Літву па вярбоўцы, на новабудоўлі і інш. прыбывалі беларусы з БССР. Іх колькасць павялічылася, аднак арганізаванага нацыянальнага жыцця яны практычна не мелі. У Вільні працягвалі сваю дзейнасць [[П. Сергіевіч]], [[З. Верас]], [[Л. Луцкевіч]], [[Я. Шутовіч]] і інш. [[Файл:F.Skaryna school Vilnius.JPG|thumb|Беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны]] Актывізацыя грамадскага жыцця беларусаў пачалася ў часы лібералізацыі ў СССР (другая палова 1980-х гадоў), калі ўзнік шэраг беларускіх культурна-асветных арганізацый. У 1988 годзе [[Зоська Верас]] разам з [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам Луцкевічам]], сынам [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], утварылі спачатку клуб «[[Сябрына (Вільня)|Сябрына]]», а 4 лютага 1989 года было заснавана Таварыства беларускай культуры ў Літве<ref>[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=26947&sn_cat=35 Мы стаім ніжэй за цыганоў]</ref>. З 1989 года трансліруюцца беларускія перадачы на радыё і тэлебачанні. З 1993 года дзейнічае беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{асноўны артыкул|Вядомыя асобы Вільні}} * [[Францыск Скарына]] — беларускі першадрукар, ён выдаў тут «малую падарожную кніжку» і «Апостал». * [[Пётр Мсціславец]] — паслядоўнік Скарыны, адкрыў тут друкарню з кірылічным шрыфтам. * [[Іеранім Пражскі]] — быў прыяты пры двары вял. кн. Вітаўта, амаль год жыў у ВКЛ і распаўсюджваў гуманістычныя ідэі гусітаў. * [[Войцех з Брудзева]] — астраном, жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Адам Кіркор]] — у горадзе жыў у перыяд з 1836—1868, аўтар прац пра гісторыю і прыроду Беларусі, матэрыяльную і духоўную культуру беларускага народа. * [[Ян Чачот]] — беларуска-польскі [[паэт]]. * [[Эразм Вітэлій]] — [[публіцыст]], жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Людас Гіра]] (1884—1946) — літоўскі паэт, драматург, літаратурны крытык, перакладчык, публіцыст, грамадскі дзеяч. * [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі]] (''Ігнат Абдзіраловіч''; 1896—1923) — беларускі [[філосаф]], [[паэт]], публіцыст; аўтар праграмнага [[эсэ]] «[[Адвечным шляхам]]». * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944) — беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст. * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская]] (1886—1970) — беларуская [[мастацтвазнаўца]], [[педагог]], мемуарыстка. * [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыя Буйло]] (1893—1986) — беларуская паэтка. * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Барыс Каверда]] (1907—1987) — антыкамуністычны дзеяч беларускага паходжання, які ў 1927 годзе здзейсніў забойства прадстаўніка [[СССР]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] [[Пётр Лазаравіч Войкаў|Войкава]]. * [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыя Ямант]] (1842—1908) — удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], * [[Людвік Міхайлавіч Звяждоўскі|Людвік Звяждоўскі]] (1829—1864) — капітан расійскай арміі, член тайнага таварыства [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. * [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]] (1812/1813 — 1856) — беларускі выдавец, літаратуразнавец, публіцыст, фалькларыст. * [[Эмілія Плятэр]] ([[1806]]—[[1831]]) — беларуская фалькларыстка, прадстаўніца [[Шляхта|шляхецкага]] роду і ўдзельніца [[Паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] ([[1922]]—[[1997]]) — беларускі грамадскі і культурны дзеяч, [[педагог]], [[мемуарыст]] * [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Аляксандр Бурбіс]] ([[1885]]—[[1922]]) — беларускі грамадска-[[Палітык|палітычны дзеяч]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], акцёр, [[рэжысёр]] == Гл. таксама == * [[Віленскае княства]] * [[Віленская канферэнцыя]] * [[Вуліца Савічаус]] * [[Бітва за Вільню (1918—1919)|Змаганне польскай Самаабароны за Вільню]] * [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў]] * [[Віленская друкарня Зарэцкіх]] * [[Віленскае пытанне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Вайткявичюс Г.'' Вильнюс: от поселения до королевского города // Археология и история Литвы и северо-запада России в Средневековье. Доклады российско-литовского семинара. Вильнюс, 28-30 марта 2011 г. Вильнюс, 2013. — С. 81-107 * ''[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9B._%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D0%B0_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96.html Вандроўкі па Вільні]. — Вільня: Выдавецтва таварыства беларускай культуры, 1998. ISBN 9986-9228-2-8 * [http://pbc.biaman.pl/Content/5425/zip/ Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego]. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia2/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B.html Крачковский Ю. Предисловие к т. 20. АВАК (история Вильны) // АВАК. Вильна, 1893. Т. XX. С. XXI — CCXXVI.] // на [[pawet.net]] * {{Кніга|ref=Niedźwiedź|аўтар=Niedźwiedź J.|загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta|год=2012|месца=Kraków|выдавецтва=Universitas|старонак=502|isbn=97883-242-1855-4}} * {{Артыкул|ref=Дзярновіч|аўтар=Дзярновіч А.|загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам|год=2011|выданне=Палітычная сфера|нумар=16-17 (1-2)|старонкі=116—143}} * {{Кніга|ref=Dubiński|аўтар=Dubiński P.|загаловак=Zbiór praw y przywilejów miastu stolecznemu W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) Wilnowi nadanych|год=1788|месца=Wilno|выдавецтва=W Drukarni J. K. Mci przy Akademij}} * {{Кніга|ref=Hansisches Urkundenbuch|загаловак=Hansisches Urkundenbuch|адказны=Ed. v. W. Stein|год=1916|месца=München; Leipzig|выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses|том=Bd. 11}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.radzima.org/be/pub/2999_m/ Вільня ў фотаздымках на Radzima.org] * [http://www.jivebelarus.net/history/gistografia/vilna-vilno-vilnus.html І. Воранаў — Вільня-Вільно-Вільнюс (Гісторыя аднаго горада)] * [http://news.tut.by/society/144187.html Страчаная сталіца. Дапаможнік-гід па беларускай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090808075916/http://news.tut.by/society/144187.html |date=8 жніўня 2009 }} * [http://www.westki.info/vilnia Вільня — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051228/http://westki.info/vilnia |date=3 сакавіка 2009 }} * [http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html Василий фон Роткирх. XIII. Алцис. Легендарный богатырь в гербе города Вильны // Литовско-языческие очерки. Историческия изследования Теобальда. Вильна: Типография п. ф. О. Завадскаго, Замк. п. № 149. 1890. С. 146—156.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101018053636/http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html |date=18 кастрычніка 2010 }} * [http://www.svaboda.org/content/transcript/1794647.html «Рабі пільна — і тут будзе Вільня» // Радыё Свабода. 2009.08.07. (Фота.)] * [http://www.viv.lt/ Virtual Historical Vilnius] {{ref-lt}} {{ref-en}} * [http://klashkevich.com/vilniaby Вільня Беларуская: усе спасылкі пра беларускую спадчыну ў адным месцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150216211202/http://klashkevich.com/vilniaby/ |date=16 лютага 2015 }} * [https://www.facebook.com/VilniaGuide Старонка ў Facebook «Вільня Беларуская»] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia1/%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F._%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81.html В. Я. Вільня. Кароткі гістарычны нарыс. Б.м., (ЗША?), 1984.] // на [[pawet.net]] {{ВС}} {{Вільнюскі павет}} {{Культурная сталіца Еўропы}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Гарады Літвы}} [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Гарады Літвы]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павета]] [[Катэгорыя:Дзукія]] [[Катэгорыя:Вільня| ]] 1z2nwg1xl4i1f0gledxq0bj9ee85ubm 5176393 5176392 2026-08-06T10:58:38Z Autumndancer 168015 /* Транспарт */ - няма "мёртвых кутоў" 5176393 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Вільня (значэнні)}} {{НП-Літва |статус = Горад |беларуская назва = Вільня |арыгінальная назва = Vilnius |павет = Віленскі |гарадское самакіраванне = Вільнюскае |унутраны падзел = 21 сянюнія |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff |photo1a = Gedimino pilis by Augustas Didzgalvis (cropped).jpg |photo1b = Onos baznycia by Augustas Didzgalvis.jpg |photo2a = Vilnius Dawn Gate.jpg |photo2b = Three Crosses Hill 01(js).jpg |photo3a = Vilnius, Lithuania (15573331015) (cropped).jpg |photo3b = Vilnius Gedimino Pilies Bokštas Blick auf Vilnius 07.jpg |photo5a = LR Prezidentura by Augustas Didzgalvis.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 280 }} }} '''Ві́льня''' ({{lang-be-latin|Vilnia|1}}), таксама '''Ві́льнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}}) — [[сталіца]] і найбольшы горад [[Літва|Літвы]], на рацэ [[Вілія|Віліі]] пры ўтоку ў яе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Вільнюскі павет|Віленскага павета]]. Вузел чыгунак (5 кірункаў) і аўтамабільных дарог. Вільня адметна архітэктурай [[Стары горад (Вільнюс)|Старога горада]], адным з найстарэйшых і найбуйнешых гарадскіх комплексаў [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], які ў 1994 годзе быў абвешчаны аб’ектам [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Архітэктурны стыль з назвай [[Віленскае барока]], сфармаваны тут, пашыраны на ўсёй [[Віленшчына|Віленшчыне]] і [[Беларусь|Беларусі]]. Упершыню згаданая ў 1323 годзе, Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], у далейшым выступала культурным і духоўным цэнтрам народаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Назва == Назва горада паходзіць ад ракі [[Вільня (рака)|Вільня]], на ўтоку якой у [[Вілія|Вілію]] (Нярыс) узнікла паселішча. Корань ''Viln-'' таксама ў назвах літоўскіх рэк тыпу ''Vilnoja, Vilnutis'', балацін ''Vilnaujė, Vilnia-raistis''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 384.</ref>. Значэнне «хваля» ў літоўскіх слоў ''vilnià'' [= вільня́], ''vilnius'' (засведчана ўжо ў XVII стагоддзі), ''vilnė, vilnis''. Адсюль ''vilnyti'' «хвалявацца, ісці хвалямі; наплываць (хвалямі)». Далей да аднаго са значэнняў шматзначнага індаеўрапейскага *''ṷel-'' «круціць, віць, каціць»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1140—1143.</ref>. Рачная назва Вільня матывавана хуткаплыннасцю ракі, якая хутка «накатвае» хвалямі. Такой самай семантыкі і назва [[Вілія|Віліі]], якая ад таго ж кораня *''ṷel-''. Упершыню горад пад назвай Вільня (у форме ''Vilna'') згаданы ў лісце вялікага князя Гедзіміна ад 25 студзеня 1323 года<ref>В. Н. Топоров. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф // Балто-славянские этноязыковые контакты. Москва, 1980. С. 11—15.</ref> да [[ганза|ганзейскіх гарадоў]] [[Любек]]а, [[Магдэбург]]а і [[Кёльн]]а, дзе гаворыцца, што горад існаваў здаўна. У літоўскіх помніках пісьменнасці 1600, 1653 і пазнейшых гадоў сустракаецца варыянт ''Vilnius''. Афіцыйная назва ''Vilnius'' з 1940 года. == Геаграфія == Вільня размешчана ў паўднёва-ўсходняй Літве, пры зліцці рэк [[Вільня (рака)|Вільня]] і [[Нярыс]] ([[Вілія]]). Горад займае тэрасы старажытнай даліны Віліі, абмежаваны двума марэннымі ўзвышшамі. Горад знаходзіцца за 312 кіламетраў ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і горада [[Клайпеда|Клайпеды]], галоўнага літоўскага марскога порта. Таксама звязаны дарогамі з іншымі галоўнымі гарадамі: [[Каўнас]] (102 км), [[Шаўляй]] (214 км) і [[Панявежыс]] (135 км). Плошча горада — 402 км². Будынкі займаюць 29,1 % горада, зялёныя насаджэнні займаюць 68,8 %, воды 2,1 %. == Міфалогія == З Вільняй звязаныя два міфалагічныя цыклы. Адзін — пра перадгісторыю Вільні (цыкл [[Швінтарог]]а), другі — пра заснаванне Вільні (цыкл [[Гедымін]]а). Згодна з летапіснымі сведчаннямі, яшчэ да таго, як Вільня стала горадам, на яе месцы па паганскім звычаі спальвалі князёў і баяраў. Гэты звычай быў заснаваны міфічным князем Швінтарогам, які папрасіў свайго сына [[Скірмант]]а спаліць цела пасля сваёй смерці. Пасля гэтага целы тагачаснай пляменнай арыстакратыі спальвалі толькі тут, што лічаць сведчаннем працэсаў цэнтралізацыі. На думку Ул. Тапарова, «Швінтарогам» першапачаткова называлі месца, дзе спальвалі, а потым у працэсе міфалагізацыі назва месца ўвасобілася ў імя князя. Назву «Швінтарог» даследчык тлумачыць ад літоўскага ''šventas'' «святы» і ''ragas'' «рог, вугал, мыс» і параўноўвае з літоўскімі тапонімамі ''Šventragis'', ''Šventragiai''<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 16-18, 28-30.</ref>. Менавіта «на луцэ на Швінтарозе» заснаваў Вільню князь Гедымін. Згодна з летапіснымі сведчаннямі, у часе палявання Гедымін забіў у тамтэйшых лясах тура, там жа заначаваў і ўбачыў сон: на Крывой (Лысай) гары стаіць жалезны воўк, а ў ім раве быццам сто ваўкоў раўло. Гедымін спытаў у свайго варажбіта [[Ліздзейка з дачкой на руінах храма Перуна|Ліздзейкі]] і той растлумачыў, што сэнс сна — у тым, што тут узнікне магутны сталічны горад<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 40-44.</ref>. == Гісторыя == === X тысячагоддзе да н.э. — XIII стагоддзе === Паводле археалагічных даследаванняў, тэрыторыя сучаснага горада была заселена яшчэ ў [[Палеаліт|палеаліце]] (X тыс. да н.э.) і [[Неаліт|неаліце]] (IV—III тыс. да н.э.). На думку літоўскага лінгвіста [[К. Буга|Казіміра Бугі]], [[славяне]]-[[крывічы]] з’явіліся тут у VI—VII стагоддзях. Яны жылі цераспалосна з [[Балты|балцкім]] насельніцтвам. Каля падэшвы сучаснай [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары]] выяўлены сляды старажытнага паселішча V—IX стагоддзяў, выцягнутага ўздоўж гразкай даліны [[Вільня (рака)|Вільні]]. === XIII—XV стагоддзі === [[Файл:Vilnius Gediminas tower.jpg|thumb|[[Вежа Гедзіміна]].]] У XIII—XIV стагоддзях блізу вусця [[Вільня (рака)|Вільні]] за­кладзены ком­плекс умацаванняў, які складаўся з трох зам­каў: Верх­няга (Гедзімінаў), Ніжняга і Крывога. Першапачаткова горад размяшчаўся на так званай [[Крывая гара|Крывой (Лысай) гары]], што дало паселішчу назву, зафіксаваную ў пісьмовых крыніцах XIV стагоддзя. Значную колькасць тагачасных жыхароў горада складалі [[Усходнія славяне|ўсходнія славяне]] насельніцтва, жылі тут таксама тубыльцы-[[літоўцы]]. Пад аховай Крывога замка на левым беразе Вільні і вакол Крывой гары, на якой пазней узнік [[Віленскі Верхні замак|Верхні замак]], пачало разрастацца паселішча. Тут выяўлены культурныя пласты таўшчынёй каля 8 м, ніжні з іх датуецца XIII стагоддзем. Паводле пісьмовых крыніц Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў часы праўлення [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а (1316—1341). У гэты час дасылаліся запрашэнні [[рамеснік]]ам і купцам з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], каб яны прыязджалі ў Вільню на сталае жыццё. Падчас кіравання вялікага князя [[Альгерд]]а горад набыў новую планіровачную структуру. На эканамічнае развіццё станоўча паўплывала наданне гораду [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (1387). Гэта ўзмацніла і пашырыла гандлёвыя сувязі з іншымі гарадамі Вялікага Княства Літоўскага, а таксама [[Польшча|Польшчы]] і [[Ганза|Ганзы]]. Моцна цярпела Вільня ад спусташальных набегаў крыжакоў у 1321, 1365, 1375 гадоў і інш. У 1377 годзе яны спалілі частку горада. У 1377 годзе пасля 6-дзённай аблогі крыжакі ўзялі штурмам і спалілі Крывы замак, аднак, нягледзечы на працяглую асаду, [[Ніжні замак (Вільнюс)|Ніжнім замкам]] каля падножжа гары Гедзіміна не авалодалі. У 1391 годзе напад паўтарыўся і прывёў да сутычкі з літоўскім войскам. Апошні раз крыжакі былі пад сценамі горада ў 1402 годзе. У 1399 і 1419 гадах горад моцна пацярпеў ад пажараў. Паводле апісання французскага падарожніка [[Жыльбер дэ Лануа|Жыльбера дэ Лануа]] за 1413 года, горад быў неўмацаваны, выцягнуты вузкай паласой уздоўж р. Вільня, забудаваны драўлянымі дамамі, сярод якіх зрэдку трапляліся мураваныя храмы. На Высокай гары размяшчаўся замак, умацаваны «каменнем, зямлёй і мурам». З 1413 года Вільня — цэнтр [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. З 1416 года ў горадзе знаходзілася рэзідэнцыя [[Літоўская мітраполія|літоўскага праваслаўнага мітрапаліта]]. Паступова горад набыў статус важнага палітычнага цэнтра [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], куды прыязджалі пасольствы з розных краін. У 1492 годзе тут заснаваны [[Віленскі манетны двор]] і першая аптэка. З канца XV стагоддзя ў глыб Вялікага Княства Літоўскага пачалі рабіць рэйды крымскія татары і войскі маскоўскіх вялікіх князёў, што стварала небяспеку для сталіцы. У сувязі з гэтым магістрат і гарадская абшчына прынялі рашэнне пабудаваць вакол горада абарончую сцяну, будаўніцтва якой скончылася ў 1522 годзе, даўжыня склала 2,4 км. === XVI—XVII стагоддзі === [[Файл:Vilnius Ostrobramska.jpg|thumb|left|Вуліца Вастрабрамская]] У XVI стагоддзі адбываўся далейшы росквіт горада, расшырэнне яго тэрыторыі. На месцы драўляных дамоў і храмаў, мясцовыя і замежныя дойліды і будаўнікі пачалі ствараць раскошныя [[рэнесанс]]ныя мураваныя палацы. Сярод якіх вылучаліся палацавыя комплексы [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Кішкі|Кішкаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Сапегі|Сапегаў]], [[Астрожскія|Астрожскіх]] і інш. магнатаў вялікага княства. На актывізацыю мураванага будаўніцтва паўплывалі пажары ў 1419, 1513, 1520, 1530 і 1557 гадоў, у выніку якіх выгарала значная частка горада. Навокал пышных палацаў ляжалі прадмесці пераважна драўлянага горада з хаатычнай забудовай курнымі хатамі. У 1536 годзе праз [[Вілія|Вілію]] перакінуты першы мураваны мост, які пазней атрымаў назву [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёны]]. У 1511 годзе ў Вільні было 7 касцёлаў і 14 цэркваў. З 1524 года пачала дзейнічаць паперня, каля 1540 года арсенал і гарматная ліцейня, з сярэдзіны XVI стагоддзя — вадаправод у драўляных трубах. У 1547 годзе Марцін Палецкі заснаваў шкляную [[Гута (прадпрыемства)|гуту]]. У 1596 годзе ў Вільні было 15 праваслаўных цэркваў, 14 каталіцкіх касцёлаў, адзін лютэранскі і два кальвінісцкія зборы, а таксама некалькі сінагог<ref>Котлярчук, А. Православная церковь в Великом княжестве Литовском // Вестник Белорусского православного экзархата. — 1998. — № 1. — С. 7 — 25.</ref>. У гэты перыяд Вільня стала галоўным інтэлектуальным, адукацыйным і выдавецкім цэнтрам Вялікага Княства Літоўскага. Унікальнай асаблівасцю дакументальнай і кніжнай культуры горада быў шрыфтавы плюралізм: адначасова выкарыстоўваліся пяць алфавітаў. [[Кірыліца]] ўжывалася для [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] і [[старабеларуская мова|старабеларускай]] моў; [[лацінскі алфавіт|лацініца]] — для [[лацінская мова|лаціны]], польскай, літоўскай і нямецкай; [[яўрэйскае пісьмо]] — для [[іўрыт]]а і [[ідыш]]а; [[арабскае пісьмо]] выкарыстоўвалася [[літоўскія татары|мясцовымі татарамі]] для напісання [[кітабы|кітабаў]] і хамаілаў; [[грэчаскі алфавіт]] ужываўся ў праваслаўных школах і палеміцы{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. Дзяржаўным і судовым справаводствам кіравала старабеларуская мова, дакументы якой, у тым ліку [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыка ВКЛ]], захоўваліся на [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замку]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=82}}. Аднак у вусных зносінах і на гарадскіх вуліцах гучалі таксама польская, літоўская, нямецкая мовы і ідыш. Згодна з віленскім вількюрам ([[гарадское права|гарадскім статутам]]) 1551 года, выклікі ў суд і выракі павінны былі абвяшчацца на трох мовах: польскай, літоўскай і «рускай» (старабеларускай){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. З пачатку XVI стагоддзя Вільня робіцца найбуйнейшым цэнтрам [[Беларускае кнігадрукаванне|кнігадрукавання]]. У 1522 годзе тут пачала працаваць першая ва Усходняй Еўропе [[Віленская друкарня Скарыны|друкарня]] [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=194—195}}. У перыяд з 1574 па 1655 год у горадзе дзейнічала каля 13 друкарань розных канфесій (праваслаўныя, каталіцкія, уніяцкія, пратэстанцкія). Сярод найбольш значных — [[друкарня Мамонічаў]], дзе ў 1588 годзе быў надрукаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Трэці Статут ВКЛ]], езуіцкая Друкарня Акадэміі, пратэстанцкая друкарня [[Ян Карцан|Яна Карцана]] і [[Віленская брацкая друкарня]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=196—198}}. Хутка развівалася адукацыя. У 1579 годзе кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторый]] заснаваў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскую езуіцкую акадэмію]] (універсітэт), колькасць студэнтаў у якой да пачатку XVII стагоддзя перавысіла 1000 чалавек{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=176}}. Акрамя акадэміі, у горадзе дзейнічалі высокаўзроўневыя пратэстанцкія і праваслаўныя школы (у прыватнасці, [[Віленская брацкая школа]], дзе выкладалі [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Л. Зізаній]] і [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкі]]){{sfn|Niedźwiedź|2012|с=163—170}}. Развівалася і літаратура на [[Літоўская мова|літоўскай мове]]: у 1599 годзе ў Вільні выйшла першая літоўскамоўная кніга ў ВКЛ — пераклад «Пасцілы» [[Якуб Вуек|Я. Вуека]], выкананы [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкшам]], а каля 1620 года езуіт [[Канстанцінас Шырвідас|К. Шырвідас]] выдаў першы польска-лацінска-літоўскі слоўнік «Dictionarium trium linguarum»{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121—122}}. Моцны пажар у 1610 года знішчыў у Вільні 4700 дамоў, замкі і 10 храмаў. Аднак пры падтрымцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] і [[Каралі польскія|польскага караля]] [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] і [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] горад быў адбудаваны. Цэнтр горада забудоўваўся ў асноўным мураванымі будынкамі, узніклі новыя вуліцы і плошчы. К сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 840 крам, 37 храмаў розных канфесій, дзейнічалі калегіі езуітаў і ўніятаў, школы евангельскіх рэфарматараў і праваслаўныя, 10 друкарняў. У перыяд [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] у ліпені 1655 года пасля жорсткага бою на подступах да горада і зацятай абароны з вулічнымі баямі, сталіца Вялікага Княства Літоўскага была занята расійскімі войскамі. Горад гарэў 17 дзён. У сувязі з заключэннем у кастрычніку 1656 года Віленскага перамір’я, вайна скончылася, але не надоўга, летам 1658 года царскія войскі зноў занялі горад, акупацыя працягнулася да 1661 года. З ліхалецця Вільня выйшла разбуранай і спаленай, са стратай паловы насельніцтва. Толькі ў канцы XVII стагоддзя горад пачаў ажываць. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] многія жыхары загінулі ад голаду і эпідэміі чумы. === XVIII — пачатак XX стагоддзяў === [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552584) (cropped).jpg|thumb|left|Панарама Вільні XIX ст.]] [[Файл:Vilnius.Sv.Onos baznycia.Saint Ann's church2.jpg|thumb|Касцёл Св. Ганны]] З цягам часу горад паступова адрадзіўся. У 1773 годзе пасля ліквідацыі езуіцкага ордэна заснавана [[Адукацыйная камісія]], якая рэарганізавала сістэму адукацыі на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Вільня з’яўлялася адным з цэнтраў [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]]. 22—23 красавіка 1794 года паўстанцы адваявалі горад у рускіх і ўтрымлівалі яго да 11 жніўня ([[Віленскае паўстанне (1794)|Віленскае паўстанне]]). Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|3-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) горад увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і стаў цэнтрам спачатку [[Літоўская губерня|Літоўскай]], пазней [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], [[Віленскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губернатарства]]. У пачатку XIX стагоддзя Вільня — трэці па велічыні (пасля [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Масква|Масквы]]) горад царскай Расіі. Пазбаўлены статуса сталіцы горад, аднак, да пачатку XX стагоддзя заставаўся культурным і ў значнай ступені палітычна-адміністрацыйным цэнтрам, горад захоўваў некаторыя прывілеі магдэбургскага права. Напярэдадні вайны 1812 года ў Вільні было каля 36 тыс. жыхароў, больш за 700 мураваных і столькі ж драўляных дамоў, 25 цэркваў і 23 манастыры. У выніку Віленскай аперацыі горад 16 чэрвеня акупіраваны французскімі войскамі. Яшчэ да пачатку вайны ў Пскоў былі перавезены, геаграфічныя карты, архівы, казённыя грошы, планы і інш. дакументы. У дзень прыбыцця Напалеона, кіраўнікі магістрата ўручылі ключы ад гарадской брамы. Няглядзечы на прыязныя адносіны польскай і вялікалітоўскай шляхты да французаў, горад рабаваўся. 1(13) ліпеня 1812 года Напалеон у Вільні падпісаў дэкрэт аб стварэнні Часовага Урада Вялікага Княства Літоўскага ў складз 7 членаў і сакратара. Галоўным камендантам горада быў прызначаны французскі генерал Жаміні. Па загаду Напалеона ў жніўні 1812 года з прадстаўнікоў мясцовай моладзі ўтворана Віленская нацыянальная гвардыя, якая выконвала паліцэйскія функцыі. Гандлёвае жыццё ў горадзе вельмі моцна аслабла. Вынікам рабаванняў з’явіўся голад. Пачаліся захворванні дызентырыяй, сыпным тыфам, цынгой. Восенню 1812 года толькі ў ваенных шпіталях горада налічвалася каля 1 тыс. хворых. 28 лістапада 1812 года горад заняты рускімі войскамі. Пасля вайны горад паступова пачаў абуджацца, ствараліся патрыятычныя таварыствы шубраўцаў, філаматаў, філарэтаў і інш. Падчас [[паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] у горадзе дзейнічаў Віленскі паўстанскі камітэт, арганізоўваліся атрады для барацьбы з царскімі войскамі. Пасля задушэння паўстання быў закрыты Віленскі ўніверсітэт, пакінуты толькі медыцынскі і тэалагічны факультэты. У 1835 годзе з склад Вільні ўваходзіла 10 прадмесцяў: Антокаль, Папоўшчына, Зарэчча, Паплавы, Роса, Востры Канец, Руднішкі, Пагулянка, Лукішкі, Сніпішкі. У горадзе пражывала каля 50 тыс. чал., з іх 6658 шляхцічаў, 272 купцы, 4930 мяшчан, 20 642 яўрэі, былі 1552 дамы, 6 рынкаў. Дзейнічалі 25 касцёлаў, 20 кляштараў і 7 капліц, 2 уніяцкія царквы і 2 кляштары, евангельскія касцёл і капліца, мячэць, 4 сінагогі і 2 царквы. З сярэдзіны XIX стагоддзя пачала развівацца прамысловасць. У 1860—1862 гадах праз горад пракладзена чыгунка Пецярбург-Варшава, у 1874 годзе — Лібава-Роменская. У 1864 годзе адкрыта першая фабрыка (газавая), пачаў дзейнічаць чыгуналіцейны завод Цымермана. Найбуйнейшае прадпрыемства таго часу — тытунёвае таварыства Дурунчы і Шмемана — створана ў 1865 годзе. У пачатку 1880-х гадоў адкрыўся шэраг прадпрыемстваў метала- і дрэваапрацоўкі, гарбарнай, харчовай прамысловасці. У 1894—1895 гадах у горадзе дзейнічалі 286 прадпрыемстваў, у 1906 годзе — 225, у 1914 годзе — 266. У 1897 годзе створана акцыянернае таварыства піваварнага завода Шопэна, у 1900 годзе пачаў працаваць металаапрацоўчы завод. З пачаткам дзейнасці газавай фабрыкі, цэнтральная частка горада асвятлялася газай; спіртава-шкіпінарныя і алейныя ліхтары былі заменены на іншых вуліцах на газавыя ў 1876 годзе. У 1879—1882 гадах замест драўляных вадаправодных труб былі пракладзены жалезныя. З 1893 года пачала працаваць конка, з 1896 года — тэлеграфная станцыі і тэлефонная сетка. У 1905 годзе з’явіліся першыя аўтамабілі, у 1908 годзе — трамвай. У пачатку XX стагоддзя ў горадзе было ўжо некалькі навучальных устаноў, у тым ліку настаўніцкі інстытут, 2 мужчынскія і 1 жаночая гімназія, рэальнае, гарадское, чыгуначнае, класічнае, пяхотна-юнкерскае, камерцыйнае і хіміка-тэхналагічнае вучылішчы, паштова-тэлеграфная школа, Літоўская духоўная і Рымска-каталіцкая епархіяльныя семінарыі, Марыінскія вышэйшыя жаночыя курсы, і інш. === XX стагоддзе === [[Файл:Vilnius University.Observatory.jpg|thumb|left|[[Віленскі ўніверсітэт]], абсерваторыя]] У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе горад заняты германскімі войскамі. Цэнтр адміністрацыйнай акругі ў складзе [[Обер-Ост]]. Нямецкія акупацыйныя ўлады дазволілі правесці [[Віленская канферэнцыя|канферэнцыю ў Вільні]] 18—23 верасня 1917 года, падчас яе была абраная Рада Літвы ([[Літоўская Тарыба]]), якая пачала сваю дзейнасць у мэтах стварэння Літоўскай дзяржавы. 16 лютага 1918 года Вільня абвешчана сталіцай не­за­лежнай Літ­вы, але не ўдалося сфарміраваць урад і іншыя дзяржаўныя ўстановы з-за прысутнасці нямецкіх войскаў. 11 ліпеня 1918 года абвешчана [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва]], у якім прапанавана пасада манарха нямецкаму прынцу і ваеннаму [[Вільгельм Карл фон Урах|Вільгельму Карлу фон Ураху]] (прыняў імя Міндоўг II). Пасля капітуляцыі Германіі ў вайне, у студзені 1918 — лютым 1919 сталіца Літоўскай савецкай рэспублікі, у лютым — красавіку 1919 года — [[Літоўска-Беларуская ССР|Літоўска-Бе­ларускай ССР]]. 19 красавіка 1919 года Вільня была занята польскімі войскамі. 14 ліпеня 1920 года горад заняты Чырвонай Арміяй. 9 кастрычніка 1920 года польскія войскі пад камандаваннеем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Л. Жалігоўскага]], зноў захапілі Вільню, стварыўшы тым самым [[Віленскі канфлікт (1920—1939)]]. З кастрычніка 1920 года горад у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У 1926—1937 гадах каля горада размяшчаўся штаб [[Брыгада КАП «Вільна»|брыгады Корпуса аховы памежжа «Вільна»]]. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь]] (1939), горад быў заняты савецкімі войскамі. Было створана Часовае кіраванне Вільні і Віленскай вобласці. Пад націскам сталінскага кіраўніцтва [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] ўрад [[Літва|Літвы]] быў вымушаны падпісаць 10.10.1939 [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскі дагавор аб узаемадапамозе]]. Паводле яго Вільня і Віленская вобласць перадаваліся Літве, а ўзамен на літоўскай тэрыторыі былі размешчаны савецкія ваенныя базы. У лістападзе 1939 г. літоўская адміністрацыя ўзяла Вільню пад кантроль. На першай сесіі Народнага сейма Літвы былі прыняты дэкларацыі ад устанаўленні Савецкай улады і абвяшчэнні [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]]. Літва ўвайшла ў склад СССР. Вярхоўны савет Літвы прыняў рашэнне аб пераводзе ў Вільню літоўскага ўрада і дзяржаўных устаноў. Адбываўся вялікі прыток літоўскага насельніцтва. 24 чэрвеня 1941 года горад акупіраваны нямецкімі вайскамі. Аднавілася дзейнеасці літоўскай дасавецкай адміністрацыі. 13 ліпеня 1944 года Вільня вызвалена Чырвонай арміяй і польскай [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]]. Пры адступлені гітлераўцы знішчылі каля 40 % жылога фонду горада, 30 % буйных прамысловых прадпрыемстваў. За час нямецкай акупацыі загінула прыблізна 70 тыс. жыхароў. Пасля вайны горад паціху пачаў аднаўляцца. === Канец XX — пачатак XXI стагоддзяў === [[Файл:The Presidential Palace in Lithuania.jpg|thumb|Прэзідэнцкі палац]] [[11 сакавіка]] [[1990]] г. Вышэйшая Рада Літоўскай ССР абвясціла аддзяленне ад Савецкага Саюза і намер аднавіць незалежную Рэспубліку Літву. [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] прыняў 29 сакавіка 1990 года заяву «Аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР», паводле яе, у выпадку выхаду Літвы са складу [[СССР]] [[Беларуская ССР]] будзе патрабаваць вярнуць ёй беларускія землі — горад Вільню і [[Віленская вобласць|Віленскую вобласць]], [[Свянцянскі раён|Свянцянскі]] і часткі тэрыторыі яшчэ пяці [[раёны Літвы|раёнаў Літвы]]<ref>Заява Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР // Звязда. 1990. 1 крас. С. 1.</ref>, якія ў 1939—1940 гадах Літве перадаў [[І. Сталін|Сталін]] як дар за ўваходжанне ў склад СССР. Гэта заява, зробленая па загадзе з Крамля, не мела пазітыўных водгукаў з боку беларускіх грамадска-палітычных колаў. Тэрытарыяльныя патрабаванні да Літвы не падтрымаў новы склад Вярхоўнага Савета БССР, які пачаў працаваць у маі 1990 года. Аднак заяву ад 29 сакавіка 1990 года ўскосна ўхваліў [[прэзідэнт СССР]] [[М. Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]], які на прэс-канферэнцыі ў [[Вашынгтон]]е 3 чэрвеня 1990 года заявіў, што тэрыторыя Літвы ўключае пяць раёнаў, якія раней належалі Беларусі<ref>Снапковский В. Е. История внешней политики Беларуси. Минск: БГУ, 2013. С. 393</ref><ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |title=В. Е. Снапковский. Историческая политика в Беларуси в период перестройки и парламентской республики (1985—1994 гг.) |access-date=30 снежня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728204630/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |archivedate=28 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэкларацый Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР ад 9 студзеня 1991 года Савецкі Саюз увёў войска ў Вільню. Напружанне дасягнула найвышэйшага пункта 13 студзеня пры нападзе на дзяржаўную радыёстанцыю і Віленскую тэлевізійную вежу, калі былі забіты прынамсі чатырнаццаць грамадзянскіх асоб і сур’ёзна пацярпелі яшчэ 700. Савецкі Саюз нарэшце прызнаў літоўскую незалежнасць у жніўні 1991 года. Вільня была перабудавана і набыла выгляд сучаснага еўрапейскага горада. Шматлікія з яе старэйшых будынкаў былі адрамантаваны, а дзелавая і камерцыйная актыўнасць пачалі развівацца ў Новым Цэнтры горада. Вільня быў адабрана ў 2009 годзе як еўрапейская сталіца культуры, нараўне з Лінцам, сталіцай Верхняй Аўстрыі. == Клімат == Клімат Вільні — вільготны еўрапейскі. Тэмпературны ўлік вядзецца з 1777. Сярэдняя штогадовая тэмпература +6,1 °C (43 °F); у студзені сярэдняя тэмпература −4,9 °C (23 °F), у ліпені +17,0 °C (62,6 °F). Сярэдняя колькасць ападкаў, прыблізна 661 мм. Лета можа быць гарачым, з тэмпературай вышэй +30 °C, на працягу дня. Зімы звычайна халодныя, з тэмпературамі, якія часам дасягаюць рыскі −25 °C. У гэты час усе рэкі і азёры горада пакрываюцца тоўшчай лёду. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Месяц ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сту ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Лют ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сак ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кра ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Май ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Чэр ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліп ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Жні ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Вер ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кас ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліс ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сне ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Год |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Сярэдні максімум °C | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −3.5 | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −1.7 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 3.3 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 10.7 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 18.2 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 22.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.6 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 16.4 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.2 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 3.5 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | −0.5 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.1 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Сярэдні мінімум °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −8.7 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −7.6 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | −3.8 | style="background: #DDDDCC; color: black;" | 1.6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.5 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 10.8 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 12.3 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11.5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.7 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 3.4 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | −0.9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −5.2 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 3.4 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Крыніца: The World Meteorological Organization'' |} == Насельніцтва == Горад здаўна вылучаўся шматнацыянальным насельніцтвам, яшчэ з часоў праўлення вялікага князя [[Альгерд]]а тут пачалі асядаць немцы і яўрэі. Вялікі князь [[Вітаўт]] пасяліў тут частку [[Крымскія татары|крымскіх татар]], пры вялікім князі [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонце Кейстутавічы]] ў горадзе з’явіліся перасяленцы рамеснікі з Польшчы, Італіі і Венгрыі. Паводле перапісу ад 14 снежня 1916 года, у Вільні жыло агулам 138.794 жыхароў. Гэты лік складалі наступныя нацыі: палякі 53,67 % (74.466 чал.), яўрэі 41,45 % (57.516 чал.), літоўцы 2,09 % (2.909 чал.), рускія 1,59 % (2.219 чал.), немцы 0,63 % (880 чал.), беларусы 0,44 % (644 чал.) і іншыя ў 0,13 % (193 чал.). Перапіс ад 9 снежня 1931 паказвае, што палякі складалі 65,9 % поўнага гарадскога насельніцтва (128.600 чал.), яўрэі 28 % (54.600 чал.), рускія 3,8 % (7.400 чал.), беларусы 0,9 % (1.700 чал.), літоўцы 0,8 % (1.579 чал.), немцы 0,3 % (600 чал.), украінцы 0,1 % (200 чал.), іншыя 0,2 % (прыблізна 400 чал.). Па дадзеных усеагульнага перапісу насельніцтва [[2001]], з 542.287 жыхароў 57,8 % складалі [[літоўцы]], 18,7 % — [[палякі]], 14 % — [[рускія]], 4 % — [[беларусы]], 0,5 % — [[яўрэі]], астатнія 5 % — прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. У 2024 годзе [[насельніцтва]] склала 602.400 чалавек. === Нацыянальны склад === Паводле даных [[Перапіс насельніцтва і жыллёвага фонду Літвы 2021 года|перапісу 2021 года]], нацыянальны склад горада быў наступным<ref>{{Cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=bf10be3f-0e79-4c5b-9477-c3c5f62bd4d1|title=Urban areas population by largest ethnic group|website=osp.stat.gov.lt|access-date=2026-03-29}}</ref>: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ Нацыянальны склад Вільні (2021) ! Нацыянальнасць !! Колькасць (чал.) !! Доля (%) |- | style="text-align:left;" | '''Агулам''' || '''546&nbsp;155''' || '''100,00''' |- | style="text-align:left;" | [[Літоўцы]] || 368&nbsp;325 || 67,44 |- | style="text-align:left;" | [[Палякі]] || 83&nbsp;002 || 15,20 |- | style="text-align:left;" | [[Рускія]] || 52&nbsp;489 || 9,61 |- | style="text-align:left;" | [[Беларусы]] || 14&nbsp;441 || 2,64 |- | style="text-align:left;" | [[Украінцы]] || 4&nbsp;586 || 0,84 |- | style="text-align:left;" | Іншыя || 5&nbsp;552 || 1,02 |- | style="text-align:left;" | Не ўказалі || 17&nbsp;761 || 3,25 |} == Эканоміка == [[Файл:Vilnius Modern Skyline At Dusk, Lithuania - Diliff.jpg|thumb|Сучасны Новы цэнтр Вільні]] Вільня — галоўны эканамічны цэнтр Літвы і адзін з найбольшых фінансавых цэнтраў Балтыйскіх дзяржаў. Нават пры тым, што ў горадзе жыве толькі 15 % насельніцтва Літвы, на Вільню прыпадае прыблізна траціна [[Валавы ўнутраны прадукт|валавога ўнутранага прадукта]] ўсёй краіны<ref>https://web.archive.org/web/20080703204949/http://www.vilnius.lt/new/en/investicijos.php</ref>. Меркаваны валавы ўнутраны прадукт Вільні, на душу насельніцтва, заснаваны на [[Парытэт пакупной здольнасці|парытэце пакупной здольнасці]] валют, у 2005 г. з’яўляўся прыблізна 33 100 $, што вышэй сярэдняга ліку Еўрапейскага саюза. Вільня унясла больш за 10 015 мільярдаў літаў у нацыянальны бюджэт 2008 года. Гэта прыкладна 37 % ад усяго бюджэту. Каўнас, другі па велічыні горад, занёс толькі 1.5 мільярда. Праходзіць штогадовы кірмаш [[Казюкі]]. == Культура == === Музеі === У Вільні дзенічаюць [[Нацыянальны музей Літвы]] (заснаваны ў 1855 годзе як [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей]]; з 1992 сучасная назва), [[Дзяржаўны яўрэйскі музей Віленскага гаона]] (1913, некалькі разоў зачыняўся; узноўлены ў 1989), [[Літоўскі мастацкі музей]] (1941), які ўключае таксама [[Карцінная галерэя (Вільня)|Карцінную галерэю]] са зборам жывапісу 15-19 стст. і [[Палац Радзівілаў (Вільня)|палац Радзівілаў]] (канец 17 ст.), [[Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно|музей тэатра, музыкі і кіно]] (1926, 1964), [[музей царкоўнай спадчыны]] (заснаваны ў 1968 у [[Касцёл Святога Міхаіла (Вільня)|касцёле Св. Міхаіла]]), [[Музей прыкладнога мастацтва (Вільнюс)|прыкладнога мастацтва]] (1987; у будынку [[Стары арсенал (Вільня)|Старога арсенала]]), [[Мастацкі цэнтр балтыйскага бурштыну|бурштыну]] (1995)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/3800308|title=ВИЛЬНЮС • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2024-12-05}}</ref>, [[Літоўскі чыгуначны музей]], [[Музей акупацыі і барацьбы за свабоду]], [[Музей Адама Міцкевіча (Вільня)|музей Адама Міцкевіча]]. === Тэатры і музычныя калектывы === Дзейнічаюць [[Літоўскі тэатр оперы і балета]], [[Літоўскі нацыянальны тэатр драмы|Нацыянальны тэатр драмы]] (1940), [[Вільнюскі стары тэатр|Рускі драматычны]] (1946), «[[Meno Fortas]]» (1998), два лялечныя тэатры і інш.; [[Нацыянальная філармонія Літвы|Нацыянальная філармонія]] (1940), пры ёй — [[Нацыянальны сімфанічны аркестр Літвы|Нацыянальны сімфанічны аркестр]] (1940-41, з 1958), [[Літоўскі камерны аркестр]]. Працуе [[Цэнтр духоўнай музыкі ордэна езуітаў]] (1995)<ref name=":0" />. === Фестывалі і конкурсы === Праводзяцца [[Міжнародны конкурс піяністаў і арганістаў імя М. Чурлёніса]] (з 1965), [[Міжнародны арганны фестываль]] (1968), рэспубліканскія спеўныя святы (1946, 1950, далей 1 раз на 5 гадоў, з 1990 1 раз на 4 гады)<ref name=":0" />. == Спорт == * [[БК Летувас Рытас]] — баскетбольны клуб. * [[ФК Жальгірыс Вільнюс]] — футбольны клуб. * [[Стадыён ЛФФ]] па футболу. == Адукацыя == Горад мае шмат універсітэтаў. Найбольшы і самы стары — [[Віленскі ўніверсітэт]] з 23.000 студэнтаў. Наступныя: * [[Універсітэт імя М. Ромера]] (19.000 студэнтаў) * [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна]] (13.500 студэнтаў) * [[Віленскі педагагічны ўніверсітэт]] (12.500 студэнтаў). Існуюць таксама спецыялізаваныя ўстановы з універсітэцкім статутам: * [[Ваеннае вучылішча Літвы]] * [[Віленская акадэмія мастацтваў]] * [[Нацыянальная школа мастацтваў]] * [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] * [[Вышэйшая школа міжнароднага права і бізнесу]] == Транспарт == Вільня ляжыць блізка да мяжы [[ЕС]] з [[Беларусь|Беларуссю]]. Праз Вільню ідуць транзітныя цягнікі з [[Расія|Расіі]] праз [[Беларусь]] у [[Калінінград]]. Іншыя важныя транспартныя шляхі ідуць праз гістарычную сталіцу Літвы — [[Каўнас]]. Да яе з Вільні ідзе хуткасная магістраль. Вільня мае міжнародны [[Вільнюскі аэрапорт|аэрапорт]]. З Вільні аўтастрады вядуць праз [[Каўнас]] да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] да паромаў [[Клайпеда|Клайпеды]] і ў [[Панявежыс]] з выхадам на [[Via Baltica]]. Таксама важная аўтастрада ідзе на [[Мінск]]. === Грамадскі транспарт === [[Файл:Snipiskes.jpg|thumb|220px|Сучасная Вільня]] Вільня не мае ані [[метрапалітэн]]а, ані [[трамвай]]най сістэмы. У грамадскім транспарце дамінуюць [[аўтобус]]ы і [[Вільнюскі тралейбус|тралейбусы]]. Плануецца будаўніцтва трамвайных ліній, якія злучаць Вільню з прыгарадамі. == Славутасці == * [[Віленская ратуша]] * [[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|Касцёл Святой Ганны]] * [[Касцёл Святога Варфаламея (Вільнюс)|Касцёл Святога Варфаламея]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільнюс)|Касцёл Святых Францыска і Бернарда, Вільнюс]] * [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Кафедральны сабор у імя Унебаўзяцця Прачыстай Маці Божай (Прачысценскі сабор)]] * [[Помнік Міндоўгу (Вільнюс)|Помнік Міндоўгу]] === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка (Вільнюс)|Касцёл Святога Юзафа Абручніка]] == Палацы Вільні == * [[Палац Бжастоўскіх]] * [[Палац Слушкаў]] == Вільня і беларусы == {{асноўны артыкул|Беларусы ў Вільні}} [[Файл:Puszkin w Wilnie.jpg|thumb|Дэманстрацыя ў гадавіну смерці К. Каліноўскага, 21 сакавіка 2010 г.]] 3 часоў ВКЛ да I сусветнай вайны сацыяльна-эканамічнае, нацыянальнае і культурнае развіцце беларусаў і літоўцаў праходзіла ў адзінай дзяржаўнай прасторы. Галоўным беларускім асяродкам тут здаўна была Вільня, дзе існавалі агульныя дзяржаўныя і культурныя ўстановы, у т. л. [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская брацкая друкарня]], тут выдаваў кнігі [[Францыск Скарына]]. Пасля далучэння ў канцы XVIII стагоддзя беларускіх і літоўскіх зямель да Расійскай імперыі беларусы і літоўцы разам удзельнічалі ў нацыянальна-вызваленчым руху. Тут быў арыштаваны і пакараны смерцю [[Кастусь Каліноўскі]]. У пачатку XX стагоддзя дзейнічалі [[Віленскае мастацка-прамысловае таварыства]], [[Віленскае мастацкае таварыства]], [[выдавецтва «Нашай нівы»]], [[Беларускае выдавецкае таварыства]] (працягвала дзейнасць у 1919—1930 гадах), [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні]], [[Беларускі настаўніцкі саюз]], выдаваліся газеты «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». 12 лютага 1910 года ў клубе чыгуначнікаў адбылася [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні]]. У Першую сусветную вайну, пасля акупацыі германскімі войскамі, у Вільні ў 1915 быў арганізаваны [[Беларускі клуб]]. 3 абвяшчэннем незалежнасці Літвы (люты 1918) дзейнасць беларуcкіх арганізацый каардынавала [[Віленская беларуская рада]], прадстаўнікі якой увайшлі ў [[Літоўская Тарыба|Літоўскую Тарыбу]]. У снежні 1918 года ў Вільні знаходзіўся ўрад [[БНР]]. У кастрычніку 1920 года войскі польскага генерала Л. Жалігоўскага захапілі Вільню, абвешчана [[Сярэдняя Літва]]. 9 кастрычніка 1920 года ў Вільні на нарадзе беларускіх дзеячаў, у якой прынялі ўдзел [[Браніслаў Тарашкевіч]], [[Вацлаў Іваноўскі]], [[Антон Луцкевіч]] і інш., было вырашана выкарыстаць спрыяльныя палітычныя абставіны для развіцця беларускай адукацыі і асветы. У 1921 годзе А. Луцкевіч стварае Беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Па прапанове ўрада Б. Тарашкевіч заняў пасаду старшага рэферэнта ў Дэпартаменце асветы. У 1921 годзе па ініцыятыве Тарашкевіча створана Таварыства беларускай школы. У пачатку 1922 года сейм зацвердзіў уключэнне Віленшчыны ў склад Польшчы. 3 гэтага часу і да канца 1939 года Вільня была грамадскім, асветным і культурным цэнтрам беларусаў. У горадзе ствараліся палітычныя, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. У горадзе ствараліся і дзейнічалі беларускія палітычныя партыі, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. Актыўнасцю вызначаліся [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]], [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]], Беларускі пасольскі клуб, Блок нацыянальных меншасцей і інш. У 1920—1930-я гады ў Вільні дзейнічалі Беларускі музей, управа [[Таварыства беларускай школы]], [[Беларускі студэнцкі саюз]], [[Беларускі сялянскі саюз]], [[Цэнтральны саюз культурных і грамадскіх арганізацый|Цэнтральны саюз культурных і гаспадарчых арганізацый]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў тут знаходзіліся Галоўны сакратарыят і ЦК [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]; выдавалася больш за 100 беларускамоўных газет і часопісаў. У Вільні жылі і працавалі [[А. Луцкевіч]], [[М. Гарэцкі]], [[Б. Тарашкевіч]], [[У. Самойла]], [[А. Станкевіч]], [[С. Рак-Міхайлоўскі]], [[І. Дварчанін]], [[Р. Шырма]], [[Г. Цітовіч]], [[М. Танк]], [[П. Сергіевіч]], [[Я. Драздовіч]], [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|І. Канчэўскі (Абдзіраловіч)]] і інш. У пачатку Другой сусветнай вайны, калі Вільня і Віленскі край былі перададзены ў склад Літвы (кастрычнік 1939), спынілі дзейнасць віленскія Беларускае навуковае таварыства, Беларускі студэнцкі саюз. Падчас нацысцкай акупацыі (1941—1944) яшчэ дзейнічалі Віленская беларуская гімназія, беларуская настаўніпкая семінарыя, Беларускі музей (закрыты ў 1945 годзе), выдавалася газета «[[Беларускі голас (1942)|Беларускі голас]]» (рэд. [[Ф. Аляхновіч]]). Пасля вызвалення Літвы савецкімі войскамі частка беларусаў Віленшчыны на падставе літоўска-польскага пагаднення аб узаемнай эвакуацыі насельніцтва ад 22 верасня 1944 года перасялілася ў Польшчу. У пасляваенны перыяд беларускае палітычнае жыццё амаль поўнасцю было спынена. Практычна ўсе беларускія дзеячы і іх сем’і папалі пажд арышты і дэпартацыю. Аднаўленне дзейнасці нават у галіне беларускай культуры было немагчыма з-за рэпрэсій КДБ і амаль поўнай змены этнічнай структуры насельніцтва горада. 3 1945 года ў Літву па вярбоўцы, на новабудоўлі і інш. прыбывалі беларусы з БССР. Іх колькасць павялічылася, аднак арганізаванага нацыянальнага жыцця яны практычна не мелі. У Вільні працягвалі сваю дзейнасць [[П. Сергіевіч]], [[З. Верас]], [[Л. Луцкевіч]], [[Я. Шутовіч]] і інш. [[Файл:F.Skaryna school Vilnius.JPG|thumb|Беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны]] Актывізацыя грамадскага жыцця беларусаў пачалася ў часы лібералізацыі ў СССР (другая палова 1980-х гадоў), калі ўзнік шэраг беларускіх культурна-асветных арганізацый. У 1988 годзе [[Зоська Верас]] разам з [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам Луцкевічам]], сынам [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], утварылі спачатку клуб «[[Сябрына (Вільня)|Сябрына]]», а 4 лютага 1989 года было заснавана Таварыства беларускай культуры ў Літве<ref>[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=26947&sn_cat=35 Мы стаім ніжэй за цыганоў]</ref>. З 1989 года трансліруюцца беларускія перадачы на радыё і тэлебачанні. З 1993 года дзейнічае беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{асноўны артыкул|Вядомыя асобы Вільні}} * [[Францыск Скарына]] — беларускі першадрукар, ён выдаў тут «малую падарожную кніжку» і «Апостал». * [[Пётр Мсціславец]] — паслядоўнік Скарыны, адкрыў тут друкарню з кірылічным шрыфтам. * [[Іеранім Пражскі]] — быў прыяты пры двары вял. кн. Вітаўта, амаль год жыў у ВКЛ і распаўсюджваў гуманістычныя ідэі гусітаў. * [[Войцех з Брудзева]] — астраном, жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Адам Кіркор]] — у горадзе жыў у перыяд з 1836—1868, аўтар прац пра гісторыю і прыроду Беларусі, матэрыяльную і духоўную культуру беларускага народа. * [[Ян Чачот]] — беларуска-польскі [[паэт]]. * [[Эразм Вітэлій]] — [[публіцыст]], жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Людас Гіра]] (1884—1946) — літоўскі паэт, драматург, літаратурны крытык, перакладчык, публіцыст, грамадскі дзеяч. * [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі]] (''Ігнат Абдзіраловіч''; 1896—1923) — беларускі [[філосаф]], [[паэт]], публіцыст; аўтар праграмнага [[эсэ]] «[[Адвечным шляхам]]». * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944) — беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст. * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская]] (1886—1970) — беларуская [[мастацтвазнаўца]], [[педагог]], мемуарыстка. * [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыя Буйло]] (1893—1986) — беларуская паэтка. * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Барыс Каверда]] (1907—1987) — антыкамуністычны дзеяч беларускага паходжання, які ў 1927 годзе здзейсніў забойства прадстаўніка [[СССР]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] [[Пётр Лазаравіч Войкаў|Войкава]]. * [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыя Ямант]] (1842—1908) — удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], * [[Людвік Міхайлавіч Звяждоўскі|Людвік Звяждоўскі]] (1829—1864) — капітан расійскай арміі, член тайнага таварыства [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. * [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]] (1812/1813 — 1856) — беларускі выдавец, літаратуразнавец, публіцыст, фалькларыст. * [[Эмілія Плятэр]] ([[1806]]—[[1831]]) — беларуская фалькларыстка, прадстаўніца [[Шляхта|шляхецкага]] роду і ўдзельніца [[Паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] ([[1922]]—[[1997]]) — беларускі грамадскі і культурны дзеяч, [[педагог]], [[мемуарыст]] * [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Аляксандр Бурбіс]] ([[1885]]—[[1922]]) — беларускі грамадска-[[Палітык|палітычны дзеяч]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], акцёр, [[рэжысёр]] == Гл. таксама == * [[Віленскае княства]] * [[Віленская канферэнцыя]] * [[Вуліца Савічаус]] * [[Бітва за Вільню (1918—1919)|Змаганне польскай Самаабароны за Вільню]] * [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў]] * [[Віленская друкарня Зарэцкіх]] * [[Віленскае пытанне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Вайткявичюс Г.'' Вильнюс: от поселения до королевского города // Археология и история Литвы и северо-запада России в Средневековье. Доклады российско-литовского семинара. Вильнюс, 28-30 марта 2011 г. Вильнюс, 2013. — С. 81-107 * ''[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9B._%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D0%B0_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96.html Вандроўкі па Вільні]. — Вільня: Выдавецтва таварыства беларускай культуры, 1998. ISBN 9986-9228-2-8 * [http://pbc.biaman.pl/Content/5425/zip/ Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego]. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia2/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B.html Крачковский Ю. Предисловие к т. 20. АВАК (история Вильны) // АВАК. Вильна, 1893. Т. XX. С. XXI — CCXXVI.] // на [[pawet.net]] * {{Кніга|ref=Niedźwiedź|аўтар=Niedźwiedź J.|загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta|год=2012|месца=Kraków|выдавецтва=Universitas|старонак=502|isbn=97883-242-1855-4}} * {{Артыкул|ref=Дзярновіч|аўтар=Дзярновіч А.|загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам|год=2011|выданне=Палітычная сфера|нумар=16-17 (1-2)|старонкі=116—143}} * {{Кніга|ref=Dubiński|аўтар=Dubiński P.|загаловак=Zbiór praw y przywilejów miastu stolecznemu W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) Wilnowi nadanych|год=1788|месца=Wilno|выдавецтва=W Drukarni J. K. Mci przy Akademij}} * {{Кніга|ref=Hansisches Urkundenbuch|загаловак=Hansisches Urkundenbuch|адказны=Ed. v. W. Stein|год=1916|месца=München; Leipzig|выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses|том=Bd. 11}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.radzima.org/be/pub/2999_m/ Вільня ў фотаздымках на Radzima.org] * [http://www.jivebelarus.net/history/gistografia/vilna-vilno-vilnus.html І. Воранаў — Вільня-Вільно-Вільнюс (Гісторыя аднаго горада)] * [http://news.tut.by/society/144187.html Страчаная сталіца. Дапаможнік-гід па беларускай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090808075916/http://news.tut.by/society/144187.html |date=8 жніўня 2009 }} * [http://www.westki.info/vilnia Вільня — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051228/http://westki.info/vilnia |date=3 сакавіка 2009 }} * [http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html Василий фон Роткирх. XIII. Алцис. Легендарный богатырь в гербе города Вильны // Литовско-языческие очерки. Историческия изследования Теобальда. Вильна: Типография п. ф. О. Завадскаго, Замк. п. № 149. 1890. С. 146—156.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101018053636/http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html |date=18 кастрычніка 2010 }} * [http://www.svaboda.org/content/transcript/1794647.html «Рабі пільна — і тут будзе Вільня» // Радыё Свабода. 2009.08.07. (Фота.)] * [http://www.viv.lt/ Virtual Historical Vilnius] {{ref-lt}} {{ref-en}} * [http://klashkevich.com/vilniaby Вільня Беларуская: усе спасылкі пра беларускую спадчыну ў адным месцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150216211202/http://klashkevich.com/vilniaby/ |date=16 лютага 2015 }} * [https://www.facebook.com/VilniaGuide Старонка ў Facebook «Вільня Беларуская»] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia1/%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F._%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81.html В. Я. Вільня. Кароткі гістарычны нарыс. Б.м., (ЗША?), 1984.] // на [[pawet.net]] {{ВС}} {{Вільнюскі павет}} {{Культурная сталіца Еўропы}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Гарады Літвы}} [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Гарады Літвы]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павета]] [[Катэгорыя:Дзукія]] [[Катэгорыя:Вільня| ]] iv9eqdr7x8vqtjkpak6jtphe1kanas0 5176395 5176393 2026-08-06T10:59:09Z Autumndancer 168015 /* Палацы Вільні */ 5176395 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Вільня (значэнні)}} {{НП-Літва |статус = Горад |беларуская назва = Вільня |арыгінальная назва = Vilnius |павет = Віленскі |гарадское самакіраванне = Вільнюскае |унутраны падзел = 21 сянюнія |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff |photo1a = Gedimino pilis by Augustas Didzgalvis (cropped).jpg |photo1b = Onos baznycia by Augustas Didzgalvis.jpg |photo2a = Vilnius Dawn Gate.jpg |photo2b = Three Crosses Hill 01(js).jpg |photo3a = Vilnius, Lithuania (15573331015) (cropped).jpg |photo3b = Vilnius Gedimino Pilies Bokštas Blick auf Vilnius 07.jpg |photo5a = LR Prezidentura by Augustas Didzgalvis.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 280 }} }} '''Ві́льня''' ({{lang-be-latin|Vilnia|1}}), таксама '''Ві́льнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}}) — [[сталіца]] і найбольшы горад [[Літва|Літвы]], на рацэ [[Вілія|Віліі]] пры ўтоку ў яе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Вільнюскі павет|Віленскага павета]]. Вузел чыгунак (5 кірункаў) і аўтамабільных дарог. Вільня адметна архітэктурай [[Стары горад (Вільнюс)|Старога горада]], адным з найстарэйшых і найбуйнешых гарадскіх комплексаў [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], які ў 1994 годзе быў абвешчаны аб’ектам [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Архітэктурны стыль з назвай [[Віленскае барока]], сфармаваны тут, пашыраны на ўсёй [[Віленшчына|Віленшчыне]] і [[Беларусь|Беларусі]]. Упершыню згаданая ў 1323 годзе, Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], у далейшым выступала культурным і духоўным цэнтрам народаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Назва == Назва горада паходзіць ад ракі [[Вільня (рака)|Вільня]], на ўтоку якой у [[Вілія|Вілію]] (Нярыс) узнікла паселішча. Корань ''Viln-'' таксама ў назвах літоўскіх рэк тыпу ''Vilnoja, Vilnutis'', балацін ''Vilnaujė, Vilnia-raistis''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 384.</ref>. Значэнне «хваля» ў літоўскіх слоў ''vilnià'' [= вільня́], ''vilnius'' (засведчана ўжо ў XVII стагоддзі), ''vilnė, vilnis''. Адсюль ''vilnyti'' «хвалявацца, ісці хвалямі; наплываць (хвалямі)». Далей да аднаго са значэнняў шматзначнага індаеўрапейскага *''ṷel-'' «круціць, віць, каціць»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1140—1143.</ref>. Рачная назва Вільня матывавана хуткаплыннасцю ракі, якая хутка «накатвае» хвалямі. Такой самай семантыкі і назва [[Вілія|Віліі]], якая ад таго ж кораня *''ṷel-''. Упершыню горад пад назвай Вільня (у форме ''Vilna'') згаданы ў лісце вялікага князя Гедзіміна ад 25 студзеня 1323 года<ref>В. Н. Топоров. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф // Балто-славянские этноязыковые контакты. Москва, 1980. С. 11—15.</ref> да [[ганза|ганзейскіх гарадоў]] [[Любек]]а, [[Магдэбург]]а і [[Кёльн]]а, дзе гаворыцца, што горад існаваў здаўна. У літоўскіх помніках пісьменнасці 1600, 1653 і пазнейшых гадоў сустракаецца варыянт ''Vilnius''. Афіцыйная назва ''Vilnius'' з 1940 года. == Геаграфія == Вільня размешчана ў паўднёва-ўсходняй Літве, пры зліцці рэк [[Вільня (рака)|Вільня]] і [[Нярыс]] ([[Вілія]]). Горад займае тэрасы старажытнай даліны Віліі, абмежаваны двума марэннымі ўзвышшамі. Горад знаходзіцца за 312 кіламетраў ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і горада [[Клайпеда|Клайпеды]], галоўнага літоўскага марскога порта. Таксама звязаны дарогамі з іншымі галоўнымі гарадамі: [[Каўнас]] (102 км), [[Шаўляй]] (214 км) і [[Панявежыс]] (135 км). Плошча горада — 402 км². Будынкі займаюць 29,1 % горада, зялёныя насаджэнні займаюць 68,8 %, воды 2,1 %. == Міфалогія == З Вільняй звязаныя два міфалагічныя цыклы. Адзін — пра перадгісторыю Вільні (цыкл [[Швінтарог]]а), другі — пра заснаванне Вільні (цыкл [[Гедымін]]а). Згодна з летапіснымі сведчаннямі, яшчэ да таго, як Вільня стала горадам, на яе месцы па паганскім звычаі спальвалі князёў і баяраў. Гэты звычай быў заснаваны міфічным князем Швінтарогам, які папрасіў свайго сына [[Скірмант]]а спаліць цела пасля сваёй смерці. Пасля гэтага целы тагачаснай пляменнай арыстакратыі спальвалі толькі тут, што лічаць сведчаннем працэсаў цэнтралізацыі. На думку Ул. Тапарова, «Швінтарогам» першапачаткова называлі месца, дзе спальвалі, а потым у працэсе міфалагізацыі назва месца ўвасобілася ў імя князя. Назву «Швінтарог» даследчык тлумачыць ад літоўскага ''šventas'' «святы» і ''ragas'' «рог, вугал, мыс» і параўноўвае з літоўскімі тапонімамі ''Šventragis'', ''Šventragiai''<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 16-18, 28-30.</ref>. Менавіта «на луцэ на Швінтарозе» заснаваў Вільню князь Гедымін. Згодна з летапіснымі сведчаннямі, у часе палявання Гедымін забіў у тамтэйшых лясах тура, там жа заначаваў і ўбачыў сон: на Крывой (Лысай) гары стаіць жалезны воўк, а ў ім раве быццам сто ваўкоў раўло. Гедымін спытаў у свайго варажбіта [[Ліздзейка з дачкой на руінах храма Перуна|Ліздзейкі]] і той растлумачыў, што сэнс сна — у тым, што тут узнікне магутны сталічны горад<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 40-44.</ref>. == Гісторыя == === X тысячагоддзе да н.э. — XIII стагоддзе === Паводле археалагічных даследаванняў, тэрыторыя сучаснага горада была заселена яшчэ ў [[Палеаліт|палеаліце]] (X тыс. да н.э.) і [[Неаліт|неаліце]] (IV—III тыс. да н.э.). На думку літоўскага лінгвіста [[К. Буга|Казіміра Бугі]], [[славяне]]-[[крывічы]] з’явіліся тут у VI—VII стагоддзях. Яны жылі цераспалосна з [[Балты|балцкім]] насельніцтвам. Каля падэшвы сучаснай [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары]] выяўлены сляды старажытнага паселішча V—IX стагоддзяў, выцягнутага ўздоўж гразкай даліны [[Вільня (рака)|Вільні]]. === XIII—XV стагоддзі === [[Файл:Vilnius Gediminas tower.jpg|thumb|[[Вежа Гедзіміна]].]] У XIII—XIV стагоддзях блізу вусця [[Вільня (рака)|Вільні]] за­кладзены ком­плекс умацаванняў, які складаўся з трох зам­каў: Верх­няга (Гедзімінаў), Ніжняга і Крывога. Першапачаткова горад размяшчаўся на так званай [[Крывая гара|Крывой (Лысай) гары]], што дало паселішчу назву, зафіксаваную ў пісьмовых крыніцах XIV стагоддзя. Значную колькасць тагачасных жыхароў горада складалі [[Усходнія славяне|ўсходнія славяне]] насельніцтва, жылі тут таксама тубыльцы-[[літоўцы]]. Пад аховай Крывога замка на левым беразе Вільні і вакол Крывой гары, на якой пазней узнік [[Віленскі Верхні замак|Верхні замак]], пачало разрастацца паселішча. Тут выяўлены культурныя пласты таўшчынёй каля 8 м, ніжні з іх датуецца XIII стагоддзем. Паводле пісьмовых крыніц Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў часы праўлення [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а (1316—1341). У гэты час дасылаліся запрашэнні [[рамеснік]]ам і купцам з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], каб яны прыязджалі ў Вільню на сталае жыццё. Падчас кіравання вялікага князя [[Альгерд]]а горад набыў новую планіровачную структуру. На эканамічнае развіццё станоўча паўплывала наданне гораду [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (1387). Гэта ўзмацніла і пашырыла гандлёвыя сувязі з іншымі гарадамі Вялікага Княства Літоўскага, а таксама [[Польшча|Польшчы]] і [[Ганза|Ганзы]]. Моцна цярпела Вільня ад спусташальных набегаў крыжакоў у 1321, 1365, 1375 гадоў і інш. У 1377 годзе яны спалілі частку горада. У 1377 годзе пасля 6-дзённай аблогі крыжакі ўзялі штурмам і спалілі Крывы замак, аднак, нягледзечы на працяглую асаду, [[Ніжні замак (Вільнюс)|Ніжнім замкам]] каля падножжа гары Гедзіміна не авалодалі. У 1391 годзе напад паўтарыўся і прывёў да сутычкі з літоўскім войскам. Апошні раз крыжакі былі пад сценамі горада ў 1402 годзе. У 1399 і 1419 гадах горад моцна пацярпеў ад пажараў. Паводле апісання французскага падарожніка [[Жыльбер дэ Лануа|Жыльбера дэ Лануа]] за 1413 года, горад быў неўмацаваны, выцягнуты вузкай паласой уздоўж р. Вільня, забудаваны драўлянымі дамамі, сярод якіх зрэдку трапляліся мураваныя храмы. На Высокай гары размяшчаўся замак, умацаваны «каменнем, зямлёй і мурам». З 1413 года Вільня — цэнтр [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. З 1416 года ў горадзе знаходзілася рэзідэнцыя [[Літоўская мітраполія|літоўскага праваслаўнага мітрапаліта]]. Паступова горад набыў статус важнага палітычнага цэнтра [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], куды прыязджалі пасольствы з розных краін. У 1492 годзе тут заснаваны [[Віленскі манетны двор]] і першая аптэка. З канца XV стагоддзя ў глыб Вялікага Княства Літоўскага пачалі рабіць рэйды крымскія татары і войскі маскоўскіх вялікіх князёў, што стварала небяспеку для сталіцы. У сувязі з гэтым магістрат і гарадская абшчына прынялі рашэнне пабудаваць вакол горада абарончую сцяну, будаўніцтва якой скончылася ў 1522 годзе, даўжыня склала 2,4 км. === XVI—XVII стагоддзі === [[Файл:Vilnius Ostrobramska.jpg|thumb|left|Вуліца Вастрабрамская]] У XVI стагоддзі адбываўся далейшы росквіт горада, расшырэнне яго тэрыторыі. На месцы драўляных дамоў і храмаў, мясцовыя і замежныя дойліды і будаўнікі пачалі ствараць раскошныя [[рэнесанс]]ныя мураваныя палацы. Сярод якіх вылучаліся палацавыя комплексы [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Кішкі|Кішкаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Сапегі|Сапегаў]], [[Астрожскія|Астрожскіх]] і інш. магнатаў вялікага княства. На актывізацыю мураванага будаўніцтва паўплывалі пажары ў 1419, 1513, 1520, 1530 і 1557 гадоў, у выніку якіх выгарала значная частка горада. Навокал пышных палацаў ляжалі прадмесці пераважна драўлянага горада з хаатычнай забудовай курнымі хатамі. У 1536 годзе праз [[Вілія|Вілію]] перакінуты першы мураваны мост, які пазней атрымаў назву [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёны]]. У 1511 годзе ў Вільні было 7 касцёлаў і 14 цэркваў. З 1524 года пачала дзейнічаць паперня, каля 1540 года арсенал і гарматная ліцейня, з сярэдзіны XVI стагоддзя — вадаправод у драўляных трубах. У 1547 годзе Марцін Палецкі заснаваў шкляную [[Гута (прадпрыемства)|гуту]]. У 1596 годзе ў Вільні было 15 праваслаўных цэркваў, 14 каталіцкіх касцёлаў, адзін лютэранскі і два кальвінісцкія зборы, а таксама некалькі сінагог<ref>Котлярчук, А. Православная церковь в Великом княжестве Литовском // Вестник Белорусского православного экзархата. — 1998. — № 1. — С. 7 — 25.</ref>. У гэты перыяд Вільня стала галоўным інтэлектуальным, адукацыйным і выдавецкім цэнтрам Вялікага Княства Літоўскага. Унікальнай асаблівасцю дакументальнай і кніжнай культуры горада быў шрыфтавы плюралізм: адначасова выкарыстоўваліся пяць алфавітаў. [[Кірыліца]] ўжывалася для [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] і [[старабеларуская мова|старабеларускай]] моў; [[лацінскі алфавіт|лацініца]] — для [[лацінская мова|лаціны]], польскай, літоўскай і нямецкай; [[яўрэйскае пісьмо]] — для [[іўрыт]]а і [[ідыш]]а; [[арабскае пісьмо]] выкарыстоўвалася [[літоўскія татары|мясцовымі татарамі]] для напісання [[кітабы|кітабаў]] і хамаілаў; [[грэчаскі алфавіт]] ужываўся ў праваслаўных школах і палеміцы{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. Дзяржаўным і судовым справаводствам кіравала старабеларуская мова, дакументы якой, у тым ліку [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыка ВКЛ]], захоўваліся на [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замку]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=82}}. Аднак у вусных зносінах і на гарадскіх вуліцах гучалі таксама польская, літоўская, нямецкая мовы і ідыш. Згодна з віленскім вількюрам ([[гарадское права|гарадскім статутам]]) 1551 года, выклікі ў суд і выракі павінны былі абвяшчацца на трох мовах: польскай, літоўскай і «рускай» (старабеларускай){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. З пачатку XVI стагоддзя Вільня робіцца найбуйнейшым цэнтрам [[Беларускае кнігадрукаванне|кнігадрукавання]]. У 1522 годзе тут пачала працаваць першая ва Усходняй Еўропе [[Віленская друкарня Скарыны|друкарня]] [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=194—195}}. У перыяд з 1574 па 1655 год у горадзе дзейнічала каля 13 друкарань розных канфесій (праваслаўныя, каталіцкія, уніяцкія, пратэстанцкія). Сярод найбольш значных — [[друкарня Мамонічаў]], дзе ў 1588 годзе быў надрукаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Трэці Статут ВКЛ]], езуіцкая Друкарня Акадэміі, пратэстанцкая друкарня [[Ян Карцан|Яна Карцана]] і [[Віленская брацкая друкарня]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=196—198}}. Хутка развівалася адукацыя. У 1579 годзе кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторый]] заснаваў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскую езуіцкую акадэмію]] (універсітэт), колькасць студэнтаў у якой да пачатку XVII стагоддзя перавысіла 1000 чалавек{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=176}}. Акрамя акадэміі, у горадзе дзейнічалі высокаўзроўневыя пратэстанцкія і праваслаўныя школы (у прыватнасці, [[Віленская брацкая школа]], дзе выкладалі [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Л. Зізаній]] і [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкі]]){{sfn|Niedźwiedź|2012|с=163—170}}. Развівалася і літаратура на [[Літоўская мова|літоўскай мове]]: у 1599 годзе ў Вільні выйшла першая літоўскамоўная кніга ў ВКЛ — пераклад «Пасцілы» [[Якуб Вуек|Я. Вуека]], выкананы [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкшам]], а каля 1620 года езуіт [[Канстанцінас Шырвідас|К. Шырвідас]] выдаў першы польска-лацінска-літоўскі слоўнік «Dictionarium trium linguarum»{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121—122}}. Моцны пажар у 1610 года знішчыў у Вільні 4700 дамоў, замкі і 10 храмаў. Аднак пры падтрымцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] і [[Каралі польскія|польскага караля]] [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] і [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] горад быў адбудаваны. Цэнтр горада забудоўваўся ў асноўным мураванымі будынкамі, узніклі новыя вуліцы і плошчы. К сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 840 крам, 37 храмаў розных канфесій, дзейнічалі калегіі езуітаў і ўніятаў, школы евангельскіх рэфарматараў і праваслаўныя, 10 друкарняў. У перыяд [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] у ліпені 1655 года пасля жорсткага бою на подступах да горада і зацятай абароны з вулічнымі баямі, сталіца Вялікага Княства Літоўскага была занята расійскімі войскамі. Горад гарэў 17 дзён. У сувязі з заключэннем у кастрычніку 1656 года Віленскага перамір’я, вайна скончылася, але не надоўга, летам 1658 года царскія войскі зноў занялі горад, акупацыя працягнулася да 1661 года. З ліхалецця Вільня выйшла разбуранай і спаленай, са стратай паловы насельніцтва. Толькі ў канцы XVII стагоддзя горад пачаў ажываць. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] многія жыхары загінулі ад голаду і эпідэміі чумы. === XVIII — пачатак XX стагоддзяў === [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552584) (cropped).jpg|thumb|left|Панарама Вільні XIX ст.]] [[Файл:Vilnius.Sv.Onos baznycia.Saint Ann's church2.jpg|thumb|Касцёл Св. Ганны]] З цягам часу горад паступова адрадзіўся. У 1773 годзе пасля ліквідацыі езуіцкага ордэна заснавана [[Адукацыйная камісія]], якая рэарганізавала сістэму адукацыі на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Вільня з’яўлялася адным з цэнтраў [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]]. 22—23 красавіка 1794 года паўстанцы адваявалі горад у рускіх і ўтрымлівалі яго да 11 жніўня ([[Віленскае паўстанне (1794)|Віленскае паўстанне]]). Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|3-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) горад увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і стаў цэнтрам спачатку [[Літоўская губерня|Літоўскай]], пазней [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], [[Віленскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губернатарства]]. У пачатку XIX стагоддзя Вільня — трэці па велічыні (пасля [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Масква|Масквы]]) горад царскай Расіі. Пазбаўлены статуса сталіцы горад, аднак, да пачатку XX стагоддзя заставаўся культурным і ў значнай ступені палітычна-адміністрацыйным цэнтрам, горад захоўваў некаторыя прывілеі магдэбургскага права. Напярэдадні вайны 1812 года ў Вільні было каля 36 тыс. жыхароў, больш за 700 мураваных і столькі ж драўляных дамоў, 25 цэркваў і 23 манастыры. У выніку Віленскай аперацыі горад 16 чэрвеня акупіраваны французскімі войскамі. Яшчэ да пачатку вайны ў Пскоў былі перавезены, геаграфічныя карты, архівы, казённыя грошы, планы і інш. дакументы. У дзень прыбыцця Напалеона, кіраўнікі магістрата ўручылі ключы ад гарадской брамы. Няглядзечы на прыязныя адносіны польскай і вялікалітоўскай шляхты да французаў, горад рабаваўся. 1(13) ліпеня 1812 года Напалеон у Вільні падпісаў дэкрэт аб стварэнні Часовага Урада Вялікага Княства Літоўскага ў складз 7 членаў і сакратара. Галоўным камендантам горада быў прызначаны французскі генерал Жаміні. Па загаду Напалеона ў жніўні 1812 года з прадстаўнікоў мясцовай моладзі ўтворана Віленская нацыянальная гвардыя, якая выконвала паліцэйскія функцыі. Гандлёвае жыццё ў горадзе вельмі моцна аслабла. Вынікам рабаванняў з’явіўся голад. Пачаліся захворванні дызентырыяй, сыпным тыфам, цынгой. Восенню 1812 года толькі ў ваенных шпіталях горада налічвалася каля 1 тыс. хворых. 28 лістапада 1812 года горад заняты рускімі войскамі. Пасля вайны горад паступова пачаў абуджацца, ствараліся патрыятычныя таварыствы шубраўцаў, філаматаў, філарэтаў і інш. Падчас [[паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] у горадзе дзейнічаў Віленскі паўстанскі камітэт, арганізоўваліся атрады для барацьбы з царскімі войскамі. Пасля задушэння паўстання быў закрыты Віленскі ўніверсітэт, пакінуты толькі медыцынскі і тэалагічны факультэты. У 1835 годзе з склад Вільні ўваходзіла 10 прадмесцяў: Антокаль, Папоўшчына, Зарэчча, Паплавы, Роса, Востры Канец, Руднішкі, Пагулянка, Лукішкі, Сніпішкі. У горадзе пражывала каля 50 тыс. чал., з іх 6658 шляхцічаў, 272 купцы, 4930 мяшчан, 20 642 яўрэі, былі 1552 дамы, 6 рынкаў. Дзейнічалі 25 касцёлаў, 20 кляштараў і 7 капліц, 2 уніяцкія царквы і 2 кляштары, евангельскія касцёл і капліца, мячэць, 4 сінагогі і 2 царквы. З сярэдзіны XIX стагоддзя пачала развівацца прамысловасць. У 1860—1862 гадах праз горад пракладзена чыгунка Пецярбург-Варшава, у 1874 годзе — Лібава-Роменская. У 1864 годзе адкрыта першая фабрыка (газавая), пачаў дзейнічаць чыгуналіцейны завод Цымермана. Найбуйнейшае прадпрыемства таго часу — тытунёвае таварыства Дурунчы і Шмемана — створана ў 1865 годзе. У пачатку 1880-х гадоў адкрыўся шэраг прадпрыемстваў метала- і дрэваапрацоўкі, гарбарнай, харчовай прамысловасці. У 1894—1895 гадах у горадзе дзейнічалі 286 прадпрыемстваў, у 1906 годзе — 225, у 1914 годзе — 266. У 1897 годзе створана акцыянернае таварыства піваварнага завода Шопэна, у 1900 годзе пачаў працаваць металаапрацоўчы завод. З пачаткам дзейнасці газавай фабрыкі, цэнтральная частка горада асвятлялася газай; спіртава-шкіпінарныя і алейныя ліхтары былі заменены на іншых вуліцах на газавыя ў 1876 годзе. У 1879—1882 гадах замест драўляных вадаправодных труб былі пракладзены жалезныя. З 1893 года пачала працаваць конка, з 1896 года — тэлеграфная станцыі і тэлефонная сетка. У 1905 годзе з’явіліся першыя аўтамабілі, у 1908 годзе — трамвай. У пачатку XX стагоддзя ў горадзе было ўжо некалькі навучальных устаноў, у тым ліку настаўніцкі інстытут, 2 мужчынскія і 1 жаночая гімназія, рэальнае, гарадское, чыгуначнае, класічнае, пяхотна-юнкерскае, камерцыйнае і хіміка-тэхналагічнае вучылішчы, паштова-тэлеграфная школа, Літоўская духоўная і Рымска-каталіцкая епархіяльныя семінарыі, Марыінскія вышэйшыя жаночыя курсы, і інш. === XX стагоддзе === [[Файл:Vilnius University.Observatory.jpg|thumb|left|[[Віленскі ўніверсітэт]], абсерваторыя]] У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе горад заняты германскімі войскамі. Цэнтр адміністрацыйнай акругі ў складзе [[Обер-Ост]]. Нямецкія акупацыйныя ўлады дазволілі правесці [[Віленская канферэнцыя|канферэнцыю ў Вільні]] 18—23 верасня 1917 года, падчас яе была абраная Рада Літвы ([[Літоўская Тарыба]]), якая пачала сваю дзейнасць у мэтах стварэння Літоўскай дзяржавы. 16 лютага 1918 года Вільня абвешчана сталіцай не­за­лежнай Літ­вы, але не ўдалося сфарміраваць урад і іншыя дзяржаўныя ўстановы з-за прысутнасці нямецкіх войскаў. 11 ліпеня 1918 года абвешчана [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва]], у якім прапанавана пасада манарха нямецкаму прынцу і ваеннаму [[Вільгельм Карл фон Урах|Вільгельму Карлу фон Ураху]] (прыняў імя Міндоўг II). Пасля капітуляцыі Германіі ў вайне, у студзені 1918 — лютым 1919 сталіца Літоўскай савецкай рэспублікі, у лютым — красавіку 1919 года — [[Літоўска-Беларуская ССР|Літоўска-Бе­ларускай ССР]]. 19 красавіка 1919 года Вільня была занята польскімі войскамі. 14 ліпеня 1920 года горад заняты Чырвонай Арміяй. 9 кастрычніка 1920 года польскія войскі пад камандаваннеем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Л. Жалігоўскага]], зноў захапілі Вільню, стварыўшы тым самым [[Віленскі канфлікт (1920—1939)]]. З кастрычніка 1920 года горад у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У 1926—1937 гадах каля горада размяшчаўся штаб [[Брыгада КАП «Вільна»|брыгады Корпуса аховы памежжа «Вільна»]]. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь]] (1939), горад быў заняты савецкімі войскамі. Было створана Часовае кіраванне Вільні і Віленскай вобласці. Пад націскам сталінскага кіраўніцтва [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] ўрад [[Літва|Літвы]] быў вымушаны падпісаць 10.10.1939 [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскі дагавор аб узаемадапамозе]]. Паводле яго Вільня і Віленская вобласць перадаваліся Літве, а ўзамен на літоўскай тэрыторыі былі размешчаны савецкія ваенныя базы. У лістападзе 1939 г. літоўская адміністрацыя ўзяла Вільню пад кантроль. На першай сесіі Народнага сейма Літвы былі прыняты дэкларацыі ад устанаўленні Савецкай улады і абвяшчэнні [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]]. Літва ўвайшла ў склад СССР. Вярхоўны савет Літвы прыняў рашэнне аб пераводзе ў Вільню літоўскага ўрада і дзяржаўных устаноў. Адбываўся вялікі прыток літоўскага насельніцтва. 24 чэрвеня 1941 года горад акупіраваны нямецкімі вайскамі. Аднавілася дзейнеасці літоўскай дасавецкай адміністрацыі. 13 ліпеня 1944 года Вільня вызвалена Чырвонай арміяй і польскай [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]]. Пры адступлені гітлераўцы знішчылі каля 40 % жылога фонду горада, 30 % буйных прамысловых прадпрыемстваў. За час нямецкай акупацыі загінула прыблізна 70 тыс. жыхароў. Пасля вайны горад паціху пачаў аднаўляцца. === Канец XX — пачатак XXI стагоддзяў === [[Файл:The Presidential Palace in Lithuania.jpg|thumb|Прэзідэнцкі палац]] [[11 сакавіка]] [[1990]] г. Вышэйшая Рада Літоўскай ССР абвясціла аддзяленне ад Савецкага Саюза і намер аднавіць незалежную Рэспубліку Літву. [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] прыняў 29 сакавіка 1990 года заяву «Аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР», паводле яе, у выпадку выхаду Літвы са складу [[СССР]] [[Беларуская ССР]] будзе патрабаваць вярнуць ёй беларускія землі — горад Вільню і [[Віленская вобласць|Віленскую вобласць]], [[Свянцянскі раён|Свянцянскі]] і часткі тэрыторыі яшчэ пяці [[раёны Літвы|раёнаў Літвы]]<ref>Заява Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР // Звязда. 1990. 1 крас. С. 1.</ref>, якія ў 1939—1940 гадах Літве перадаў [[І. Сталін|Сталін]] як дар за ўваходжанне ў склад СССР. Гэта заява, зробленая па загадзе з Крамля, не мела пазітыўных водгукаў з боку беларускіх грамадска-палітычных колаў. Тэрытарыяльныя патрабаванні да Літвы не падтрымаў новы склад Вярхоўнага Савета БССР, які пачаў працаваць у маі 1990 года. Аднак заяву ад 29 сакавіка 1990 года ўскосна ўхваліў [[прэзідэнт СССР]] [[М. Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]], які на прэс-канферэнцыі ў [[Вашынгтон]]е 3 чэрвеня 1990 года заявіў, што тэрыторыя Літвы ўключае пяць раёнаў, якія раней належалі Беларусі<ref>Снапковский В. Е. История внешней политики Беларуси. Минск: БГУ, 2013. С. 393</ref><ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |title=В. Е. Снапковский. Историческая политика в Беларуси в период перестройки и парламентской республики (1985—1994 гг.) |access-date=30 снежня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728204630/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |archivedate=28 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэкларацый Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР ад 9 студзеня 1991 года Савецкі Саюз увёў войска ў Вільню. Напружанне дасягнула найвышэйшага пункта 13 студзеня пры нападзе на дзяржаўную радыёстанцыю і Віленскую тэлевізійную вежу, калі былі забіты прынамсі чатырнаццаць грамадзянскіх асоб і сур’ёзна пацярпелі яшчэ 700. Савецкі Саюз нарэшце прызнаў літоўскую незалежнасць у жніўні 1991 года. Вільня была перабудавана і набыла выгляд сучаснага еўрапейскага горада. Шматлікія з яе старэйшых будынкаў былі адрамантаваны, а дзелавая і камерцыйная актыўнасць пачалі развівацца ў Новым Цэнтры горада. Вільня быў адабрана ў 2009 годзе як еўрапейская сталіца культуры, нараўне з Лінцам, сталіцай Верхняй Аўстрыі. == Клімат == Клімат Вільні — вільготны еўрапейскі. Тэмпературны ўлік вядзецца з 1777. Сярэдняя штогадовая тэмпература +6,1 °C (43 °F); у студзені сярэдняя тэмпература −4,9 °C (23 °F), у ліпені +17,0 °C (62,6 °F). Сярэдняя колькасць ападкаў, прыблізна 661 мм. Лета можа быць гарачым, з тэмпературай вышэй +30 °C, на працягу дня. Зімы звычайна халодныя, з тэмпературамі, якія часам дасягаюць рыскі −25 °C. У гэты час усе рэкі і азёры горада пакрываюцца тоўшчай лёду. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Месяц ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сту ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Лют ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сак ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кра ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Май ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Чэр ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліп ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Жні ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Вер ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кас ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліс ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сне ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Год |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Сярэдні максімум °C | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −3.5 | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −1.7 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 3.3 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 10.7 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 18.2 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 22.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.6 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 16.4 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.2 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 3.5 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | −0.5 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.1 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Сярэдні мінімум °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −8.7 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −7.6 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | −3.8 | style="background: #DDDDCC; color: black;" | 1.6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.5 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 10.8 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 12.3 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11.5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.7 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 3.4 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | −0.9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −5.2 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 3.4 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Крыніца: The World Meteorological Organization'' |} == Насельніцтва == Горад здаўна вылучаўся шматнацыянальным насельніцтвам, яшчэ з часоў праўлення вялікага князя [[Альгерд]]а тут пачалі асядаць немцы і яўрэі. Вялікі князь [[Вітаўт]] пасяліў тут частку [[Крымскія татары|крымскіх татар]], пры вялікім князі [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонце Кейстутавічы]] ў горадзе з’явіліся перасяленцы рамеснікі з Польшчы, Італіі і Венгрыі. Паводле перапісу ад 14 снежня 1916 года, у Вільні жыло агулам 138.794 жыхароў. Гэты лік складалі наступныя нацыі: палякі 53,67 % (74.466 чал.), яўрэі 41,45 % (57.516 чал.), літоўцы 2,09 % (2.909 чал.), рускія 1,59 % (2.219 чал.), немцы 0,63 % (880 чал.), беларусы 0,44 % (644 чал.) і іншыя ў 0,13 % (193 чал.). Перапіс ад 9 снежня 1931 паказвае, што палякі складалі 65,9 % поўнага гарадскога насельніцтва (128.600 чал.), яўрэі 28 % (54.600 чал.), рускія 3,8 % (7.400 чал.), беларусы 0,9 % (1.700 чал.), літоўцы 0,8 % (1.579 чал.), немцы 0,3 % (600 чал.), украінцы 0,1 % (200 чал.), іншыя 0,2 % (прыблізна 400 чал.). Па дадзеных усеагульнага перапісу насельніцтва [[2001]], з 542.287 жыхароў 57,8 % складалі [[літоўцы]], 18,7 % — [[палякі]], 14 % — [[рускія]], 4 % — [[беларусы]], 0,5 % — [[яўрэі]], астатнія 5 % — прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. У 2024 годзе [[насельніцтва]] склала 602.400 чалавек. === Нацыянальны склад === Паводле даных [[Перапіс насельніцтва і жыллёвага фонду Літвы 2021 года|перапісу 2021 года]], нацыянальны склад горада быў наступным<ref>{{Cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=bf10be3f-0e79-4c5b-9477-c3c5f62bd4d1|title=Urban areas population by largest ethnic group|website=osp.stat.gov.lt|access-date=2026-03-29}}</ref>: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ Нацыянальны склад Вільні (2021) ! Нацыянальнасць !! Колькасць (чал.) !! Доля (%) |- | style="text-align:left;" | '''Агулам''' || '''546&nbsp;155''' || '''100,00''' |- | style="text-align:left;" | [[Літоўцы]] || 368&nbsp;325 || 67,44 |- | style="text-align:left;" | [[Палякі]] || 83&nbsp;002 || 15,20 |- | style="text-align:left;" | [[Рускія]] || 52&nbsp;489 || 9,61 |- | style="text-align:left;" | [[Беларусы]] || 14&nbsp;441 || 2,64 |- | style="text-align:left;" | [[Украінцы]] || 4&nbsp;586 || 0,84 |- | style="text-align:left;" | Іншыя || 5&nbsp;552 || 1,02 |- | style="text-align:left;" | Не ўказалі || 17&nbsp;761 || 3,25 |} == Эканоміка == [[Файл:Vilnius Modern Skyline At Dusk, Lithuania - Diliff.jpg|thumb|Сучасны Новы цэнтр Вільні]] Вільня — галоўны эканамічны цэнтр Літвы і адзін з найбольшых фінансавых цэнтраў Балтыйскіх дзяржаў. Нават пры тым, што ў горадзе жыве толькі 15 % насельніцтва Літвы, на Вільню прыпадае прыблізна траціна [[Валавы ўнутраны прадукт|валавога ўнутранага прадукта]] ўсёй краіны<ref>https://web.archive.org/web/20080703204949/http://www.vilnius.lt/new/en/investicijos.php</ref>. Меркаваны валавы ўнутраны прадукт Вільні, на душу насельніцтва, заснаваны на [[Парытэт пакупной здольнасці|парытэце пакупной здольнасці]] валют, у 2005 г. з’яўляўся прыблізна 33 100 $, што вышэй сярэдняга ліку Еўрапейскага саюза. Вільня унясла больш за 10 015 мільярдаў літаў у нацыянальны бюджэт 2008 года. Гэта прыкладна 37 % ад усяго бюджэту. Каўнас, другі па велічыні горад, занёс толькі 1.5 мільярда. Праходзіць штогадовы кірмаш [[Казюкі]]. == Культура == === Музеі === У Вільні дзенічаюць [[Нацыянальны музей Літвы]] (заснаваны ў 1855 годзе як [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей]]; з 1992 сучасная назва), [[Дзяржаўны яўрэйскі музей Віленскага гаона]] (1913, некалькі разоў зачыняўся; узноўлены ў 1989), [[Літоўскі мастацкі музей]] (1941), які ўключае таксама [[Карцінная галерэя (Вільня)|Карцінную галерэю]] са зборам жывапісу 15-19 стст. і [[Палац Радзівілаў (Вільня)|палац Радзівілаў]] (канец 17 ст.), [[Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно|музей тэатра, музыкі і кіно]] (1926, 1964), [[музей царкоўнай спадчыны]] (заснаваны ў 1968 у [[Касцёл Святога Міхаіла (Вільня)|касцёле Св. Міхаіла]]), [[Музей прыкладнога мастацтва (Вільнюс)|прыкладнога мастацтва]] (1987; у будынку [[Стары арсенал (Вільня)|Старога арсенала]]), [[Мастацкі цэнтр балтыйскага бурштыну|бурштыну]] (1995)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/3800308|title=ВИЛЬНЮС • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2024-12-05}}</ref>, [[Літоўскі чыгуначны музей]], [[Музей акупацыі і барацьбы за свабоду]], [[Музей Адама Міцкевіча (Вільня)|музей Адама Міцкевіча]]. === Тэатры і музычныя калектывы === Дзейнічаюць [[Літоўскі тэатр оперы і балета]], [[Літоўскі нацыянальны тэатр драмы|Нацыянальны тэатр драмы]] (1940), [[Вільнюскі стары тэатр|Рускі драматычны]] (1946), «[[Meno Fortas]]» (1998), два лялечныя тэатры і інш.; [[Нацыянальная філармонія Літвы|Нацыянальная філармонія]] (1940), пры ёй — [[Нацыянальны сімфанічны аркестр Літвы|Нацыянальны сімфанічны аркестр]] (1940-41, з 1958), [[Літоўскі камерны аркестр]]. Працуе [[Цэнтр духоўнай музыкі ордэна езуітаў]] (1995)<ref name=":0" />. === Фестывалі і конкурсы === Праводзяцца [[Міжнародны конкурс піяністаў і арганістаў імя М. Чурлёніса]] (з 1965), [[Міжнародны арганны фестываль]] (1968), рэспубліканскія спеўныя святы (1946, 1950, далей 1 раз на 5 гадоў, з 1990 1 раз на 4 гады)<ref name=":0" />. == Спорт == * [[БК Летувас Рытас]] — баскетбольны клуб. * [[ФК Жальгірыс Вільнюс]] — футбольны клуб. * [[Стадыён ЛФФ]] па футболу. == Адукацыя == Горад мае шмат універсітэтаў. Найбольшы і самы стары — [[Віленскі ўніверсітэт]] з 23.000 студэнтаў. Наступныя: * [[Універсітэт імя М. Ромера]] (19.000 студэнтаў) * [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна]] (13.500 студэнтаў) * [[Віленскі педагагічны ўніверсітэт]] (12.500 студэнтаў). Існуюць таксама спецыялізаваныя ўстановы з універсітэцкім статутам: * [[Ваеннае вучылішча Літвы]] * [[Віленская акадэмія мастацтваў]] * [[Нацыянальная школа мастацтваў]] * [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] * [[Вышэйшая школа міжнароднага права і бізнесу]] == Транспарт == Вільня ляжыць блізка да мяжы [[ЕС]] з [[Беларусь|Беларуссю]]. Праз Вільню ідуць транзітныя цягнікі з [[Расія|Расіі]] праз [[Беларусь]] у [[Калінінград]]. Іншыя важныя транспартныя шляхі ідуць праз гістарычную сталіцу Літвы — [[Каўнас]]. Да яе з Вільні ідзе хуткасная магістраль. Вільня мае міжнародны [[Вільнюскі аэрапорт|аэрапорт]]. З Вільні аўтастрады вядуць праз [[Каўнас]] да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] да паромаў [[Клайпеда|Клайпеды]] і ў [[Панявежыс]] з выхадам на [[Via Baltica]]. Таксама важная аўтастрада ідзе на [[Мінск]]. === Грамадскі транспарт === [[Файл:Snipiskes.jpg|thumb|220px|Сучасная Вільня]] Вільня не мае ані [[метрапалітэн]]а, ані [[трамвай]]най сістэмы. У грамадскім транспарце дамінуюць [[аўтобус]]ы і [[Вільнюскі тралейбус|тралейбусы]]. Плануецца будаўніцтва трамвайных ліній, якія злучаць Вільню з прыгарадамі. == Славутасці == * [[Віленская ратуша]] * [[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|Касцёл Святой Ганны]] * [[Касцёл Святога Варфаламея (Вільнюс)|Касцёл Святога Варфаламея]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільнюс)|Касцёл Святых Францыска і Бернарда, Вільнюс]] * [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Кафедральны сабор у імя Унебаўзяцця Прачыстай Маці Божай (Прачысценскі сабор)]] * [[Помнік Міндоўгу (Вільнюс)|Помнік Міндоўгу]] === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка (Вільнюс)|Касцёл Святога Юзафа Абручніка]] == Палацы Вільні == * [[Палац Бжастоўскіх]] * [[Палац Слушкаў]] * [[Палац Радушкевіча]] == Вільня і беларусы == {{асноўны артыкул|Беларусы ў Вільні}} [[Файл:Puszkin w Wilnie.jpg|thumb|Дэманстрацыя ў гадавіну смерці К. Каліноўскага, 21 сакавіка 2010 г.]] 3 часоў ВКЛ да I сусветнай вайны сацыяльна-эканамічнае, нацыянальнае і культурнае развіцце беларусаў і літоўцаў праходзіла ў адзінай дзяржаўнай прасторы. Галоўным беларускім асяродкам тут здаўна была Вільня, дзе існавалі агульныя дзяржаўныя і культурныя ўстановы, у т. л. [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская брацкая друкарня]], тут выдаваў кнігі [[Францыск Скарына]]. Пасля далучэння ў канцы XVIII стагоддзя беларускіх і літоўскіх зямель да Расійскай імперыі беларусы і літоўцы разам удзельнічалі ў нацыянальна-вызваленчым руху. Тут быў арыштаваны і пакараны смерцю [[Кастусь Каліноўскі]]. У пачатку XX стагоддзя дзейнічалі [[Віленскае мастацка-прамысловае таварыства]], [[Віленскае мастацкае таварыства]], [[выдавецтва «Нашай нівы»]], [[Беларускае выдавецкае таварыства]] (працягвала дзейнасць у 1919—1930 гадах), [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні]], [[Беларускі настаўніцкі саюз]], выдаваліся газеты «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». 12 лютага 1910 года ў клубе чыгуначнікаў адбылася [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні]]. У Першую сусветную вайну, пасля акупацыі германскімі войскамі, у Вільні ў 1915 быў арганізаваны [[Беларускі клуб]]. 3 абвяшчэннем незалежнасці Літвы (люты 1918) дзейнасць беларуcкіх арганізацый каардынавала [[Віленская беларуская рада]], прадстаўнікі якой увайшлі ў [[Літоўская Тарыба|Літоўскую Тарыбу]]. У снежні 1918 года ў Вільні знаходзіўся ўрад [[БНР]]. У кастрычніку 1920 года войскі польскага генерала Л. Жалігоўскага захапілі Вільню, абвешчана [[Сярэдняя Літва]]. 9 кастрычніка 1920 года ў Вільні на нарадзе беларускіх дзеячаў, у якой прынялі ўдзел [[Браніслаў Тарашкевіч]], [[Вацлаў Іваноўскі]], [[Антон Луцкевіч]] і інш., было вырашана выкарыстаць спрыяльныя палітычныя абставіны для развіцця беларускай адукацыі і асветы. У 1921 годзе А. Луцкевіч стварае Беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Па прапанове ўрада Б. Тарашкевіч заняў пасаду старшага рэферэнта ў Дэпартаменце асветы. У 1921 годзе па ініцыятыве Тарашкевіча створана Таварыства беларускай школы. У пачатку 1922 года сейм зацвердзіў уключэнне Віленшчыны ў склад Польшчы. 3 гэтага часу і да канца 1939 года Вільня была грамадскім, асветным і культурным цэнтрам беларусаў. У горадзе ствараліся палітычныя, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. У горадзе ствараліся і дзейнічалі беларускія палітычныя партыі, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. Актыўнасцю вызначаліся [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]], [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]], Беларускі пасольскі клуб, Блок нацыянальных меншасцей і інш. У 1920—1930-я гады ў Вільні дзейнічалі Беларускі музей, управа [[Таварыства беларускай школы]], [[Беларускі студэнцкі саюз]], [[Беларускі сялянскі саюз]], [[Цэнтральны саюз культурных і грамадскіх арганізацый|Цэнтральны саюз культурных і гаспадарчых арганізацый]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў тут знаходзіліся Галоўны сакратарыят і ЦК [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]; выдавалася больш за 100 беларускамоўных газет і часопісаў. У Вільні жылі і працавалі [[А. Луцкевіч]], [[М. Гарэцкі]], [[Б. Тарашкевіч]], [[У. Самойла]], [[А. Станкевіч]], [[С. Рак-Міхайлоўскі]], [[І. Дварчанін]], [[Р. Шырма]], [[Г. Цітовіч]], [[М. Танк]], [[П. Сергіевіч]], [[Я. Драздовіч]], [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|І. Канчэўскі (Абдзіраловіч)]] і інш. У пачатку Другой сусветнай вайны, калі Вільня і Віленскі край былі перададзены ў склад Літвы (кастрычнік 1939), спынілі дзейнасць віленскія Беларускае навуковае таварыства, Беларускі студэнцкі саюз. Падчас нацысцкай акупацыі (1941—1944) яшчэ дзейнічалі Віленская беларуская гімназія, беларуская настаўніпкая семінарыя, Беларускі музей (закрыты ў 1945 годзе), выдавалася газета «[[Беларускі голас (1942)|Беларускі голас]]» (рэд. [[Ф. Аляхновіч]]). Пасля вызвалення Літвы савецкімі войскамі частка беларусаў Віленшчыны на падставе літоўска-польскага пагаднення аб узаемнай эвакуацыі насельніцтва ад 22 верасня 1944 года перасялілася ў Польшчу. У пасляваенны перыяд беларускае палітычнае жыццё амаль поўнасцю было спынена. Практычна ўсе беларускія дзеячы і іх сем’і папалі пажд арышты і дэпартацыю. Аднаўленне дзейнасці нават у галіне беларускай культуры было немагчыма з-за рэпрэсій КДБ і амаль поўнай змены этнічнай структуры насельніцтва горада. 3 1945 года ў Літву па вярбоўцы, на новабудоўлі і інш. прыбывалі беларусы з БССР. Іх колькасць павялічылася, аднак арганізаванага нацыянальнага жыцця яны практычна не мелі. У Вільні працягвалі сваю дзейнасць [[П. Сергіевіч]], [[З. Верас]], [[Л. Луцкевіч]], [[Я. Шутовіч]] і інш. [[Файл:F.Skaryna school Vilnius.JPG|thumb|Беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны]] Актывізацыя грамадскага жыцця беларусаў пачалася ў часы лібералізацыі ў СССР (другая палова 1980-х гадоў), калі ўзнік шэраг беларускіх культурна-асветных арганізацый. У 1988 годзе [[Зоська Верас]] разам з [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам Луцкевічам]], сынам [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], утварылі спачатку клуб «[[Сябрына (Вільня)|Сябрына]]», а 4 лютага 1989 года было заснавана Таварыства беларускай культуры ў Літве<ref>[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=26947&sn_cat=35 Мы стаім ніжэй за цыганоў]</ref>. З 1989 года трансліруюцца беларускія перадачы на радыё і тэлебачанні. З 1993 года дзейнічае беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{асноўны артыкул|Вядомыя асобы Вільні}} * [[Францыск Скарына]] — беларускі першадрукар, ён выдаў тут «малую падарожную кніжку» і «Апостал». * [[Пётр Мсціславец]] — паслядоўнік Скарыны, адкрыў тут друкарню з кірылічным шрыфтам. * [[Іеранім Пражскі]] — быў прыяты пры двары вял. кн. Вітаўта, амаль год жыў у ВКЛ і распаўсюджваў гуманістычныя ідэі гусітаў. * [[Войцех з Брудзева]] — астраном, жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Адам Кіркор]] — у горадзе жыў у перыяд з 1836—1868, аўтар прац пра гісторыю і прыроду Беларусі, матэрыяльную і духоўную культуру беларускага народа. * [[Ян Чачот]] — беларуска-польскі [[паэт]]. * [[Эразм Вітэлій]] — [[публіцыст]], жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Людас Гіра]] (1884—1946) — літоўскі паэт, драматург, літаратурны крытык, перакладчык, публіцыст, грамадскі дзеяч. * [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі]] (''Ігнат Абдзіраловіч''; 1896—1923) — беларускі [[філосаф]], [[паэт]], публіцыст; аўтар праграмнага [[эсэ]] «[[Адвечным шляхам]]». * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944) — беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст. * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская]] (1886—1970) — беларуская [[мастацтвазнаўца]], [[педагог]], мемуарыстка. * [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыя Буйло]] (1893—1986) — беларуская паэтка. * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Барыс Каверда]] (1907—1987) — антыкамуністычны дзеяч беларускага паходжання, які ў 1927 годзе здзейсніў забойства прадстаўніка [[СССР]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] [[Пётр Лазаравіч Войкаў|Войкава]]. * [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыя Ямант]] (1842—1908) — удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], * [[Людвік Міхайлавіч Звяждоўскі|Людвік Звяждоўскі]] (1829—1864) — капітан расійскай арміі, член тайнага таварыства [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. * [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]] (1812/1813 — 1856) — беларускі выдавец, літаратуразнавец, публіцыст, фалькларыст. * [[Эмілія Плятэр]] ([[1806]]—[[1831]]) — беларуская фалькларыстка, прадстаўніца [[Шляхта|шляхецкага]] роду і ўдзельніца [[Паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] ([[1922]]—[[1997]]) — беларускі грамадскі і культурны дзеяч, [[педагог]], [[мемуарыст]] * [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Аляксандр Бурбіс]] ([[1885]]—[[1922]]) — беларускі грамадска-[[Палітык|палітычны дзеяч]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], акцёр, [[рэжысёр]] == Гл. таксама == * [[Віленскае княства]] * [[Віленская канферэнцыя]] * [[Вуліца Савічаус]] * [[Бітва за Вільню (1918—1919)|Змаганне польскай Самаабароны за Вільню]] * [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў]] * [[Віленская друкарня Зарэцкіх]] * [[Віленскае пытанне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Вайткявичюс Г.'' Вильнюс: от поселения до королевского города // Археология и история Литвы и северо-запада России в Средневековье. Доклады российско-литовского семинара. Вильнюс, 28-30 марта 2011 г. Вильнюс, 2013. — С. 81-107 * ''[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9B._%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D0%B0_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96.html Вандроўкі па Вільні]. — Вільня: Выдавецтва таварыства беларускай культуры, 1998. ISBN 9986-9228-2-8 * [http://pbc.biaman.pl/Content/5425/zip/ Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego]. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia2/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B.html Крачковский Ю. Предисловие к т. 20. АВАК (история Вильны) // АВАК. Вильна, 1893. Т. XX. С. XXI — CCXXVI.] // на [[pawet.net]] * {{Кніга|ref=Niedźwiedź|аўтар=Niedźwiedź J.|загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta|год=2012|месца=Kraków|выдавецтва=Universitas|старонак=502|isbn=97883-242-1855-4}} * {{Артыкул|ref=Дзярновіч|аўтар=Дзярновіч А.|загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам|год=2011|выданне=Палітычная сфера|нумар=16-17 (1-2)|старонкі=116—143}} * {{Кніга|ref=Dubiński|аўтар=Dubiński P.|загаловак=Zbiór praw y przywilejów miastu stolecznemu W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) Wilnowi nadanych|год=1788|месца=Wilno|выдавецтва=W Drukarni J. K. Mci przy Akademij}} * {{Кніга|ref=Hansisches Urkundenbuch|загаловак=Hansisches Urkundenbuch|адказны=Ed. v. W. Stein|год=1916|месца=München; Leipzig|выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses|том=Bd. 11}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.radzima.org/be/pub/2999_m/ Вільня ў фотаздымках на Radzima.org] * [http://www.jivebelarus.net/history/gistografia/vilna-vilno-vilnus.html І. Воранаў — Вільня-Вільно-Вільнюс (Гісторыя аднаго горада)] * [http://news.tut.by/society/144187.html Страчаная сталіца. Дапаможнік-гід па беларускай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090808075916/http://news.tut.by/society/144187.html |date=8 жніўня 2009 }} * [http://www.westki.info/vilnia Вільня — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051228/http://westki.info/vilnia |date=3 сакавіка 2009 }} * [http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html Василий фон Роткирх. XIII. Алцис. Легендарный богатырь в гербе города Вильны // Литовско-языческие очерки. Историческия изследования Теобальда. Вильна: Типография п. ф. О. Завадскаго, Замк. п. № 149. 1890. С. 146—156.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101018053636/http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html |date=18 кастрычніка 2010 }} * [http://www.svaboda.org/content/transcript/1794647.html «Рабі пільна — і тут будзе Вільня» // Радыё Свабода. 2009.08.07. (Фота.)] * [http://www.viv.lt/ Virtual Historical Vilnius] {{ref-lt}} {{ref-en}} * [http://klashkevich.com/vilniaby Вільня Беларуская: усе спасылкі пра беларускую спадчыну ў адным месцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150216211202/http://klashkevich.com/vilniaby/ |date=16 лютага 2015 }} * [https://www.facebook.com/VilniaGuide Старонка ў Facebook «Вільня Беларуская»] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia1/%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F._%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81.html В. Я. Вільня. Кароткі гістарычны нарыс. Б.м., (ЗША?), 1984.] // на [[pawet.net]] {{ВС}} {{Вільнюскі павет}} {{Культурная сталіца Еўропы}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Гарады Літвы}} [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Гарады Літвы]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павета]] [[Катэгорыя:Дзукія]] [[Катэгорыя:Вільня| ]] 3rhtf95jjq7o6g1pdc0dkzqo27tn4i9 5176413 5176395 2026-08-06T11:22:20Z Autumndancer 168015 /* Вільня і беларусы */ удакладненне 5176413 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Вільня (значэнні)}} {{НП-Літва |статус = Горад |беларуская назва = Вільня |арыгінальная назва = Vilnius |павет = Віленскі |гарадское самакіраванне = Вільнюскае |унутраны падзел = 21 сянюнія |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff |photo1a = Gedimino pilis by Augustas Didzgalvis (cropped).jpg |photo1b = Onos baznycia by Augustas Didzgalvis.jpg |photo2a = Vilnius Dawn Gate.jpg |photo2b = Three Crosses Hill 01(js).jpg |photo3a = Vilnius, Lithuania (15573331015) (cropped).jpg |photo3b = Vilnius Gedimino Pilies Bokštas Blick auf Vilnius 07.jpg |photo5a = LR Prezidentura by Augustas Didzgalvis.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 280 }} }} '''Ві́льня''' ({{lang-be-latin|Vilnia|1}}), таксама '''Ві́льнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}}) — [[сталіца]] і найбольшы горад [[Літва|Літвы]], на рацэ [[Вілія|Віліі]] пры ўтоку ў яе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Вільнюскі павет|Віленскага павета]]. Вузел чыгунак (5 кірункаў) і аўтамабільных дарог. Вільня адметна архітэктурай [[Стары горад (Вільнюс)|Старога горада]], адным з найстарэйшых і найбуйнешых гарадскіх комплексаў [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], які ў 1994 годзе быў абвешчаны аб’ектам [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Архітэктурны стыль з назвай [[Віленскае барока]], сфармаваны тут, пашыраны на ўсёй [[Віленшчына|Віленшчыне]] і [[Беларусь|Беларусі]]. Упершыню згаданая ў 1323 годзе, Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], у далейшым выступала культурным і духоўным цэнтрам народаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Назва == Назва горада паходзіць ад ракі [[Вільня (рака)|Вільня]], на ўтоку якой у [[Вілія|Вілію]] (Нярыс) узнікла паселішча. Корань ''Viln-'' таксама ў назвах літоўскіх рэк тыпу ''Vilnoja, Vilnutis'', балацін ''Vilnaujė, Vilnia-raistis''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 384.</ref>. Значэнне «хваля» ў літоўскіх слоў ''vilnià'' [= вільня́], ''vilnius'' (засведчана ўжо ў XVII стагоддзі), ''vilnė, vilnis''. Адсюль ''vilnyti'' «хвалявацца, ісці хвалямі; наплываць (хвалямі)». Далей да аднаго са значэнняў шматзначнага індаеўрапейскага *''ṷel-'' «круціць, віць, каціць»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1140—1143.</ref>. Рачная назва Вільня матывавана хуткаплыннасцю ракі, якая хутка «накатвае» хвалямі. Такой самай семантыкі і назва [[Вілія|Віліі]], якая ад таго ж кораня *''ṷel-''. Упершыню горад пад назвай Вільня (у форме ''Vilna'') згаданы ў лісце вялікага князя Гедзіміна ад 25 студзеня 1323 года<ref>В. Н. Топоров. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф // Балто-славянские этноязыковые контакты. Москва, 1980. С. 11—15.</ref> да [[ганза|ганзейскіх гарадоў]] [[Любек]]а, [[Магдэбург]]а і [[Кёльн]]а, дзе гаворыцца, што горад існаваў здаўна. У літоўскіх помніках пісьменнасці 1600, 1653 і пазнейшых гадоў сустракаецца варыянт ''Vilnius''. Афіцыйная назва ''Vilnius'' з 1940 года. == Геаграфія == Вільня размешчана ў паўднёва-ўсходняй Літве, пры зліцці рэк [[Вільня (рака)|Вільня]] і [[Нярыс]] ([[Вілія]]). Горад займае тэрасы старажытнай даліны Віліі, абмежаваны двума марэннымі ўзвышшамі. Горад знаходзіцца за 312 кіламетраў ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і горада [[Клайпеда|Клайпеды]], галоўнага літоўскага марскога порта. Таксама звязаны дарогамі з іншымі галоўнымі гарадамі: [[Каўнас]] (102 км), [[Шаўляй]] (214 км) і [[Панявежыс]] (135 км). Плошча горада — 402 км². Будынкі займаюць 29,1 % горада, зялёныя насаджэнні займаюць 68,8 %, воды 2,1 %. == Міфалогія == З Вільняй звязаныя два міфалагічныя цыклы. Адзін — пра перадгісторыю Вільні (цыкл [[Швінтарог]]а), другі — пра заснаванне Вільні (цыкл [[Гедымін]]а). Згодна з летапіснымі сведчаннямі, яшчэ да таго, як Вільня стала горадам, на яе месцы па паганскім звычаі спальвалі князёў і баяраў. Гэты звычай быў заснаваны міфічным князем Швінтарогам, які папрасіў свайго сына [[Скірмант]]а спаліць цела пасля сваёй смерці. Пасля гэтага целы тагачаснай пляменнай арыстакратыі спальвалі толькі тут, што лічаць сведчаннем працэсаў цэнтралізацыі. На думку Ул. Тапарова, «Швінтарогам» першапачаткова называлі месца, дзе спальвалі, а потым у працэсе міфалагізацыі назва месца ўвасобілася ў імя князя. Назву «Швінтарог» даследчык тлумачыць ад літоўскага ''šventas'' «святы» і ''ragas'' «рог, вугал, мыс» і параўноўвае з літоўскімі тапонімамі ''Šventragis'', ''Šventragiai''<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 16-18, 28-30.</ref>. Менавіта «на луцэ на Швінтарозе» заснаваў Вільню князь Гедымін. Згодна з летапіснымі сведчаннямі, у часе палявання Гедымін забіў у тамтэйшых лясах тура, там жа заначаваў і ўбачыў сон: на Крывой (Лысай) гары стаіць жалезны воўк, а ў ім раве быццам сто ваўкоў раўло. Гедымін спытаў у свайго варажбіта [[Ліздзейка з дачкой на руінах храма Перуна|Ліздзейкі]] і той растлумачыў, што сэнс сна — у тым, што тут узнікне магутны сталічны горад<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 40-44.</ref>. == Гісторыя == === X тысячагоддзе да н.э. — XIII стагоддзе === Паводле археалагічных даследаванняў, тэрыторыя сучаснага горада была заселена яшчэ ў [[Палеаліт|палеаліце]] (X тыс. да н.э.) і [[Неаліт|неаліце]] (IV—III тыс. да н.э.). На думку літоўскага лінгвіста [[К. Буга|Казіміра Бугі]], [[славяне]]-[[крывічы]] з’явіліся тут у VI—VII стагоддзях. Яны жылі цераспалосна з [[Балты|балцкім]] насельніцтвам. Каля падэшвы сучаснай [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары]] выяўлены сляды старажытнага паселішча V—IX стагоддзяў, выцягнутага ўздоўж гразкай даліны [[Вільня (рака)|Вільні]]. === XIII—XV стагоддзі === [[Файл:Vilnius Gediminas tower.jpg|thumb|[[Вежа Гедзіміна]].]] У XIII—XIV стагоддзях блізу вусця [[Вільня (рака)|Вільні]] за­кладзены ком­плекс умацаванняў, які складаўся з трох зам­каў: Верх­няга (Гедзімінаў), Ніжняга і Крывога. Першапачаткова горад размяшчаўся на так званай [[Крывая гара|Крывой (Лысай) гары]], што дало паселішчу назву, зафіксаваную ў пісьмовых крыніцах XIV стагоддзя. Значную колькасць тагачасных жыхароў горада складалі [[Усходнія славяне|ўсходнія славяне]] насельніцтва, жылі тут таксама тубыльцы-[[літоўцы]]. Пад аховай Крывога замка на левым беразе Вільні і вакол Крывой гары, на якой пазней узнік [[Віленскі Верхні замак|Верхні замак]], пачало разрастацца паселішча. Тут выяўлены культурныя пласты таўшчынёй каля 8 м, ніжні з іх датуецца XIII стагоддзем. Паводле пісьмовых крыніц Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў часы праўлення [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а (1316—1341). У гэты час дасылаліся запрашэнні [[рамеснік]]ам і купцам з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], каб яны прыязджалі ў Вільню на сталае жыццё. Падчас кіравання вялікага князя [[Альгерд]]а горад набыў новую планіровачную структуру. На эканамічнае развіццё станоўча паўплывала наданне гораду [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (1387). Гэта ўзмацніла і пашырыла гандлёвыя сувязі з іншымі гарадамі Вялікага Княства Літоўскага, а таксама [[Польшча|Польшчы]] і [[Ганза|Ганзы]]. Моцна цярпела Вільня ад спусташальных набегаў крыжакоў у 1321, 1365, 1375 гадоў і інш. У 1377 годзе яны спалілі частку горада. У 1377 годзе пасля 6-дзённай аблогі крыжакі ўзялі штурмам і спалілі Крывы замак, аднак, нягледзечы на працяглую асаду, [[Ніжні замак (Вільнюс)|Ніжнім замкам]] каля падножжа гары Гедзіміна не авалодалі. У 1391 годзе напад паўтарыўся і прывёў да сутычкі з літоўскім войскам. Апошні раз крыжакі былі пад сценамі горада ў 1402 годзе. У 1399 і 1419 гадах горад моцна пацярпеў ад пажараў. Паводле апісання французскага падарожніка [[Жыльбер дэ Лануа|Жыльбера дэ Лануа]] за 1413 года, горад быў неўмацаваны, выцягнуты вузкай паласой уздоўж р. Вільня, забудаваны драўлянымі дамамі, сярод якіх зрэдку трапляліся мураваныя храмы. На Высокай гары размяшчаўся замак, умацаваны «каменнем, зямлёй і мурам». З 1413 года Вільня — цэнтр [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. З 1416 года ў горадзе знаходзілася рэзідэнцыя [[Літоўская мітраполія|літоўскага праваслаўнага мітрапаліта]]. Паступова горад набыў статус важнага палітычнага цэнтра [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], куды прыязджалі пасольствы з розных краін. У 1492 годзе тут заснаваны [[Віленскі манетны двор]] і першая аптэка. З канца XV стагоддзя ў глыб Вялікага Княства Літоўскага пачалі рабіць рэйды крымскія татары і войскі маскоўскіх вялікіх князёў, што стварала небяспеку для сталіцы. У сувязі з гэтым магістрат і гарадская абшчына прынялі рашэнне пабудаваць вакол горада абарончую сцяну, будаўніцтва якой скончылася ў 1522 годзе, даўжыня склала 2,4 км. === XVI—XVII стагоддзі === [[Файл:Vilnius Ostrobramska.jpg|thumb|left|Вуліца Вастрабрамская]] У XVI стагоддзі адбываўся далейшы росквіт горада, расшырэнне яго тэрыторыі. На месцы драўляных дамоў і храмаў, мясцовыя і замежныя дойліды і будаўнікі пачалі ствараць раскошныя [[рэнесанс]]ныя мураваныя палацы. Сярод якіх вылучаліся палацавыя комплексы [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Кішкі|Кішкаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Сапегі|Сапегаў]], [[Астрожскія|Астрожскіх]] і інш. магнатаў вялікага княства. На актывізацыю мураванага будаўніцтва паўплывалі пажары ў 1419, 1513, 1520, 1530 і 1557 гадоў, у выніку якіх выгарала значная частка горада. Навокал пышных палацаў ляжалі прадмесці пераважна драўлянага горада з хаатычнай забудовай курнымі хатамі. У 1536 годзе праз [[Вілія|Вілію]] перакінуты першы мураваны мост, які пазней атрымаў назву [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёны]]. У 1511 годзе ў Вільні было 7 касцёлаў і 14 цэркваў. З 1524 года пачала дзейнічаць паперня, каля 1540 года арсенал і гарматная ліцейня, з сярэдзіны XVI стагоддзя — вадаправод у драўляных трубах. У 1547 годзе Марцін Палецкі заснаваў шкляную [[Гута (прадпрыемства)|гуту]]. У 1596 годзе ў Вільні было 15 праваслаўных цэркваў, 14 каталіцкіх касцёлаў, адзін лютэранскі і два кальвінісцкія зборы, а таксама некалькі сінагог<ref>Котлярчук, А. Православная церковь в Великом княжестве Литовском // Вестник Белорусского православного экзархата. — 1998. — № 1. — С. 7 — 25.</ref>. У гэты перыяд Вільня стала галоўным інтэлектуальным, адукацыйным і выдавецкім цэнтрам Вялікага Княства Літоўскага. Унікальнай асаблівасцю дакументальнай і кніжнай культуры горада быў шрыфтавы плюралізм: адначасова выкарыстоўваліся пяць алфавітаў. [[Кірыліца]] ўжывалася для [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] і [[старабеларуская мова|старабеларускай]] моў; [[лацінскі алфавіт|лацініца]] — для [[лацінская мова|лаціны]], польскай, літоўскай і нямецкай; [[яўрэйскае пісьмо]] — для [[іўрыт]]а і [[ідыш]]а; [[арабскае пісьмо]] выкарыстоўвалася [[літоўскія татары|мясцовымі татарамі]] для напісання [[кітабы|кітабаў]] і хамаілаў; [[грэчаскі алфавіт]] ужываўся ў праваслаўных школах і палеміцы{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. Дзяржаўным і судовым справаводствам кіравала старабеларуская мова, дакументы якой, у тым ліку [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыка ВКЛ]], захоўваліся на [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замку]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=82}}. Аднак у вусных зносінах і на гарадскіх вуліцах гучалі таксама польская, літоўская, нямецкая мовы і ідыш. Згодна з віленскім вількюрам ([[гарадское права|гарадскім статутам]]) 1551 года, выклікі ў суд і выракі павінны былі абвяшчацца на трох мовах: польскай, літоўскай і «рускай» (старабеларускай){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. З пачатку XVI стагоддзя Вільня робіцца найбуйнейшым цэнтрам [[Беларускае кнігадрукаванне|кнігадрукавання]]. У 1522 годзе тут пачала працаваць першая ва Усходняй Еўропе [[Віленская друкарня Скарыны|друкарня]] [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=194—195}}. У перыяд з 1574 па 1655 год у горадзе дзейнічала каля 13 друкарань розных канфесій (праваслаўныя, каталіцкія, уніяцкія, пратэстанцкія). Сярод найбольш значных — [[друкарня Мамонічаў]], дзе ў 1588 годзе быў надрукаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Трэці Статут ВКЛ]], езуіцкая Друкарня Акадэміі, пратэстанцкая друкарня [[Ян Карцан|Яна Карцана]] і [[Віленская брацкая друкарня]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=196—198}}. Хутка развівалася адукацыя. У 1579 годзе кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторый]] заснаваў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскую езуіцкую акадэмію]] (універсітэт), колькасць студэнтаў у якой да пачатку XVII стагоддзя перавысіла 1000 чалавек{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=176}}. Акрамя акадэміі, у горадзе дзейнічалі высокаўзроўневыя пратэстанцкія і праваслаўныя школы (у прыватнасці, [[Віленская брацкая школа]], дзе выкладалі [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Л. Зізаній]] і [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкі]]){{sfn|Niedźwiedź|2012|с=163—170}}. Развівалася і літаратура на [[Літоўская мова|літоўскай мове]]: у 1599 годзе ў Вільні выйшла першая літоўскамоўная кніга ў ВКЛ — пераклад «Пасцілы» [[Якуб Вуек|Я. Вуека]], выкананы [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкшам]], а каля 1620 года езуіт [[Канстанцінас Шырвідас|К. Шырвідас]] выдаў першы польска-лацінска-літоўскі слоўнік «Dictionarium trium linguarum»{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121—122}}. Моцны пажар у 1610 года знішчыў у Вільні 4700 дамоў, замкі і 10 храмаў. Аднак пры падтрымцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] і [[Каралі польскія|польскага караля]] [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] і [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] горад быў адбудаваны. Цэнтр горада забудоўваўся ў асноўным мураванымі будынкамі, узніклі новыя вуліцы і плошчы. К сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 840 крам, 37 храмаў розных канфесій, дзейнічалі калегіі езуітаў і ўніятаў, школы евангельскіх рэфарматараў і праваслаўныя, 10 друкарняў. У перыяд [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] у ліпені 1655 года пасля жорсткага бою на подступах да горада і зацятай абароны з вулічнымі баямі, сталіца Вялікага Княства Літоўскага была занята расійскімі войскамі. Горад гарэў 17 дзён. У сувязі з заключэннем у кастрычніку 1656 года Віленскага перамір’я, вайна скончылася, але не надоўга, летам 1658 года царскія войскі зноў занялі горад, акупацыя працягнулася да 1661 года. З ліхалецця Вільня выйшла разбуранай і спаленай, са стратай паловы насельніцтва. Толькі ў канцы XVII стагоддзя горад пачаў ажываць. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] многія жыхары загінулі ад голаду і эпідэміі чумы. === XVIII — пачатак XX стагоддзяў === [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552584) (cropped).jpg|thumb|left|Панарама Вільні XIX ст.]] [[Файл:Vilnius.Sv.Onos baznycia.Saint Ann's church2.jpg|thumb|Касцёл Св. Ганны]] З цягам часу горад паступова адрадзіўся. У 1773 годзе пасля ліквідацыі езуіцкага ордэна заснавана [[Адукацыйная камісія]], якая рэарганізавала сістэму адукацыі на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Вільня з’яўлялася адным з цэнтраў [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]]. 22—23 красавіка 1794 года паўстанцы адваявалі горад у рускіх і ўтрымлівалі яго да 11 жніўня ([[Віленскае паўстанне (1794)|Віленскае паўстанне]]). Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|3-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) горад увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і стаў цэнтрам спачатку [[Літоўская губерня|Літоўскай]], пазней [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], [[Віленскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губернатарства]]. У пачатку XIX стагоддзя Вільня — трэці па велічыні (пасля [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Масква|Масквы]]) горад царскай Расіі. Пазбаўлены статуса сталіцы горад, аднак, да пачатку XX стагоддзя заставаўся культурным і ў значнай ступені палітычна-адміністрацыйным цэнтрам, горад захоўваў некаторыя прывілеі магдэбургскага права. Напярэдадні вайны 1812 года ў Вільні было каля 36 тыс. жыхароў, больш за 700 мураваных і столькі ж драўляных дамоў, 25 цэркваў і 23 манастыры. У выніку Віленскай аперацыі горад 16 чэрвеня акупіраваны французскімі войскамі. Яшчэ да пачатку вайны ў Пскоў былі перавезены, геаграфічныя карты, архівы, казённыя грошы, планы і інш. дакументы. У дзень прыбыцця Напалеона, кіраўнікі магістрата ўручылі ключы ад гарадской брамы. Няглядзечы на прыязныя адносіны польскай і вялікалітоўскай шляхты да французаў, горад рабаваўся. 1(13) ліпеня 1812 года Напалеон у Вільні падпісаў дэкрэт аб стварэнні Часовага Урада Вялікага Княства Літоўскага ў складз 7 членаў і сакратара. Галоўным камендантам горада быў прызначаны французскі генерал Жаміні. Па загаду Напалеона ў жніўні 1812 года з прадстаўнікоў мясцовай моладзі ўтворана Віленская нацыянальная гвардыя, якая выконвала паліцэйскія функцыі. Гандлёвае жыццё ў горадзе вельмі моцна аслабла. Вынікам рабаванняў з’явіўся голад. Пачаліся захворванні дызентырыяй, сыпным тыфам, цынгой. Восенню 1812 года толькі ў ваенных шпіталях горада налічвалася каля 1 тыс. хворых. 28 лістапада 1812 года горад заняты рускімі войскамі. Пасля вайны горад паступова пачаў абуджацца, ствараліся патрыятычныя таварыствы шубраўцаў, філаматаў, філарэтаў і інш. Падчас [[паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] у горадзе дзейнічаў Віленскі паўстанскі камітэт, арганізоўваліся атрады для барацьбы з царскімі войскамі. Пасля задушэння паўстання быў закрыты Віленскі ўніверсітэт, пакінуты толькі медыцынскі і тэалагічны факультэты. У 1835 годзе з склад Вільні ўваходзіла 10 прадмесцяў: Антокаль, Папоўшчына, Зарэчча, Паплавы, Роса, Востры Канец, Руднішкі, Пагулянка, Лукішкі, Сніпішкі. У горадзе пражывала каля 50 тыс. чал., з іх 6658 шляхцічаў, 272 купцы, 4930 мяшчан, 20 642 яўрэі, былі 1552 дамы, 6 рынкаў. Дзейнічалі 25 касцёлаў, 20 кляштараў і 7 капліц, 2 уніяцкія царквы і 2 кляштары, евангельскія касцёл і капліца, мячэць, 4 сінагогі і 2 царквы. З сярэдзіны XIX стагоддзя пачала развівацца прамысловасць. У 1860—1862 гадах праз горад пракладзена чыгунка Пецярбург-Варшава, у 1874 годзе — Лібава-Роменская. У 1864 годзе адкрыта першая фабрыка (газавая), пачаў дзейнічаць чыгуналіцейны завод Цымермана. Найбуйнейшае прадпрыемства таго часу — тытунёвае таварыства Дурунчы і Шмемана — створана ў 1865 годзе. У пачатку 1880-х гадоў адкрыўся шэраг прадпрыемстваў метала- і дрэваапрацоўкі, гарбарнай, харчовай прамысловасці. У 1894—1895 гадах у горадзе дзейнічалі 286 прадпрыемстваў, у 1906 годзе — 225, у 1914 годзе — 266. У 1897 годзе створана акцыянернае таварыства піваварнага завода Шопэна, у 1900 годзе пачаў працаваць металаапрацоўчы завод. З пачаткам дзейнасці газавай фабрыкі, цэнтральная частка горада асвятлялася газай; спіртава-шкіпінарныя і алейныя ліхтары былі заменены на іншых вуліцах на газавыя ў 1876 годзе. У 1879—1882 гадах замест драўляных вадаправодных труб былі пракладзены жалезныя. З 1893 года пачала працаваць конка, з 1896 года — тэлеграфная станцыі і тэлефонная сетка. У 1905 годзе з’явіліся першыя аўтамабілі, у 1908 годзе — трамвай. У пачатку XX стагоддзя ў горадзе было ўжо некалькі навучальных устаноў, у тым ліку настаўніцкі інстытут, 2 мужчынскія і 1 жаночая гімназія, рэальнае, гарадское, чыгуначнае, класічнае, пяхотна-юнкерскае, камерцыйнае і хіміка-тэхналагічнае вучылішчы, паштова-тэлеграфная школа, Літоўская духоўная і Рымска-каталіцкая епархіяльныя семінарыі, Марыінскія вышэйшыя жаночыя курсы, і інш. === XX стагоддзе === [[Файл:Vilnius University.Observatory.jpg|thumb|left|[[Віленскі ўніверсітэт]], абсерваторыя]] У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе горад заняты германскімі войскамі. Цэнтр адміністрацыйнай акругі ў складзе [[Обер-Ост]]. Нямецкія акупацыйныя ўлады дазволілі правесці [[Віленская канферэнцыя|канферэнцыю ў Вільні]] 18—23 верасня 1917 года, падчас яе была абраная Рада Літвы ([[Літоўская Тарыба]]), якая пачала сваю дзейнасць у мэтах стварэння Літоўскай дзяржавы. 16 лютага 1918 года Вільня абвешчана сталіцай не­за­лежнай Літ­вы, але не ўдалося сфарміраваць урад і іншыя дзяржаўныя ўстановы з-за прысутнасці нямецкіх войскаў. 11 ліпеня 1918 года абвешчана [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва]], у якім прапанавана пасада манарха нямецкаму прынцу і ваеннаму [[Вільгельм Карл фон Урах|Вільгельму Карлу фон Ураху]] (прыняў імя Міндоўг II). Пасля капітуляцыі Германіі ў вайне, у студзені 1918 — лютым 1919 сталіца Літоўскай савецкай рэспублікі, у лютым — красавіку 1919 года — [[Літоўска-Беларуская ССР|Літоўска-Бе­ларускай ССР]]. 19 красавіка 1919 года Вільня была занята польскімі войскамі. 14 ліпеня 1920 года горад заняты Чырвонай Арміяй. 9 кастрычніка 1920 года польскія войскі пад камандаваннеем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Л. Жалігоўскага]], зноў захапілі Вільню, стварыўшы тым самым [[Віленскі канфлікт (1920—1939)]]. З кастрычніка 1920 года горад у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У 1926—1937 гадах каля горада размяшчаўся штаб [[Брыгада КАП «Вільна»|брыгады Корпуса аховы памежжа «Вільна»]]. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь]] (1939), горад быў заняты савецкімі войскамі. Было створана Часовае кіраванне Вільні і Віленскай вобласці. Пад націскам сталінскага кіраўніцтва [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] ўрад [[Літва|Літвы]] быў вымушаны падпісаць 10.10.1939 [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскі дагавор аб узаемадапамозе]]. Паводле яго Вільня і Віленская вобласць перадаваліся Літве, а ўзамен на літоўскай тэрыторыі былі размешчаны савецкія ваенныя базы. У лістападзе 1939 г. літоўская адміністрацыя ўзяла Вільню пад кантроль. На першай сесіі Народнага сейма Літвы былі прыняты дэкларацыі ад устанаўленні Савецкай улады і абвяшчэнні [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]]. Літва ўвайшла ў склад СССР. Вярхоўны савет Літвы прыняў рашэнне аб пераводзе ў Вільню літоўскага ўрада і дзяржаўных устаноў. Адбываўся вялікі прыток літоўскага насельніцтва. 24 чэрвеня 1941 года горад акупіраваны нямецкімі вайскамі. Аднавілася дзейнеасці літоўскай дасавецкай адміністрацыі. 13 ліпеня 1944 года Вільня вызвалена Чырвонай арміяй і польскай [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]]. Пры адступлені гітлераўцы знішчылі каля 40 % жылога фонду горада, 30 % буйных прамысловых прадпрыемстваў. За час нямецкай акупацыі загінула прыблізна 70 тыс. жыхароў. Пасля вайны горад паціху пачаў аднаўляцца. === Канец XX — пачатак XXI стагоддзяў === [[Файл:The Presidential Palace in Lithuania.jpg|thumb|Прэзідэнцкі палац]] [[11 сакавіка]] [[1990]] г. Вышэйшая Рада Літоўскай ССР абвясціла аддзяленне ад Савецкага Саюза і намер аднавіць незалежную Рэспубліку Літву. [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] прыняў 29 сакавіка 1990 года заяву «Аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР», паводле яе, у выпадку выхаду Літвы са складу [[СССР]] [[Беларуская ССР]] будзе патрабаваць вярнуць ёй беларускія землі — горад Вільню і [[Віленская вобласць|Віленскую вобласць]], [[Свянцянскі раён|Свянцянскі]] і часткі тэрыторыі яшчэ пяці [[раёны Літвы|раёнаў Літвы]]<ref>Заява Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР // Звязда. 1990. 1 крас. С. 1.</ref>, якія ў 1939—1940 гадах Літве перадаў [[І. Сталін|Сталін]] як дар за ўваходжанне ў склад СССР. Гэта заява, зробленая па загадзе з Крамля, не мела пазітыўных водгукаў з боку беларускіх грамадска-палітычных колаў. Тэрытарыяльныя патрабаванні да Літвы не падтрымаў новы склад Вярхоўнага Савета БССР, які пачаў працаваць у маі 1990 года. Аднак заяву ад 29 сакавіка 1990 года ўскосна ўхваліў [[прэзідэнт СССР]] [[М. Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]], які на прэс-канферэнцыі ў [[Вашынгтон]]е 3 чэрвеня 1990 года заявіў, што тэрыторыя Літвы ўключае пяць раёнаў, якія раней належалі Беларусі<ref>Снапковский В. Е. История внешней политики Беларуси. Минск: БГУ, 2013. С. 393</ref><ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |title=В. Е. Снапковский. Историческая политика в Беларуси в период перестройки и парламентской республики (1985—1994 гг.) |access-date=30 снежня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728204630/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |archivedate=28 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэкларацый Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР ад 9 студзеня 1991 года Савецкі Саюз увёў войска ў Вільню. Напружанне дасягнула найвышэйшага пункта 13 студзеня пры нападзе на дзяржаўную радыёстанцыю і Віленскую тэлевізійную вежу, калі былі забіты прынамсі чатырнаццаць грамадзянскіх асоб і сур’ёзна пацярпелі яшчэ 700. Савецкі Саюз нарэшце прызнаў літоўскую незалежнасць у жніўні 1991 года. Вільня была перабудавана і набыла выгляд сучаснага еўрапейскага горада. Шматлікія з яе старэйшых будынкаў былі адрамантаваны, а дзелавая і камерцыйная актыўнасць пачалі развівацца ў Новым Цэнтры горада. Вільня быў адабрана ў 2009 годзе як еўрапейская сталіца культуры, нараўне з Лінцам, сталіцай Верхняй Аўстрыі. == Клімат == Клімат Вільні — вільготны еўрапейскі. Тэмпературны ўлік вядзецца з 1777. Сярэдняя штогадовая тэмпература +6,1 °C (43 °F); у студзені сярэдняя тэмпература −4,9 °C (23 °F), у ліпені +17,0 °C (62,6 °F). Сярэдняя колькасць ападкаў, прыблізна 661 мм. Лета можа быць гарачым, з тэмпературай вышэй +30 °C, на працягу дня. Зімы звычайна халодныя, з тэмпературамі, якія часам дасягаюць рыскі −25 °C. У гэты час усе рэкі і азёры горада пакрываюцца тоўшчай лёду. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Месяц ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сту ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Лют ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сак ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кра ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Май ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Чэр ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліп ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Жні ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Вер ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кас ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліс ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сне ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Год |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Сярэдні максімум °C | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −3.5 | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −1.7 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 3.3 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 10.7 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 18.2 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 22.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.6 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 16.4 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.2 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 3.5 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | −0.5 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.1 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Сярэдні мінімум °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −8.7 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −7.6 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | −3.8 | style="background: #DDDDCC; color: black;" | 1.6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.5 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 10.8 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 12.3 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11.5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.7 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 3.4 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | −0.9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −5.2 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 3.4 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Крыніца: The World Meteorological Organization'' |} == Насельніцтва == Горад здаўна вылучаўся шматнацыянальным насельніцтвам, яшчэ з часоў праўлення вялікага князя [[Альгерд]]а тут пачалі асядаць немцы і яўрэі. Вялікі князь [[Вітаўт]] пасяліў тут частку [[Крымскія татары|крымскіх татар]], пры вялікім князі [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонце Кейстутавічы]] ў горадзе з’явіліся перасяленцы рамеснікі з Польшчы, Італіі і Венгрыі. Паводле перапісу ад 14 снежня 1916 года, у Вільні жыло агулам 138.794 жыхароў. Гэты лік складалі наступныя нацыі: палякі 53,67 % (74.466 чал.), яўрэі 41,45 % (57.516 чал.), літоўцы 2,09 % (2.909 чал.), рускія 1,59 % (2.219 чал.), немцы 0,63 % (880 чал.), беларусы 0,44 % (644 чал.) і іншыя ў 0,13 % (193 чал.). Перапіс ад 9 снежня 1931 паказвае, што палякі складалі 65,9 % поўнага гарадскога насельніцтва (128.600 чал.), яўрэі 28 % (54.600 чал.), рускія 3,8 % (7.400 чал.), беларусы 0,9 % (1.700 чал.), літоўцы 0,8 % (1.579 чал.), немцы 0,3 % (600 чал.), украінцы 0,1 % (200 чал.), іншыя 0,2 % (прыблізна 400 чал.). Па дадзеных усеагульнага перапісу насельніцтва [[2001]], з 542.287 жыхароў 57,8 % складалі [[літоўцы]], 18,7 % — [[палякі]], 14 % — [[рускія]], 4 % — [[беларусы]], 0,5 % — [[яўрэі]], астатнія 5 % — прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. У 2024 годзе [[насельніцтва]] склала 602.400 чалавек. === Нацыянальны склад === Паводле даных [[Перапіс насельніцтва і жыллёвага фонду Літвы 2021 года|перапісу 2021 года]], нацыянальны склад горада быў наступным<ref>{{Cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=bf10be3f-0e79-4c5b-9477-c3c5f62bd4d1|title=Urban areas population by largest ethnic group|website=osp.stat.gov.lt|access-date=2026-03-29}}</ref>: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ Нацыянальны склад Вільні (2021) ! Нацыянальнасць !! Колькасць (чал.) !! Доля (%) |- | style="text-align:left;" | '''Агулам''' || '''546&nbsp;155''' || '''100,00''' |- | style="text-align:left;" | [[Літоўцы]] || 368&nbsp;325 || 67,44 |- | style="text-align:left;" | [[Палякі]] || 83&nbsp;002 || 15,20 |- | style="text-align:left;" | [[Рускія]] || 52&nbsp;489 || 9,61 |- | style="text-align:left;" | [[Беларусы]] || 14&nbsp;441 || 2,64 |- | style="text-align:left;" | [[Украінцы]] || 4&nbsp;586 || 0,84 |- | style="text-align:left;" | Іншыя || 5&nbsp;552 || 1,02 |- | style="text-align:left;" | Не ўказалі || 17&nbsp;761 || 3,25 |} == Эканоміка == [[Файл:Vilnius Modern Skyline At Dusk, Lithuania - Diliff.jpg|thumb|Сучасны Новы цэнтр Вільні]] Вільня — галоўны эканамічны цэнтр Літвы і адзін з найбольшых фінансавых цэнтраў Балтыйскіх дзяржаў. Нават пры тым, што ў горадзе жыве толькі 15 % насельніцтва Літвы, на Вільню прыпадае прыблізна траціна [[Валавы ўнутраны прадукт|валавога ўнутранага прадукта]] ўсёй краіны<ref>https://web.archive.org/web/20080703204949/http://www.vilnius.lt/new/en/investicijos.php</ref>. Меркаваны валавы ўнутраны прадукт Вільні, на душу насельніцтва, заснаваны на [[Парытэт пакупной здольнасці|парытэце пакупной здольнасці]] валют, у 2005 г. з’яўляўся прыблізна 33 100 $, што вышэй сярэдняга ліку Еўрапейскага саюза. Вільня унясла больш за 10 015 мільярдаў літаў у нацыянальны бюджэт 2008 года. Гэта прыкладна 37 % ад усяго бюджэту. Каўнас, другі па велічыні горад, занёс толькі 1.5 мільярда. Праходзіць штогадовы кірмаш [[Казюкі]]. == Культура == === Музеі === У Вільні дзенічаюць [[Нацыянальны музей Літвы]] (заснаваны ў 1855 годзе як [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей]]; з 1992 сучасная назва), [[Дзяржаўны яўрэйскі музей Віленскага гаона]] (1913, некалькі разоў зачыняўся; узноўлены ў 1989), [[Літоўскі мастацкі музей]] (1941), які ўключае таксама [[Карцінная галерэя (Вільня)|Карцінную галерэю]] са зборам жывапісу 15-19 стст. і [[Палац Радзівілаў (Вільня)|палац Радзівілаў]] (канец 17 ст.), [[Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно|музей тэатра, музыкі і кіно]] (1926, 1964), [[музей царкоўнай спадчыны]] (заснаваны ў 1968 у [[Касцёл Святога Міхаіла (Вільня)|касцёле Св. Міхаіла]]), [[Музей прыкладнога мастацтва (Вільнюс)|прыкладнога мастацтва]] (1987; у будынку [[Стары арсенал (Вільня)|Старога арсенала]]), [[Мастацкі цэнтр балтыйскага бурштыну|бурштыну]] (1995)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/3800308|title=ВИЛЬНЮС • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2024-12-05}}</ref>, [[Літоўскі чыгуначны музей]], [[Музей акупацыі і барацьбы за свабоду]], [[Музей Адама Міцкевіча (Вільня)|музей Адама Міцкевіча]]. === Тэатры і музычныя калектывы === Дзейнічаюць [[Літоўскі тэатр оперы і балета]], [[Літоўскі нацыянальны тэатр драмы|Нацыянальны тэатр драмы]] (1940), [[Вільнюскі стары тэатр|Рускі драматычны]] (1946), «[[Meno Fortas]]» (1998), два лялечныя тэатры і інш.; [[Нацыянальная філармонія Літвы|Нацыянальная філармонія]] (1940), пры ёй — [[Нацыянальны сімфанічны аркестр Літвы|Нацыянальны сімфанічны аркестр]] (1940-41, з 1958), [[Літоўскі камерны аркестр]]. Працуе [[Цэнтр духоўнай музыкі ордэна езуітаў]] (1995)<ref name=":0" />. === Фестывалі і конкурсы === Праводзяцца [[Міжнародны конкурс піяністаў і арганістаў імя М. Чурлёніса]] (з 1965), [[Міжнародны арганны фестываль]] (1968), рэспубліканскія спеўныя святы (1946, 1950, далей 1 раз на 5 гадоў, з 1990 1 раз на 4 гады)<ref name=":0" />. == Спорт == * [[БК Летувас Рытас]] — баскетбольны клуб. * [[ФК Жальгірыс Вільнюс]] — футбольны клуб. * [[Стадыён ЛФФ]] па футболу. == Адукацыя == Горад мае шмат універсітэтаў. Найбольшы і самы стары — [[Віленскі ўніверсітэт]] з 23.000 студэнтаў. Наступныя: * [[Універсітэт імя М. Ромера]] (19.000 студэнтаў) * [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна]] (13.500 студэнтаў) * [[Віленскі педагагічны ўніверсітэт]] (12.500 студэнтаў). Існуюць таксама спецыялізаваныя ўстановы з універсітэцкім статутам: * [[Ваеннае вучылішча Літвы]] * [[Віленская акадэмія мастацтваў]] * [[Нацыянальная школа мастацтваў]] * [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] * [[Вышэйшая школа міжнароднага права і бізнесу]] == Транспарт == Вільня ляжыць блізка да мяжы [[ЕС]] з [[Беларусь|Беларуссю]]. Праз Вільню ідуць транзітныя цягнікі з [[Расія|Расіі]] праз [[Беларусь]] у [[Калінінград]]. Іншыя важныя транспартныя шляхі ідуць праз гістарычную сталіцу Літвы — [[Каўнас]]. Да яе з Вільні ідзе хуткасная магістраль. Вільня мае міжнародны [[Вільнюскі аэрапорт|аэрапорт]]. З Вільні аўтастрады вядуць праз [[Каўнас]] да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] да паромаў [[Клайпеда|Клайпеды]] і ў [[Панявежыс]] з выхадам на [[Via Baltica]]. Таксама важная аўтастрада ідзе на [[Мінск]]. === Грамадскі транспарт === [[Файл:Snipiskes.jpg|thumb|220px|Сучасная Вільня]] Вільня не мае ані [[метрапалітэн]]а, ані [[трамвай]]най сістэмы. У грамадскім транспарце дамінуюць [[аўтобус]]ы і [[Вільнюскі тралейбус|тралейбусы]]. Плануецца будаўніцтва трамвайных ліній, якія злучаць Вільню з прыгарадамі. == Славутасці == * [[Віленская ратуша]] * [[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|Касцёл Святой Ганны]] * [[Касцёл Святога Варфаламея (Вільнюс)|Касцёл Святога Варфаламея]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільнюс)|Касцёл Святых Францыска і Бернарда, Вільнюс]] * [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Кафедральны сабор у імя Унебаўзяцця Прачыстай Маці Божай (Прачысценскі сабор)]] * [[Помнік Міндоўгу (Вільнюс)|Помнік Міндоўгу]] === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка (Вільнюс)|Касцёл Святога Юзафа Абручніка]] == Палацы Вільні == * [[Палац Бжастоўскіх]] * [[Палац Слушкаў]] * [[Палац Радушкевіча]] == Вільня і беларусы == {{асноўны артыкул|Беларусы ў Вільні}} [[Файл:Puszkin w Wilnie.jpg|thumb|Дэманстрацыя ў гадавіну смерці К. Каліноўскага, 21 сакавіка 2010 г.]] 3 часоў ВКЛ да I сусветнай вайны сацыяльна-эканамічнае, нацыянальнае і культурнае развіцце беларусаў і літоўцаў праходзіла ў адзінай дзяржаўнай прасторы. Галоўным беларускім асяродкам тут здаўна была Вільня, дзе існавалі агульныя дзяржаўныя і культурныя ўстановы, у т. л. [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская брацкая друкарня]], тут выдаваў кнігі [[Францыск Скарына]]. Пасля далучэння ў канцы XVIII стагоддзя беларускіх і літоўскіх зямель да Расійскай імперыі беларусы і літоўцы разам удзельнічалі ў нацыянальна-вызваленчым руху. Тут быў арыштаваны і пакараны смерцю [[Кастусь Каліноўскі]]. У пачатку XX стагоддзя дзейнічалі [[Віленскае мастацка-прамысловае таварыства]], [[Віленскае мастацкае таварыства]], [[выдавецтва «Нашай нівы»]], [[Беларускае выдавецкае таварыства]] (працягвала дзейнасць у 1919—1930 гадах), [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні]], [[Беларускі настаўніцкі саюз]], выдаваліся газеты «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». 12 лютага 1910 года ў клубе чыгуначнікаў адбылася [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні]]. У Першую сусветную вайну, пасля акупацыі германскімі войскамі, у Вільні ў 1915 быў арганізаваны [[Беларускі клуб (Вільня)|Беларускі клуб]]. 3 абвяшчэннем незалежнасці Літвы (люты 1918) дзейнасць беларуcкіх арганізацый каардынавала [[Віленская беларуская рада]], прадстаўнікі якой увайшлі ў [[Літоўская Тарыба|Літоўскую Тарыбу]]. У снежні 1918 года ў Вільні знаходзіўся ўрад [[БНР]]. У кастрычніку 1920 года войскі польскага генерала Л. Жалігоўскага захапілі Вільню, абвешчана [[Сярэдняя Літва]]. 9 кастрычніка 1920 года ў Вільні на нарадзе беларускіх дзеячаў, у якой прынялі ўдзел [[Браніслаў Тарашкевіч]], [[Вацлаў Іваноўскі]], [[Антон Луцкевіч]] і інш., было вырашана выкарыстаць спрыяльныя палітычныя абставіны для развіцця беларускай адукацыі і асветы. У 1921 годзе А. Луцкевіч стварае Беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Па прапанове ўрада Б. Тарашкевіч заняў пасаду старшага рэферэнта ў Дэпартаменце асветы. У 1921 годзе па ініцыятыве Тарашкевіча створана Таварыства беларускай школы. У пачатку 1922 года сейм зацвердзіў уключэнне Віленшчыны ў склад Польшчы. 3 гэтага часу і да канца 1939 года Вільня была грамадскім, асветным і культурным цэнтрам беларусаў. У горадзе ствараліся палітычныя, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. У горадзе ствараліся і дзейнічалі беларускія палітычныя партыі, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. Актыўнасцю вызначаліся [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]], [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]], Беларускі пасольскі клуб, Блок нацыянальных меншасцей і інш. У 1920—1930-я гады ў Вільні дзейнічалі Беларускі музей, управа [[Таварыства беларускай школы]], [[Беларускі студэнцкі саюз]], [[Беларускі сялянскі саюз]], [[Цэнтральны саюз культурных і грамадскіх арганізацый|Цэнтральны саюз культурных і гаспадарчых арганізацый]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў тут знаходзіліся Галоўны сакратарыят і ЦК [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]; выдавалася больш за 100 беларускамоўных газет і часопісаў. У Вільні жылі і працавалі [[А. Луцкевіч]], [[М. Гарэцкі]], [[Б. Тарашкевіч]], [[У. Самойла]], [[А. Станкевіч]], [[С. Рак-Міхайлоўскі]], [[І. Дварчанін]], [[Р. Шырма]], [[Г. Цітовіч]], [[М. Танк]], [[П. Сергіевіч]], [[Я. Драздовіч]], [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|І. Канчэўскі (Абдзіраловіч)]] і інш. У пачатку Другой сусветнай вайны, калі Вільня і Віленскі край былі перададзены ў склад Літвы (кастрычнік 1939), спынілі дзейнасць віленскія Беларускае навуковае таварыства, Беларускі студэнцкі саюз. Падчас нацысцкай акупацыі (1941—1944) яшчэ дзейнічалі Віленская беларуская гімназія, беларуская настаўніпкая семінарыя, Беларускі музей (закрыты ў 1945 годзе), выдавалася газета «[[Беларускі голас (1942)|Беларускі голас]]» (рэд. [[Ф. Аляхновіч]]). Пасля вызвалення Літвы савецкімі войскамі частка беларусаў Віленшчыны на падставе літоўска-польскага пагаднення аб узаемнай эвакуацыі насельніцтва ад 22 верасня 1944 года перасялілася ў Польшчу. У пасляваенны перыяд беларускае палітычнае жыццё амаль поўнасцю было спынена. Практычна ўсе беларускія дзеячы і іх сем’і папалі пажд арышты і дэпартацыю. Аднаўленне дзейнасці нават у галіне беларускай культуры было немагчыма з-за рэпрэсій КДБ і амаль поўнай змены этнічнай структуры насельніцтва горада. 3 1945 года ў Літву па вярбоўцы, на новабудоўлі і інш. прыбывалі беларусы з БССР. Іх колькасць павялічылася, аднак арганізаванага нацыянальнага жыцця яны практычна не мелі. У Вільні працягвалі сваю дзейнасць [[П. Сергіевіч]], [[З. Верас]], [[Л. Луцкевіч]], [[Я. Шутовіч]] і інш. [[Файл:F.Skaryna school Vilnius.JPG|thumb|Беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны]] Актывізацыя грамадскага жыцця беларусаў пачалася ў часы лібералізацыі ў СССР (другая палова 1980-х гадоў), калі ўзнік шэраг беларускіх культурна-асветных арганізацый. У 1988 годзе [[Зоська Верас]] разам з [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам Луцкевічам]], сынам [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], утварылі спачатку клуб «[[Сябрына (Вільня)|Сябрына]]», а 4 лютага 1989 года было заснавана Таварыства беларускай культуры ў Літве<ref>[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=26947&sn_cat=35 Мы стаім ніжэй за цыганоў]</ref>. З 1989 года трансліруюцца беларускія перадачы на радыё і тэлебачанні. З 1993 года дзейнічае беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{асноўны артыкул|Вядомыя асобы Вільні}} * [[Францыск Скарына]] — беларускі першадрукар, ён выдаў тут «малую падарожную кніжку» і «Апостал». * [[Пётр Мсціславец]] — паслядоўнік Скарыны, адкрыў тут друкарню з кірылічным шрыфтам. * [[Іеранім Пражскі]] — быў прыяты пры двары вял. кн. Вітаўта, амаль год жыў у ВКЛ і распаўсюджваў гуманістычныя ідэі гусітаў. * [[Войцех з Брудзева]] — астраном, жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Адам Кіркор]] — у горадзе жыў у перыяд з 1836—1868, аўтар прац пра гісторыю і прыроду Беларусі, матэрыяльную і духоўную культуру беларускага народа. * [[Ян Чачот]] — беларуска-польскі [[паэт]]. * [[Эразм Вітэлій]] — [[публіцыст]], жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Людас Гіра]] (1884—1946) — літоўскі паэт, драматург, літаратурны крытык, перакладчык, публіцыст, грамадскі дзеяч. * [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі]] (''Ігнат Абдзіраловіч''; 1896—1923) — беларускі [[філосаф]], [[паэт]], публіцыст; аўтар праграмнага [[эсэ]] «[[Адвечным шляхам]]». * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944) — беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст. * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская]] (1886—1970) — беларуская [[мастацтвазнаўца]], [[педагог]], мемуарыстка. * [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыя Буйло]] (1893—1986) — беларуская паэтка. * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Барыс Каверда]] (1907—1987) — антыкамуністычны дзеяч беларускага паходжання, які ў 1927 годзе здзейсніў забойства прадстаўніка [[СССР]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] [[Пётр Лазаравіч Войкаў|Войкава]]. * [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыя Ямант]] (1842—1908) — удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], * [[Людвік Міхайлавіч Звяждоўскі|Людвік Звяждоўскі]] (1829—1864) — капітан расійскай арміі, член тайнага таварыства [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. * [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]] (1812/1813 — 1856) — беларускі выдавец, літаратуразнавец, публіцыст, фалькларыст. * [[Эмілія Плятэр]] ([[1806]]—[[1831]]) — беларуская фалькларыстка, прадстаўніца [[Шляхта|шляхецкага]] роду і ўдзельніца [[Паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] ([[1922]]—[[1997]]) — беларускі грамадскі і культурны дзеяч, [[педагог]], [[мемуарыст]] * [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Аляксандр Бурбіс]] ([[1885]]—[[1922]]) — беларускі грамадска-[[Палітык|палітычны дзеяч]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], акцёр, [[рэжысёр]] == Гл. таксама == * [[Віленскае княства]] * [[Віленская канферэнцыя]] * [[Вуліца Савічаус]] * [[Бітва за Вільню (1918—1919)|Змаганне польскай Самаабароны за Вільню]] * [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў]] * [[Віленская друкарня Зарэцкіх]] * [[Віленскае пытанне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Вайткявичюс Г.'' Вильнюс: от поселения до королевского города // Археология и история Литвы и северо-запада России в Средневековье. Доклады российско-литовского семинара. Вильнюс, 28-30 марта 2011 г. Вильнюс, 2013. — С. 81-107 * ''[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9B._%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D0%B0_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96.html Вандроўкі па Вільні]. — Вільня: Выдавецтва таварыства беларускай культуры, 1998. ISBN 9986-9228-2-8 * [http://pbc.biaman.pl/Content/5425/zip/ Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego]. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia2/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B.html Крачковский Ю. Предисловие к т. 20. АВАК (история Вильны) // АВАК. Вильна, 1893. Т. XX. С. XXI — CCXXVI.] // на [[pawet.net]] * {{Кніга|ref=Niedźwiedź|аўтар=Niedźwiedź J.|загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta|год=2012|месца=Kraków|выдавецтва=Universitas|старонак=502|isbn=97883-242-1855-4}} * {{Артыкул|ref=Дзярновіч|аўтар=Дзярновіч А.|загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам|год=2011|выданне=Палітычная сфера|нумар=16-17 (1-2)|старонкі=116—143}} * {{Кніга|ref=Dubiński|аўтар=Dubiński P.|загаловак=Zbiór praw y przywilejów miastu stolecznemu W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) Wilnowi nadanych|год=1788|месца=Wilno|выдавецтва=W Drukarni J. K. Mci przy Akademij}} * {{Кніга|ref=Hansisches Urkundenbuch|загаловак=Hansisches Urkundenbuch|адказны=Ed. v. W. Stein|год=1916|месца=München; Leipzig|выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses|том=Bd. 11}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.radzima.org/be/pub/2999_m/ Вільня ў фотаздымках на Radzima.org] * [http://www.jivebelarus.net/history/gistografia/vilna-vilno-vilnus.html І. Воранаў — Вільня-Вільно-Вільнюс (Гісторыя аднаго горада)] * [http://news.tut.by/society/144187.html Страчаная сталіца. Дапаможнік-гід па беларускай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090808075916/http://news.tut.by/society/144187.html |date=8 жніўня 2009 }} * [http://www.westki.info/vilnia Вільня — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051228/http://westki.info/vilnia |date=3 сакавіка 2009 }} * [http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html Василий фон Роткирх. XIII. Алцис. Легендарный богатырь в гербе города Вильны // Литовско-языческие очерки. Историческия изследования Теобальда. Вильна: Типография п. ф. О. Завадскаго, Замк. п. № 149. 1890. С. 146—156.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101018053636/http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html |date=18 кастрычніка 2010 }} * [http://www.svaboda.org/content/transcript/1794647.html «Рабі пільна — і тут будзе Вільня» // Радыё Свабода. 2009.08.07. (Фота.)] * [http://www.viv.lt/ Virtual Historical Vilnius] {{ref-lt}} {{ref-en}} * [http://klashkevich.com/vilniaby Вільня Беларуская: усе спасылкі пра беларускую спадчыну ў адным месцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150216211202/http://klashkevich.com/vilniaby/ |date=16 лютага 2015 }} * [https://www.facebook.com/VilniaGuide Старонка ў Facebook «Вільня Беларуская»] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia1/%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F._%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81.html В. Я. Вільня. Кароткі гістарычны нарыс. Б.м., (ЗША?), 1984.] // на [[pawet.net]] {{ВС}} {{Вільнюскі павет}} {{Культурная сталіца Еўропы}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Гарады Літвы}} [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Гарады Літвы]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павета]] [[Катэгорыя:Дзукія]] [[Катэгорыя:Вільня| ]] dcf8rdm656yvw19i5ut2krev1yu5q2j 0 8170 5175933 5130790 2026-08-05T13:05:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5175933 wikitext text/x-wiki {{Картка герба |найменне = Герб Літвы з 1992 г. Аўтар праекта — мастак Арунас Каждайліс |выява = Coat of arms of Lithuania.svg |памер выявы = 150px |сярэдні = Coat of arms of the President of Lithuania.svg |сярэдні_шырыня = 175px |сярэдні_подпіс = Герб прэзідэнта Літвы |малы = |малы_шырыня = 150px |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = |шчытатрымальнікі = |заснаванне = |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = Часовы герб Літоўскай Рэспублікі 1990-1992 Аўтар праекта — скульптар [[Юозас Зікарас]] }} '''Герб Літвы, Віціс''' ({{lang-lt|Vytis}}&nbsp;— вершнік)&nbsp;— дзяржаўны герб [[Літва|Літвы]]; вызначаны 15-м артыкулам [[Канстытуцыя Літоўскай Рэспублікі|Канстытуцыі Літоўскай Рэспублікі]], прынятай рэферэндумам 1992 года, і апісаны ў Законе аб дзяржаўным гербе. == Гісторыя == [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1990–1991).svg|140px|міні|злева|Герб Літвы 1990—1991 гг.]] У 1919 годзе незалежная Літоўская дзяржава ўзяла сабе герб былога [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]]&nbsp;— «[[Пагоня|Пагоню]]», пад назвай «Віціс». Прыняцце старажытнага герба мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Літоўскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасць з Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады многія дзяржаўныя дзеячы Літвы паказвалі на неадпаведнасць герба менавіта літоўскай гістарычнай традыцыі, у літоўскім друку агучваліся прапановы змяніць назву краіны на [[Жамойць]], а герб&nbsp;— на жамойцкага [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]]<ref name="Arlou-2012-373">{{Крыніцы/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.</ref>. У 1935 годзе прэм’ер-міністр Літоўскай Рэспублікі {{нп5|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не літоўскае (славянскае<ref name="Arlou-2012-373"/>) паходжанне Пагоні і паведаміў, што ідзе праца па стварэнні новага дзяржаўнага герба. Напэўна, гэту працу перарвалі падзеі 1939—1940&nbsp;гадоў<ref>{{Крыніцы/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 |title=Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў» |author=Скобла М. |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=31 студзеня 2008 |lang=be |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 |archivedate=11 жніўня 2011 |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref>. У 1940 годзе, калі Літва ўвайшла ў склад [[СССР]], «Віціс» быў забаронены для ўжытку. Напярэдадні распаду [[СССР|Савецкага Саюза]], «Віціс» разам з іншымі гістарычнымі сімваламі стаў сімвалам нацыянальнага адраджэння Літвы. У 1988 годзе атрымаў статус нацыянальнага сімвала ў Літоўскай ССР, з 11 сакавіка 1990 года стаў яе дзяржаўным сімвалам, 10 красавіка 1990 года атрымаў афіцыйны статус герба, зацверджаны Вярхоўным Саветам Літоўскай ССР. === Выкарыстанне падчас Другой сусветнай вайны === У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] элементы дзяржаўнага герба Літвы (Віціс, [[Калюмны]], [[Ягелонскі крыж|Крыж Ягелонаў / Вітаўта]]) выкарыстоўваліся на ўніформе і сцягах [[Літоўскія паліцэйскія батальёны|літоўскіх паліцэйскіх батальёнаў]], якія дзейнічалі ў складзе ўзброеных сіл [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]]. Нягледзячы на абмежаванні з боку нямецкай акупацыйнай улады на выкарыстанне літоўскай сімволікі, на ўніформе салдат побач з устаноўленымі знакамі сустракаліся нерэгламентаваныя элементы (Віціс, трыкалор, Калюмны){{sfn|Stoliarovas|2008|с=103}}. З 10 кастрычніка 1943 года літоўскія паліцэйскія батальёны, якія знаходзіліся на [[Усходні фронт Другой сусветнай вайны|Усходнім фронце]], атрымалі ўласныя сцягі. На адным з бакоў палотнішча на зялёным фоне размяшчаўся нацыянальны трохкаляровы шчыт з выявай Віціса і надпісам: {{цытата|Няхай дух продкаў вядзе вас{{арыгінальны тэкст|lt|Sentėvių dvasia tevadovauja Jums}}}}{{sfn|Stoliarovas|2008|с=104}}. Сімвал Віціса і Калюмны таксама выкарыстоўваліся для ўпрыгожвання магіл загінулых байцоў літоўскіх батальёнаў (разам з нямецкімі сімваламі і каскамі СС){{sfn|Bubnys|2017|с=263}}. == Назва == Пошук літоўскага слова для азначэння герба ВКЛ&nbsp;«Пагоні» пачаўся ўжо ў XVII ст. Тым часам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцін Шырвід]] прапаноўваў два словы&nbsp;— ''waykitoias'' (прыблізны пераклад з літ.: «''чалавек, які ганяе каго-небудзь''») і ''waykimas'' (прыблізны пераклад з літ.: «''праследаванне''»){{sfn|Rimša|2004|с=61-63}}. У літоўскамоўнай літаратуры канца XVIII&nbsp;— пачатку XIX ст. «Пагоню» звычайна звалі ''Vaikymas'' (''Праследаванне''). У сярэдзіне XIX ст. [[Сіманас Даўкантас]] прапанаваў свой [[неалагізм]] ''výtis'' (з малой літары і з націскам на першым складзе), але не для азначэння «Пагоні» цалкам, а толькі для яе вершніка&nbsp;— рыцара. Для азначэння ж «Пагоні» цалкам слова «''Vytís''» (з вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню ўжыў [[Мікалоюс Акелаіціс]] (''Mikalojus Akelaitis'') у 1884 годзе{{sfn|Rimša|2004|с=61-63}}. Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Літве для азначэння «Пагоні». Аднак, яшчэ працяглы час трывалі спрэчкі пра націскны склад&nbsp;— першы або другі. Толькі ў 1930-я гады з гэтым вызначыліся&nbsp;— спыніліся на «''Výtis''»{{sfn|Rimša|2004|с=61-63}}. == Структура == На [[Чырвоны колер|чырвоным]] фоне геральдычнага шчыта намаляваны сярэбраны вершнік у латах на белым кані, з паднятым у правай руцэ над галавой сярэбраным мячом. На левым плячы вершніка [[Сіні колер|сіні]] шчыт з падвойным залатым крыжам. Сядло і аброць у каня сіняга колеру, дзяржальня мяча, страмёны, злучэнні збруі і іншыя дэталі&nbsp;— залатога колеру. У каня хвост падняты ўверх. == Выкарыстанне == Карыстацца пячаткамі, бланкамі дакументаў, вокладкамі і тытульнымі старонкамі друкаваных выданняў з Гербам Літвы маюць права: * [[Сейм Літвы]] і падначаленыя ўстановы, * [[Прэзідэнт Літоўскай Рэспублікі]], Урад Літвы і яго ўстановы, міністэрствы, * Банк Літвы, * Адміністрацыі начальнікаў [[Паветы Літвы|паветаў]], * Канстытуцыйны суд і суды, Генеральная пракуратура і тэрытарыяльныя пракуратуры, * Дэпартамент дзяржаўнай бяспекі і яго тэрытарыяльныя падраздзяленні, Служба спецыяльных расследаванняў, установы паліцыі, * дыпламатычныя прадстаўніцтвы і консульскія ўстановы, * установы самакіравання, якія не маюць усталяваных афіцыйных гербаў, дзяржаўныя ўстановы адукацыі і навукі, * прыставы і натарыусы, некаторыя іншыя службовыя асобы (напрыклад, старасты ў мясцовасцях, дзе адсутнічаюць установы грамадзянскай метрыкацыі, выкарыстоўваюць гербавую пячатку пры рэгістрацыі смерці і здзяйсненні натарыяльных дзеянняў). На пячатках вершнік (элемент дзяржаўнага герба) адлюстроўваецца без поля геральдычнага шчыта. == Галерэя == <gallery widths="150" heights="150" class="center"> Arms of the Duchy of Samogitia.svg|[[Мядзведзь (герб)|Мядзведзь]] — гістарычны герб [[Жамойць|Жамойці]] (XVI—XVIII стагоддзі) Duchy of Samogitia Coat of Arms.png|Герб Жамойцкага княства. Каля 1586 г. Герб Княжества и области белорусские и литовские 1882.svg|Герб княстваў і абласцей Беларускіх і Літоўскіх на гербе Расійскай імперыі Coat of arms of Lithuania (1920).png|Адзін з варыянтаў герба Літвы (1920) National Arms of Lithuania 1936.svg|Герб, які выкарыстоўваўся на банкнотах і плакатах ў 1920–1930 гады Older version of Lithuania COA.png|Малюнак герба Ю. Зікараса (1925 г.), які выкарыстоўваўся на манетах Літвы да 1940 г. Литовский герб - Эдуардас Красаускас. 1930.jpg|Герб, які выкарыстоўваўся на марках і ў чыгуначным ведамстве ў 1930-я гады Coat of arms on the Foreign Passport of the Republic of Lithuania 1940.svg|Герб з пашпарта Літоўскай Рэспублікі 1940 года Emblem of Lithuanian SSR (early version).svg|[[Герб Літоўскай ССР]] National coat of arms of Lithuania in 1990-1991.gif|Герб Літоўскай рэспублікі ў 1990—1991 гадах<ref>{{cite web |url=http://www.aruodai.lt/paieska2/vaizdas.php?VId=2489 |title=Aruodai. Lietuvių kultūros šaltinių elektroninis sąvadas |publisher=aruodai.lt |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820184101/http://www.aruodai.lt/paieska2/vaizdas.php?VId=2489 |archivedate=20 жніўня 2021 |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aminoapps.com/c/artrus/page/blog/gerb-litvy-1990-goda/n0kl_nVSLu8R4pY7EP6MZp5J3aLjQ1BLzP |title=Герб Литвы 1990 года |publisher=aminoapps.com |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820193128/https://aminoapps.com/c/artrus/page/blog/gerb-litvy-1990-goda/n0kl_nVSLu8R4pY7EP6MZp5J3aLjQ1BLzP |archivedate=20 жніўня 2021 |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://images.vector-images.com/img/106/litva_coa_1990.gif/?lng=en |title=Image: Litva COA 1990 |publisher=vector-images.com |lang=en |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.heraldicum.ru/lietuva/state.htm |title=Гербы Литовской Республики |publisher=heraldicum.ru |lang=ru |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref> Stamp printed in Lithuania state arms Vytis 1991.svg|Літоўская марка 1991 года з дзяржаўным гербам Coat of arms of the Seimas of Lithuania.svg|Вялікі герб Літвы </gallery> == Гл. таксама == * [[Сцяг Літвы]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Rimša|год=2004|загаловак=Heraldika. Iš praeities į dabartį|аўтар=Rimša E.|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus Aureus|allpages=192}} * {{Крыніцы/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{артыкул |аўтар=Stoliarovas A. |загаловак=Policijos batalionai. Lietuvių karinės-policinės struktūros 1941–1944 metais |выданне=Istorija |тып=часопіс |год=2008 |старонкі=97–111 |спасылка= |ref=Stoliarovas}} * {{кніга |аўтар=[[Arūnas Bubnys|Bubnys A.]] |загаловак=Lietuvių policijos batalionai 1941–1945 m. |месца=Vilnius |выдавецтва=Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras |год=2017 |старонак=328 |isbn=978-609-8037-68-5 |ref=Bubnys}} == Спасылкі == * [http://www3.lrs.lt/ru/Herbas_ru.htm Дзяржаўны герб Літвы] * [http://www3.lrs.lt/pls/inter/w5_show?p_r=4056&p_k=2&p_rp=N&p_dr=N&p_d=49325 The Coat of Arms of Lithuania] * [http://www3.lrs.lt/pls/inter/w3_viewer.ViewDoc?p_int_tekst_id=9978&p_int_tv_id=135 Seimo puslapis apie Lietuvos valstybės herbą] * [http://www3.lrs.lt/cgi-bin/preps2?Condition1=211959&Condition2= Lietuvos Republikos įstatymas Dėl Lietuvos valstybės herbo] {{Еўропа паводле тэм|Герб|Гербы}} {{Літва ў тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гербы дзяржаў|Літва]] [[Катэгорыя:Гербы Літвы]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Літвы]] 912474dsf0pah2ema13e5awp7sse130 5175934 5175933 2026-08-05T13:05:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Выкарыстанне падчас Другой сусветнай вайны */ 5175934 wikitext text/x-wiki {{Картка герба |найменне = Герб Літвы з 1992 г. Аўтар праекта — мастак Арунас Каждайліс |выява = Coat of arms of Lithuania.svg |памер выявы = 150px |сярэдні = Coat of arms of the President of Lithuania.svg |сярэдні_шырыня = 175px |сярэдні_подпіс = Герб прэзідэнта Літвы |малы = |малы_шырыня = 150px |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = |шчытатрымальнікі = |заснаванне = |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = Часовы герб Літоўскай Рэспублікі 1990-1992 Аўтар праекта — скульптар [[Юозас Зікарас]] }} '''Герб Літвы, Віціс''' ({{lang-lt|Vytis}}&nbsp;— вершнік)&nbsp;— дзяржаўны герб [[Літва|Літвы]]; вызначаны 15-м артыкулам [[Канстытуцыя Літоўскай Рэспублікі|Канстытуцыі Літоўскай Рэспублікі]], прынятай рэферэндумам 1992 года, і апісаны ў Законе аб дзяржаўным гербе. == Гісторыя == [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1990–1991).svg|140px|міні|злева|Герб Літвы 1990—1991 гг.]] У 1919 годзе незалежная Літоўская дзяржава ўзяла сабе герб былога [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]]&nbsp;— «[[Пагоня|Пагоню]]», пад назвай «Віціс». Прыняцце старажытнага герба мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Літоўскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасць з Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады многія дзяржаўныя дзеячы Літвы паказвалі на неадпаведнасць герба менавіта літоўскай гістарычнай традыцыі, у літоўскім друку агучваліся прапановы змяніць назву краіны на [[Жамойць]], а герб&nbsp;— на жамойцкага [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]]<ref name="Arlou-2012-373">{{Крыніцы/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.</ref>. У 1935 годзе прэм’ер-міністр Літоўскай Рэспублікі {{нп5|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не літоўскае (славянскае<ref name="Arlou-2012-373"/>) паходжанне Пагоні і паведаміў, што ідзе праца па стварэнні новага дзяржаўнага герба. Напэўна, гэту працу перарвалі падзеі 1939—1940&nbsp;гадоў<ref>{{Крыніцы/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 |title=Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў» |author=Скобла М. |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=31 студзеня 2008 |lang=be |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 |archivedate=11 жніўня 2011 |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref>. У 1940 годзе, калі Літва ўвайшла ў склад [[СССР]], «Віціс» быў забаронены для ўжытку. Напярэдадні распаду [[СССР|Савецкага Саюза]], «Віціс» разам з іншымі гістарычнымі сімваламі стаў сімвалам нацыянальнага адраджэння Літвы. У 1988 годзе атрымаў статус нацыянальнага сімвала ў Літоўскай ССР, з 11 сакавіка 1990 года стаў яе дзяржаўным сімвалам, 10 красавіка 1990 года атрымаў афіцыйны статус герба, зацверджаны Вярхоўным Саветам Літоўскай ССР. === Выкарыстанне падчас Другой сусветнай вайны === У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] элементы дзяржаўнага герба Літвы (Віціс, [[Калюмны]], [[Ягелонскі крыж|Крыж Ягелонаў / Вітаўта]]) выкарыстоўваліся на ўніформе і сцягах [[Літоўскія паліцэйскія батальёны|літоўскіх паліцэйскіх батальёнаў]], якія дзейнічалі ў складзе ўзброеных сіл [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]]. Нягледзячы на абмежаванні з боку нямецкай акупацыйнай улады на выкарыстанне літоўскай сімволікі, на ўніформе салдат побач з устаноўленымі знакамі сустракаліся нерэгламентаваныя элементы (Віціс, трыкалор, Калюмны){{sfn|Stoliarovas|2008|с=103}}. З 10 кастрычніка 1943 года літоўскія паліцэйскія батальёны, якія знаходзіліся на [[Усходні фронт Другой сусветнай вайны|Усходнім фронце]], атрымалі ўласныя сцягі. На адным з бакоў палотнішча на зялёным фоне размяшчаўся нацыянальны трохкаляровы шчыт з выявай Віціса і надпісам{{sfn|Stoliarovas|2008|с=104}}: {{цытата|Няхай дух продкаў вядзе вас{{арыгінальны тэкст|lt|Sentėvių dvasia tevadovauja Jums}}}} Сімвал Віціса і Калюмны таксама выкарыстоўваліся для ўпрыгожвання магіл загінулых байцоў літоўскіх батальёнаў (разам з нямецкімі сімваламі і каскамі СС){{sfn|Bubnys|2017|с=263}}. == Назва == Пошук літоўскага слова для азначэння герба ВКЛ&nbsp;«Пагоні» пачаўся ўжо ў XVII ст. Тым часам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцін Шырвід]] прапаноўваў два словы&nbsp;— ''waykitoias'' (прыблізны пераклад з літ.: «''чалавек, які ганяе каго-небудзь''») і ''waykimas'' (прыблізны пераклад з літ.: «''праследаванне''»){{sfn|Rimša|2004|с=61-63}}. У літоўскамоўнай літаратуры канца XVIII&nbsp;— пачатку XIX ст. «Пагоню» звычайна звалі ''Vaikymas'' (''Праследаванне''). У сярэдзіне XIX ст. [[Сіманас Даўкантас]] прапанаваў свой [[неалагізм]] ''výtis'' (з малой літары і з націскам на першым складзе), але не для азначэння «Пагоні» цалкам, а толькі для яе вершніка&nbsp;— рыцара. Для азначэння ж «Пагоні» цалкам слова «''Vytís''» (з вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню ўжыў [[Мікалоюс Акелаіціс]] (''Mikalojus Akelaitis'') у 1884 годзе{{sfn|Rimša|2004|с=61-63}}. Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Літве для азначэння «Пагоні». Аднак, яшчэ працяглы час трывалі спрэчкі пра націскны склад&nbsp;— першы або другі. Толькі ў 1930-я гады з гэтым вызначыліся&nbsp;— спыніліся на «''Výtis''»{{sfn|Rimša|2004|с=61-63}}. == Структура == На [[Чырвоны колер|чырвоным]] фоне геральдычнага шчыта намаляваны сярэбраны вершнік у латах на белым кані, з паднятым у правай руцэ над галавой сярэбраным мячом. На левым плячы вершніка [[Сіні колер|сіні]] шчыт з падвойным залатым крыжам. Сядло і аброць у каня сіняга колеру, дзяржальня мяча, страмёны, злучэнні збруі і іншыя дэталі&nbsp;— залатога колеру. У каня хвост падняты ўверх. == Выкарыстанне == Карыстацца пячаткамі, бланкамі дакументаў, вокладкамі і тытульнымі старонкамі друкаваных выданняў з Гербам Літвы маюць права: * [[Сейм Літвы]] і падначаленыя ўстановы, * [[Прэзідэнт Літоўскай Рэспублікі]], Урад Літвы і яго ўстановы, міністэрствы, * Банк Літвы, * Адміністрацыі начальнікаў [[Паветы Літвы|паветаў]], * Канстытуцыйны суд і суды, Генеральная пракуратура і тэрытарыяльныя пракуратуры, * Дэпартамент дзяржаўнай бяспекі і яго тэрытарыяльныя падраздзяленні, Служба спецыяльных расследаванняў, установы паліцыі, * дыпламатычныя прадстаўніцтвы і консульскія ўстановы, * установы самакіравання, якія не маюць усталяваных афіцыйных гербаў, дзяржаўныя ўстановы адукацыі і навукі, * прыставы і натарыусы, некаторыя іншыя службовыя асобы (напрыклад, старасты ў мясцовасцях, дзе адсутнічаюць установы грамадзянскай метрыкацыі, выкарыстоўваюць гербавую пячатку пры рэгістрацыі смерці і здзяйсненні натарыяльных дзеянняў). На пячатках вершнік (элемент дзяржаўнага герба) адлюстроўваецца без поля геральдычнага шчыта. == Галерэя == <gallery widths="150" heights="150" class="center"> Arms of the Duchy of Samogitia.svg|[[Мядзведзь (герб)|Мядзведзь]] — гістарычны герб [[Жамойць|Жамойці]] (XVI—XVIII стагоддзі) Duchy of Samogitia Coat of Arms.png|Герб Жамойцкага княства. Каля 1586 г. Герб Княжества и области белорусские и литовские 1882.svg|Герб княстваў і абласцей Беларускіх і Літоўскіх на гербе Расійскай імперыі Coat of arms of Lithuania (1920).png|Адзін з варыянтаў герба Літвы (1920) National Arms of Lithuania 1936.svg|Герб, які выкарыстоўваўся на банкнотах і плакатах ў 1920–1930 гады Older version of Lithuania COA.png|Малюнак герба Ю. Зікараса (1925 г.), які выкарыстоўваўся на манетах Літвы да 1940 г. Литовский герб - Эдуардас Красаускас. 1930.jpg|Герб, які выкарыстоўваўся на марках і ў чыгуначным ведамстве ў 1930-я гады Coat of arms on the Foreign Passport of the Republic of Lithuania 1940.svg|Герб з пашпарта Літоўскай Рэспублікі 1940 года Emblem of Lithuanian SSR (early version).svg|[[Герб Літоўскай ССР]] National coat of arms of Lithuania in 1990-1991.gif|Герб Літоўскай рэспублікі ў 1990—1991 гадах<ref>{{cite web |url=http://www.aruodai.lt/paieska2/vaizdas.php?VId=2489 |title=Aruodai. Lietuvių kultūros šaltinių elektroninis sąvadas |publisher=aruodai.lt |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820184101/http://www.aruodai.lt/paieska2/vaizdas.php?VId=2489 |archivedate=20 жніўня 2021 |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aminoapps.com/c/artrus/page/blog/gerb-litvy-1990-goda/n0kl_nVSLu8R4pY7EP6MZp5J3aLjQ1BLzP |title=Герб Литвы 1990 года |publisher=aminoapps.com |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820193128/https://aminoapps.com/c/artrus/page/blog/gerb-litvy-1990-goda/n0kl_nVSLu8R4pY7EP6MZp5J3aLjQ1BLzP |archivedate=20 жніўня 2021 |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://images.vector-images.com/img/106/litva_coa_1990.gif/?lng=en |title=Image: Litva COA 1990 |publisher=vector-images.com |lang=en |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.heraldicum.ru/lietuva/state.htm |title=Гербы Литовской Республики |publisher=heraldicum.ru |lang=ru |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref> Stamp printed in Lithuania state arms Vytis 1991.svg|Літоўская марка 1991 года з дзяржаўным гербам Coat of arms of the Seimas of Lithuania.svg|Вялікі герб Літвы </gallery> == Гл. таксама == * [[Сцяг Літвы]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Rimša|год=2004|загаловак=Heraldika. Iš praeities į dabartį|аўтар=Rimša E.|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus Aureus|allpages=192}} * {{Крыніцы/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{артыкул |аўтар=Stoliarovas A. |загаловак=Policijos batalionai. Lietuvių karinės-policinės struktūros 1941–1944 metais |выданне=Istorija |тып=часопіс |год=2008 |старонкі=97–111 |спасылка= |ref=Stoliarovas}} * {{кніга |аўтар=[[Arūnas Bubnys|Bubnys A.]] |загаловак=Lietuvių policijos batalionai 1941–1945 m. |месца=Vilnius |выдавецтва=Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras |год=2017 |старонак=328 |isbn=978-609-8037-68-5 |ref=Bubnys}} == Спасылкі == * [http://www3.lrs.lt/ru/Herbas_ru.htm Дзяржаўны герб Літвы] * [http://www3.lrs.lt/pls/inter/w5_show?p_r=4056&p_k=2&p_rp=N&p_dr=N&p_d=49325 The Coat of Arms of Lithuania] * [http://www3.lrs.lt/pls/inter/w3_viewer.ViewDoc?p_int_tekst_id=9978&p_int_tv_id=135 Seimo puslapis apie Lietuvos valstybės herbą] * [http://www3.lrs.lt/cgi-bin/preps2?Condition1=211959&Condition2= Lietuvos Republikos įstatymas Dėl Lietuvos valstybės herbo] {{Еўропа паводле тэм|Герб|Гербы}} {{Літва ў тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гербы дзяржаў|Літва]] [[Катэгорыя:Гербы Літвы]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Літвы]] 3mlvffudra7931pcnqh4yxuxl4tv5vz 5175936 5175934 2026-08-05T13:06:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5175936 wikitext text/x-wiki {{Картка герба |найменне = Герб Літвы з 1992 г. Аўтар праекта — мастак Арунас Каждайліс |выява = Coat of arms of Lithuania.svg |памер выявы = 150px |сярэдні = Coat of arms of the President of Lithuania.svg |сярэдні_шырыня = 175px |сярэдні_подпіс = Герб прэзідэнта Літвы |малы = |малы_шырыня = 150px |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = |шчытатрымальнікі = |заснаванне = |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = Часовы герб Літоўскай Рэспублікі 1990-1992 Аўтар праекта — скульптар [[Юозас Зікарас]] }} '''Герб Літвы, Віціс''' ({{lang-lt|Vytis}}&nbsp;— вершнік)&nbsp;— дзяржаўны герб [[Літва|Літвы]]; вызначаны 15-м артыкулам [[Канстытуцыя Літоўскай Рэспублікі|Канстытуцыі Літоўскай Рэспублікі]], прынятай рэферэндумам 1992 года, і апісаны ў Законе аб дзяржаўным гербе. == Гісторыя == [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1990–1991).svg|140px|міні|злева|Герб Літвы 1990—1991 гг.]] У 1919 годзе незалежная Літоўская дзяржава ўзяла сабе герб былога [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]]&nbsp;— «[[Пагоня|Пагоню]]», пад назвай «Віціс». Прыняцце старажытнага герба мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Літоўскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасць з Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады многія дзяржаўныя дзеячы Літвы паказвалі на неадпаведнасць герба менавіта літоўскай гістарычнай традыцыі, у літоўскім друку агучваліся прапановы змяніць назву краіны на [[Жамойць]], а герб&nbsp;— на жамойцкага [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]]<ref name="Arlou-2012-373">{{Крыніцы/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.</ref>. У 1935 годзе прэм’ер-міністр Літоўскай Рэспублікі {{нп5|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не літоўскае (славянскае<ref name="Arlou-2012-373"/>) паходжанне Пагоні і паведаміў, што ідзе праца па стварэнні новага дзяржаўнага герба. Напэўна, гэту працу перарвалі падзеі 1939—1940&nbsp;гадоў<ref>{{Крыніцы/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 |title=Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў» |author=Скобла М. |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=31 студзеня 2008 |lang=be |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 |archivedate=11 жніўня 2011 |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref>. У 1940 годзе, калі Літва ўвайшла ў склад [[СССР]], «Віціс» быў забаронены для ўжытку. Напярэдадні распаду [[СССР|Савецкага Саюза]], «Віціс» разам з іншымі гістарычнымі сімваламі стаў сімвалам нацыянальнага адраджэння Літвы. У 1988 годзе атрымаў статус нацыянальнага сімвала ў Літоўскай ССР, з 11 сакавіка 1990 года стаў яе дзяржаўным сімвалам, 10 красавіка 1990 года атрымаў афіцыйны статус герба, зацверджаны Вярхоўным Саветам Літоўскай ССР. === Выкарыстанне падчас Другой сусветнай вайны === У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] элементы дзяржаўнага герба Літвы (Віціс, [[Калюмны]], [[Ягелонскі крыж|Крыж Ягелонаў / Вітаўта]]) выкарыстоўваліся на ўніформе і сцягах [[Літоўскія паліцэйскія батальёны|літоўскіх паліцэйскіх батальёнаў]], якія дзейнічалі ў складзе ўзброеных сіл [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]]. Нягледзячы на абмежаванні з боку нямецкай акупацыйнай улады на выкарыстанне літоўскай сімволікі, на ўніформе салдат побач з устаноўленымі знакамі сустракаліся нерэгламентаваныя элементы (Віціс, трыкалор, Калюмны){{sfn|Stoliarovas|2008|с=103}}. З 10 кастрычніка 1943 года літоўскія паліцэйскія батальёны, якія знаходзіліся на [[Усходні фронт Другой сусветнай вайны|Усходнім фронце]], атрымалі ўласныя сцягі. На адным з бакоў палотнішча на зялёным фоне размяшчаўся нацыянальны трохкаляровы шчыт з выявай Віціса і надпісам{{sfn|Stoliarovas|2008|с=104}}: {{цытата|Няхай дух продкаў вядзе вас{{арыгінальны тэкст|lt|Sentėvių dvasia tevadovauja Jums}}}} Сімвал Віціса і Калюмны таксама выкарыстоўваліся для ўпрыгожвання магіл загінулых байцоў літоўскіх батальёнаў (разам з нямецкімі сімваламі і каскамі СС){{sfn|Bubnys|2017|с=263}}. == Назва == Пошук літоўскага слова для азначэння герба ВКЛ&nbsp;«Пагоні» пачаўся ўжо ў XVII ст. Тым часам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцін Шырвід]] прапаноўваў два словы&nbsp;— ''waykitoias'' (прыблізны пераклад з літ.: «''чалавек, які ганяе каго-небудзь''») і ''waykimas'' (прыблізны пераклад з літ.: «''праследаванне''»){{sfn|Rimša|2004|с=61-63}}. У літоўскамоўнай літаратуры канца XVIII&nbsp;— пачатку XIX ст. «Пагоню» звычайна звалі ''Vaikymas'' (''Праследаванне''). У сярэдзіне XIX ст. [[Сіманас Даўкантас]] прапанаваў свой [[неалагізм]] ''výtis'' (з малой літары і з націскам на першым складзе), але не для азначэння «Пагоні» цалкам, а толькі для яе вершніка&nbsp;— рыцара. Для азначэння ж «Пагоні» цалкам слова «''Vytís''» (з вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню ўжыў [[Мікалоюс Акелаіціс]] (''Mikalojus Akelaitis'') у 1884 годзе{{sfn|Rimša|2004|с=61-63}}. Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Літве для азначэння «Пагоні». Аднак, яшчэ працяглы час трывалі спрэчкі пра націскны склад&nbsp;— першы або другі. Толькі ў 1930-я гады з гэтым вызначыліся&nbsp;— спыніліся на «''Výtis''»{{sfn|Rimša|2004|с=61-63}}. == Структура == На [[Чырвоны колер|чырвоным]] фоне геральдычнага шчыта намаляваны сярэбраны вершнік у латах на белым кані, з паднятым у правай руцэ над галавой сярэбраным мячом. На левым плячы вершніка [[Сіні колер|сіні]] шчыт з падвойным залатым крыжам. Сядло і аброць у каня сіняга колеру, дзяржальня мяча, страмёны, злучэнні збруі і іншыя дэталі&nbsp;— залатога колеру. У каня хвост падняты ўверх. == Выкарыстанне == Карыстацца пячаткамі, бланкамі дакументаў, вокладкамі і тытульнымі старонкамі друкаваных выданняў з Гербам Літвы маюць права: * [[Сейм Літвы]] і падначаленыя ўстановы, * [[Прэзідэнт Літоўскай Рэспублікі]], Урад Літвы і яго ўстановы, міністэрствы, * Банк Літвы, * Адміністрацыі начальнікаў [[Паветы Літвы|паветаў]], * Канстытуцыйны суд і суды, Генеральная пракуратура і тэрытарыяльныя пракуратуры, * Дэпартамент дзяржаўнай бяспекі і яго тэрытарыяльныя падраздзяленні, Служба спецыяльных расследаванняў, установы паліцыі, * дыпламатычныя прадстаўніцтвы і консульскія ўстановы, * установы самакіравання, якія не маюць усталяваных афіцыйных гербаў, дзяржаўныя ўстановы адукацыі і навукі, * прыставы і натарыусы, некаторыя іншыя службовыя асобы (напрыклад, старасты ў мясцовасцях, дзе адсутнічаюць установы грамадзянскай метрыкацыі, выкарыстоўваюць гербавую пячатку пры рэгістрацыі смерці і здзяйсненні натарыяльных дзеянняў). На пячатках вершнік (элемент дзяржаўнага герба) адлюстроўваецца без поля геральдычнага шчыта. == Галерэя == <gallery widths="150" heights="150" class="center"> Arms of the Duchy of Samogitia.svg|[[Мядзведзь (герб)|Мядзведзь]] — гістарычны герб [[Жамойць|Жамойці]] (XVI—XVIII стагоддзі) Duchy of Samogitia Coat of Arms.png|Герб Жамойцкага княства. Каля 1586 г. Герб Княжества и области белорусские и литовские 1882.svg|Герб княстваў і абласцей Беларускіх і Літоўскіх на гербе Расійскай імперыі Coat of arms of Lithuania (1920).png|Адзін з варыянтаў герба Літвы (1920) National Arms of Lithuania 1936.svg|Герб, які выкарыстоўваўся на банкнотах і плакатах ў 1920–1930 гады Older version of Lithuania COA.png|Малюнак герба Ю. Зікараса (1925 г.), які выкарыстоўваўся на манетах Літвы да 1940 г. Литовский герб - Эдуардас Красаускас. 1930.jpg|Герб, які выкарыстоўваўся на марках і ў чыгуначным ведамстве ў 1930-я гады Coat of arms on the Foreign Passport of the Republic of Lithuania 1940.svg|Герб з пашпарта Літоўскай Рэспублікі 1940 года Emblem of Lithuanian SSR (early version).svg|[[Герб Літоўскай ССР]] National coat of arms of Lithuania in 1990-1991.gif|Герб Літоўскай рэспублікі ў 1990—1991 гадах<ref>{{cite web |url=http://www.aruodai.lt/paieska2/vaizdas.php?VId=2489 |title=Aruodai. Lietuvių kultūros šaltinių elektroninis sąvadas |publisher=aruodai.lt |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820184101/http://www.aruodai.lt/paieska2/vaizdas.php?VId=2489 |archivedate=20 жніўня 2021 |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aminoapps.com/c/artrus/page/blog/gerb-litvy-1990-goda/n0kl_nVSLu8R4pY7EP6MZp5J3aLjQ1BLzP |title=Герб Литвы 1990 года |publisher=aminoapps.com |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820193128/https://aminoapps.com/c/artrus/page/blog/gerb-litvy-1990-goda/n0kl_nVSLu8R4pY7EP6MZp5J3aLjQ1BLzP |archivedate=20 жніўня 2021 |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://images.vector-images.com/img/106/litva_coa_1990.gif/?lng=en |title=Image: Litva COA 1990 |publisher=vector-images.com |lang=en |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.heraldicum.ru/lietuva/state.htm |title=Гербы Литовской Республики |publisher=heraldicum.ru |lang=ru |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref> Stamp printed in Lithuania state arms Vytis 1991.svg|Літоўская марка 1991 года з дзяржаўным гербам Coat of arms of the Seimas of Lithuania.svg|Вялікі герб Літвы </gallery> == Гл. таксама == * [[Сцяг Літвы]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Rimša|год=2004|загаловак=Heraldika. Iš praeities į dabartį|аўтар=Rimša E.|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus Aureus|allpages=192}} * {{Крыніцы/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{артыкул |аўтар=Stoliarovas A. |загаловак=Policijos batalionai. Lietuvių karinės-policinės struktūros 1941–1944 metais |выданне=Istorija |тып=часопіс |год=2008 |старонкі=97–111 |спасылка= |ref=Stoliarovas}} * {{кніга |аўтар=[[Арунас Бубніс|Bubnys A.]] |загаловак=Lietuvių policijos batalionai 1941–1945 m. |месца=Vilnius |выдавецтва=Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras |год=2017 |старонак=328 |isbn=978-609-8037-68-5 |ref=Bubnys}} == Спасылкі == * [http://www3.lrs.lt/ru/Herbas_ru.htm Дзяржаўны герб Літвы] * [http://www3.lrs.lt/pls/inter/w5_show?p_r=4056&p_k=2&p_rp=N&p_dr=N&p_d=49325 The Coat of Arms of Lithuania] * [http://www3.lrs.lt/pls/inter/w3_viewer.ViewDoc?p_int_tekst_id=9978&p_int_tv_id=135 Seimo puslapis apie Lietuvos valstybės herbą] * [http://www3.lrs.lt/cgi-bin/preps2?Condition1=211959&Condition2= Lietuvos Republikos įstatymas Dėl Lietuvos valstybės herbo] {{Еўропа паводле тэм|Герб|Гербы}} {{Літва ў тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гербы дзяржаў|Літва]] [[Катэгорыя:Гербы Літвы]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Літвы]] 2yqw8drtzc6tm804j4hairfpisd22w0 5176286 5175936 2026-08-06T08:29:14Z M.L.Bot 261 афармленне 5176286 wikitext text/x-wiki {{Картка герба |найменне = Герб Літвы з 1992 г. Аўтар праекта — мастак Арунас Каждайліс |выява = Coat of arms of Lithuania.svg |памер выявы = 150px |сярэдні = Coat of arms of the President of Lithuania.svg |сярэдні_шырыня = 175px |сярэдні_подпіс = Герб прэзідэнта Літвы |малы = |малы_шырыня = 150px |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = |шчытатрымальнікі = |заснаванне = |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = Часовы герб Літоўскай Рэспублікі 1990-1992 Аўтар праекта — скульптар [[Юозас Зікарас]] }} '''Герб Літвы, Віціс''' ({{lang-lt|Vytis}}&nbsp;— вершнік)&nbsp;— дзяржаўны герб [[Літва|Літвы]]; вызначаны 15-м артыкулам [[Канстытуцыя Літоўскай Рэспублікі|Канстытуцыі Літоўскай Рэспублікі]], прынятай рэферэндумам 1992 года, і апісаны ў Законе аб дзяржаўным гербе. == Назва == Пошук літоўскага слова для азначэння герба ВКЛ&nbsp;«Пагоні» пачаўся ўжо ў XVII ст. Тым часам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцін Шырвід]] прапаноўваў два словы&nbsp;— ''waykitoias'' (прыблізны пераклад з літ.: «''чалавек, які ганяе каго-небудзь''») і ''waykimas'' (прыблізны пераклад з літ.: «''праследаванне''»){{sfn|Rimša|2004|с=61-63}}. У літоўскамоўнай літаратуры канца XVIII&nbsp;— пачатку XIX ст. «Пагоню» звычайна звалі ''Vaikymas'' (''Праследаванне''). У сярэдзіне XIX ст. [[Сіманас Даўкантас]] прапанаваў свой [[неалагізм]] ''výtis'' (з малой літары і з націскам на першым складзе), але не для азначэння «Пагоні» цалкам, а толькі для яе вершніка&nbsp;— рыцара. Для азначэння ж «Пагоні» цалкам слова «''Vytís''» (з вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню ўжыў [[Мікалоюс Акелаіціс]] (''Mikalojus Akelaitis'') у 1884 годзе{{sfn|Rimša|2004|с=61-63}}. Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Літве для азначэння «Пагоні». Аднак, яшчэ працяглы час трывалі спрэчкі пра націскны склад&nbsp;— першы або другі. Толькі ў 1930-я гады з гэтым вызначыліся&nbsp;— спыніліся на «''Výtis''»{{sfn|Rimša|2004|с=61-63}}. == Апісанне == У [[Чырвоны колер|чырвоным]] полі геральдычнага шчыта выяўлены сярэбраны вершнік у латах на белым кані, з узнятым у правай руцэ над галавой сярэбраным мячом. На левым плячы вершніка [[Сіні колер|сіні]] шчыт з падвойным роўнаканцовым залатым крыжам. Сядло і збруя каня сіняга колеру, дзяржальня мяча, страмёны, злучэнні збруі і іншыя дэталі — залатога колеру. Хвост каня падняты ўверх. == Гісторыя == [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1990–1991).svg|140px|міні|злева|Герб Літвы 1990—1991 гг.]] У 1919 годзе незалежная Літоўская дзяржава ўзяла сабе герб былога [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]]&nbsp;— «[[Пагоня|Пагоню]]», пад назвай «Віціс». Прыняцце старажытнага герба мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Літоўскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасць з Вялікім Княствам Літоўскім. У 1920—1930-я гады некаторыя дзяржаўныя дзеячы Літвы паказвалі на неадпаведнасць герба менавіта літоўскай гістарычнай традыцыі, у літоўскім друку былі прапановы змяніць назву краіны на [[Жамойць]], а герб — на жамойцкага [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]]<ref name="Arlou-2012-373">{{Крыніцы/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.</ref>. У 1935 годзе прэм’ер-міністр Літоўскай Рэспублікі {{нп5|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не літоўскае (славянскае<ref name="Arlou-2012-373"/>) паходжанне Пагоні і паведаміў, што ідзе праца па стварэнні новага дзяржаўнага герба. Напэўна, гэту працу перарвалі падзеі 1939—1940&nbsp;гадоў<ref>{{Крыніцы/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 |title=Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў» |author=Скобла М. |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=31 студзеня 2008 |lang=be |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 |archivedate=11 жніўня 2011 |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref>. У 1940 годзе, калі Літва ўвайшла ў склад [[СССР]], «Віціс» быў забаронены для ўжытку. Напярэдадні распаду [[СССР|Савецкага Саюза]], «Віціс» разам з іншымі гістарычнымі сімваламі стаў сімвалам нацыянальнага адраджэння Літвы. У 1988 годзе атрымаў статус нацыянальнага сімвала ў Літоўскай ССР, з 11 сакавіка 1990 года стаў яе дзяржаўным сімвалам, 10 красавіка 1990 года атрымаў афіцыйны статус герба, зацверджаны Вярхоўным Саветам Літоўскай ССР. === Выкарыстанне падчас Другой сусветнай вайны === У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] элементы дзяржаўнага герба Літвы (Віціс, [[Калюмны]], [[Ягелонскі крыж|Крыж Ягелонаў / Вітаўта]]) выкарыстоўваліся на ўніформе і сцягах [[Літоўскія паліцэйскія батальёны|літоўскіх паліцэйскіх батальёнаў]], якія дзейнічалі ў складзе ўзброеных сіл [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]]. Нягледзячы на абмежаванні з боку нямецкай акупацыйнай улады на выкарыстанне літоўскай сімволікі, на ўніформе салдат побач з устаноўленымі знакамі сустракаліся нерэгламентаваныя элементы (Віціс, трыкалор, Калюмны){{sfn|Stoliarovas|2008|с=103}}. З 10 кастрычніка 1943 года літоўскія паліцэйскія батальёны, якія знаходзіліся на [[Усходні фронт Другой сусветнай вайны|Усходнім фронце]], атрымалі ўласныя сцягі. На адным з бакоў палотнішча на зялёным фоне размяшчаўся нацыянальны трохкаляровы шчыт з выявай Віціса і надпісам{{sfn|Stoliarovas|2008|с=104}}: {{цытата|Няхай дух продкаў вядзе вас{{арыгінальны тэкст|lt|Sentėvių dvasia tevadovauja Jums}}}} Сімвал Віціса і Калюмны таксама выкарыстоўваліся для ўпрыгожвання магіл загінулых байцоў літоўскіх батальёнаў (разам з нямецкімі сімваламі і каскамі СС){{sfn|Bubnys|2017|с=263}}. == Выкарыстанне == Карыстацца пячаткамі, бланкамі дакументаў, вокладкамі і тытульнымі старонкамі друкаваных выданняў з Гербам Літвы маюць права: * [[Сейм Літвы]] і падначаленыя ўстановы, * [[Прэзідэнт Літоўскай Рэспублікі]], Урад Літвы і яго ўстановы, міністэрствы, * Банк Літвы, * Адміністрацыі начальнікаў [[Паветы Літвы|паветаў]], * Канстытуцыйны суд і суды, Генеральная пракуратура і тэрытарыяльныя пракуратуры, * Дэпартамент дзяржаўнай бяспекі і яго тэрытарыяльныя падраздзяленні, Служба спецыяльных расследаванняў, установы паліцыі, * дыпламатычныя прадстаўніцтвы і консульскія ўстановы, * установы самакіравання, якія не маюць усталяваных афіцыйных гербаў, дзяржаўныя ўстановы адукацыі і навукі, * прыставы і натарыусы, некаторыя іншыя службовыя асобы (напрыклад, старасты ў мясцовасцях, дзе адсутнічаюць установы грамадзянскай метрыкацыі, выкарыстоўваюць гербавую пячатку пры рэгістрацыі смерці і здзяйсненні натарыяльных дзеянняў). На пячатках вершнік (элемент дзяржаўнага герба) адлюстроўваецца без поля геральдычнага шчыта. == Галерэя == <gallery widths="150" heights="150" class="center"> Arms of the Duchy of Samogitia.svg|[[Мядзведзь (герб)|Мядзведзь]] — гістарычны герб [[Жамойць|Жамойці]] (XVI—XVIII стагоддзі) Duchy of Samogitia Coat of Arms.png|Герб Жамойцкага княства. Каля 1586 г. Герб Княжества и области белорусские и литовские 1882.svg|Герб княстваў і абласцей Беларускіх і Літоўскіх на гербе Расійскай імперыі Coat of arms of Lithuania (1920).png|Адзін з варыянтаў герба Літвы (1920) National Arms of Lithuania 1936.svg|Герб, які выкарыстоўваўся на банкнотах і плакатах ў 1920–1930 гады Older version of Lithuania COA.png|Малюнак герба Ю. Зікараса (1925 г.), які выкарыстоўваўся на манетах Літвы да 1940 г. Литовский герб - Эдуардас Красаускас. 1930.jpg|Герб, які выкарыстоўваўся на марках і ў чыгуначным ведамстве ў 1930-я гады Coat of arms on the Foreign Passport of the Republic of Lithuania 1940.svg|Герб з пашпарта Літоўскай Рэспублікі 1940 года Emblem of Lithuanian SSR (early version).svg|[[Герб Літоўскай ССР]] National coat of arms of Lithuania in 1990-1991.gif|Герб Літоўскай рэспублікі ў 1990—1991 гадах<ref>{{cite web |url=http://www.aruodai.lt/paieska2/vaizdas.php?VId=2489 |title=Aruodai. Lietuvių kultūros šaltinių elektroninis sąvadas |publisher=aruodai.lt |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820184101/http://www.aruodai.lt/paieska2/vaizdas.php?VId=2489 |archivedate=20 жніўня 2021 |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aminoapps.com/c/artrus/page/blog/gerb-litvy-1990-goda/n0kl_nVSLu8R4pY7EP6MZp5J3aLjQ1BLzP |title=Герб Литвы 1990 года |publisher=aminoapps.com |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820193128/https://aminoapps.com/c/artrus/page/blog/gerb-litvy-1990-goda/n0kl_nVSLu8R4pY7EP6MZp5J3aLjQ1BLzP |archivedate=20 жніўня 2021 |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://images.vector-images.com/img/106/litva_coa_1990.gif/?lng=en |title=Image: Litva COA 1990 |publisher=vector-images.com |lang=en |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.heraldicum.ru/lietuva/state.htm |title=Гербы Литовской Республики |publisher=heraldicum.ru |lang=ru |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref> Stamp printed in Lithuania state arms Vytis 1991.svg|Літоўская марка 1991 года з дзяржаўным гербам Coat of arms of the Seimas of Lithuania.svg|Вялікі герб Літвы </gallery> == Гл. таксама == * [[Сцяг Літвы]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Rimša|год=2004|загаловак=Heraldika. Iš praeities į dabartį|аўтар=Rimša E.|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus Aureus|allpages=192}} * {{Крыніцы/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{артыкул |аўтар=Stoliarovas A. |загаловак=Policijos batalionai. Lietuvių karinės-policinės struktūros 1941–1944 metais |выданне=Istorija |тып=часопіс |год=2008 |старонкі=97–111 |спасылка= |ref=Stoliarovas}} * {{кніга |аўтар=[[Arūnas Bubnys|Bubnys A.]] |загаловак=Lietuvių policijos batalionai 1941–1945 m. |месца=Vilnius |выдавецтва=Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras |год=2017 |старонак=328 |isbn=978-609-8037-68-5 |ref=Bubnys}} == Спасылкі == * [http://www3.lrs.lt/ru/Herbas_ru.htm Дзяржаўны герб Літвы] * [http://www3.lrs.lt/pls/inter/w5_show?p_r=4056&p_k=2&p_rp=N&p_dr=N&p_d=49325 The Coat of Arms of Lithuania] * [http://www3.lrs.lt/pls/inter/w3_viewer.ViewDoc?p_int_tekst_id=9978&p_int_tv_id=135 Seimo puslapis apie Lietuvos valstybės herbą] * [http://www3.lrs.lt/cgi-bin/preps2?Condition1=211959&Condition2= Lietuvos Republikos įstatymas Dėl Lietuvos valstybės herbo] {{Еўропа паводле тэм|Герб|Гербы}} {{Літва ў тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гербы дзяржаў|Літва]] [[Катэгорыя:Гербы Літвы]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Літвы]] cih8yaj9rd76ey5nc7u908587bln04o 5176290 5176286 2026-08-06T08:36:30Z M.L.Bot 261 5176290 wikitext text/x-wiki {{Картка герба |найменне = Герб Літвы з 1992 г. Аўтар праекта — мастак Арунас Каждайліс |выява = Coat of arms of Lithuania.svg |памер выявы = 150px |сярэдні = Coat of arms of the President of Lithuania.svg |сярэдні_шырыня = 175px |сярэдні_подпіс = Герб прэзідэнта Літвы |малы = |малы_шырыня = 150px |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = |шчытатрымальнікі = |заснаванне = |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = Часовы герб Літоўскай Рэспублікі 1990-1992 Аўтар праекта — скульптар [[Юозас Зікарас]] }} '''Герб Літвы, Віціс''' ({{lang-lt|Vytis}}&nbsp;— вершнік)&nbsp;— дзяржаўны герб [[Літва|Літвы]]; вызначаны 15-м артыкулам [[Канстытуцыя Літоўскай Рэспублікі|Канстытуцыі Літоўскай Рэспублікі]], прынятай рэферэндумам 1992 года, і апісаны ў Законе аб дзяржаўным гербе. == Назва == Пошук літоўскага слова для азначэння герба ВКЛ&nbsp;«Пагоні» пачаўся ўжо ў XVII ст. Тым часам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцін Шырвід]] прапаноўваў два словы&nbsp;— ''waykitoias'' (прыблізны пераклад з літ.: «''чалавек, які ганяе каго-небудзь''») і ''waykimas'' (прыблізны пераклад з літ.: «''праследаванне''»){{sfn|Rimša|2004|с=61-63}}. У літоўскамоўнай літаратуры канца XVIII&nbsp;— пачатку XIX ст. «Пагоню» звычайна звалі ''Vaikymas'' (''Праследаванне''). У сярэдзіне XIX ст. [[Сіманас Даўкантас]] прапанаваў свой [[неалагізм]] ''výtis'' (з малой літары і з націскам на першым складзе), але не для азначэння «Пагоні» цалкам, а толькі для яе вершніка&nbsp;— рыцара. Для азначэння ж «Пагоні» цалкам слова «''Vytís''» (з вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню ўжыў [[Мікалоюс Акялайціс]] у 1884 годзе{{sfn|Rimša|2004|с=61-63}}. Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Літве для азначэння «Пагоні». Аднак, яшчэ працяглы час трывалі спрэчкі пра націскны склад — першы або другі. Толькі ў 1930-я гады з гэтым вызначыліся — спыніліся на «''Výtis''»{{sfn|Rimša|2004|с=61-63}}. == Апісанне == У [[Чырвоны колер|чырвоным]] полі геральдычнага шчыта выяўлены сярэбраны вершнік у латах на белым кані, з узнятым у правай руцэ над галавой сярэбраным мячом. На левым плячы вершніка [[Сіні колер|сіні]] шчыт з падвойным роўнаканцовым залатым крыжам. Сядло і збруя каня сіняга колеру, дзяржальня мяча, страмёны, злучэнні збруі і іншыя дэталі — залатога колеру. Хвост каня падняты ўверх. == Гісторыя == [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1990–1991).svg|140px|міні|злева|Герб Літвы 1990—1991 гг.]] У 1919 годзе незалежная Літоўская дзяржава ўзяла сабе герб былога [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] — «[[Пагоня|Пагоню]]», пад назвай «Віціс». Прыняцце старажытнага герба мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Літоўскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасць з Вялікім Княствам Літоўскім. У 1920—1930-я гады некаторыя дзяржаўныя дзеячы Літвы паказвалі на неадпаведнасць герба менавіта літоўскай гістарычнай традыцыі, у літоўскім друку былі прапановы змяніць назву краіны на [[Жамойць]], а герб — на жамойцкага [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]]<ref name="Arlou-2012-373">{{Крыніцы/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.</ref>. У 1935 годзе прэм’ер-міністр Літоўскай Рэспублікі {{нп5|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не літоўскае (славянскае<ref name="Arlou-2012-373"/>) паходжанне Пагоні і паведаміў, што ідзе праца па стварэнні новага дзяржаўнага герба. Напэўна, гэту працу перарвалі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Крыніцы/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 |title=Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў» |author=Скобла М. |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=31 студзеня 2008 |lang=be |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 |archivedate=11 жніўня 2011 |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref>. У 1940 годзе, калі Літва ўвайшла ў склад [[СССР]], «Віціс» быў забаронены для ўжытку. Напярэдадні распаду [[СССР|Савецкага Саюза]], «Віціс» разам з іншымі гістарычнымі сімваламі стаў сімвалам нацыянальнага адраджэння Літвы. У 1988 годзе атрымаў статус нацыянальнага сімвала ў Літоўскай ССР, з 11 сакавіка 1990 года стаў яе дзяржаўным сімвалам, 10 красавіка 1990 года атрымаў афіцыйны статус герба, зацверджаны Вярхоўным Саветам Літоўскай ССР. === Выкарыстанне падчас Другой сусветнай вайны === У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] элементы дзяржаўнага герба Літвы (Віціс, [[Калюмны]], [[Ягелонскі крыж|Крыж Ягелонаў / Вітаўта]]) выкарыстоўваліся на ўніформе і сцягах [[Літоўскія паліцэйскія батальёны|літоўскіх паліцэйскіх батальёнаў]], якія дзейнічалі ў складзе ўзброеных сіл [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]]. Нягледзячы на абмежаванні з боку нямецкай акупацыйнай улады на выкарыстанне літоўскай сімволікі, на ўніформе салдат побач з афіцыйна вызначанымі знакамі сустракаліся нерэгламентаваныя элементы (Віціс, трыкалор, Калюмны){{sfn|Stoliarovas|2008|с=103}}. З 10 кастрычніка 1943 года літоўскія паліцэйскія батальёны, якія знаходзіліся на [[Усходні фронт Другой сусветнай вайны|Усходнім фронце]], атрымалі ўласныя сцягі. На адным з бакоў палотнішча на зялёным фоне размяшчаўся нацыянальны трохкаляровы шчыт з выявай Віціса і надпісам{{sfn|Stoliarovas|2008|с=104}}: {{цытата|Няхай дух продкаў вядзе вас{{арыгінальны тэкст|lt|Sentėvių dvasia tevadovauja Jums}}}} Сімвалы Віціса і Калюмнаў таксама выкарыстоўвалі для ўпрыгожвання магіл загінулых байцоў літоўскіх батальёнаў (разам з нямецкімі сімваламі і каскамі){{sfn|Bubnys|2017|с=263}}. == Выкарыстанне == Карыстацца пячаткамі, бланкамі дакументаў, вокладкамі і тытульнымі старонкамі друкаваных выданняў з Гербам Літвы маюць права: * [[Сейм Літвы]] і падначаленыя ўстановы, * [[Прэзідэнт Літоўскай Рэспублікі]], Урад Літвы і яго ўстановы, міністэрствы, * Банк Літвы, * Адміністрацыі начальнікаў [[Паветы Літвы|паветаў]], * Канстытуцыйны суд і суды, Генеральная пракуратура і тэрытарыяльныя пракуратуры, * Дэпартамент дзяржаўнай бяспекі і яго тэрытарыяльныя падраздзяленні, Служба спецыяльных расследаванняў, установы паліцыі, * дыпламатычныя прадстаўніцтвы і консульскія ўстановы, * установы самакіравання, якія не маюць усталяваных афіцыйных гербаў, дзяржаўныя ўстановы адукацыі і навукі, * прыставы і натарыусы, некаторыя іншыя службовыя асобы (напрыклад, старасты ў мясцовасцях, дзе адсутнічаюць установы грамадзянскай метрыкацыі, выкарыстоўваюць гербавую пячатку пры рэгістрацыі смерці і здзяйсненні натарыяльных дзеянняў). На пячатках вершнік (элемент дзяржаўнага герба) адлюстроўваецца без поля геральдычнага шчыта. == Галерэя == <gallery widths="150" heights="150" class="center"> Arms of the Duchy of Samogitia.svg|[[Мядзведзь (герб)|Мядзведзь]] — гістарычны герб [[Жамойць|Жамойці]] (XVI—XVIII стагоддзі) Duchy of Samogitia Coat of Arms.png|Герб Жамойцкага княства. Каля 1586 г. Герб Княжества и области белорусские и литовские 1882.svg|Герб княстваў і абласцей Беларускіх і Літоўскіх на гербе Расійскай імперыі Coat of arms of Lithuania (1920).png|Адзін з варыянтаў герба Літвы (1920) National Arms of Lithuania 1936.svg|Герб, які выкарыстоўваўся на банкнотах і плакатах ў 1920–1930 гады Older version of Lithuania COA.png|Малюнак герба Ю. Зікараса (1925), які выкарыстоўваўся на манетах Літвы да 1940 года. Литовский герб - Эдуардас Красаускас. 1930.jpg|Герб, які выкарыстоўваўся на марках і ў чыгуначным ведамстве ў 1930-я гады Coat of arms on the Foreign Passport of the Republic of Lithuania 1940.svg|Герб з пашпарта Літоўскай Рэспублікі 1940 года Emblem of Lithuanian SSR (early version).svg|[[Герб Літоўскай ССР]] National coat of arms of Lithuania in 1990-1991.gif|Герб Літоўскай Рэспублікі ў 1990—1991 гадах<ref>{{cite web |url=http://www.aruodai.lt/paieska2/vaizdas.php?VId=2489 |title=Aruodai. Lietuvių kultūros šaltinių elektroninis sąvadas |publisher=aruodai.lt |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820184101/http://www.aruodai.lt/paieska2/vaizdas.php?VId=2489 |archivedate=20 жніўня 2021 |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aminoapps.com/c/artrus/page/blog/gerb-litvy-1990-goda/n0kl_nVSLu8R4pY7EP6MZp5J3aLjQ1BLzP |title=Герб Литвы 1990 года |publisher=aminoapps.com |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820193128/https://aminoapps.com/c/artrus/page/blog/gerb-litvy-1990-goda/n0kl_nVSLu8R4pY7EP6MZp5J3aLjQ1BLzP |archivedate=20 жніўня 2021 |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://images.vector-images.com/img/106/litva_coa_1990.gif/?lng=en |title=Image: Litva COA 1990 |publisher=vector-images.com |lang=en |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.heraldicum.ru/lietuva/state.htm |title=Гербы Литовской Республики |publisher=heraldicum.ru |lang=ru |accessdate=1 студзеня 2024}}</ref> Stamp printed in Lithuania state arms Vytis 1991.svg|Літоўская марка 1991 года з дзяржаўным гербам Coat of arms of the Seimas of Lithuania.svg|Вялікі герб Літвы </gallery> == Гл. таксама == * [[Сцяг Літвы]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Rimša|год=2004|загаловак=Heraldika. Iš praeities į dabartį|аўтар=Rimša E.|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus Aureus|allpages=192}} * {{Крыніцы/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{артыкул |аўтар=Stoliarovas A. |загаловак=Policijos batalionai. Lietuvių karinės-policinės struktūros 1941–1944 metais |выданне=Istorija |тып=часопіс |год=2008 |старонкі=97–111 |спасылка= |ref=Stoliarovas}} * {{кніга |аўтар=[[Arūnas Bubnys|Bubnys A.]] |загаловак=Lietuvių policijos batalionai 1941–1945 m. |месца=Vilnius |выдавецтва=Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras |год=2017 |старонак=328 |isbn=978-609-8037-68-5 |ref=Bubnys}} == Спасылкі == * [http://www3.lrs.lt/ru/Herbas_ru.htm Дзяржаўны герб Літвы] * [http://www3.lrs.lt/pls/inter/w5_show?p_r=4056&p_k=2&p_rp=N&p_dr=N&p_d=49325 The Coat of Arms of Lithuania] * [http://www3.lrs.lt/pls/inter/w3_viewer.ViewDoc?p_int_tekst_id=9978&p_int_tv_id=135 Seimo puslapis apie Lietuvos valstybės herbą] * [http://www3.lrs.lt/cgi-bin/preps2?Condition1=211959&Condition2= Lietuvos Republikos įstatymas Dėl Lietuvos valstybės herbo] {{Еўропа паводле тэм|Герб|Гербы}} {{Літва ў тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гербы дзяржаў|Літва]] [[Катэгорыя:Гербы Літвы]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Літвы]] 6x3qgs2mnhlavnjvwe5qgi39s5q399u 0 9160 5176197 5165456 2026-08-06T06:23:58Z DobryBrat 5701 стыль 5176197 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Into_the_Jaws_of_Death_23-0455M_edit.jpg|thumb|Высадка амерыканскіх салдатаў у Нармандыі.]] [[Файл:194407 abandoned german vehicles belarus (revised).jpg|thumb|Нямецкая калона, разбітая непадалёк [[Бабруйск]]а.]] [[Файл:Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|thumb|Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]].]] * [[8 студзеня]]: Адбыўся [[Мікулішкаўскі бой]] паміж жаўнерамі [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] і літоўскімі калабарантамі. * [[31 студзеня]]: пачатак чатырохдзённай [[бітва|бітвы]] за [[Кваджалейн]] у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]] паміж [[ЗША]] і [[Японія]]й. Бітва скончылася знішчэннем буйнога японскага гарнізона і захопам кантролю над [[Маршалавы Астравы|Маршалавымі Астравамі]] амерыканскімі ваеннымі. * [[1 сакавіка]]: [[Беларуская народная самапомач]] перададзена ў падпарадкаванне [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]]. * [[6 сакавіка]]: Пачалося фарміраванне [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]]. * [[26 сакавіка]]: ** У [[Мінск]]у ў гарадскім тэатры адбылася прэм’ера оперы «Усяслаў Чарадзей» [[Мікалай Шчаглоў-Куліковіч|М. Шчаглова-Куліковіча]] на вершы [[Наталля Арсеннева|Н. Арсенневай]]. ** У ходзе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] савецкія войскі ля горада [[Бельцы]] выйшлі да дзяржаўнай мяжы [[СССР]]. ** Каля 600 савецкіх самалётаў здзейснілі самы моцны за ўсю вайну [[СССР]] з [[Фінляндыя]]й налёт на [[Хельсінкі]]. * [[30 сакавіка]]: Савецкія войскі вызвалілі [[Чарнаўцы]]. * [[18 мая]]: Праведзена [[дэпартацыя крымскіх татар]] у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. * [[24 мая]]: У [[Ісландыя|Ісландыі]] адбыўся [[Рэферэндум у Ісландыі (1944)|рэферэндум пра разрыў уніі]] з [[Данія]]й. * [[6 чэрвеня]]: Здзейснена [[высадка ў Нармандыі]], пачалося вызваленне Францыі. * [[15 чэрвеня]]: Пачалася бітва за [[востраў Сайпан|Сайпан]] паміж [[ЗША]] і [[Японія]]й. * [[17 чэрвеня]]: [[Ісландыя]] становіцца незалежнай ад [[Данія|Даніі]]. * [[23 чэрвеня]]: Савецкія войскі пачалі [[Аперацыя Баграціён|аперацыю «Баграціён»]]. * [[25 чэрвеня]]: Пачатак аперацыі войскаў 1-га Прыбалтыйскага і 3-га Беларускага франтоў, падчас якой была акружана і знішчана буйная групоўка нямецкіх войскаў на захадзе ад [[Віцебск]]а (сконч. [[27.6]].1944). * [[27 чэрвеня]]: ** Савецкія войскі завяршылі [[Тулоксінская дэсантная аперацыя|Тулоксінскую дэсантную аперацыю]]. ** Войскамі Карэльскага фронту і Анежскай ваеннай флатыліі вызвалены [[Петразаводск]]. ** Войскі 1-га Беларускага фронту акружылі і знішчылі (27.–29.6.) бабруйскую групоўку нямецкіх войскаў і вызвалілі [[Бабруйск]]. ** У [[Мінск]]у адбыўся [[Другі Усебеларускі кангрэс]], скліканы [[БЦР|Беларускай цэнтральнай радай]]. * [[3 ліпеня]]: Савецкія войскі ўвайшлі ў Мінск. * [[9 ліпеня]]: Заканчэнне бітвы за [[Сайпан]] перамогай арміі і флоту [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] над ваеннымі фарміраваннямі [[Японія|Японіі]]. * [[13 ліпеня]]: ** Савецкія войскі ўвайшлі ў [[Вільня|Вільню]]. ** Здарылася [[катастрофа С-47 пад Маладзечнам]], экіпаж загінуў. * [[14 ліпеня]]: [[Пінск]] вызвалены савецкімі войскамі ў ходзе [[Беларуская наступальная аперацыя|Беларускай наступальнай аперацыі]]. * [[16 ліпеня]]: У [[Мінск]]у на полі былога іпадрома адбыўся [[Партызанскі парад]]. * [[20 ліпеня]]: ** Савецкая армія выйшла на [[Заходні Буг]]. ** [[Аперацыя «Валькірыя»|Няўдалы замах]] на [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]]. * [[21 ліпеня]]: Амерыканскія войскі высадзіліся на [[Гуам]]е. * [[24 ліпеня]]: Савецкія войскі вызвалілі ад гітлераўцаў [[Люблін]]. * [[28 ліпеня]]: [[Брэст]] вызвалены з-пад нямецкай акупацыі. * [[7 жніўня]]: Запушчаны першы [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] праграміруемы [[камп’ютар]] «[[Марк I]]». * [[9 жніўня]]: Заснаваны [[Мінскі аўтамабільны завод]]. * [[25 жніўня]]: [[Вызваленне Парыжа]], капітуляцыя нямецкіх акупацыйных сіл, урад Вішы ўцёк у горад [[Зігмарынген]] у Германіі. * [[29 жніўня]]: Пачалося [[Славацкае нацыянальнае паўстанне]] супраць пранацысцкага ўрада [[Першая Славацкая рэспубліка|Першай Славацкай рэспублікі]]. * [[31 жніўня]]: Савецкія войскі ўвайшлі ў [[Бухарэст]]. * [[20 верасня]]: Утворана [[Гродзенская вобласць]] з цэнтрам у горадзе [[Гродна]]. * [[23 лістапада]]: Сфарміравана 1-я дывізія [[Руская вызваленчая армія|Рускай вызваленчай арміі]]. * [[31 снежня]]: Ад нацысцкіх акупантаў вызвалена [[Чарнагорыя]]. == Нарадзіліся == * [[3 студзеня]]: [[Міхал Раманюк]], беларускі [[этнограф]]. * [[6 студзеня]]: [[Рольф Цынкернагель]], швейцарскі [[вучоны]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1996). * [[12 студзеня]]: [[Джо Фрэйзер]], амерыканскі [[баксёр]]. * [[26 студзеня]]: [[Анджэла Дэвіс]], амерыканская [[праваабаронца]], дзеяч камуністычнага руху. * [[14 мая]]: [[Джордж Лукас]], амерыканскі [[кінарэжысёр]]. * [[26 чэрвеня]]: [[Генадзь Зюганаў]], расійскі [[палітык]], лідар [[КПРФ]]. * [[13 верасня]]: [[Алесь Іванавіч Лабанок]], беларускі [[акцёр]]. == Памерлі == * [[Гальяш Леўчык]], беларускі [[паэт]], аўтар зборніка «Чыжык беларускі» (Вільня, 1922) (нар. 20.7.[[1880]]). * [[3 сакавіка]]: [[Францішак Аляхновіч]], беларускі [[драматург]], [[празаік]], паэт, [[публіцыст]] (нар. [[9 сакавіка|3.3]].[[1883]]). * [[16 чэрвеня]]: [[Міхаіл Белуш]], удзельнік партызанскага руху на Беларусі ў Другую сусветную вайну (нар. [[1924]]). * [[7 кастрычніка]]: [[Змітрок Астапенка]], беларускі паэт і празаік (нар. [[10 лістапада|10.11]].[[1910]]). * [[23 кастрычніка]]: [[Чарлз Гловер Баркла]], англійскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]]. * [[5 лістапада]]: [[Алексіс Карэль]], французскі [[хірург]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1912). {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1944| ]] 14acwd3f1nqnd1n5v6uwndltr9nzull 0 16130 5176208 5067727 2026-08-06T06:43:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176208 wikitext text/x-wiki {{Картка хімічнага элемента | імя = Волава / Stannum (Sn) | сімвал = Sn | нумар = 50 | уверсе = [[Германій|Ge]] | унізе = [[Свінец|Pb]] | вонкавы від = <br />Серабрыста-белы мяккі, пластычны метал ([[Бэта-волава|β-волава]]) ці шэры парашок ([[Альфа-волава|α-волава]]) | атамная маса = 118,710(7)<ref name="iupac atomic weights">{{артыкул|аўтар=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|загаловак=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|спасылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|мова=en|выданне=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|нумар=5|старонкі=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02| issn = 0033-4545}}</ref> | радыус атама = 162 | энергія іанізацыі 1 = 708,2 (7,34) | канфігурацыя = [Kr] 4d¹⁰ 5s^{<nowiki>2</nowiki>} 5p^{<nowiki>2</nowiki>} | кавалентны радыус = 141 | радыус іона = (+4e) 71 (+2) 93 | электраадмоўнасць = 1,96 | электродны патэнцыял = -0,136 | ступені акіслення = +4, +2 | шчыльнасць = 7,31 | цеплаёмістасць = 27,11<ref name="ХЭ">{{кніга |аўтар = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |частка = |загаловак = Химическая энциклопедия: в 5 т |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Москва |выдавецтва = Советская энциклопедия |год = 1992 |том = 3 |старонкі = 382 |старонак = 639 |серыя = |isbn = 5—85270—039—8 |тыраж = 50 000 }} </ref> | цеплаправоднасць = 66,8 | тэмпература плаўлення = 231,9 °C | цеплыня плаўлення = 7,07 | тэмпература кіпення = 2873 | цеплыня выпарэння = 296 | малярны аб'ём = 16,3 | структура рашоткі = тэтраганальная | параметры рашоткі = a=5,831;c=3,181 | суадносіны c/a = 0,546 | тэмпература Дэбая = 170,00 }}{{Элемент перыядычнай сістэмы|align=center|fontsize=100%|number=50}} '''Волава''' ({{lang-la|Stannum}}) '''Sn''' — [[хімічны элемент]] IV групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 50. Серабрыста-белы [[метал]]. == Прыродныя крыніцы == Па распаўсюджанасці ў [[зямная кара|зямной кары]] займае 47-е месца. У самародным стане практычна не сустракаецца, знаходзяць волава пераважна ў выглядзе мінералаў касітэрыта і станіна. Галоўныя пастаўшчыкі волава на сусветны рынак — [[Балівія]], [[Інданезія]], [[Малайзія]], [[Расія]], [[Казахстан]], [[Нігерыя]]. == Прымяненне == Каля паловы ўсяго здабываемага волава ідзе на выраб белай [[бляха|бляхі]] (ліставое [[жалеза]], пакрытае волавам), з якой вырабляюць [[бляшанка|бляшанкі]]. Чыстае волава прымяняюць у электрычных [[кандэнсатар]]ах. Існуюць шматлікія сплавы волава: з [[медзь|меддзю]] — [[бронза]], з [[вісмут]]ам, [[кадмій|кадміем]] — шматлікія прыпоі, з меддзю і [[Сурма (хімічны элемент)|сурмой]] — бабіты (сплавы для [[падшыпнік]]аў). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sn/key.html Волава на Webelements] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040917085801/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sn/key.html |date=17 верасня 2004 }} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Рад актыўнасці металаў}} {{Металы і сплавы, якія выкарыстоўваюцца для вырабу манет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Лёгкія металы]] jq6e767stzwtqiy9ly1cf1qhhqf9hz7 0 16203 5176086 5090402 2026-08-05T19:53:07Z Ілля Касакоў 21245 5176086 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Косава}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Косава |выява = Дворец Пусловских 2 2020.jpg |подпіс = [[Косаўскі палац]] |вобласць = Брэсцкая |раён = Івацэвіцкі |першае згадванне = [[1492]] |тэлефонны код = +375 1645 |паштовы індэкс = 225262 |аўтамабільны код = 1 |катэгорыя ў Commons = Kosava |OpenStreetMap = 242979022 }} '''Ко́сава'''<ref name="NNP"/> ([[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)|афіц. транс.]]: ''Kosava'') — горад раённага падпарадкавання ў [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Грыўда]].. Знаходзіцца за 15 км ад [[Івацэвічы|Івацэвічаў]], за 13 км ад чыгуначнай станцыі [[Косава-Палескае]] (лінія [[Брэст]] — [[Баранавічы]]). Аўтамабільныя дарогі на [[Ружаны]], [[Івацэвічы]], [[Няхачава]]. == Паходжанне назвы == Тапонім «Косаў», імаверна, мае сувязь з асновай «касы́» і вытворным прозвішчам Косаў. Таксама магчыма, што пачатковае «к» мае пратэтычнае паходжанне<ref name="KTSB"/>. Паводле народнага падання, у XIII ст. у часе набегаў татараў каваль Каса рабіў зброю; мясцовыя жыхары абараняліся ад ворагаў, калі ішлі да каваля, казалі, што ідуць да Касога; месца, дзе ён жыў, паступова пачалі зваць Косавым. Паводле іншай версіі, вакол Косава было шмат сенажацяў, якія ўвосень гучна скошвалі і ад гэтага моцнага шуму пайшла назва. == Гісторыя == Паселішча на месцы Косава ўзнікла ў X—XI ст., захавалася гарадзішча X—XII ст., даследаванае Юрыем Кухарэнкам, [[Пётр Лысенка|Пётром Лысенкам]], [[Леанід Давыдавіч Побаль|Леанідам Побалем]] і Паўлам Рапапортам. [[Файл:Kosaŭ,_Maračoŭščyna._Косаў,_Марачоўшчына_(N._Orda,_1875).jpg|thumb|200px|злева|[[Напалеон Орда]]: ''«Палац Вандаліна Пуслоўскага і дом, у якім нарадзіўся Тадэвуш Касцюшка [[12 лютага]] [[1746]]»'']] Упершыню згадваецца ў прывілеі 1494 года вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] на наданне паселішча свайму маршалку [[Іван Літавор Храптовіч|Івану Літавору Храптовічу]]<ref name="sp"/>. У 1510 годзе вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] выдаў прывілей на правядзенне ў [[мястэчка|мястэчку]] таргоў і кірмашоў. У гэты час Косаў стаў цэнтрам павета, аднак згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльная рэформай (1565—1566) увайшоў у склад [[Слонімскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Слонімскага павета]] [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]]. З 1517 года да пачатку XIX ст. належала [[Осцікі|Осцікам]], [[Сангушкі|Сангушкам]], Мялешкам, [[Сапегі|Сапегам]], [[род Флемінгаў|Флемінгам]], [[Чартарыйскія|Чартарыйскім]]. З 11 мая 1569 года мястэчка перайшло да Льва [[Сангушкі]]-Кашырскага. Станам на 1597 год—79 двароў, 2 вуліцы, 27 корчмаў, шынок, царква, касцёл (з 1526). З 1611 года Косавам валодалі [[Сапегі]]. У 1626 паводле фундацыі [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] тут збудавалі новы касцёл. У другой пал. 18 ст. мястэчка перайшло да [[Пуслоўскія|Пуслоўскіх]], якія збудавалі ў ім суконную фабрыку, цагельню, гуту і бровар. [[Файл:Maračoŭščyna. Мерачоўшчына (XIX).jpg|thumb|200px|злева|Сядзіба Касцюшкаў, [[19 стагоддзе|19 ст.]]]] У [[1795]] годзе ў выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Косаў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскім павеце]] [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з [[1797]] [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з [[1801]] у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У [[1825]]—[[1855]] у мястэчку працавала суконная мануфактура. У [[1838]] годзе за 1,5 км ад Косава ва ўрочышчы Мерачоўшчына граф [[Вандалін Пуслоўскі]] збудаваў тут [[Косаўскі палац|палац]] і дэндралагічны парк. Станам на [[1845]] у Косаве існавала фабрыка дываноў і іншыя прадпрыемствы, на якіх налічвалася каля 200 рабочых. У [[1850-я]] працавала вінакурнае прадпрыемства. У [[1861]] мястэчка зрабілася цэнтрам воласці. У часы [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] ([[1863]]—[[1864]]) пад Косавым адбыўся бой паміж паўстанцамі і расійскімі карнымі войскамі. У [[1865]] адкрылася народнае вучылішча. У [[1867]] пачаў працаваць млын (у [[1881]] абсталяваны паравым рухавіком). У [[1868]] у мястэчку збудавалі мураваную царкву Святога Антонія, у [[1878]] — Траецкі касцёл. Паводле вынікаў перапісу [[1897]] года — 431 будынкі, 2 царквы, касцёл, капліца, народнае вучылішча, суконныя фабрыкі, гарбарня, пошта, 58 крамаў, рэгулярна праводзілася па 8 кірмашоў. [[15 кастрычніка|15]]—[[16 кастрычніка]] [[1900]] у Косаве адбыліся хваляванні навабранцаў (каля 900 чал.) у часе перастрэлкі з паліцыяй некалькі чалавек застрэленыя. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў [[1915]] мястэчка занялі нямецкія войскі; да восені [[1918]] непадалёк стаяў фронт. Ад чыгуначнай станцыі Косаў-Палескі немцы правялі вузкакалейныя чыгункі ў лясныя масівы Гуліна і Міхаліна Ружанскай пушчы. Разрабаваны палац, загінулі сад і аранжарэя<ref name="HVB"/>. Згодна з Рыжскім мірным дагаворам ([[1921]]) Косаў апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе атрымаў статус [[горад]] і стаў цэнтрам [[Косаўскі павет|павета]]. За польскім часам тут меўся міравы суд, паліцэйская камендатура. З [[1922]] дзейнічаў шпіталь на 930 ложкаў, у [[1923]] адкрыўся лесапільны завод «Тартак». [[3 лютага]] [[1927]] у Косаве адбылася дэманстрацыя рабочых, арганізаваная падпольным райкамам [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]]; паліцыя расстраляла дэманстрацыю, гэты дзень увайшоў у беларускую гісторыю пад назвай [[Косаўскі расстрэл|Косаўскага расстрэла]]. У [[1930-я]] ў месце дзейнічала электрастанцыя магутнасцю 100 кВт. У [[1939]] Косаў увайшоў у [[БССР]], дзе ў [[1940]] стаў цэнтрам [[Косаўскі раён|раёна]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з [[25 чэрвеня]] [[1941]] да [[12 ліпеня]] [[1944]] горада знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У [[1942]] у Косаве існавала гета; у часе аперацыі партызанаў усе іўдзеі былі вызвалены і схаваліся ў лясы, але ў выніку нямецкай агітацыі, якая абяцала ім спакойнае жыццё ў гета, частка іўдзеяў вярнуліся з лясоў, адразу ж усіх іх расстралялі. У Косаве і раёне акупанты знішчылі 3112 чалавек, дзейнічала раённая антыфашысцкая арганізацыя. З [[20 верасня]] [[1947]] года ў складзе [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага раёна]] <center><gallery caption="Горад на старых фотаздымках" widths=150 heights=150 perrow="4"> Файл:Kosaŭ, Sapieha. Косаў, Сапега (1930).jpg|Палац Сапегаў Файл:Maračoŭščyna. Мерачоўшчына (1927).jpg|Сядзіба Касцюшкаў Файл:Kosaŭ, Rynak-Fabryčnaja. Косаў, Рынак-Фабрычная (1930).jpg|Вуліца імя Т. Касцюшкі Файл:Kosaŭ, Trajecki. Косаў, Траецкі (1926).jpg|Касцёл Файл:Kosaŭ, Pusłoŭski. Косаў, Пуслоўскі (1920).jpg|Палац, брама Файл:Kosaŭ. Косаў (1930th).jpg|Палац, фрагмент Файл:Kosaŭ, Pusłoŭski, Biełaja. Косаў, Пуслоўскі, Белая (1939).jpg|Палац, Белая зала </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:6000 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:200 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1833 from:0 till:741 bar:1860 from:0 till:538 bar:1867 from:0 till:1236 bar:1878 from:0 till:2030 bar:1897 from:0 till:4143 bar:1905 from:0 till:5067 bar:1921 from:0 till:2433 bar:1938 from:0 till:3708 bar:1959 from:0 till:2600 bar:1995 from:0 till:2800 bar:1991 from:0 till:2800 bar:1997 from:0 till:2675 bar:2002 from:0 till:2500 bar:2009 from:0 till:2029 bar:2017 from:0 till:1844 TextData= fontsize:10px pos:(65,195) text:Дынаміка колькасці насельніцтва Косава </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1830 год — 578 муж., з іх шляхты 7, духоўнага саслоўя 2, мяшчан-іўдзеяў 408, мяшчан-хрысціян і сялян 150, жабракоў 2<ref name="miastečki"/>; 1833 год — 741 чал.; 1860 год — 538 чал.; 1867 год — 1276 чал.; 1878 год — 2030 чал., у тым ліку 1279 іўдзеяў.<ref name="HSKP"/>; 1897 год — 4143 чал. * '''XX стагоддзе''': 1905 год — 5067 чал.; 1921 год — 2433 чал.; 1938 год — 3708 чал.; 1959 год — 2,6 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1991 год — 2,8 тыс. чал.<ref name="academic"/>; 1995 год — 2,8 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1997 год — 2675 чал.<ref name="EHB"/> * '''XXI стагоддзе''': 2002 год — 2,5 тыс. чал.; 2006 год — 2,4 тыс. чал.; 2008 год — 2,3 тыс. чал.; 2009 год — 2029 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2010 год — 2 тыс. чал.<ref name="maps"/>; 2015 год — 1905 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 1850 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 1844 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай, харчовай прамысловасці, камбінат бытавога абслугоўвання насельніцтва. * ААТ «Косаўскае мэблевае вытворчае аб’яднанне» == Інфраструктура == === Адукацыя === У Косаве працуюць сярэдняя і музычная школы, дашкольная ўстанова. === Медыцына === Медыцынскія паслугі надае бальніца. === Культура === Дзейнічаюць дом культуры, бібліятэка. == Славутасці == * Шэраговая забудова (канец XIX—1-я палова XX ст.) * [[Косаўскі палац|Косаўскі палацава-паркавы ансамбль]] (XIX стагоддзе) — {{ГККРБ 4|111Г000305}} * [[Музей-сядзіба Тадэвуша Касцюшкі|Музей-сядзіба Т. Касцюшкі]] (XVIII стагоддзе), урочышча [[Мерачоўшчына]] — {{ГККРБ 4|111Г000305}} ** [[Помнік Тадэвушу Касцюшку (Косава)|Помнік Тадэвушу Касцюшку]] (2018) * [[Капліца, Косава|Капліца]] на каталіцкіх могілках (1859) — {{ГККРБ 4|113Г000306}} * [[Свята-Антоніеўская царква (Косава)|Свята-Антоніеўская царква]] (1868), вул. Вясёлая, 2 — {{ГККРБ 4|113Г000307}} * [[Свята-Георгіеўская царква (Косава)|Свята-Георгіеўская царква]] на могілках (ХІХ стагоддзе), вул. Т. Касцюшкі, 3 — {{ГККРБ 4|113Г000308}} * [[Троіцкі касцёл (Косава)|Троіцкі касцёл]] (1878), вул. Леніна, 39 — {{ГККРБ 4|113Г000309}} * Прыдарожная каплічка, паміж касцёлам і могілкамі * [[Магіла паўстанцаў, Косава|Магіла ўдзельнікаў паўстання 1863-64 гг.]] (1863; надмагілле пастаўлена ў 1928), на тэрыторыі рымска-каталіцкіх могілак на паўднёва-ўсходняй ускраіне горада — {{ГККРБ 4|}} * Магілы салдатаў Першай сусветныя вайны * Брацкая магіла (1942—1944), вул. 3 Лютага, у скверы — {{ГККРБ 4|113Д000310}} === Страчаная спадчына === * Сядзіба Сапегаў (18—19 стагоддзі) <gallery mode=packed perrow ="4" heights= "150px"> Сьвята-Антоніеўская царква (Косава) 001.Jpeg|Свята-Антоніеўская царква Музэй-сядзіба Т. Касьцюшкі.jpg|Мерачоўшчына KosauskiZamak004.Jpg|Косаўскі палац KosavaKasciol018.JPG|Троіцкі касцёл Косава. Капліца.jpg|Капліца Косава. Каталіцкія могілкі. Магіла паўстанцаў (01).jpg|Магіла паўстанцаў </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Тадэвуш Касцюшка]] (1746—1817) — ваенны і грамадскі дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], кіраўнік паўстання 1794 года. * [[Аўрам Ешаяў Карэліц|Аўрам Ешаяў Карэліц (Хазон Іш)]] (1878—1953) — адзін з вядомейшых [[рабін]]аў XX ст. * [[Мікалай Трында]] — кіраўнік Косаўскага раённага антыфашысцкага камітэта ў Другую сусветную вайну. * [[Веньямін Ізраілевіч Харашчанскі]] ({{lang-ru|Вениамин Израилевич Хорощанский}}; нар. 1905) — савецкі арганізатар прамысловай вытворчасці. Дырэктар Орскага завода будаўнічых машын. * {{нп5|Ізідар Ясіноўскі||he|ישראל יסינובסקי}} (1842—1917, [[Варшава]]) — польскі юрыст. * [[Андрэй Уладзіміравіч Піліпук]] (нар. 1980) — беларускі вучоны ў галiне эканомікі аграпрамысловага комплексу. * [[Галіна Эйсымонт]] (1932—2024) — польская мастачка. == Гл. таксама == * [[Косаўскі расстрэл]] * [[Гарады Брэсцкай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 178.</ref> <ref name="sp">Свод памятников истории и культуры Белоруссии. Брестская область, под ред. Марцелова С. В. — Минск: Белорусская Советская Энциклопедия, 1990. С. 208.</ref> <ref name="HVB">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}}</ref> <ref name="miastečki">{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 414.</ref> <ref name="HSKP">Kossów // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4}} S. 473.</ref> <ref name="academic">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/165246 Коссово] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="EHB">Косава // {{Крыніцы/ЭГБ|4к}} С. 241.</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-1.pdf Перепись населения — 2009. Брестская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="maps">[http://maps.by/viewate/1390 Дзяржкартгеацэнтр]</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|3-1}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4}} * {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Косава, Косаў|398}} * Kossów // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/473 473]. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Kosava|Косава}} {{OSM relation|5602864|Косава}} * {{ГБ|http://globustut.by/kossovo/index.htm}} {{Івацэвіцкі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Косава (горад)| ]] [[Катэгорыя:Пуслоўскія]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] 5bjr9y20v8uzcn7zcfiwo23ca2lhpgc 4 16411 5176268 5173683 2026-08-06T08:07:44Z Ueschar 151377 /* Дзяніс Трусаў */ Адказ 5176268 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Дзяніс Трусаў]] == Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:04, 31 ліпеня 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць, тон артыкула, вядома, можна было крыху паправіць, але агулам не бачу прычын выдаляць. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:07, 6 жніўня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} 6sgpievsq32wtpg7o7sxukjpum2ko48 5176438 5176268 2026-08-06T11:52:13Z Autumndancer 168015 /* */ 5176438 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Мустафа Ахматовіч]] == : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Трусаў]] == Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:04, 31 ліпеня 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць, тон артыкула, вядома, можна было крыху паправіць, але агулам не бачу прычын выдаляць. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:07, 6 жніўня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} s4h7lsnv4knyznwomxjwfq0pn4qdenn 0 16984 5176322 5076129 2026-08-06T09:29:10Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль 5176322 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Гарадскі пасёлак |беларуская назва = Астрына |арыгінальная назва = {{lang-be|Астрына}} |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Astryna.png |сцяг = Flag of Astryna.png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Astryna1.JPG |подпіс = Спаса-Праабражэнская царква |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 43|lat_sec = 48 |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 31|lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Шчучынскі |сельсавет = Астрынскі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = 1940 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +1514 |паштовы індэкс = 231536 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 4 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Astryna |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979002 }} '''Астрына́'''<ref name="NNP"/> — гарадскі пасёлак у [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр Астрынскага пасялковага савета. Размешчана на рацэ Астрынцы, прытоку ракі [[Котра (рака)|Котры]]. За 22 км ад [[Шчучын]]а, 29 км ад чыгуначнай станцыі Ражанка на лініі [[Масты]]—[[Ліда]], на перакрыжаванні аўтадарог [[Гродна]]—Ліда і Масты—Шчучын—[[Радунь]]—[[Вільня]]. Насельніцтва 1&nbsp;731 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. {{змест злева}} == Гісторыя == [[Файл:Astryna. Астрына (1792).jpg|200px|thumb|left|Герб 1792 года]] Назва ад ракі Астрынкі (калісьці Астрошы). Упершыню згадваецца пад [[1487]] г. у Літоўскай Метрыцы. Расійскі археолаг [[В. Сядоў]] атаясамлівае Астрыну з «[[Астрэя]]й» са «[[Спіс гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх|Спісу гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх]]». Беларускія археолагі [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачоў]], [[С. Піваварчык]], праводзілі раскопкі на гарадзішчы за 2 км ад Астрыны. Было выяўлена, што славяне тут жылі з 10 ст., побач гарадзішча — курганныя могілкі таго часу. У XV—XVI ст. каралеўскае ўладанне, цэнтр воласці Троцкага павета. У пач. XVI ст. у Астрыне жылі татарскія князі Астрынскія, якія паходзілі з роду Гірэяў, ад Гірэевага ўнука Даўлета. У 1508 г. намеснікам (старостам) быў Федка Храптовіч, падскарбі літоўскі. У 1520 г. вял.кн. [[Жыгімонт Стары]] аддаў Астрыну ў заставу (арэнду) магнату [[Няцеч (Тарноўскі сельсавет)|Аляксандру Хадкевічу]]. У XVI ст. старостамі ў Астрыне былі: князь Глеб Пронскі, Федка Храптовіч, і Сямён Скіндзер, родам з Шатландыі. У часы Рэчы Паспалітай у Астрыне «неградовае» каралеўскае староства. У Астрыне, паводле прывілею на няпоўнае магдэбургскае права ад вял.кн. [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] ад 1641 г., штотыдзень адбываліся таргі. У 1666 г. быў пабудаваны касцёл коштам магнатаў [[Пацы|Пацаў]] — Крыштафа Паца і ягонай жонкі Клары дэ Мальгі Ласкарыс. З 1763 г. уласнасць Зянковічаў. У 1771 г. намеснікам (старостам) быў дуэлянт і авантурыст Андрэй Зянковіч, які, між іншым, быў [[Інстыгатары літоўскія|інстыгатарам літоўскім]]. З 1793 г. Астрына — цэнтр воласці Шчучынскага павета Віленскага ваяводства. У 1859 г. — 170 дамоў і 970 жыхароў. У 1866 г. — 179 дамоў і 1196 жыхароў, з іх 481 праваслаўныя, 669 яўрэяў, 12 каталікоў і 34 мусульманіна з [[беларуска-літоўскія татары|беларуска-літоўскіх татараў]]. У 1882 г. налічвалася 1984 жыхары (973 мужчыны і 1011 жанчын). У Астрыне амаль да канца 19 ст. стаяла старажытная мураваная царква — Перамянення Боскага, пабудаваная, магчыма, у кан. 15 ст., і драўляная каталіцкая капліца, якая замяніла ў 19 ст. спалены расійскімі войскамі стары касцёл. З 1921 г. у складзе Польшчы, з 1926 г. цэнтр гміны Шчучынскага павета, з 1931 г. — горад. З 1939 г. у [[БССР]], з 1940 г. гарадскі пасёлак [[Васілішкаўскі раён|Васілішкаўскага раёна]]. З 3 жніўня 1954 г.<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 3 августа 1954 г. О перенесении центра Василишковского района, Гродненской области, из городского поселка Василишки в городской поселок Острына и об упразднении городского поселка Василишки // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref> па 20 студзеня 1960 г. цэнтр Васілішкаўскага раёна. У 1960—1962 г. у Скідальскім, з 1962 г. у Шчучынскім р-не. == Насельніцтва == * [[1859]] — 970 чал. * [[1866]] — 1&nbsp;196 чал. * [[1882]] — 1&nbsp;984 чал. * [[2016]] — 1&nbsp;778 чал.<ref name="2016-Estimate"/> * [[2017]] — 1&nbsp;731 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы лясной, будаўнічых матэрыялаў і харчовай прамысловасці. == Культура == Тэатр «Волат» (Астрынскі народны паэтычны тэатр), размешчаны ў будынку колішняй сінагогі. == Славутасці == [[Файл:Astryna, Belarus - panoramio.jpg|міні|злева|Царква]] [[Файл:Astryna2.JPG|thumb]] * [[Помнік Алаізе Пашкевіч (Астрына)|Помнік Алаізе Пашкевіч]] (1954) * [[Спаса-Праабражэнская царква (Астрына)|Праабражэнская царква]] (1885) * [[Касцёл Святой Тэрэзы (Астрына)|Касцёл Святой Тэрэзы]]. == Вядомыя асобы == * [[Андрэй Мікалаевіч Азараў|Андрэй Азараў]] — мультымедыя-дызайнер. * [[Ігар Георгіевіч Жук]] (нар. 1956) — [[заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]]. Член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|6-га]] склікання. * [[Дар'я Мікалаеўна Карацінская]] (нар. 1942) — беларускі мовазнавец. * [[Уладзімір Пятровіч Парфянок|Уладзімір Парфянок]] (1958—2024) — беларускі фатограф, заснавальнік галерэі «NOVA» ў Мінску<ref name="nova"/> * {{нп5|Беньямін Хайтоўскі||he|בנימין חייטובסקי}} == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Гродзенскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="nova">[http://nova.iatp.by/ Галерэя візуальных мастацтваў «NOVA»]</ref> }} == Літаратура == * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Острина}}; * Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Гродзенскага раёна / Рэдкал. [[Уладзімір Паўлавіч Верхась|У. П. Верхась]] і інш. — Мн., 1993. * [https://pawet.net/library/v_ethnography/adviaruha/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%BA%D1%96,_%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D1%96,_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%B7_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D1%85%D1%96%D1%85_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F.html Беларускія думкі, звычаі, абрады з Лідскага павета ХІХ стагоддзя. Астрынскі прыход віленскай губерні лідскага павета. Этнаграфічны зборнік, 2023 г. На беларускай мове. Ліда, 72 с.] // на [[pawet.net]] * [https://pawet.net/library/history/city_district/religion/16/%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F,_%D0%B3%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%96_%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B.html ''Лаўрэш Л.'' Астрынская, Глыбоцкая і Дэмбраўская цэрквы Лідскага павета, але Гарадзенскага дэканата // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 56-70] // на [[pawet.net]] == Спасылкі == {{Commons}} {{OSM relation|6722797|Астрына}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Астрынскі сельсавет}} {{Шчучынскі раён}} {{Гродзенская вобласць}} [[Катэгорыя:Астрына| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 8mhcmr3gt5mm1ah8lrx9vhti9hgi0ur 0 17568 5176160 5157643 2026-08-06T03:27:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176160 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Іваноўскі}} {{ДД | імя = Вацлаў Іваноўскі | тытул = Міністр асветы [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] | перыядпачатак = 11 лістапада 1918 | перыядканец = 13 снежня 1919 | тытул_2 = Бургамістр Менска | перыядпачатак_2 = чэрвень 1942 | перыядканец_2 = 7 снежня 1943 | папярэднік_2 = [[Вітаўт Тумаш]] | пераемнік_2 = [[Анатоль Фёдаравіч Комар|Анатоль Комар]] | нацыянальнасць = [[беларусы|беларус]] }} '''Вацлаў Леанардавіч Іваноўскі''' ({{lang-be-latin|Vacłaŭ Ivanoŭski|1}}; {{ДН|25|5|1880|7|6}}, фальварак [[Сядзіба Іваноўскіх (Галавічполе)|Лябёдка]], Васілішская воласць, [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі павет]], [[Віленская губерня]] — {{ДС|7|12|1943}}, [[Мінск|Менск]]; Псеўданімы: ''Вацюк Тройца, Браты Далецкія'') — беларускі культурны і грамадскі дзеяч, палітык. Доктар тэхнічных навук (1909). Адзін з [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|адраджальнікаў]] беларускай [[Выдавецкая справа|выдавецкай]] дзейнасці, заснавальнік выдавецкай суполкі «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]», рэдактар і выдавец [[Беларускі лемантар, або першая навука чытання|першага беларускага лемантара (буквара)]]. Міністр асветы [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ва ўрадзе [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]. Бургамістр Менска за часамі нямецкай акупацыі ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]]. == Біяграфія == === Паходжанне. Раннія гады === [[File:Браты Тадзік, Юрка і Вацік.jpg|thumb|злева|Браты [[Тадэвуш Іваноўскі|Тадэвуш]], [[Ежы Іваноўскі|Ежы]] і Вацлаў Іваноўскія]] Вацлаў Іваноўскі нарадзіўся ў 1880 годзе ў родавым маёнтку [[Сядзіба Іваноўскіх (Галавічполе)|Лябёдка]] ў шляхецкай каталіцкай сям’і [[Леанард Іваноўскі|Леанарда Іваноўскага]] і Ядвігі з Райхеляў. На той час бацька Вацлава працаваў інжынерам у сяле Краснае Навахапёрскага павета [[Варонежская губерня|Варонежскай губерні]], сям’я прыязджала ў маёнтак на Беларусь толькі ўлетку{{sfn|Туронак Ю.|2006|с=24}}. Меў братоў [[Ежы Іваноўскі|Юрыя (Ежы)]] (1876—1965), [[Тадэвуш Іваноўскі|Тадэвуша]] (1882—1970), [[Станіслаў Іваноўскі|Станіслава]](1886—1970) і сястру [[Алена Леанардаўна Іваноўская|Алену]] (1885—1973). Юрый і Станіслаў пазней далучацца да нацыянальнага руху Польшчы, Тадэвуш стане дзеячам незалежнай Літвы, Алена пэўны час збірала беларускі фальклор і публікавалася ў заходнебеларускім часопісе «[[Саха (часопіс)|Саха]]». У пачатку 1890-х сям’я Іваноўскіх пераехала ў [[Варшава|Варшаву]]. У чэрвені 1899 года Вацлаў Іваноўскі скончыў 5-ю мужчынскую варшаўскую гімназію. Валодаў [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]] і [[Французская мова|французскай]] мовамі. У трэцім класе гімназіі пры самастойным вырабе зараду для дубальтоўкі страціў другі і трэці пальцы на правай руцэ, праз што ў пазнейшыя часы возьме псеўданім «Вацюк Тройца»{{sfn|Туронак Ю.|2006|с=26}}. === Санкт-Пецярбург === [[Файл:Вацлаў Леанардавіч Іваноўскі.jpg|міні|злева|Вацлаў Іваноўскі, 1904 г.]] У 1899 годзе паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны тэхналагічны інстытут|Санкт-Пецярбургскі тэхналагічны інстытут]], на хімічны факультэт. Жыў разам з братамі, якія таксама вучыліся ў інстытуце і бацькам, які працаваў дзяржаўным саветнікам пры міністэрстве земляробства{{sfn|Туронак Ю.|2006|с=26}}. Брат Ежы ў Санкт-Пецярбургу далучыўся да польскага нацыянальнага руху, Тадэвуш — да літоўскага. Вацлаў Іваноўскі ў 1902 годзе заснаваў [[Беларуская рэвалюцыйная партыя|Беларускую рэвалюцыйную партыю]]. Пасля яе расколу ў 1903 годзе ўзначаліў [[Круг беларускай народнай прасветы і культуры]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=466}}. Займаўся легальнай і нелегальнай выдавецкай дзейнасцю. У 1904—1905 гадах член ЦК [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] (БСГ). Адыграў важную ролю ў арганізацыі прапагандысцкай работы БСГ, заснаванні партыйнай друкарні ў [[Мінск]]у і [[Грамада (выдавецтва)|выдавецтва «Грамада»]] ў Пецярбургу{{sfn|ЭГБ|1996|с=466}}. На пачатку 1906 года ўзначаліў створанае ім у Санкт-Пецярбургу першае беларускае выдавецтва — суполку «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]». Зрабіў апрацоўку першага [[буквар]]а сучаснай беларускай мовы, які быў выдадзены ў 1906 годзе (''«[[Беларускі лемантар, або першая навука чытання|Беларуски лемэнтар або Першая навука чытаньня]]», «Biełaruski lementar abo Pierszaja nawuka czytańnia»)'', увёў у беларускі лацінскі алфавіт літары «[[č]]», «[[š]]», «[[ž]]» замест традыцыйных «cz», «sz», «[[ż]]», што, напэўна, мела на мэце аддаліць беларускую лацінку ад польскага алфавіта{{sfn|ЭГБ|1996|с=466}}. Супрацоўнічаў з газетай «[[Наша доля]]» і «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]» (псеўданім Вацюк Тройца, Антось Асіна і інш), часопісам «[[Саха (часопіс)|Саха]]». [[Файл:Vacłaŭ Ivanoŭski. Вацлаў Іваноўскі (1908).jpg|міні|злева|Вацлаў Іваноўскі, 1908 г.]] З 1904 года, па заканчэнні інстытута, па 1913 год займаўся навуковай і выкладчыцкай работай у [[Санкт-Пецярбург]]у. У пачатку 1905 года пасля заканчэння практыкі ён атрымлівае працу ў лабараторыі харчовых прадуктаў Пецярбургскага тэхналагічнага інстытута і пачынае доследы над вырошчваннем [[Цукровы бурак|цукровых буракоў]] у Віленскай губерні. Тады ж бярэ шлюб з [[Сабіна Іваноўская|Сабінай Ячыноўскай]], урачыстасць спраўлялі 10 студзеня 1905 года ў рымска-каталіцкім касцёле ў [[Шаўлі|Шаўлях]], дзе нарадзілася нявеста. У 1909 годзе атрымаў ступень доктара тэхнічных навук у Мюнхенскім політэхнічным інстытуце, пасля чаго меў пасаду дацэнта ў Санкт-Пецярбургскім тэхналагічным інстытуце. Адначасова выкладаў ферменталогію на Вышэйшых жаночых політэхнічных курсах, працаваў старшым кансультантам па справах перапрацоўкі садавіны і гародніны ў Міністэрстве земляробства{{sfn|Туронак Ю.|2006|с=77}}. === Вільня. Вайна === [[File:Вацлаў Іваноўскі з першай жонкай Сабінай.jpg|thumb|злева|Вацлаў Іваноўскі з жонкай Сабінай, 1912]] У 1913—1915 гадах Вацлаў Іваноўскі жыў у [[Вільня|Вільні]], працаваў у [[Віленскае таварыства сельскай гаспадаркі|Віленскім таварыстве сельскай гаспадаркі]]. Кіраваў [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускім выдавецкім таварыствам]], заснаваным у 1913 годзе, садзейнічаў заснаванню беларускай кнігарні [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]. Уваходзіў у кола тых дзеячаў беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху, якія ўключыліся ў склад [[краёўцы|ліберальна-дэмакратычнай плыні руху краёўцаў]]<ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй… С. 283.</ref>. У сакавіку—верасні 1915 года старшыня [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У верасні 1915 года з’ехаў у расійскі горад [[Арол (горад)|Арол]]. Гісторык [[Юры Туронак]] мяркуе, што адной з прычын пераезду было пашырэнне дзейнасці Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны на незанятых немцамі тэрыторыях{{sfn|Туронак Ю.|2006|с=87}}. У Арле надалей працаваў у Віленскім земляробчым таварыстве, эвакуяваным туды. Улетку 1916 года пераехаў у [[Петраград]], працаваў у Міністэрстве земляробства. Быў блізкі да арганізацыі [[Беларускае таварыства ў Петраградзе па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У Вільні ён пакінуў сям’ю: жонку Сабіну з трыма дзецьмі — Сцяпанам, Вацлавам і Ганнай, якой тады было толькі пару месяцаў. Неўзабаве яны пераехалі ў сямейны маёнтак Лябёдку. === Беларуская Народная Рэспубліка === На мінскім [[З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)|З’ездзе беларускіх нацыянальных арганізацый]] 25—27 сакавіка (7—9 красавіка) 1917 года Вацлаў Іваноўскі быў завочна абраны ў [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|Беларускі нацыянальны камітэт]] (БНК) пад кіраўніцтвам [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Рамана Скірмунта]]. Пасля заняпаду БНК не праяўляў актыўнасці, жыў у Петраградзе. Вырашэнне пытання беларускай дзяржаўнасці звязваў з нацыянальнай праграмай [[бальшавікі|бальшавікоў]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] ўключыўся ў палітычную дзейнасць, удзельнічаў ва [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускім з’ездзе]] 1917 года ў Мінску. У красавіку 1918 года прыехаў у Лябёдку{{sfn|Туронак Ю.|2006|с=92}}. Часта ездзіў у Вільню, дзе абмяркоўваў далейшую беларускую дзейнасць з [[Антон Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]]. У траўні 1918 года быў запрошаны [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народным сакратарыятам Беларусі]] для кіраўніцтва камісіяй па стварэнні сярэдняй тэхнічнай навучальнай установы з лясным, сельскагаспадарчым і вінакурным аддзяленнямі<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/28825920.html|title=Яны былі першыя. Вацлаў Іваноўскі|first=Анатоль|last=Сідарэвіч|author-link=Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|website=Радыё Свабода|date=2017-10-31|access-date=2025-12-03}}</ref>. Прыехаў у Менск у чэрвені, вёў асветніцкую дзейнасць. Сябра Краёвага вучэбнага апякунства (Беларускай школьнай апекі). Выкладаў у першай грамадскай школе для дарослых<ref name=":0" />. Пасля расколу [[Беларуская сацыялістычная грамада|БСГ]] увайшоў у [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (1918—1924)|Беларускую сацыял-дэмакратычную партыю]] (БСДП)<ref name=":0" />. 11 лістапада 1918 года прызначаны міністрам асветы ў [[Рада Народных Міністраў Беларускай Народнай Рэспублікі|Радзе Народных Міністраў]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] за старшынствам [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]. У снежні 1918, пасля адступлення нямецкіх войскаў і эвакуацыі бальшыні членаў урада БНР у [[Гродна|Горадню]], застаўся ў [[Мінск|Менск]]у разам з [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпам Лёсікам]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандрам Уласавым]] і некаторымі іншымі членамі [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]], спадзеючыся на стварэнне кааліцыйнага ўрада Савецкай Беларусі з удзелам камуністаў і сацыял-дэмакратаў{{sfn|ЭГБ|1996|с=466}}. У траўні 1919 арыштаваны савецкімі ўладамі і інтэрніраваны ў [[Смаленск|горад Смаленск]]. Аднак неўзбаве па абвяшчэнні [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] і прыбыцці ўрада пад кіраўніцтвам [[Зміцер Жылуновіч|Змітра Жылуновіча]] ў Менск, тэрыторыя Савецкай Беларусі была абрэзана маскоўскім урадам бальшавікоў, а пасля рэспубліка скасавана на карысць [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўска-Беларускай ССР]]. Вацлаў Іваноўскі вярнуўся да асветнай дзейнасці, выкладаў у Менскім педагагічным інстытуце, выдаваў школьныя падручнікі і мастацкую літаратуру. Працаваў як член рэдакцыйнай калегіі Менскага губернскага камісарыята асветы Літоўска-Беларускай ССР. Часта выязджаў у Вільню, дзе друкаваліся апрацаваныя ў Менску кнігі{{sfn|Туронак Ю.|2006|с=97}}. 31 сакавіка 1919 года стаў сябрам віленскага [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускага навуковага таварыства]]{{sfn|Туронак Ю.|2006|с=97}}. Па заняцці польскімі войскамі значных тэрыторый захаду Беларусі ([[польска-савецкая вайна]]) Вацлаў Іваноўскі быў арыштаваны бальшавікамі ў Менску 15 траўня 1919 года і пераведзены ў Смаленскую турму. Вызвалены ў верасні 1919 года, лічыцца што гэтаму паспрыяў старэйшы брат [[Ежы Іваноўскі|Юрый (Ежы) Іваноўскі]], дзеяч [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]], на той час ён таксама фінансава падтрымліваў прадстаўніцтва БНР у Варшаве{{sfn|Туронак Ю.|2006|с=100}}. У лістападзе{{sfn|Туронак Ю.|2006|с=100}} 1919 года вярнуўся ў Менск, заняты польскімі войскамі. Увайшоў у [[Часовы беларускі нацыянальны камітэт]]{{sfn|Туронак Ю.|2006|с=101}}. У лютым—сакавіку 1920 года як упаўнаважаны [[Найвышэйшая рада БНР|Найвышэйшай рады БНР]] удзельнічаў у беларуска-польскіх перагаворах, імкнуўся прадухіліць падзел Беларусі, выступаў за стварэнне [[федэрацыя|федэрацыі]] Польшчы і Беларусі. З сакавіка 1920 года быў рэктарам Менскага педагагічнага інстытута. Адначасова займаўся пашырэннем сеткі беларускіх школ на Меншчыне ў межах работы [[Беларуская цэнтральная школьная рада|Беларускай цэнтральнай школьнай рады]]. Арганізаваў выпуск літаратурнага штотыднёвіка «[[Рунь (часопіс)|Рунь]]». Працаваў над арганізацыяй Беларускага цэнтральнага кааператыўнага саюза. Пасля пачатку бальшавіцкага наступу ў ліпені 1920 года з’ехаў у Вільню, потым у Варшаву. 11 верасня 1920 года, пасля польскага контрнаступу, разам з [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антонам Неканэдам-Трэпкам]] і [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]] сустракаўся з [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]], прасіў не паўтараць польскую палітыку папярэдняй акупацыі<ref name=":0" />. У кастрычніку 1920 года ў выніку паходу [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] Польшча стварыла на тэрыторыі Віленшчыны марыянеткавую дзяржаву [[Сярэдняя Літва]]. Вацлаў Іваноўскі, разам з братамі Ежы і Станіславам, увайшоў ва ўрад Сярэдняй Літвы, заняў пасаду дырэктарам дэпартамента гандлю, першы тыдні таксама займаў пасаду старшыні дэпартамента сельскай і лясной гаспадаркі{{sfn|Туронак Ю.|2006|с=105}}. У гэтым годзе Вацлаў Іваноўскі ўзяў шлюб з вільнянкай Лігіяй Федаровіч. Цырымонія адбылася ў мясцовай евангелічнай царкве. Першая жонка Сабіна з дзецьмі, тым часам, знаходзілася ў Вільні і працавала настаўніцай у гімназіі. У канцы снежня 1920 года Вацлаў Іваноўскі падаў у адстаўку з пасады ва ўрадзе Сярэдняй Літвы, бо польскія палітычныя колы на той час цалкам адышлі ад ідэй федэрацыі. === Міжваенны перыяд === Падзел Беларусі ў выніку [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года пазбавіў Вацлава Іваноўскага надзеі на ажыццяўленне ідэі беларускай дзяржаўнасці. Ён адмовіўся ад палітычнай дзейнасці і вярнуўся да навуковай працы. Увосень 1922 года распачаў рэгулярную працу ў [[Варшаўскі політэхнічны ўніверсітэт|Варшаўскай політэхніцы]] як кіраўнік кафедры тэхналогіі ферментацыі харчовых прадуктаў. На гэтай пасадзе ён працаваў да верасня 1939 года, спачатку як выкладчык па кантракце, 4 ліпеня 1924 ён атрымаў званне надзвычайнага прафесара, а 1 верасня 1935 — звычайнага прафесара. У 1937 годзе быў адным з арганізатараў Беларускага асветнага таварыства ў Варшаве{{sfn|Туронак Ю.|2006|с=120}}. === Другая сусветная вайна === Пасля нападу Германіі на Польшчу і пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], Вацлаў Іваноўскі з’ехаў у [[Люблін]], пасля 17 верасня паехаў у Вільню, дзе быў каля 20 верасня{{sfn|Туронак Ю.|2006|с=127}}. Пасяліўся ў [[Лявон Дубейкаўскі|Лявона Дубейкаўскага]]. Выкладаў у Прамысловым ліцэі на [[Антокаль|Антокалі]], дзе да канца 1939 года навучанне ішло па-польску{{sfn|Туронак Ю.|2006|с=127}}. Па савецкай перадачы Вільні [[Літва|Літве]] з Лябёдкі прыбыла першая жонка Сабіна з дзецьмі з сястрой [[Алена Леанардаўна Іваноўская|Аленай Іваноўскай (Скіндэр)]]. Яны баяліся, што як «эксплуататараў» іх рэпрэсуюць савецкія ўлады, і таму схаваліся за новай літоўскай мяжой. У студзені 1940 года брат [[Тадэвуш Іваноўскі]] атрымаў кафедру заалогіі ў літоўскім [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] і дапамог Вацлаву атрымаць кафедру хімічнай тэхналогіі, дзе той працаваў да чэрвеня 1941 года, гэта значыць да [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]], выкладаў [[літоўская мова|па-літоўску]]. У Вільні Вацлаў Іваноўскі пачаў супрацоўніцтва з [[Ян Станкевіч|Янам Станкевічам]], іх мэтай была распрацоўка палітычных дзеянняў на карысць Беларусі ў новых умовах. За канцэпцыю была ўзята ідэя федэрацыі Польшчы і Беларусі як дзвюх незалежных дзяржаў, бо дабіцца поўнай незалежнасці бачылася на той час немагчымым{{sfn|Туронак Ю.|2006|с=130}}. Дзеля гэтага былі завязаны сувязі з польскім падполлем. Ян Станкевіч адправіўся ў Варшаву, дзе стварыў [[Арганізацыя беларускіх нацыяналістаў|Партыю беларускіх нацыяналістаў]], куды ўцягнуў дзеячаў [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], якія паходзілі з Беларусі. Іваноўскі застаўся ў Вільні, пазбег дэпартацый у чэрвені 1941 года праз частую змену месцаў жыхарства. У ліпені 1941 года стаў кіраўніком адноўленага з дазволу нямецкай адміністрацыі віленскага [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэта]]. У верасні 1941 наведаў заняты немцамі Менск, дзе [[Вітаўт Тумаш]] прапанаваў яму пераняць пасаду бургамістра. У канцы верасня Вацлаў Іваноўскі сустрэўся ў Вільні з прадстаўніком Арміі Краёвай [[Самуэль Кастравіцкі (1902—1953)|Самуэлем Кастравіцкім]], на сустрэчы бакі не прынялі ніякіх дамоў, але Іваноўскі сказаў, што не будзе замінаць дзейнасці польскага падполля і разведкі ў Менску{{sfn|Туронак Ю.|2006|с=135}}. [[Файл:Першы зьезд акруговых кіраўнікоў БНС ў Менску.jpg|міні|Першы з’езд акруговых кіраўнікоў БНС ў Менску, чэрвень 1942 г. Сядзяць: [[Сымон Кандыбовіч]], [[Рыгор Барысавіч Зыбайла|Рыгор Зыбайла]], Вацлаў Іваноўскі, [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]], [[Іван Абрамавіч Ермачэнка|Іван Ермачэнка]], [[Галіна Вайтэнка]], [[Юльян Саковіч]], [[Адольф Юстынавіч Клімовіч|Адольф Клімовіч]], [[Аляксандр Скурат]]. Стаяць: [[Пецюкевіч]], [[Жверблянка]], [[Іван Касяк]], [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|Антон Адамовіч]], [[Аляксей Сянкевіч|Аляксей Сянькевіч]], [[Часлаў Найдзюк]], [[Антон Андрэевіч Сокал-Кутылоўскі|Антон Сокал-Кутылоўскі]], д-р [[Вайтэнка]], [[Канстанцін Якуцэвіч]], [[Барыс Рагуля]], [[Янка Гінько]]|злева]] У сярэдзіне лістапада 1941 года прыехаў у Менск. Перш чым выехаць з Вільні, даручыў сваёй дачцэ {{нп3|Ганна Карнэцкая|Ганне|pl|Anna Kornecka}} вывезці з Вільні ў Лябёдку дзвюх жанчын яўрэйскага паходжання — {{нп3|Эма Альтберг|Эму Альтберг|pl|Emma Altberg}} (1889—1983) і яе сястру Марыю Арнольд (1893—1995)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/xx-niecakanych-faktau-pra-vaclava-ivanouskaha/27782625.html|title=20 нечаканых фактаў пра Вацлава Іваноўскага|first=Васіль Дэ Эм|last=|author-link=Васіль Дранько Майсюк|website=Радыё Свабода|date=2016-06-07|access-date=2025-12-05}}</ref>. Прызначаны на пасаду намесніка бургамістра Менска. 17 лістапада бургамістр Вітаўт Тумаш з’ехаў з Менска, такім чынам да чэрвеня 1942 года гарадской управай кіравалі два яго намеснікі — Вацлаў Іваноўскі (галоўным чынам — справы асветы і культуры) і [[Адам Канстанцінавіч Дземідэцкі-Дземідовіч|Адам Дэмідэцкі-Дэмідовіч]] (гаспадарчыя справы){{sfn|Туронак Ю.|2006|с=136}}. У чэрвені 1942 года быў прызначаны на пасаду бургамістра Менска. Падтрымліваў сувязь з прадстаўнікамі [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], уладкаваў у гарадскую ўправу разведчыка [[Вітаўт Буткевіч|Вітаўта Буткевіча]], таксама пры яго дапамозе ва ўправе працаваў [[Балеслаў Берут|Баляслаў Берут]] (у будучыні першы прэзідэнт [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]]). У 1943 годзе быў старшынёй [[Беларуская рада даверу|Беларускай рады даверу]] пры генеральным камісары Беларусі [[Вільгельм Кубэ|Вільгельме Кубэ]], адначасова быў намеснікам старшыні [[Беларускае навуковае таварыства (1942)|Беларускага навуковага таварыства]] (з чэрвеня — старшыня), з 30 чэрвеня 1943 года ўзначальваў [[Беларуская народная самапомач|Беларускую народную самапомач]]. === Гібель === [[Файл:Пахаваньне Вацлава Іваноўскага1.jpg|міні|Пахавальная працэсія]] [[Файл:Miensk, Kalvaryja, Brama. Менск, Кальварыя, Брама (12.1943).jpg|thumb|Пахаванне Вацлава Іваноўскага на Кальварыйскіх могілак]] 6 снежня 1943 года Вацлава Іваноўскага цяжка паранілі невядомыя на вуліцы. Ён быў прывезены ў шпіталь, але там пакінуты без лекарскай дапамогі<ref name="TuronakNA">Туронак, Нямецкая акупацыя…</ref> назаўтра памёр. Раней замах на яго прыпісвалі шэфу мінскага СД Штраўху, або савецкім ці польскім партызанам, а выканаўцаў лічылі невядомымі. Гісторык [[Юры Туронак]] лічыць, што забойства было арганізавана — з ведама і згоды в.а. генеральнага камісара Беларусі [[Курт фон Готберг|Курта фон Готберга]] — [[Радаслаў Астроўскі|Радаславам Астроўскім]], які супернічаў за ўплыў з Іваноўскім<ref name="TuronakVI" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/101448|title=Немцы? Партызаны? Свае? Таямніца забойства Вацлава Іваноўскага|website=Наша Ніва|date=2012-12-07|access-date=2025-12-05}}</ref>. Называюцца і прозвішчы выканаўцаў<ref name="TuronakNA" />. У некаторых крыніцах выканаўцам забойства названы М. Васьковіч, працаўнік Менскай гарадской управы і сябра [[Беларускае навуковае таварыства (1942)|Беларускага навуковага таварыства]], які пасля ўцёк да савецкіх партызанаў<ref>{{Крыніцы/Беларусь учора і сяньня|303}}</ref>. Распаўсюджаная версія пра здзяйсненне замаху савецкімі партызанамі была прынятая, з розных прычын, як у пасляваеннай [[савецкая гістарыяграфія|савецкай гістарыяграфіі]], так і ў беларускім эмігранцкім асяродку, але, відаць, была створаная і пушчаная ў абарот Готбергам<ref name="TuronakVI">Туронак Ю. В. Іваноўскі…</ref>. Пахаваны 11 снежня 1943 года на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]], развітанне адбылося ў [[Будынак гарадскога тэатра (Мінск)|Гарадскім тэатры]], пахавальную ўрачыстасць правёў іерарх [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] [[Філафей (Нарко)|Філафей]]. [[Файл:Vacłaŭ Ivanoŭski, mahiła.JPG|міні|Магіла Вацлава Іваноўскага, Кальварыйскія могілкі]] 16 снежня 2006 адбылося ўрачыстае адкрыццё надмагільнага помніка Вацлаву Іваноўскаму<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/5422|title=На Кальварыі адкрыты помнік Вацлаву Іваноўскаму|website=Наша Ніва|date=2006-12-18|access-date=2025-12-05}}</ref>. == Сям’я == Першы шлюб * жонка [[Сабіна Іваноўская|Сабіна з Ячыноўскіх]] (1877—1954) * сын Стэфан (1907—1944), выпускнік Варшаўскай політэхнікі, інжынер-электрык, лётчык, паручнік [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], загінуў у [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскім паўстанні]] * сын Вацлаў (1910—1944), выпускнік Варшаўскай політэхнікі, інжынер-гідратэхнік, сержант падхарунжы Арміі Краёвай, удзельнік Варшаўскага паўстання, смяротна паранены * дачка {{нп3|Ганна Карнэцкая|Ганна|pl|Anna Kornecka}} (1915—2017), выпускніца Галоўнай школы сельскай гаспадаркі ў Варшаве, інжынер-агратэхнік Другі шлюб * жонка Лігія Федаровіч * сын Пётр-Леанард (1922—1944), навучэнец інжынернай школы ў Варшаве, удзельнік Варшаўскага паўстання, загінуў == Навукова-даследчыцкая дзейнасць == З 1922 года Вацлаў Іваноўскі распачаў рэгулярную працу ў [[Варшаўскі політэхнічны ўніверсітэт|Варшаўскай політэхніцы]] як кіраўнік кафедры тэхналогіі ферментацыі харчовых прадуктаў. На гэтай пасадзе ён працаваў да верасня 1939, спачатку як выкладчык па кантракце, у 1924 ён атрымаў званне надзвычайнага прафесара, а ў 1935 — звычайнага прафесара. Тэматыка навуковых доследаў, якія ён праводзіў і якімі кіраваў, супадала з найважнейшымі патрэбамі тагачаснай польскай гаспадаркі, сярод іх на першым месцы стаялі разнастайныя тэхналагічныя аспекты харчовай прамысловасці. Праблемны аспект тэхналогіі харчовай прамысловасці адлюстроўваюць працы Вацлава Іваноўскага, выкананыя часткова супольна з іншымі навуковымі супрацоўнікамі Політэхнікі, прысвечаныя перапрацоўка садавіны і гародніны, дражджам, пякарству і інш. З прафесарам {{нп3|Юзаф Шчэнсны Турскі|Юзафам Турскім|pl|Józef Szczęsny Turski}} даследаваў спіртавыя і паліўныя сумесі як замяняльнікі традыцыйнага маторнага паліва. Займаўся пытаннем насычэння драўніны, што было звязана з яго працай на чыгунцы ў якасці эксперта. Вывучаў праблему ачышчэння і выкарыстання фабрычных постцэлюлозных сцёкаў. Вынікі даследчых прац прафесара Вацлава Іваноўскага публікаваліся ў польскай хімічнай перыёдыцы і ў замежных выданнях. Як эксперт у галіне тэхналогіі, ён прадстаўляў Польшчу на міжнароднай канферэнцыі па праблемах стандартызацыі харчовых аналізаў у [[Парыж]]ы (1929), на міжнародным кангрэсе тэхнікі для малочнай вытворчасці ў [[Капенгаген]]е (1931) і інтэрнацыянальным хімічным кангрэсе ў Будапешце (1939). == Літаратурная дзейнасць == У «Нашай ніве» быў змешчаны яго пераклад верша Казіміра Тэтмаера «Вада». Аўтар камедыі з шляхецкага жыцця «Міхалка» (1911). У 1910 годзе апублікаваў артыкул пра жыццё і творчасць [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]{{sfn|Туронак Ю.|2006|с=78}}. == Ацэнкі == [[Яўген Іванавіч Хлябцэвіч|Яўген Хлябцэвіч]] і [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] вызначылі Вацлава Іваноўскага як цэнтральную фігуру беларускага жыцця ў Санкт-Пецярбургу, а [[Максім Гарэцкі]] — як правадыра нацыянальнага адраджэнскага руху перад Першай сусветнай вайной. Пасля гэта постаць на многія гады была выкрасленая з гісторыі беларускай культуры і нацыянальнага руху. Згодна з дырэктывамі камуністычных уладаў Беларусі, яго прадстаўлялі ворагам народа. Асуджэнне Вацлава Іваноўскага савецкімі ўладамі было выкліканае не толькі яго пазіцыяй часоў нямецкай акупацыі, яно датычылася ўсёй яго дзейнасці ўвогуле<ref name="TuronakVI" />. З 1990-х гадоў погляды на Вацлава Іваноўскага мяняюцца, у тым ліку дзякуючы працам гісторыка [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Вацлаў Іваноўскі, 1880—1943. Мн., 1990. * [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|''Смалянчук, А. Ф.'']] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * {{кніга|аўтар = [[Юры Туронак|Туронак Ю.]]|частка = |загаловак = Вацлаў Іваноўскі і адраджэнне Беларусі|арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/vatslaw-ivanowski-i-adradzhenne-belarusi-turonak-yury|адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Медысонт|год = 2006|том = |старонкі = |старонак = 180|серыя = |isbn = 85-6530-40-7|тыраж = |ref = Туронак Ю.|archive-date = 22 студзеня 2026|archive-url = https://web.archive.org/web/20260122161801/https://kamunikat.org/vatslaw-ivanowski-i-adradzhenne-belarusi-turonak-yury}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Іваноўскі Вацлаў Леанардавіч|Туронак Ю.|466}} * [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/01/Вацлаў_Іваноўскі.html Савук А. Вацлаў Іваноўскі // Лідскі летапісец № 11] * ''[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]'' [https://www.academia.edu/124204034/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%8F%D0%B1%D1%91%D0%B4%D0%BA%D0%B0_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%94%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%86%D1%8C_Ridero_2024_196_%D1%81 Лябёдка Іваноўскіх. Дакументальная аповесць.] Ridero, 2024. 196 с. * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|Вацлаў Іваноўскі}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://schuchin-lib.by/vacla-ivano-ski/|title=Вацлаў Іваноўскі|website=Шчучынская раённая бібліятэка імя Цёткі|access-date=2025-12-06|archive-date=6 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251206013046/https://schuchin-lib.by/vacla-ivano-ski/|url-status=dead}} {{навігацыя}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Іваноўскі Вацлаў}} [[Катэгорыя:Дактары тэхнічных навук]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Міністры асветы БНР]] [[Катэгорыя:Палітыкі Сярэдняй Літвы]] [[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Кальварыйскіх могілках]] [[Катэгорыя:Забітыя палітыкі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Мінска]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага тэхналагічнага інстытута]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай народнай самапомачы]] [[Катэгорыя:Іваноўскія|Вацлаў]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] k9t8w25h5g290ailqcpd6jofi7t0hwa 0 18772 5176171 4930803 2026-08-06T05:15:36Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя 5176171 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Савецкая Гавань |арыгінальная назва = {{lang-ru|Советская Гавань}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Sovgava1.png |сцяг = Flag of Sovietskaya Gavan.gif |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 48|lat_min = 58|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 140|lon_min = 17|lon_sec = |CoordAddon = type:city(28739)_region:RU |CoordScale = 200000 |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Хабараўскі край |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1853 |ранейшыя імёны = |статус з = 1941 |плошча = 69 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}} 28&nbsp;429 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = 42138 |паштовы індэкс = 682800 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 27 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.sovgavan.ru/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Савецкая Гавань'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|16}} — карта Хабараўскага края</ref> ({{lang-ru|Советская Гавань}}) — горад у [[Хабараўскі край|Хабараўскім краі]] Расіі, адміністрацыйны цэнтр Савецка-Гаваньскага раёна. Знаходзіцца на беразе заліва Савецкая Гавань ([[Татарскі праліў]]). Чыгуначная станцыя. Горад знаходзіцца за 60 км ад порта [[Ваніна]]. Канчатковая кропка [[Байкала-Амурская магістраль|Байкала-Амурскай магістралі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Алена Дзмітрыеўна Бялова]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Хабараўскі край}} [[Катэгорыя:Гарады Хабараўскага края]] 68j0pwt1zbabbayebgvr31619sozne8 0 18842 5175899 5017357 2026-08-05T12:07:41Z Autumndancer 168015 5175899 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дно (значэнні)}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Дно |арыгінальная назва = Дно |падначаленне = |краіна = Расія |рэгіён = Пскоўская вобласць }} '''Дно''' ({{lang-ru|Дно}}) — горад (з [[1925]]) у [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] ([[Расія|Расіі]]) на Шалонскай нізіне, за 113 км ад [[Пскоў|Пскова]]. [[Дно (чыгуначная станцыя)|Чыгуначная станцыя]]. Прадпрыемствы чыгункі, ільноперапрацоўчы завод, завод металаканструкцый. == Гісторыя == Упершыню вёскі '''Дно Вялікае''' і '''Донца Меншае''' [[Шалонская пяціна|Шалонскай пяціны]] [[Наўгародская дзяржава|Наўгародскай рэспублікі]] згадваюцца ў пісцовых кнігах у пачатку XV стагоддзя. З сярэдзіны XVI стагоддзя вёска '''Донца Меншае''' ўжо нідзе не згадваецца, існуюць дзве версіі — ці яна запусцела пасля эпідэміі чумы, якая лютавала ў 1550 годзе, ці злучылася з '''Дном Вялікім'''. У 1576 годзе ў вёсцы налічвалася 33 двары, з якіх 14 сялянскіх і 11 — рамесных. Згодна з дакументамі, вёскай валодаў буйны памешчык Апанас Бельскі, сваяк [[Малюта Скуратаў|Малюты Скуратава]]. У XVIII стагоддзі ў шматлікіх дакументах згадваецца і пад назовам '''Доншчына'''. Да канца XIX стагоддзі Дно (або Доншчына) стала вялікім сялом (каля шасцісот жыхароў). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Сцяпанавіч Амельянюк|Амельянюк У. С.]] — адзін з кіраўнікоў антыфашысцкага падполля ў [[Мінск|Мінску]]. == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дноўскі раён}} {{Пскоўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Пскоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1897 годзе]] owegmiuzkc18noqdm9q5de2i686e0ze 5175900 5175899 2026-08-05T12:08:12Z Autumndancer 168015 5175900 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дно (значэнні)}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Дно |арыгінальная назва = Дно |падначаленне = |краіна = Расія |рэгіён = Пскоўская вобласць }} '''Дно''' ({{lang-ru|Дно}}) — горад (з [[1925]]) у [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] ([[Расія|Расіі]]) на Шалонскай нізіне, за 113 км ад [[Пскоў|Пскова]]. [[Дно (станцыя)|Чыгуначная станцыя]]. Прадпрыемствы чыгункі, ільноперапрацоўчы завод, завод металаканструкцый. == Гісторыя == Упершыню вёскі '''Дно Вялікае''' і '''Донца Меншае''' [[Шалонская пяціна|Шалонскай пяціны]] [[Наўгародская дзяржава|Наўгародскай рэспублікі]] згадваюцца ў пісцовых кнігах у пачатку XV стагоддзя. З сярэдзіны XVI стагоддзя вёска '''Донца Меншае''' ўжо нідзе не згадваецца, існуюць дзве версіі — ці яна запусцела пасля эпідэміі чумы, якая лютавала ў 1550 годзе, ці злучылася з '''Дном Вялікім'''. У 1576 годзе ў вёсцы налічвалася 33 двары, з якіх 14 сялянскіх і 11 — рамесных. Згодна з дакументамі, вёскай валодаў буйны памешчык Апанас Бельскі, сваяк [[Малюта Скуратаў|Малюты Скуратава]]. У XVIII стагоддзі ў шматлікіх дакументах згадваецца і пад назовам '''Доншчына'''. Да канца XIX стагоддзі Дно (або Доншчына) стала вялікім сялом (каля шасцісот жыхароў). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Сцяпанавіч Амельянюк|Амельянюк У. С.]] — адзін з кіраўнікоў антыфашысцкага падполля ў [[Мінск|Мінску]]. == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дноўскі раён}} {{Пскоўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Пскоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1897 годзе]] kj9m4pbz7p25y7eg6s820z4fhpeh6nz 0 20550 5176024 4415908 2026-08-05T16:40:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176024 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{Цёзкі2|Круталевіч}} '''Вадзім Андрэевіч Круталевіч''' ({{ДН|4|7|1922}}, [[Малое Хонава]], [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]] — {{ДС|9|4|2006}}) — беларускі [[юрыст]], [[гісторык]], сацыёлаг. [[доктар навук|Доктар юрыдычных навук]] ([[1974]]), [[прафесар]] ([[1987]]). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Скончыў [[МДУ|Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт]]. У [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі|Інстытуце філасофіі і права]] Акадэміі навук БССР: старшы навуковы супрацоўнік (1954), загадчык сектара (1979), вядучы навуковы супрацоўнік (1989), галоўны навуковы супрацоўнік (1992). У 1974 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ([[БДУ]]; «Правал контррэвалюцыйных планаў стварэння беларускай буржуазнай дзяржавы і ўтварэння БССР (Кастрычнік 1917 — лют. 1919 г.)»). З 1996 года з’яўляўся членам Прававога кансультатыўнага савета пры [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. == Навуковая дзейнасць == Займаўся даследаваннямі ў галіне тэорыі дзяржавы і [[права]], гісторыі нацыянальнага дзяржаўнага будаўніцтва Беларусі, праблем нацыянальна-адраджэнскага руху, сістэматызацыі і кадыфікацыі заканадаўства і інш. == Узнагароды і прэміі == * [[ордэн Славы]] III ступені; * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне навукі і тэхнікі (2000) — ''за цыкл прац «Гісторыя Беларусі: абвяшчэнне і станаўленне беларускай дзяржаўнасці (1917—1922 гг.)»''. == Бібліяграфія == * Круталевич, В. А. Административно-территориальное устройство БССР / В. А. Круталевич. — Минск : Наука и техника, 1966. — 133 c. * Круталевич, В. А. Историческая роль В. И. Ленина в создании БССР / В. А. Круталевич. — Минск, 1970. — 20 с. * Круталевич, В. А. Рождение Белорусской Советской Республики : На пути к провозглашению Республики : Октябрь 1917 — декабрь 1918 г. / В. А. Круталевич. — Минск : Наука и техника, 1975. — 334 c. * Круталевич, В. А. Формирование сельского поселения нового типа / В. А. Круталевич. — Минск : Наука и техника, 1977. — 240 c. * Круталевич, В. А. Рождение Белорусской Советской Республики : Провозглашение Республики, развертывание национально-государственного строительства : Ноябрь 1918 — февраль 1919 г. / В. А. Круталевич. — Минск : Наука и техника, 1979. — 334 с. * Круталевич, В. А. Творчеством раскрепощенных народов / В. А. Круталевич. — Минск, 1982. — 64 с. * Круталевіч, В. А. Станаўленне дзяржаўнасці : Да 70-годдзя абвяшчэння БССР / В. А. Круталевіч. — Мінск, 1989. — 125 с. * Круталевич, В. А. На путях самоопределения : БНР — БССР — РБ / В. А. Круталевич. — Минск : Право и экономика, 1995. — 139 с. * [http://kamunikat.org/download.php?item=5519-1.pdf&pubref=5519 Круталевіч, В. А. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі (1917—1945 гг.) : Вучэбны дапаможнік для студэнтаў юрыдычных і гістарычных спецыяльнасцей ВНУ]{{Недаступная спасылка}} / В. А. Круталевіч, І. А. Юхо. — 2-е выд. — Мінск : Беларуская навука, 2000. — 237 с. * Круталевич, В. А. Республика Беларусь : административно-территориальное устройство / В. А. Круталевич. — Минск : Право и экономика, 2001. — 268 с. * Круталевич, В. А. История Беларуси : становление национальной державности (1917—1922 гг.) / В. А. Круталевич. — 2-е изд., доп. — Минск : Право и экономика, 2003. — 585 с. * Круталевіч, В. А. Абвяшчэнне Рэспублікі : Гістарычны аспект / В. А. Круталевіч. — Мінск : Права і эканоміка, 2004. — 117 с. * Круталевич, В. А. О Белорусской Народной Республике : аналитические заметки и комментарии / В. А. Круталевич. — Минск : Право и экономика, 2005. — 208 с. * Круталевич, В. А. От войны к миру : Польско-советские отношения в 1920—1922 гг. / В. А. Круталевич. — Минск : Право и экономика, 2006. — 150 с. * Круталевич, В. А. Очерки истории государства и права Беларуси / В. А. Круталевич. — 2-е изд. — Минск : Право и экономика, 2009. — 520 с. З’яўляўся сааўтарам прац «Социальные изменения в современном селе» (1978), «Межхозяйственное кооперирование и социальные изменения в деревне» (1980), «На пути к правовому государству : совершенствование правовой сферы» (2004). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Круталевіч Вадзім Андрэевіч||488—489}} * ''Скалабан, В.'' Круталевіч Вадзім Андрэевіч / В. Скалабан // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. — Т. 4.: Кадэты — Ляшчэня / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн імя Петруся Броўкі, 1997. — С. 267. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Круталевіч Вадзім Андрэевіч|старонкі=403}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Круталевіч Вадзім Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Дактары юрыдычных навук]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Юрысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёўскім раёне]] 904e8j1x5ts3nawwhk4fwf2v2w9qvb8 0 22644 5175947 4732931 2026-08-05T13:39:25Z M.L.Bot 261 5175947 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Кляшторны}} '''То́дар То́даравіч Кляшто́рны''' ({{ДН|11|3|1903}}, [[Парэчча (Лепельскі раён)|в. Парэчча]], цяпер {{МН|Лепельскі раён|у Лепельскім раёне|}}, [[Віцебская вобласць]], [[Беларусь]] — 29/{{ДС|30|10|1937}}, {{МС|Менск|у Мінску|}}, турма [[НКУС]]) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]]. == Біяграфія == [[Файл:Todar Klaštorny jail.jpg|міні|злева|Тодар Кляшторны. Турэмны здымак]] Пасля службы ў Чырвонай Арміі вучыўся на рабфаку ў [[Орша|Оршы]]. У 1931 годзе скончыў літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне педагагічнага факультэта [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Працаваў на радыё, у рэдакцыях беларускіх газет і часопісаў. Быў сябрам літаратурных аб’яднанняў «[[Літаратурнае аб’яднанне Маладняк|Маладняк]]», «[[Літаратурнае аб'яднанне Узвышша|Узвышша]]», [[Беларуская асацыяцыя пралетарскіх пісьменнікаў|БелАПП]]. Уваходзіў у нефармальнае згуртаванне [[Таварыства аматараў выпіць і закусіць|ТАВІЗ]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Юрэвіч, Л.|загаловак=Тавізаўцы. Пра лёсы ўдзельнікаў аднаго літаратурнага аб'яднання|выданне=Роднае слова|год=1997|нумар=11|старонкі=162}}</ref>. У канцы 1920-х — пачатку 1930-х гадоў пакой Тодара Кляшторнага часта быў месцам сяброўскіх сустрэч пісьменнікаў. Як адзначаў [[Максім Лужанін]], у ганарарныя дні паэт ініцыяваў сяброўскія бяседы «на закрытым ад цікаўных вачэй балкончыку рэстарана „[[Еўропа (атэль, Мінск)|Еўропа]]“»<ref>Лужанін, М. Наш рух — калодзеж непачаты… / М. Лужанін // ЛіМ. — 1988. — 1 крас. — С. 15.</ref>. У апошні родную вёску Парэчча Тодар Кляшторны наведаў летам 1936 года. Арыштаваны 3 лістапада 1936 года ў Менску па адрасе вуліца Фабрычная, дом 10/4, кватэра 7. Асуджаны пазасудовым органам НКУС 29 кастрычніка 1937 года а 11:00 як «член антысавецкай арганізацыі» да вышэйшай меры пакарання з канфіскацыяй маёмасці. Рэабілітаваны ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 8 чэрвеня 1957 года<ref name="ahv">[https://web.archive.org/web/20220524161552/http://www.marakou.by/by/davedniki/ahvyary-i-karniki/ahvyary?id=25725 Кляшторны Тодар Тодаравіч] // Ахвяры і карнікі : [аб палітычных рэпрэсіях 1937―1938 гадоў] / Леанід Маракоў. — Мінск, 2007. — 439 с.</ref>. == Сям'я == [[Файл:Яніна_Германовіч.jpg|thumb|left|Жонка паэта]] Быў жанаты з [[Яніна Міхайлаўна Германовіч|Янінай Міхайлаўнай Германовіч]] (1909—1959), арыштаванай і асуджанай 28 лістапада 1937 года асобай нарадай пры НКУС як «член сям’і здрадніка радзімы» да 8 гадоў ППК<ref name=ahv/>. Меў трох дачок -- [[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяну]] (ад першых складоў імёнаў бацькі і маці), дзіцячую паэтку, Весналіну і [[Мая Кляшторная|Маю]], адну з заснавальніц і кіраўніцу [[Мартыралог Беларусі|Мартыралога Беларусі]]<ref>{{Спасылка| аўтар = Вярцінскі, А| дата публікацыі = 25 сакавіка 2011| url = http://www.novychas.org/literature/%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%87%D1%8B%D0%BB%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F| загаловак = Спачыла Тадзіяна Кляшторная| выдавец = Новы Час| дата = 11 студзеня 2012| access-date = 8 чэрвеня 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20110429195101/http://www.novychas.org/literature/%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%87%D1%8B%D0%BB%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F| archive-date = 29 красавіка 2011| url-status = dead}}</ref>. == Творчасць == Друкавацца пачаў у 1925 годзе ў часопісе «Аршанскі маладняк». Выйшлі зборнікі паэзіі «Кляновыя завеі» (1927), «Светацені» (1928), «Ветразі» (1929), «Палі загаманілі» (1930), «Праз шторм — на штурм» (1934). Тодар Кляшторны — аўтар інтымнай, пейзажнай, філасофска-медытацыйнай лірыкі, вершаў песеннага складу, вершаў-зваротаў, вершаў-пасланняў («Ліст да дзяўчыны», «Ліст у Сібір»), вершаў, блізкіх да народнай творчасці («Бачу і чую — чую і бачу», «Ой, ты дзеўчына», «Там за гарамі не воўкі завылі», «На Усходзе Дальнім, на палях Кітая»), твораў публіцыстычнай скіраванасці («Лукішкі»), байкі («Чужыя дзеці»), пародыі («Вольны запіс прамовы аднаго пісьменніка на пленуме ССП», [[пародыя]] на [[Кандрат Крапіва|Кандрата Крапіву]] «Дзед і Баба»), эпіграмаў («Нашым крытыкам: „Сяўбовае, сяброўскае“»)<ref name=mushuzv>''Мушынскі М.'' «Сляды дарог», якія вядуць у будучыню. З гісторыі выдання і асэнсавання літаратурнай спадчыны Тодара Кляшторнага // Пра час «Узвышша»: Матэрыялы Узвышаўскіх чытанняў (Мінск. 2003—2004) / Уклад: Г. В. Запартыка, Т. В. Кекелева, Я. М. Кісялёва. — Мн.: РІВШ, 2005. — С. 21—22. — 160 с.</ref>. Аўтар паэмаў «Калі асядае муць» (1927), «У дарозе» (1927; паэма ўвайшла ў зборнік «Светацені»<ref>https://belisrael.info/?p=17462</ref>), «Беларусь» (1928), «Палі загаманілі» (1930), «Сляды дарог» (1932), «Наш кірунак дарог — на Маскву» (1933) і «Радзіма» (1934). На думку [[Міхась Мушынскі|Міхася Мушынскага]], гэта былі вершы-подступы да жанру паэмы<ref name=mushuzv/>. Аўтар апавяданняў («Праз куламесіцу часу», 1926) і нарысаў («Нашы межы непарушныя», 1933; «Уся справа ў людзях», 1934 і іншыя). Пераклаў на беларускую мову пятую частку «Прыгод удалага ваякі Швейка» [[Карал Ванек|Карала Ванека]] (у суаўтарстве са [[Змітрок Астапенка|Змітраком Астапенкам]], 1932), раман [[Фёдар Іванавіч Панфёраў|Фёдара Панфёрава]] «Брускі» (у суаўтарстве з [[Міхась Багун|Міхасём Багуном]], ч. 1, 1932), «Песню Чырвонай Арміі» [[Паўло Рыгоравіч Тычына|Паўло Тычыны]] (1934), «Ленін» [[Валерый Якаўлевіч Брусаў|Валерыя Брусава]] (1934), «Любімец партыі» [[Віктар Міхайлавіч Гусеў|Віктара Гусева]] (1934) і асобныя творы [[Ізі Харык]]а, Г. Лахуці, А. Кутатэлі, М. Асеева, Л. Первамайскага, С. Стальскага, Р. Альбэрці, А. Безыменскага, М. Галоднага. Пераклаў уступ паэмы [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]] «На ўвесь голас»<ref>''Кенька М.'' Тодар Кляшторны — перакладчык // Пра час «Узвышша»: Матэрыялы Узвышаўскіх чытанняў (Мінск. 2003—2004) / Уклад: Г. В. Запартыка, Т. В. Кекелева, Я. М. Кісялёва. — Мн.: РІВШ, 2005. — С. 68. — 160 с.</ref>. Творы Тодара Кляшторнага перакладаліся на [[Літоўская мова|літоўскую]], [[Руская мова|рускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] мовы. На яго вершы І. Іваноў і [[Мікола Равенскі]] напісалі песні. === Ацэнкі === [[Файл:Maładniak1927.jpg|thumb|250пкс|Літаратурнае аб’яднанне «[[Літаратурнае аб’яднанне Маладняк|Маладняк]]». Першы ўнізе — Тодар Кляшторны. [[Мінск|Менск]], 1927 г.]] [[Файл:Uzvyšša1928.jpg|thumb|250px|Літаратурнае аб’яднанне «[[Літаратурнае аб'яднанне Узвышша|Узвышша]]». Тодар Кляшторны чацвёрты справа ў верхнім радзе]] Многія творы Тодара Кляшторнага пры яго жыцці станавіліся аб’ектамі нападаў з боку абаронцаў партыйна-класавага падыходу да мастацтва: крытыка ўшчувала аўтара за неадпаведнасць ідэалагічным запатрабаванням эпохі, наяўнасць упадніцтва, песімізму, ясеніншчыны, паэтычнай вольніцы, збродніцтва і багемнага стаўлення да свету<ref name=mush>{{артыкул|аўтар=Мушынскі, М.|загаловак=«Сляды дарог», якія вядуць у будучыню. З гісторыі выдання і асэнсавання літаратурнай спадчыны Тодара Кляшторнага|выданне=Роднае слова|месца=Мн|год=2005|нумар=3|старонкі=9—11}}</ref>. Крытык Я. Калядны ў рэцэнзіі на першую кніжку Кляшторнага пісаў: «Трошкі асобна стаіць Кляшторны. У яго часта — шаблоннасць, штампы, асабліва ў вобразах. І змест у яго асаблівы. Ён захістаўся і затужыў ад гэтага. Ён на раздарожжы»<ref>{{артыкул|аўтар=Калядны, Я.|загаловак=Маладая сучаснасьць|выданне=Маладняк|год=1927|старонкі=15}}</ref>. У 1928 годзе [[Алесь Гародня]] ў рэцэнзіі на зборнік «Светацені» канстатаваў прасякнутасць «меланхалічнымі настроямі» ўсёй творчасці паэта, называў «эстэтнічанне» яе характэрнаю рысаю, а ключавыя вобразы тыпу «ружовыя шклянкі», «наліўкі ледзяныя» і інш. — «спадчынай багемшчыны»<ref>Полымя. 1928. № 8. С. 167—169</ref>. У 1930 годзе на выхад зборніка «Ветразі» С. Куніцкі ў часопісе «[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]» адзначыў поўны разрыў лірычнага героя Тодара Кляшторнага з грамадскім жыццём: «Усе настроі… камбінуюць адзін вобраз, вобраз чалавека, які падчас губляе ўсякі сэнс жыцця, губляе ўсякую зацікаўленасць жыць»<ref>Маладняк. 1930. № 8—9. С. 147</ref>. Крытык [[Лукаш Бэндэ]] пісаў пра Кляшторнага як пра «пілікаючага лірніка», чые «мінорныя гукі пілікання, нікому не патрэбны»<ref>Бэндэ, Л. Ці варта сёньня быць поэтай?.. (Адказ т. Кляшторнаму) / Л. Бэндэ // БДАМЛМ. — Фонд 66. — Воп. 1. — Адз. зах. 96. — Арк. 2.</ref>. Крытык [[Саламон Левін]] у палымяным артыкуле «На наш бераг» прыпісвае паэту звужанасць і індывідуалістычнасць перажыванняў, імпрэсіянізм пейзажных малюнкаў і «эстэтычны алкагалізм»<ref name=levin>{{артыкул|аўтар=Левін, С.|загаловак=На наш бераг|выданне=Полымя рэвалюцыі|год=1934|нумар=9|старонкі=136}}</ref>. Левін называе паэму «Калі асядае муць» «упадніцкім, песімістычным, шкодным» творам і перакрэслівае паэмы «Пракседа» і «Беларусь»<ref name=levin/>. Як адзначае [[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Ірына Багдановіч]], менавіта Саламон Левін адзначыў імпрэсіяністычную манеру пісьма Тодара Кляшторнага, разуменне ім паэзіі як містычнай сілы, прыхільнасць да падсвядомага пазнання рэчаіснасці і важнасць суб’ектыўных перажыванняў<ref name=bahdan1>''Багдановіч І.'' Матыў скокаў у творчасці Тодара Кляшторнага і эстэтычныя асаблівасці беларускага дэкадансу // Пра час «Узвышша»: Матэрыялы Узвышаўскіх чытанняў (Мінск. 2003—2004) / Уклад: Г. В. Запартыка, Т. В. Кекелева, Я. М. Кісялёва. — Мн.: РІВШ, 2005. — С. 68, 73. — 160 с.</ref>. [[Ізідор Плашчынскі]] ў артыкуле «Праз муту жыцця да гоману палёў» адзначае, што «Кляшторны не прынёс адразу ў літаратуру энергічнага спеву захаплення ад стварэння новых форм жыцця», падкрэсліваючы, што «паэзіі Тодара Кляшторнага характэрна тое, што ў ёй няма цвёрдай лініі»<ref name=plasc>Узвышша. 1931. № 5. С. 54—55</ref>. На думку крытыка, своеасаблівасць творчасці аўтара заключаецца «ў скрыжаванні сілы і бяссілля, у падваенні, якое змяшчае падчас у сабе самыя процілеглыя моманты»<ref name=plasc/>. Пра паэму Тодара Кляшторнага «Калі асядае муць» Саламон Левін, Алесь Гародня, Арэст Канакоцін, Лукаш Бэндэ і іншыя пісалі, што гэта ідэйна заганны, упадніцкі, дэкадэнцкі твор і аўтар яго сам з’яўляецца дэкласаваным элементам (героі паэмы атаясамляліся з аўтарам і расцэньваліся як ворагі сацыялізму)<ref name=mi94>{{Кніга|аўтар = Мішчанчук, М. І.|частка = «Цалуем сонца мілыя ўсмешкі і молімся над кожным васільком...» Пра творчасць Тодара Кляшторнага|загаловак = Як жыць — дык жыць для Беларусі..|месца = Мінск|выдавецтва = Народная асвета|год = 1995|старонкі = 93—94|старонак = 334|isbn = 985-03-0204-6}}</ref>. Крытык А. Цітоў лічыў паэму апагеем прыхільнасці паэта да багемы<ref>Полымя. 1930. № 11—12. С. 178</ref>. [[Адам Антонавіч Бабарэка|Адам Бабарэка]] наступным чынам ахарактарызаваў другі зборнік Тодара Кляшторнага: «Светацені — па агульнаму ўражанню ад іх твораў — гэта спакойна-задуменнае дзіваванне зменлівасцю, якая пазнана паэтам у быцці, як свайго роду абсалютны закон жыцця. Як ілюстрацыі гэтай зменлівасці, адчутай і перажытай паэтам у асобных момантах часу, і выступаюць усе вершы Светаценяў»<ref>''Бабарэка А.'' З нататак Адама Бабарэкі, прысвечаных паэтычнай творчасці Тодара Кляшторнага // Пра час «Узвышша»: Матэрыялы Узвышаўскіх чытанняў (Мінск. 2003—2004) / Уклад: Г. В. Запартыка, Т. В. Кекелева, Я. М. Кісялёва. — Мн.: РІВШ, 2005. — С. 54—57. — 160 с.</ref>. На думку М. Мішчанчука, Тодар Кляшторны не змог супрацьстаяць таталітарнаму націску і здрадзіў сваёй ранняй манеры пісьма, адышоў ад маляўнічасці і двухстыльнасці (вершы «Рыжы, но…», «У вёсцы», «Так было раней») і стаў пісьменнікам натуралістычнага плану, фактографам<ref>{{Кніга|аўтар = Мішчанчук, М. І.|частка = «Цалуем сонца мілыя ўсмешкі і молімся над кожным васільком...» Пра творчасць Тодара Кляшторнага|загаловак = Як жыць — дык жыць для Беларусі..|месца = Мінск|выдавецтва = Народная асвета|год = 1995|старонкі = 92|старонак = 334|isbn = 985-03-0204-6}}</ref>, перайшоўшы на шлях рытарычнага, гучнага, шаблоннага гладкапісу<ref name=mi94/>. На думку Міхася Мушынскага, творы паэта [[1930-я|1930-х]] сведчаць пра паспяховасць спробаў дэфармаваць прыродныя схільнасці Тодара Кляшторнага як паэта-лірыка і штурхнуць яго на шлях дэкламацыйна-пафаснага апявання радасці жыцця і поспехаў сацыялістычнага будаўніцтва<ref name=mush/>. Як адзначае Міхась Мушынскі, пасляваенныя выданні літаратурнай спадчыны Тодара Кляшторнага (1960, 1970, 2003) ілюструюць цяжкасці вызвалення крытычнай думкі ад ідэалагічных напластаванняў 1930-х і спрошчаных вульгарызатарскіх ацэнак<ref name=mush/>. На думку даследчыка, у літаратурна-крытычных ацэнках складальнікаў кніг адчуваецца празмерная асцярожнасць і саступкі ранейшым застарэлым уяўленням, як, напрыклад, у прадмове [[Сяргей Грахоўскі|Сяргея Грахоўскага]] да зборніка «Выбраных вершаў» (1970):<ref name=mush/> «Тодар Кляшторны… едзе ў першыя калгасы, на будаўніцтва дарог і піша паэму „Палі загаманілі“ і вершы, якія склалі зборнік „Праз шторм на штурм“. Але ні ў паэме, ні ў вершах яшчэ не раскрыты глыбінныя працэсы новага жыцця. Яно ўбачана… без пранікнення ў характары людзей, без разумення вытокаў іх энтузіязму, новых адносін да справы»<ref>''[[Сяргей Грахоўскі|Грахоўскі, С.]]'' Лірык нашага рання //{{Кніга|аўтар = Кляшторны Т.|загаловак = Выбраныя вершы|месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 1970|старонкі = 7—8}}</ref>. На думку Міхася Мушынскага, уключаныя ў зборнік [[2003]] года вершы і паэмы Тодара Кляшторнага яскрава пераконваюць у несправядлівасці гэтых ацэнак<ref name=mush/>. [[Алесь Пашкевіч]] у прадмове да апошняга зборніка вершаў паэта адзначае, што Тодар Кляшторны «выявіўся найперш паэтам авангарднага мыслення, творцам імажынісцкай школы з яркімі і непаўторнымі перажываннямі, настроямі, пачуццямі, якія ім нібыта і не пісаліся, а выспеўваліся…»<ref>''Пашкевіч А.'' Вернік паэзіі // Кляшторны Т. Сляды дарог. Выбранае. Мн., 2003</ref>. На думку М. Мішчанчука, лірыка Кляшторнага з’яўляецца «лірыкай палярных стылявых прынцыпаў». Так, у пейзажнай лірыцы пераважае рамантычная сімволіка і адчуваецца ўплыў не толькі [[Сяргей Аляксандравіч Ясенін|Сяргея Ясеніна]], але і імажыністаў, а ў творах пра рэальнае чалавечае жыццё («У вёсцы», «Так было раней») дыялогі герояў і аўтарскія каментары выбудоўваюцца ў чыста рэалістычным стылявым ключы<ref>{{Кніга|аўтар = Мішчанчук, М. І.|загаловак = Беларуская савецкая паэзія 20-х гадоў|месца = Мн.|выдавецтва = Вышэйшая школа|год = 1988|старонкі = 95—96|старонак = 191}}</ref>. Як адзначае А. Бельскі, схільнасць да паэтыкі імажынізму выяўляецца ў наступных творах Тодара Кляшторнага: «Зазімак», «Зацвілі сярэбраныя росы…» і «На ледзяной гітары»<ref>{{Кніга|аўтар = Бельскі, А. І.|частка = Галасы і вобразы: літ.-крыт. артыкулы|адказны = А. І. Бельскі|месца = Мінск|выдавецтва = Литература и Искусство|год = 2008|старонкі = 117|старонак = 288}}</ref>. Паводле В. Дзямко, у паэме Тодара Кляшторнага «Калі асядае муць» праз апісанне антыномій паслярэвалюцыйнай рэчаіснасці паэт набліжаецца да праблематыкі экзыстэнцыялізму<ref>{{артыкул|аўтар=Дзямко, В.|загаловак=Тодар Кляшторны і Сяргей Ясенін як прадстаўнікі экзістэнцыялізму: На прыкладзе паэм «Калі асядае муць» і «Чорны чалавек»|выданне=Роднае слова|год=2007|нумар=3|старонкі=10—14}}</ref>. На думку Л. Гараніна, у літаратурным працэсе таго часу Тодар Кляшторны выступае як паэт-наватар, стваральнік асаблівай асацыятыўнай вобразнасці, пабудаванай на спалучэнні разнаякасных з’яў, выражэнні незвычайнага стану душы, яе нечаканых і глыбокіх перажыванняў узлётаў<ref>''Гаранин С. Л.'' О роли возрожденческой парадигмы в творчестве Тодора Кляшторного // Пра час «Узвышша»: Матэрыялы Узвышаўскіх чытанняў (Мінск. 2003—2004) / Уклад: Г. В. Запартыка, Т. В. Кекелева, Я. М. Кісялёва. — Мн.: РІВШ, 2005. — С. 34—36. — 160 с.</ref>. [[Віктар Жыбуль]] адзначае, што ў наш час стала магчымым адкрыта і без усялякай адмоўнай канатацыі сцвярджаць, што паэт «фактычна… быў адным з прадстаўнікоў беларускага імажынізму» ([[Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан]]) або імпрэсіянізму ([[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Ірына Багдановіч]])<ref name=zyb2013>{{артыкул|аўтар=Жыбуль В.|загаловак=«Адну ён паэзію сэрцам высвечваў…» Пра Тодара Кляшторнага ва ўспамінах сучаснікаў і нядаўную архіўную знаходку|выданне=Роднае слова|год=2013|нумар=3|старонкі=3—5}}</ref>, а яго творчасць «вызначалася альтэрнатыўным (у дачыненні да афіцыйнай нормы) метадам мастацкага пісьма, які ў асноўным адпавядаў эстэтычным прынцыпам мадэрнізму і дэкадансу»<ref name=bahdan1/>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="180px"> Кляновыя завеі (1927).pdf|page=5|«Кляновыя завеі». 1927 Сьветацені (1928).pdf|page=5|«Сьветацені». 1928 Кляшторны. Ветразі. 1929.jpg|«Ветразі». 1929 Палі загаманілі (1930).pdf|page=5|«Палі загаманілі». 1930 Баявы марш АБВШ (1934).pdf|«Баявы марш АБВШ». 1934 </gallery> == Успаміны == Паводле ўспамінаў сучаснікаў Тодар Кляшторны паўстае «чалавекам мяккага характару, бесканфліктным», са слабасцямі і дзівацтвамі. І быў ён «ні савецкім, ні антысавецкім паэтам»<ref name=dub1>Дубавец, С. Вострая брама: беларускі культурны кантэкст на мяжы стагодзьдзяў / С. Дубавец. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2005. С. 359, 361</ref>. Паэтка [[Вольга Таполя]], якая ведала Тодара Кляшторнага з юнацтва, апісвала яго знешні выгляд наступным чынам: «''Высокі, хударлявы, з капной густых, саламяна-светлых валасоў на галаве, з блакітнымі, пад колер васількоў, вачыма, ён быў заўсёды неяк па-асабліваму сумны, нейкім смуткам веяла ад яго. Каля ягоных тонкіх бледных губ рана леглі складкі горычы. Ён рэдка смяяўся, і ягоная ўсмешка таксама была заўсёды сумнай. І яшчэ быў ён ціхі, спакойны, ураўнаважаны, ніхто ніколі не чуў і не бачыў, як ён злаваўся… Увогуле Кляшторны быў вельмі чулы. Калі хто-небудзь з ягоных калегаў чытаў свой моцны верш, які праймаў да сэрца, у Кляшторнага на вачах набягалі слёзы''»<ref name=dub1/>. [[Сымон Шаўцоў]] у сваёй кнізе «Мая адысея» ўспамінаў: <blockquote> Кляшторны быў маім суседам па кватэры на пасёлку «Камінтэрн». Разам ішлі неяк з Дому Пісьменнікаў па прагнілых дошках ходніка па [[Ляхаўка (Мінск)|Ляхаўцы]]. Тодар у абдрыпаных нагавіцах: адна калашына закасаная вышэй калена, другая — спушчаная на падраны чаравік. Нёс на руках сваё малое дзіця, а за ім дробненька тупала ягоная малая, шчуплая жонка. За жончыну спадніцу трымалася малая дачушка. «Тодарка, родненькі, не ўпусці дзіцятка!» — паўтарала жонка. Тодарка быў крыху падпіты. Кляшторны часта насіў з сабою ў клетцы канарэйку, якую вучыў размаўляць. Рабочыя-муляры ведалі, што ён — паэт. З рыштаванняў забачаць яго й гавораць: «Вунь, ідзе пралетарскі паэт!» Пыталіся: «Як спявае канарэйка?» «Не спявае, а плачыць у клетцы канарэйка», — адказваў Тодар<ref>{{Кніга|аўтар = Шаўцоў, С.|загаловак = Мая адысея|спасылка = https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=9609-1.pdf|месца = Вільня|выдавецтва = Выдавецтва Беларусаў Літвы Рунь|год = 1999|старонак = 136|isbn = 9986-9228-5-2}}</ref>. </blockquote> Некаторыя акрэсленыя Сымонам Шаўцовым рысы калісьці, яшчэ пры жыцці паэта, падмеціў Алёша ([[Анатоль Вольны]]), паказаўшы іх [[шарж]]ава ў гумарэсцы «Тодар Кляшторны. Літаратурны сілуэт» (1932): «''Некаторыя кажуць, што быццам па сваёй раскіданасці, Тодар пры пераездзе з аднэй кватэры на другую згубіў сваю дачку. У гэтым сэнсе, нават абвестка вісела некаторы час у доме пісьменніка. Але гэта мана. Дачку Тодар не згубіў…''»<ref>Алёша. Тодар Кляшторны. Літаратурны сілуэт: гумарэска / Алёша // Чырвоная Беларусь. — 1932. — № 2. — С. 10.</ref> З успамінаў дачкі паэта, [[Тадзіяна Кляшторная|Тадзіяны Кляшторнай]], можна даведацца пра вялікую любоў паэта да рыбалкі, што ў пэўным сэнсе спрыяла яго паэтычнай творчасці: «''Вялікай асалодай, нават шчасцем лічыў бацька адпачынак на возеры. Там, крышачку адступіўшы ад берага, ляжаў, напалову вылезшы з вады, вялізны камень. Узяўшы з сабою блакнот з алоўкам, вуду, ён садзіўся на яго, ногі апускаў у ваду, закідваў вуду, а потым у чаканні клёву пачынаў думаць і пісаць вершы. На гэтым камяні з-пад яго рукі з’явілася шмат вершаў''»<ref>Кляшторная, Т. Мае дзіцячыя ўспаміны пра бацьку / Т. Кляшторная // Пра час «Узвышша»: матэрыялы Узвышаўскіх чытанняў (Мінск, 2003—2004); уклад.: Г. В. Запартыка, Т. В. Кекелева, Я. М. Кісялёва. — Мінск: РІВШ, 2005. — С. 38.</ref>. У познесавецкія часы з’явілася яшчэ некалькі артыкулаў і ўспамінаў паэтавых сучаснікаў. Так, напрыклад, [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]] прыгадваў: «''У 1931 годзе ўпершыню ўбачыў яго ў Доме пісьменнікаў. Высокі, танклявы, з рудаватымі хвалістымі валасамі, а выраз вачэй па-дзіцячаму збянтэжаны і разгублены. Ён быў неверагодна сціплы і далікатны. Амаль у кожным сказе самой па сабе праскоквала „прабачце“ і „калі ласка“. Ён кожнаму саступаў дарогу, асабліва губляўся перад жанчынамі, чырванеў, міргаў калматымі, як чмялі, вейкамі і гаварыў заўсёды толькі самае прыемнае. За лірыку і шчырасць вульгарызатары на Кляшторнага чаплялі не толькі бірку „правага папутніка“, але і абвінавачвалі ў больш страшных грахах''»<ref>Грахоўскі, С. Пакуль у лузе змоўкне салавей / С. Грахоўскі // БДАМЛМ. — Фонд 66. — Воп. 1 — Адз. зах. 96. — Арк. 1-4.</ref>. Паэт [[Станіслаў Пятровіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] запомніў сустрэчу з Тодарам Кляшторным у хаце сваіх бацькоў у вёсцы [[Шчытомірычы|Шчытомерычы]] каля Менска. Тодар Кляшторны, які адслужыў у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], завітаў у шынялі і будзёнаўцы і «''прачытаў прысутным свае вершы, многія радкі з якіх былі аўтабіяграфічнымі: „А даль квітнее крозамі, / так многа розных дзіў. <…> Пад воплескі асеннія / вось там, у тыя дні / мяне па той аселіцы / расстрэліваць вялі. / Вялі п’яныя ворагі… / Вакол вароні баль… / Каму ж жыццё ня дорага? / Кляшторны, стаў на банк! / Бяжы!… А лес рубінавы / табе падасць руку / пад рогат гільяцінавы, / пад свісты дзікіх куль“''»<ref>Шушкевіч, С. Кранаў душу і сэрца лірай: Да 70-годдзя з дня нараджэння Тодара Кляшторнага / С. Шушкевіч // БДАМЛМ. — Фонд 12. — Воп. 1. — Адз. зах. 1658. — Арк. 40.</ref>. == Ушанаванне памяці == У 2008 годзе адной з вуліц у [[Камень (Лепельскі раён)|Камені]] на [[Лепельскі раён|Лепельшчыне]] нададзена імя Тодара Кляшторнага<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 17 красавіка 2008| url = http://www.svaboda.org/content/article/1107064.html| загаловак = Вуліца імя Т.Кляшторнага зьявілася на радзіме паэта | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата = 11 студзеня 2012 }}</ref>. У вясковым Доме культуры дзейнічае бібліятэка-музей Тодара Кляшторнага. == Гл. таксама == * [[Спіс дзеячаў Беларусі, расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 года]] {{зноскі}} == Літаратура == * 100 гадоў з дня нараджэння Тодара Кляшторнага // Наша слова, № 9 (596), 12.3.2003. * {{крыніцы/БП 1917-90|Кляшторны Тодар}} С. 285—286. * [[Павел Пруднікаў|Пруднікаў П. І.]] Далёкае, але не забытае: Успаміны. — Мн.: Маст. літ., 1988. — 175 с. — С. 89-96. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://rv-blr.com/biography/view/98 Тодар Кляшторны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110307201415/http://rv-blr.com/biography/view/98 |date=7 сакавіка 2011 }} на сайце «Родныя вобразы» * [http://knihi.com/Todar_Klastorny/ Тодар Кляшторны] на [[Беларуская Палічка|Беларускай Палічцы]] * [http://nn.by/?c=ar&i=62556 Мая Кляшторная. Успамін пра расстралянага бацьку] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 30 кастрычніка 2011 * [[Тадзіяна Кляшторная|Кляшторная, Т.]] [http://www.box.com/s/sdvvu9ltvhp95nq7qpze Белыя Курапаты] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2003. — 11 сак. — С. 2. * [[Тадзіяна Кляшторная|Кляшторная, Т.]] [http://www.box.com/s/encruht6rvv72a3svgfp Вяртанне] / Т. Кляшторная // Віцебскі рабочы. — 1997. — 11 сак. — С. 4. * [[Тадзіяна Кляшторная|Кляшторная, Т.]] [http://www.box.com/s/euj5cr0vvmau9fxqlhyb Паездка ў Парэчча] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2005. — 3 мая. — С. 3. * ''Васіль Дэ Эм (Васіль Дранько-Майсюк).'' [https://www.svaboda.org/a/28773337.html Расстраляныя літаратары. Тодар Кляшторны, які адкрыта напісаў: «Ходзім мы пад месяцам высокім, а яшчэ — пад ГПУ»] // Радыё Свабода, 04 кастрычніка 2017 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторны Тодар}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] gj3ggk77pmvxbgel5i5e0qfnqxypzmh 0 24999 5176099 5174935 2026-08-05T20:59:04Z Orange-kun 11716 афармленне 5176099 wikitext text/x-wiki {{Валюта |Выява = 500 Belarus 2009 front.jpg |Подпіс = 500 рублёў узору 2009 года |Складаецца1 = капеек |Суадносіны1 = 100 |Сімвал = [[Файл:BYN symbol.svg|9px|baseline|link=|class=skin-invert-image]] |Манеты = 1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек, 1, 2 рублі |Банкноты = 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 рублёў |Манетны_двор = [[Крэмніцкі манетны двор]], [[Літоўскі манетны двор]] }} {{Значэнні|Рубель}} '''Беларускі рубель''' (код ISO — ''BYN'', да 1 студзеня 2000 года — ''BYB'', з 1 студзеня 2000 года па 1 ліпеня 2016 года — ''BYR'') — афіцыйная [[валюта]] [[Беларусь|Беларусі]]. [[Знакі валют|Знак]] — [[Файл:BYN symbol.svg|10px|baseline|class=skin-invert-image]]<ref name=":0" />. У абарачэнні маюцца банкноты ўзору 2009 года наміналам 5, 10, 20, 50, 100, 200 і 500 рублёў, а таксама манеты наміналам 1, 2, 5, 10, 20 і 50 капеек, 1 і 2 рублі ўзору 2009 года. == Назва == Назва «''Беларускі рубель''» была прынята пасля адмовы Беларусі ад [[савецкі рубель|савецкага рубля]] напачатку 1990-х гадоў. Тады шэраг грамадскіх дзеячаў прапанаваў «[[Беларускі талер|талер]]» як назву для нацыянальнай валюты<ref name="taler">[http://nashaniva.by/1998/09/06.htm НАША НІВА]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="kp-20120223">{{cite web |url = http://kp.by/daily/25840.3/2811879/ |title = Расследаванне «КП»: беларускага «зайчыка» спісалі з дзіцячай кніжкі! |author = Генадзь Мажэйка. |date = 2012-02-23 |publisher = «Камсамольская праўда» |access-date = 2012-03-05 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/68dAtwVm3?url=http://kp.by/daily/25840.3/2811879/ |archive-date = 23 чэрвеня 2012 |url-status = dead }}</ref>, і пытанне было разгледжана на Прэзідыуме [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]], аднак з усіх прысутных за талер выказаўся толькі [[Ніл Гілевіч]]<ref>[http://www.svaboda.org/forum/37250.html Форум]</ref>. == Гісторыя == === Сітуацыя пасля распаду СССР === [[Файл:Belarus-1992-Consumer's Card-20-1.jpg|thumb|left|Картка спажыўца на 20 беларускіх купонаў, 1992 г.]] Напачатку 1992 года, падчас распаду агульнасавецкай грашовай сістэмы, у Беларусі была ўведзена купонная сістэма, затым — разліковыя білеты [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка]]. Афіцыйны [[Валютны курс|абменны курс]] складаў адзін разліковы білет за 10 савецкіх рублёў. З 1 ліпеня 1992 года пачалі праводзіцца аперацыі ў безнаяўных беларускіх рублях. У канцы ліпеня 1993 года пачаўся вывад з абарачэння савецкіх рублёў. Беларускі рубель стаў адзіным законным сродкам плацяжоў на тэрыторыі краіны. І нягледзячы на тое, што ў верасні [[Казахстан]], [[Арменія]], [[Расія]], [[Узбекістан]] і [[Таджыкістан]] падпісалі новую дамову аб стварэнні рублёвай зоны новага тыпу, дадзеная ідэя не атрымала развіцця, і беларускі рубель так і застаўся нацыянальнай валютай. === Дэнамінацыі === Першапачаткова ў 1992—1994 гадах беларускі рубель быў уведзены ў суадносінах 1 беларускі рубель (1992 года выпуску) за 10 савецкіх рублёў. 20 жніўня 1994 года была праведзена [[Дэнамінацыя (эканоміка)|дэнамінацыя]] беларускага рубля ў 10 разоў. 1 студзеня 2000 года ў Беларусі была праведзена яшчэ адна дэнамінацыя рубля (у 1000 разоў), закліканая, у тым ліку, стабілізаваць нацыянальную валюту. Рубель, уведзены ў 2000 годзе, не меў разменных грашовых адзінак. 1 ліпеня 2016 года праведзена дэнамінацыя беларускай валюты ў 10 000 разоў, пры гэтым была ўведзена разменная грашовая адзінка — [[капейка]]. === Эканамічны агляд за 2000—2015 гады === {{main|Эканоміка Беларусі}} Прыярытэтам палітыкі Нацбанка стала падтрыманне курса рубля — такія былі патрабаванні расійскага боку. Быў дазволены продаж [[Долар ЗША|долараў]] у абменных пунктах. Быў адкрыты доступ банкаў-нерэзідэнтаў на ўнутраны валютны рынак і зняты абмежаванні па выкарыстанні беларускага рубля ў знешнеэканамічных аперацыях. Палітыка Нацыянальнага Банка і спрыяльныя знешнія фактары прывялі да стабілізацыі курса беларускага рубля. На фоне пазітыўных змен у эканоміцы і падатковай сферы (зніжэнне ПДВ з 20 % да 18 %, падатку з абароту з 4,5 % да 4,15 % і г. д.), ад пачатку 2004 года і да канца 2008 года курс беларускага рубля ў адносінах да долара [[ЗША]] і расійскага рубля заставаўся фактычна нязменным. На працягу 2005 года назіраўся сталы рост банкаўскіх [[дэпазіт]]аў у нацыянальнай валюце<ref>Навіны tut.by — [http://news.tut.by/elections/62703.html У 2005 годзе ўнёскі насельніцтва ў нацыянальнай валюце выраслі на 56,5 %] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091108144210/http://news.tut.by/elections/62703.html |date=8 лістапада 2009 }}</ref>. Тэмпы інфляцыі некаторы час пастаянна змяншаліся, так у 2002 годзе яна склала 34,8 %, у 2003 — 25,4 %, у 2004 — 14,4 %, у 2005 — 8,0 %, у 2006 — 6,6 %. Афіцыйны курс валюты цалкам зраўнаваўся з ценявым, як следства ценявы [[валютны рынак]] практычна знік. 16 сакавіка 2006 французскі банк [[BNP Paribas]] пачаў каціраваць беларускі рубель у адносінах да амерыканскага долара на міжбанкаўскім рынку. Банк выставіў двухбаковую [[Каціроўка|каціроўку]] — ён прадае і купляе беларускую валюту ў адносінах да долара ЗША. Намеснік старшыні праўлення Нацбанка Васіль Мацюшэўскі назваў дадзены факт досыць знакавай падзеяй:<ref>[http://www.br.minsk.by/index.php?article=27056 Нашы рублі ў ЗША]</ref> <blockquote>Гэта кажа пра тое, што вядучыя сусветныя фінансавыя інстытуты з цікавасцю назіраюць за стабілізацыяй нашай крэдытнай палітыкі ў цэлым, і ў тым ліку беларускага рубля. З’яўляецца цікавасць да беларускага рубля як аб’екта інвеставання</blockquote> Паводле слоў старшыні праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь [[Пётр Пракаповіч|Пятра Пракаповіча]], беларускі рубель павінен быў стаць цалкам канверсоўным у [[2010|2010 годзе]]<ref>Навіны tut.by [http://news.tut.by/70532.html Пракаповіч: Беларускі рубель можа стаць цалкам канверсоўным у 2010 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212235826/http://news.tut.by/70532.html |date=12 лютага 2008 }}</ref>. Інфляцыя ў студзені-красавіку 2010 года 3,1 % (6,5 % за аналагічны перыяд 2009 года)<ref>{{Cite web |title=У студзене-красавіку інфляцыя ў Беларусі ў красавіку склала 3,1 % |url=http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/11/ic_news_114_330986/ |access-date=3 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170522155945/http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/11/ic_news_114_330986 |archive-date=22 мая 2017 |url-status=dead }}</ref>. З 2 студзеня 2009 года [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] перайшоў да механізма прывязкі курса беларускага рубля да кошыка замежных валют, адначасова дэвальваваўшы яго на 20,5 % у адносінах да долара ЗША<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,3916150,00.html Deutsche Welle: Беларускі рубель дэвальваваны на 20,5 адсоткаў у адносінах да даляра]</ref>. Аб’ём чыстай куплі замежнай валюты суб’ектамі гаспадарання — рэзідэнтамі ў студзені—сакавіку 2010 склаў 1 млрд 497,1 млн долараў ЗША (значна вышэй, чым за аналагічны перыяд 2009 года — 955,4 млн долараў ЗША)<ref>{{Cite web |title=Попыт на валюту ў Беларусі расце |url=http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/13/ic_news_114_331152/ |access-date=3 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002015913/http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/13/ic_news_114_331152/ |archive-date=2 кастрычніка 2015 |url-status=dead }}</ref>. З прычыны [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|фінансавага крызісу 2011 года]] макраэканамічныя паказчыкі значна пагоршыліся: інфляцыя дасягнула 108,7 %, стаўка рэфінансавання была павышана з 10 % да 45 % (гл. ніжэй). Пачынаючы з восені курс рубля пачаў вызначацца паводле вынікаў гандлю на Беларускай валютна-фондавай біржы. Курс беларускага рубля зменшыўся ў адносінах да долара ЗША з 3000 рублёў 31 снежня 2010 да 11 900 рублёў 31 снежня 2014 года (з улікам 20%-ай камісіі на куплю валюты насельніцтвам — больш за 14 тысяч рублёў). <!--+для абнаўлення-->Па выніках 2014 года інфляцыя ў Рэспубліцы Беларусь склала 16,2 %<ref>[http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/tseny/operativnaya-informatsiya_4/ob-izmenenii-potrebitelskih-tsen-v-dekabre-2014-g/ Пра змену спажывецкіх коштаў у снежні 2014 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150110191046/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/tseny/operativnaya-informatsiya_4/ob-izmenenii-potrebitelskih-tsen-v-dekabre-2014-g/ |date=10 студзеня 2015 }}</ref>. ==== Пытанне валютнай інтэграцыі з Расіяй ==== З пачатку свайго кіравання прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Лукашэнка]] пачаў актыўна дзейнічаць у кірунку інтэграцыі з РФ. З самага пачатку ішла гаворка і пра ўвядзенне адзінай беларуска-расійскай валюты. Артыкул 13 падпісанага ў 1999 годзе «Дагавора аб стварэнні Саюзнай Дзяржавы» прадугледжваў увядзенне адзінай грашовай адзінкі. 30 лістапада 2000 у [[Мінск]]у было падпісана Міждзяржаўнае пагадненне паміж Рэспублікай Беларусь і Расіяй аб увядзенні адзінай грашовай адзінкі і фарміраванні адзінага эмісійнага цэнтра Саюзнай дзяржавы. Яно прадугледжвала, што ролю адзінай грашовай адзінкі з 1 студзеня 2005 года павінен быў выконваць расійскі рубель, а з 1 студзеня 2008 года павінна быць уведзена адзіная грашовая адзінка Саюзнай дзяржавы. Вакол размяшчэння і кантролю за гэтым цэнтрам разгарэлася доўгая дыскусія — ці павінна гэта быць [[Масква]], Мінск або які-небудзь трэці горад. У верасні 2005 года пасля правядзення пасяджэння Саўміна Саюзнай Дзяржавы [[прэм'ер-міністр]] Расіі [[Міхаіл Фрадкоў]] заявіў журналістам, што Расія і Беларусь не гатовыя да ўвядзення адзінай валюты з 2006 года і не гатовыя назваць новыя тэрміны датуль, пакуль не будуць створаны эканамічныя ўмовы для гэтага рашэння, у прыватнасці, маецца на ўвазе рашэнне пытанняў па эмісійным цэнтры і па выраўноўванні эканамічных умоў у нашых краінах. Фрадкоў адзначыў:<ref>[http://www.ucpb.org/?lang=rus&open=1753 Расія і Беларусь не гатовыя да ўводзін адзінай валюты з 2006 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080731172910/http://www.ucpb.org/?lang=rus&open=1753 |date=31 ліпеня 2008 }}</ref> <blockquote>З парадку дня гэта тэма не здымаецца, пытанне актуальна, больш таго, узнікае разуменне комплекснасці і неабходнасці рашэнняў, якія прадвызначаюць умовы для таго, каб адзіная валюта запрацавала ў інтарэсах і Расіі, і Беларусі, і Саюзнай дзяржавы ў цэлым</blockquote> На сённяшні дзень [[расійскі рубель]] так і не ўведзены ў Беларусі ў якасці адзінай валюты. Эксперты разыходзяцца ў адзнаках адносна таго, ці будзе гэта зроблена ў далейшым і калі менавіта. ==== Золатавалютныя рэзервы ==== Па метадалогіі МВФ, міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі за 2004 год павялічыліся на 54,4 % і склалі на 1 студзеня 2005 года $ 770,2 млн. У 2004 годзе золатавалютныя рэзервы ў нацыянальным вызначэнні выраслі на 17,1 % да $ 1,047 млрд. Па стане на 1 студзеня 2006 года аб’ём міжнародных рэзервовых актываў Беларусі ў вызначэнні спецыяльнага стандарту распаўсюджвання даных МВФ складаў $ 1296,5 млн. Валавыя актывы Нацбанка ў замежнай валюце, каштоўных металах і камянях складалі $ 1629,6 млн, павялічыўшыся за год на $ 449,7 млн. Залаты запас краіны складаў 25,02 тоны (у валютным эквіваленце — $ 412,7 млн). Міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі, разлічаныя па методыцы МВФ па стане на снежань 2007, склалі $ 4182,2 млн, павялічыўшыся з пачатку года на 202,4 %. Міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі ў нацыянальным вызначэнні склалі $ 4997,6 млн, павялічыўшыся з пачатку года на 185 %<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2008/01/09/ic_news_114_283537/ Міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі павялічыліся ў тры разы | Беларускія навіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080213030536/http://naviny.by/rubrics/finance/2008/01/09/ic_news_114_283537/ |date=13 лютага 2008 }}</ref>. Па стане на 1 сакавіка 2008 года, міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі, разлічаныя па методыцы МВФ, склалі $ 4 млрд 352,9 млн, павялічыўшыся з пачатку года на 4,1 %. Міжнародныя рэзервовыя актывы ў нацыянальным вызначэнні павялічыліся за гэты ж перыяд на 9,1 %, да $ 5 млрд 446,6 млн<ref>[http://news.tut.by/economics/104901.html Міжнародныя рэзервы Беларусі ў параўнанні з пачаткам года выраслі на 170 млн даляраў і складаюць 4,3 млрд даляраў ЗША] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080315021125/http://news.tut.by/economics/104901.html |date=15 сакавіка 2008 }}</ref>. На 1 студзеня 2015 года міжнародныя рэзервовыя актывы склалі 5 059 млн USD. Міжнародныя рэзервовыя актывы Рэспублікі Беларусь, разлічаныя па метадалогіі МВФ на 1 студзеня кожнага года (у млн. USD)<ref>[http://nbrb.by/bel/statistics/reserveAssets/assets.asp Міжнародныя рэзервовыя актывы Рэспублікі Беларусь], ''Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь''</ref>: <timeline> ImageSize = width:460 height:400 PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:9600 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:24 align:left bar:2003 from:0 till:477 bar:2004 from:0 till:498 bar:2005 from:0 till:770 bar:2006 from:0 till:1296 bar:2007 from:0 till:1383 bar:2008 from:0 till:4182 bar:2009 from:0 till:3061 bar:2010 from:0 till:5652 bar:2011 from:0 till:5030 bar:2012 from:0 till:7915 bar:2013 from:0 till:8095 bar:2014 from:0 till:6650 bar:2015 from:0 till:5059 bar:2016 from:0 till:4176 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:2003 at: 2 text: 477 shift:(-11,4) bar:2004 at: 2 text: 498 shift:(-11,4) bar:2005 at: 2 text: 770 shift:(-11,4) bar:2006 at: 2 text: 1296 shift:(-11,4) bar:2007 at: 2 text: 1383 shift:(-11,4) bar:2008 at: 2 text: 4182 shift:(-11,4) bar:2009 at: 2 text: 3061 shift:(-11,4) bar:2010 at: 2 text: 5652 shift:(-11,4) bar:2011 at: 2 text: 5030 shift:(-11,4) bar:2012 at: 2 text: 7915 shift:(-11,4) bar:2013 at: 2 text: 8095 shift:(-11,4) bar:2014 at: 2 text: 6650 shift:(-11,4) bar:2015 at: 2 text: 5059 shift:(-11,4) bar:2016 at: 2 text: 4176 shift:(-11,4) </timeline> 20 кастрычніка 2011 года старшыня праўлення Нацбанка [[Надзея Андрэеўна Ермакова|Надзея Ермакова]] паведаміла, што 74 % золатавалютных рэзерваў Нацбанка (3,5 з 4,7 млрд долараў) — гэта доўг перад банкамі па здзелках СВОП. Такім чынам, рэальныя золатавалютныя рэзервы складаюць толькі 1,2 млрд долараў<ref>[http://afn.by/news/i/158899 Ермакова: 74 % ЗВР Нацбанка — гэта валютны абавязак перад банками]</ref><ref>[http://nashaniva.by/index.php?c=ar&i=62128 Прыступ шчырасці Ермаковай: золатавалютных рэзерваў няма зусім] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140911084930/http://nashaniva.by/index.php?c=ar&i=62128 |date=11 верасня 2014 }}</ref>. Паводле даных на 1 студзеня 2013 года залаты запас Нацыянальнага банка Беларусі вырас на 1,6 т за 2012 год і склаў 33,3 тоны<ref>[http://news.tut.by/economics/330850.html Залаты запас Нацбанка за 2012 год вырас на 1,6 тоны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130120051012/http://news.tut.by/economics/330850.html |date=20 студзеня 2013 }}</ref>. На 1 студзеня 2016 года залаты запас склаў 38,1 т. ==== Стаўка рэфінансавання ==== {{Урэзка | Выраўноўванне = right | Загаловак = Стаўка рэфінансавання ў 2011—2026 гадах<ref name="RefinancingRate">[http://www.nbrb.by/statistics/MonetaryPolicyInstruments/RefinancingRate Стаўка рэфінансавання]</ref> | Утрыманне = <timeline> ImageSize = width:300 height:660 PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:50 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:12 align:left bar:01.01.2011 from:0 till:10 bar:16.03.2011 from:0 till:12 bar:20.04.2011 from:0 till:13 bar:18.05.2011 from:0 till:14 bar:01.06.2011 from:0 till:16 bar:22.06.2011 from:0 till:18 bar:13.07.2011 from:0 till:20 bar:17.08.2011 from:0 till:22 bar:01.09.2011 from:0 till:27 bar:14.09.2011 from:0 till:30 bar:14.10.2011 from:0 till:35 bar:11.11.2011 from:0 till:40 bar:12.12.2011 from:0 till:45 bar:15.02.2012 from:0 till:43 bar:01.03.2012 from:0 till:38 bar:02.04.2012 from:0 till:36 bar:16.05.2012 from:0 till:34 bar:20.06.2012 from:0 till:32 bar:18.07.2012 from:0 till:31 bar:15.08.2012 from:0 till:30 bar:12.09.2012 from:0 till:30 bar:13.03.2013 from:0 till:28 bar:17.04.2013 from:0 till:27 bar:15.05.2013 from:0 till:25 bar:10.06.2013 from:0 till:23 bar:16.04.2014 from:0 till:22 bar:19.05.2014 from:0 till:21 bar:16.07.2014 from:0 till:20 bar:13.08.2014 from:0 till:20 bar:09.01.2015 from:0 till:25 bar:01.04.2016 from:0 till:24 bar:01.05.2016 from:0 till:22 bar:01.07.2016 from:0 till:20 bar:17.08.2016 from:0 till:18 bar:18.01.2017 from:0 till:17 bar:15.02.2017 from:0 till:16 bar:15.03.2017 from:0 till:15 bar:19.04.2017 from:0 till:14 bar:14.06.2017 from:0 till:13 bar:19.07.2017 from:0 till:12 bar:13.09.2017 from:0 till:11 bar:18.10.2017 from:0 till:11 bar:14.02.2018 from:0 till:10 bar:27.06.2018 from:0 till:10 bar:14.08.2019 from:0 till:9 bar:20.11.2019 from:0 till:9 bar:19.02.2020 from:0 till:8 bar:20.05.2020 from:0 till:8 bar:01.07.2020 from:0 till:7 bar:21.04.2021 from:0 till:8 bar:21.07.2021 from:0 till:9 bar:01.03.2022 from:0 till:12 bar:23.01.2023 from:0 till:11 bar:01.03.2023 from:0 till:11 bar:03.04.2023 from:0 till:10 bar:02.05.2023 from:0 till:10 bar:31.05.2023 from:0 till:9 bar:28.06.2023 from:0 till:9 bar:25.06.2025 from:0 till:9 bar:01.06.2026 from:0 till:9 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:01.01.2011 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4) bar:16.03.2011 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) bar:20.04.2011 at: 2 text: 13% shift:(0,-4) bar:18.05.2011 at: 2 text: 14% shift:(0,-4) bar:01.06.2011 at: 2 text: 16% shift:(0,-4) bar:22.06.2011 at: 2 text: 18% shift:(0,-4) bar:13.07.2011 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:17.08.2011 at: 2 text: 22% shift:(0,-4) bar:01.09.2011 at: 2 text: 27% shift:(0,-4) bar:14.09.2011 at: 2 text: 30% shift:(0,-4) bar:14.10.2011 at: 2 text: 35% shift:(0,-4) bar:11.11.2011 at: 2 text: 40% shift:(0,-4) bar:12.12.2011 at: 2 text: 45% shift:(0,-4) bar:15.02.2012 at: 2 text: 43% shift:(0,-4) bar:01.03.2012 at: 2 text: 38% shift:(0,-4) bar:02.04.2012 at: 2 text: 36% shift:(0,-4) bar:16.05.2012 at: 2 text: 34% shift:(0,-4) bar:20.06.2012 at: 2 text: 32% shift:(0,-4) bar:18.07.2012 at: 2 text: 31% shift:(0,-4) bar:15.08.2012 at: 2 text: 30,5% shift:(0,-4) bar:12.09.2012 at: 2 text: 30% shift:(0,-4) bar:13.03.2013 at: 2 text: 28,5% shift:(0,-4) bar:17.04.2013 at: 2 text: 27% shift:(0,-4) bar:15.05.2013 at: 2 text: 25% shift:(0,-4) bar:10.06.2013 at: 2 text: 23,5% shift:(0,-4) bar:16.04.2014 at: 2 text: 22,5% shift:(0,-4) bar:19.05.2014 at: 2 text: 21,5% shift:(0,-4) bar:16.07.2014 at: 2 text: 20,5% shift:(0,-4) bar:13.08.2014 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:09.01.2015 at: 2 text: 25% shift:(0,-4) bar:01.04.2016 at: 2 text: 24% shift:(0,-4) bar:01.05.2016 at: 2 text: 22% shift:(0,-4) bar:01.07.2016 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:17.08.2016 at: 2 text: 18% shift:(0,-4) bar:18.01.2017 at: 2 text: 17% shift:(0,-4) bar:15.02.2017 at: 2 text: 16% shift:(0,-4) bar:15.03.2017 at: 2 text: 15% shift:(0,-4) bar:19.04.2017 at: 2 text: 14% shift:(0,-4) bar:14.06.2017 at: 2 text: 13% shift:(0,-4) bar:19.07.2017 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) bar:13.09.2017 at: 2 text: 11,5% shift:(0,-4) bar:18.10.2017 at: 2 text: 11% shift:(0,-4) bar:14.02.2018 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4) bar:27.06.2018 at: 2 text: 10% shift:(0,-4) bar:14.08.2019 at: 2 text: 9,5% shift:(0,-4) bar:20.11.2019 at: 2 text: 9% shift:(0,-4) bar:19.02.2020 at: 2 text: 8,75% shift:(0,-4) bar:20.05.2020 at: 2 text: 8% shift:(0,-4) bar:01.07.2020 at: 2 text: 7,75% shift:(0,-4) bar:21.04.2021 at: 2 text: 8,5% shift:(0,-4) bar:21.07.2021 at: 2 text: 9,25% shift:(0,-4) bar:01.03.2022 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) bar:23.01.2023 at: 2 text: 11,5% shift:(0,-4) bar:01.03.2023 at: 2 text: 11% shift:(0,-4) bar:03.04.2023 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4) bar:02.05.2023 at: 2 text: 10% shift:(0,-4) bar:31.05.2023 at: 2 text: 9,75% shift:(0,-4) bar:28.06.2023 at: 2 text: 9,5% shift:(0,-4) bar:25.06.2025 at: 2 text: 9,75% shift:(0,-4) bar:01.06.2026 at: 2 text: 9,25% shift:(0,-4) </timeline> | Подпіс =}} Па меры зніжэння інфляцыі ў 1990-х і першай палове 2000-х гадоў Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь паступова змяншаў і [[стаўка рэфінансавання|стаўку рэфінансавання]], каб стымуляваць рост эканомікі. Да прыкладу, на пачатак 2004 года яна складала 28 %, на пачатак 2005 — 17 %, на пачатак 2006 — 11 %, на пачатак 2007 — 10 %<ref name="RefinancingRate" />. У сувязі з ажыятажным [[попыт]]ам на валюту, якія назіраўся напачатку 2007 года ва ўмовах рэзкага павышэння кошту на[[прыродны газ]], было прынята рашэнне павялічыць стаўку рэфінансавання з 10 % да 11 %, аднак пасля стабілізацыі сітуацыі яна была ў некалькі этапаў зніжана да 10 % (на 1 кастрычніка 2007)<ref>[http://news.tut.by/95329.html Стаўка рэфінансавання Нацбанка Беларусі з 1 кастрычніка зніжана да 10 % гадавых — Эканоміка і бізнэс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212235831/http://news.tut.by/95329.html |date=12 лютага 2008 }}</ref>. З 1 ліпеня 2008 года стаўка рэфінансавання была зноў павышана да 10,25 %<ref>[http://news.tut.by/economics/112096.html З сённяшняга дня павялічылася стаўка рэфінансавання — Эканоміка і бізнэс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080704105747/http://news.tut.by/economics/112096.html |date=4 ліпеня 2008 }}</ref>. У 2011 годзе з прычыны [[Фінансавы крызіс у Беларусі|фінансавага крызісу]] стаўка рэфінансавання была рэзка павышана ў некалькі этапаў да 45 %. Затым Нацыянальны банк пачаў змяншаць стаўку рэфінансавання, але 9 студзеня 2015 года з-за чарговага абвастрэння сітуацыі на фінансавым рынку падняў яе да 25 %<ref name=jan9>[http://people.onliner.by/2015/01/08/nb-15/ З 9 студзеня Нацбанк адмяняе валютны падатак у абменніках і павялічвае на 5 % стаўку рэфінансавання]</ref>. Затым стаўка рэфінансавання паступова змяншалася да ўзроўню 7,75 %, але 21 красавіка 2021 года Нацыянальны банк прыняў рашэнне пра павышэнне стаўкі да 8,5 %<ref>https://nn.by/?c=ar&i=271406</ref>. ==== Дэвальвацыя 2009 года ==== 2 студзеня 2009 года Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь курс беларускага рубля быў адначасова зніжаны (дэвальваваны) на 20 %. Так, курс долара ЗША быў усталяваны на ўзроўні Br2650, еўра — Br3703, расійскага рубля — Br90,16. Курсы змяніліся такім чынам (у дужках для параўнання — на 1 студзеня): * 1 [[долар ЗША]] — 2650 (2200) * 1 [[еўра]] — 3703 (3077,14) * 1 [[расійскі рубель]] — 90,16 (76,89) * 1 [[украінская грыўня]] — 329,19 (273,29) ==== Дэвальвацыя 2011 года ==== {{main|Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі}} 24 мая 2011 года Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь курс беларускага рубля быў паўторна дэвальваваны да Br4930 за даляр ЗША, гэта значыць прыкладна на 56 %. Таксама курс еўра быў усталяваны на ўзроўні Br6914,82, расійскага рубля — Br173,95<ref>[http://belapan.by/archive/2011/05/23/472499/ Нацбанк Беларусі павялічыў курс даляра да беларускага рубля на 56 % — з 3,155 да 4,930] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731113406/http://belapan.by/archive/2011/05/23/472499/|date=31 ліпеня 2017}}, ''[[БЕЛАПАН]]'' (23.05.2011)</ref>. Курсы змяніліся наступным чынам (у дужках для параўнання — на 23 мая): * 1 долар ЗША — 4930,00 (3155,00) * 1 еўра — 6914,82 (4516,00) * 1 расійскі рубель — 173,95 (113,02) * 1 украінская грыўня — 616,67 (394,97) ===== Падзенне курса 20 кастрычніка 2011 года ===== У адпаведнасці з планам мерапрыемстваў Урада і Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па выхаду на адзіны раўнаважны курс беларускага рубля 20 кастрычніка 2011 года курс нацыянальнай валюты зваліўся на 52 %, што фактычна азначае паўторную дэвальвацыю за перыяд з 24 мая 2011 года. Курсы Br з 21 кастрычніка 2011 года (у дужках для параўнання — на 20 кастрычніка): * 1 долар ЗША — 8680,00 (5712,00) * 1 еўра — 11 900,00 (7892,84) * 1 расійскі рубель — 277,00 (184,70) * 1 украінская грыўня — 1084,93 (713,91) Такім чынам беларускі рубель з пачатку 2011 года абясцэніўся ў адносінах да асноўных валют амаль у 3 разы. ==== Снежань 2014 года ==== {{main|Валютна-фінансавы крызіс 2014 года ў Беларусі}} На працягу 2012—2014 гадоў беларускі рубель аслабляўся ў адносінах да долара не больш чым на 10 рублёў за дзень. У снежні 2014 года ўслед за хуткім падзеннем расійскага рубля ў абменных пунктах стаў расці курс долара і еўра да беларускага рубля, у той час як курс, які ўсталёўваецца Нацыянальным банкам, практычна не рос. Да 19 снежня мінімальны курс продажу долара насельніцтву ў Мінску вырас да 11 500 рублёў, максімальны — да 11 990<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/19/ic_news_114_451008/ У Беларусі адменены гандаль на валютнай біржы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731155201/http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/19/ic_news_114_451008 |date=31 ліпеня 2017 }}</ref> пры афіцыйным курсе ў 10 890 рублёў. У Гомелі курс продажу долара ў абменных пунктах вырас да 13 000 рублёў<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/18/ic_news_114_450985/ Фотофакт. У цэнтры Гомелю еўра прадаюць па 15 тысяч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308000704/http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/18/ic_news_114_450985 |date=8 сакавіка 2016 }}</ref>. Насуперак запэўненням Аляксандра Лукашэнкі<ref>[http://news.tut.by/economics/428458.html Лукашэнка: Дэвальвацыі не будзе(18.12.2014)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141227190926/http://news.tut.by/economics/428458.html |date=27 снежня 2014 }}</ref> і Пятра Пракаповіча пра немагчымасць новай дэвальвацыі, днём 19 снежня Нацыянальны банк увёў «часовую» камісію ў 30 % на продаж валюты насельніцтву<ref>[http://people.onliner.by/2014/12/19/val-10 Экстраныя меры Нацбанка]</ref>. 29 снежня Нацыянальны банк зменшыў камісію да 20 %<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1110 Аб зніжэнні памеру камісійнага збору пры куплі насельніцтвам замежнай валюты.]</ref>, адначасова дэвальваваўшы рубель на 7 %. За 2014 год агульная дэвальвацыя склала 24,7 % ==== Студзень 2015 года ==== 5 студзеня зноў была праведзена дэвальвацыя на 7,1 %. Адначасова камісія зніжана да 10 %.<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1105&l=be Аб зніжэнні памеру камісійнага збору пры куплі насельніцтвам замежнай валюты]</ref> Курсы Br з 6 студзеня 2015 года (у дужках для параўнання — на 5 студзеня): * 1 долар ЗША — 12 740,00 (11 900,00) * 1 еўра — 15 230,00 (14 460,00) * 1 расійскі рубель — 218,00 (207,00) 8 студзеня праведзена чарговая дэвальвацыя на 7,5 %. Камісія за куплю валюты адменена:<ref name="autogenerated1">'''[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1107&l=be Аб мерах грашова-крэдытнай палітыкі па стабілізацыі сітуацыі ў фінансавай сферы]'''</ref> Курсы Br з 9 студзеня 2015 года (у дужках для параўнання — на 8 студзеня): * 1 долар ЗША — 13 760,00 (12 800,00) * 1 еўра — 16 240,00 (15 300,00) * 1 расійскі рубель — 221,00 (209,50) 9 студзеня беларускі рубель дэвальваваны на 2,18 %. Нацбанк аднавіў выкарыстанне механізма прывязкі курса рубля да кошыка замежных валют. У структуры кошыка доля расійскага рубля павялічана да 40 працэнтаў, а долі еўра і долара ЗША зніжаны да 30 працэнтаў кожная.<ref name=autogenerated1 /> 12 студзеня беларускі рубель дэвальваваны на 1,78 %. 14 студзеня беларускі рубель дэвальваваны на 4,745 %. За месяц дэвальвацыя склала 29,4 %. ==== Лістапад 2015 года ==== 4 лістапада 2015 года было абвешчана пра правядзенне чарговай дэнамінацыі беларускага рубля. З 1 ліпеня 2016 года пачнецца абмен банкнотаў узору 2000 года на банкноты і манеты ўзору 2009 года ў суадносінах 10 000:1. Усяго ў абарачэнне будзе выпушчана 7 наміналаў банкнотаў (5, 10, 20, 50, 100, 200 і 500 рублёў), а таксама 8 наміналаў манет (1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек і 1 і 2 рублі)<ref name="autogenerated2"/>. ==== Графік змены курса ў 1995—2016 гадах ==== Змена курса беларускага рубля ў адносінах да долара ЗША ў 1995—2016 гадах (усе курсы дадзены на 31 снежня кожнага года, а таксама на 30 чэрвеня 2016 года; лічбы да 1999 года ўключна дадзены з улікам дэнамінацыі 2000 года; у дужках — з улікам дэнамінацыі 2016 года)<ref>[http://nbrb.by/statistics/rates/ratesDaily.asp Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют, які ўсталёўваецца Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь]</ref>. <timeline> ImageSize = width:800 height:430 PlotArea = left:60 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.2,0.2,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:21000 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:30 align:left bar:1995 from:0 till:12 bar:1996 from:0 till:16 bar:1997 from:0 till:31 bar:1998 from:0 till:107 bar:1999 from:0 till:320 bar:2000 from:0 till:1180 bar:2001 from:0 till:1580 bar:2002 from:0 till:1920 bar:2003 from:0 till:2156 bar:2004 from:0 till:2170 bar:2005 from:0 till:2152 bar:2006 from:0 till:2140 bar:2007 from:0 till:2150 bar:2008 from:0 till:2200 bar:2009 from:0 till:2863 bar:2010 from:0 till:3000 bar:2011 from:0 till:8350 bar:2012 from:0 till:8570 bar:2013 from:0 till:9510 bar:2014 from:0 till:11850 bar:2014 from:11850 till:14000 color:cobar2 bar:2015 from:0 till:18569 bar:2016 from:0 till:20053 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1995 at: 2 text: 11,5 shift:(-6,4) bar:1995 at: 1000 text: (0,00) shift:(-13) bar:1996 at: 2 text: 15,5 shift:(-6,4) bar:1996 at: 1000 text: (0,00) shift:(-13) bar:1997 at: 2 text: 30,7 shift:(-6,4) bar:1997 at: 1000 text: (0,00) shift:(-13) bar:1998 at: 2 text: 107 shift:(-7,4) bar:1998 at: 1000 text: (0,01) shift:(-13) bar:1999 at: 2 text: 320 shift:(-7,4) bar:1999 at: 1000 text: (0,03) shift:(-13) bar:2000 at: 2 text: 1180 shift:(-11,4) bar:2000 at: 1000 text: (0,12) shift:(-13) bar:2001 at: 2 text: 1580 shift:(-11,4) bar:2001 at: 1000 text: (0,16) shift:(-13) bar:2002 at: 2 text: 1920 shift:(-11,4) bar:2002 at: 1000 text: (0,19) shift:(-13) bar:2003 at: 2 text: 2156 shift:(-11,4) bar:2003 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2004 at: 2 text: 2170 shift:(-11,4) bar:2004 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2005 at: 2 text: 2152 shift:(-11,4) bar:2005 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2006 at: 2 text: 2140 shift:(-11,4) bar:2006 at: 1000 text: (0,21) shift:(-13) bar:2007 at: 2 text: 2150 shift:(-11,4) bar:2007 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2008 at: 2 text: 2200 shift:(-11,4) bar:2008 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2009 at: 2 text: 2863 shift:(-11,4) bar:2009 at: 1000 text: (0,29) shift:(-13) bar:2010 at: 2 text: 3000 shift:(-11,4) bar:2010 at: 1000 text: (0,30) shift:(-13) bar:2011 at: 2 text: 8350 shift:(-11,4) bar:2011 at: 1000 text: (0,84) shift:(-13) bar:2012 at: 2 text: 8570 shift:(-11,4) bar:2012 at: 1000 text: (0,86) shift:(-13) bar:2013 at: 2 text: 9510 shift:(-11,4) bar:2013 at: 1000 text: (0,95) shift:(-13) bar:2014 at: 2 text: 11850 shift:(-15,4) bar:2014 at: 13000 text: каля_14000_(+20%_камісія) shift:(-145,0) bar:2014 at: 1000 text: (1,19) shift:(-13) bar:2015 at: 2 text: 18569 shift:(-15,4) bar:2015 at: 1000 text: (1,86) shift:(-13) bar:2016 at: 2 text: 20053 shift:(-15,4) bar:2016 at: 1000 text: (2,01) shift:(-13) </timeline> == Манеты == {{main|Памятныя манеты Рэспублікі Беларусь}} Выпуск памятных манет пачаты 27 снежня 1996 года. Памятныя манеты з каштоўных і некаштоўных металаў чаканяцца, у сувязі з адсутнасцю ўласнага манетнага двара, за мяжой (у Германіі, Літве, Польшчы, Расіі і інш. краінах). Па ўмовах дэнамінацыі 2016 года выпушчаныя раней памятныя манеты не падлягаюць абмену і падлягаюць прыёму ва ўсе віды плацяжоў па намінальным кошце. === Манеты ўзору 2009 года (выпушчаны ў 2016 годзе) === З 1 ліпеня 2016 года, упершыню за ўсю гісторыю беларускага рубля, у сувязі з [[Дэнамінацыя ў Беларусі 2016 года|дэнамінацыяй]] у абарачэнне ўводзяцца манеты. Раней Беларусь была адной з нешматлікіх краін у свеце, дзе выпускаліся толькі памятныя манеты, якія фактычна не выкарыстоўваліся ў абарачэнні. Манеты былі адчаканены на Літоўскім манетным двары і [[Крэмніцкі манетны двор|Манетным двары Крэмніцы]]<ref name=producer>http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160704082220/http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231 |date=4 ліпеня 2016 }} Новыя беларускія грошы зробленыя ў Еўрасаюзе</ref>. Усе манеты вырабленыя са [[сталь|сталі]]. Манеты да 5 капеек пакрытыя [[медзь|меддзю]]; 10, 20, 50 капеек — меддзю і [[латунь|латунню]]; 1 рубель — меддзю і [[нікель|нікелем]]. Манета вартасцю 2 рублі — [[Біметалічная манета|біметал]], цэнтр пакрыты меддзю і нікелем, кольца — меддзю і латунню. На [[аверс]]е ўсіх манет размешчаны відарыс [[Герб Беларусі|герба Рэспублікі Беларусь]] (узору 1995 года, на якім памылкова быў выяўлены шасціпялёсткавы [[лён]]), надпіс «БЕЛАРУСЬ» і год чаканкі. На [[рэверс (нумізматыка)|рэверсе]] — намінал манеты разам з рознымі арнаментамі. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; width: 100%" !colspan="13"|Манеты Рэспублікі Беларусь (з 2016 года) |- !colspan="3"| Выява !rowspan="2"| Намінал !colspan="4"| Тэхнічныя параметры !colspan="3"| Апісанне !rowspan="2"| Год чаканкі !rowspan="2"| Дата выхаду |- ! Аверс ! Рэверс ! [[Гурт манеты|Гурт]] ! Дыяметр<br />(мм) ! Таўшчыня<br />(мм) ! Маса<br />(г) ! Склад ! Аверс ! Рэверс ! [[Гурт манеты|Гурт]] |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 obverse.png|60px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 reverse.png|60px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 edge.png|6px]] | 1 капейка | 15 | rowspan="3"| 1,25 | 1,55 | rowspan="3"| Сталь, пакрытая меддзю | rowspan="7"| [[Герб Беларусі|Герб Рэспублікі Беларусь]], пад ім назва краіны, год чаканкі | rowspan="3"| Намінал, арнамент, які сімвалізуе багацце і дастатак | rowspan="3"| Роўны | rowspan="8"| 2009 | rowspan="8"| 1 ліпеня<br />2016 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|70px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|70px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 edge.png|10px]] | 2 капейкі | 17,5 | 2,1 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|79px]] | style="background:#000;"| [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|79px]] | style="background:#000;"| [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 edge.png|9px]] | 5 капеек | 19,8 | 2,7 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|71px]] | style="background:#000;"| [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|71px]] | style="background:#000;"| [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 edge.png|10px]] | 10 капеек | 17,7 | 1,8 | 2,8 | rowspan="3"| Сталь, пакрытая меддзю і латунню | rowspan="3"| Намінал, арнамент, які сімвалізуе ўрадлівасць і жыццёвую сілу | rowspan="3"| Насечка з сегментамі |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|81px]] | style="background:#000;"| [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|81px]] | style="background:#000;"| [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 edge.png|10px]] | 20 капеек | 20,35 | 1,85 | 3,7 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|89px]] | style="background:#000;"| [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|89px]] | style="background:#000;"| [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 edge.png|12px]] | 50 капеек | 22,25 | 1,55 | 3,95 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:1 ruble Belarus 2009 obverse.png|85px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 ruble Belarus 2009 reverse.png|85px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 ruble Belarus 2009 edge.png|16px]] | 1 рубель | 21,25 | 2,3 | 5,6 | Сталь, пакрытая меддзю і [[Нікель|нікелем]] | rowspan="2"| Намінал, арнамент, які сімвалізуе імкненне да шчасця і свабоды | Насечка |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:2 rubles Belarus 2009 obverse.png|94px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 rubles Belarus 2009 reverse.png|94px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 rubles Belarus 2009 edge.png|14px]] | 2 рублі | 23,5 | 2,0 | 5,81 | Кольца — сталь, пакрытая меддзю і латунню, цэнтр — сталь, пакрытая меддзю і нікелем | У цэнтры Герб Рэспублікі Беларусь, па крузе ўгары — «БЕЛАРУСЬ», унізе — год чаканкі, пасярод іх — арнамент, які сімвалізуе багацце | Надпіс «БЕЛАРУСЬ», падзелены элементам нацыянальнага арнаменту |- |colspan="13" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 4,0 пікселя на міліметр. |} == Банкноты == === Банкноты ўзору 1992—1999 гадоў === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="10"| Серыі 1992—1999 гадоў [http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/Banknotes/OutOfCircl] |- !rowspan="2"| Год !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўныя колеры !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |rowspan="11"| 1992 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-0.5-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-0.5-Reverse.jpg|105px]] | <big>50 капеек |rowspan="11"| 105×53 | ружовы<br />чырвоны | выява [[Вавёрка звычайная|вавёркі]] |rowspan="11"| малюнак [[Пагоня (герб)|герба «Пагоня»]] |rowspan="8"| 25 мая<br />1992 |rowspan="20"| 1 студзеня<br />2001 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1-Reverse.jpg|105px]] | <big>1 рубель | сіне-зялёны<br />блакітны | выява [[Заяц-русак|зайца]], які бяжыць |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-3-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-3-Reverse.jpg|105px]] | <big>[[3 беларускія рублі|3 рублі]] | зялёны<br />аранжавы | выява [[Бабёр еўрапейскі|баброў]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5-Reverse.jpg|105px]] | <big>5 рублёў | сіні<br />ружовы | выява [[Воўк|ваўкоў]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-10-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-10-Reverse.jpg|105px]] | <big>10 рублёў | зялёны<br />аранжавы | выява [[Рысь|рысі]] з рысянём |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-25-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-25-Reverse.jpg|105px]] | <big>25 рублёў | чырвоны<br />карычневы | выява [[Лось|лася]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-50-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-50-Reverse.jpg|105px]] | <big>50 рублёў | фіялетавы<br />ружовы | выява мядзведзя-[[барыбал]]а<ref>[http://www.minsk2000.to/vokrug/money/ Кароткая гісторыя беларускіх грошай]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-100-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-100-Reverse.jpg|105px]] | <big>100 рублёў | карычневы<br />буры | выява [[зубр]]а |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-200-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-200-Reverse.jpg|105px]] | <big>200 рублёў | блакітны<br />карычневы | [[Прывакзальная плошча (Мінск)|Прывакзальная плошча]] ў Мінску |rowspan="2"| 8 снежня<br />1992 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-500-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-500-Reverse.jpg|105px]] | <big>500 рублёў | фіялетавы | [[Плошча Перамогі (Мінск)|Плошча Перамогі]] ў Мінску |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1000-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1000-Reverse.jpg|105px]] |rowspan="2"| <big>1000 рублёў |rowspan="2"| зялёны<br />сіні<br />ружовы |rowspan="2"| [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | 3 лістапада<br />1993 |- | 1998 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-1000-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-1000-Reverse.jpg|110px]] | 110×60 | вялікая выява ліку «1000» | 16 верасня<br />1998 |- | 1992 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5000-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5000-Reverse.jpg|105px]] |rowspan="2"| <big>5000 рублёў | 105×60 |rowspan="2"| ружовы<br />бэзавы |rowspan="2"| [[Траецкае прадмесце]] ў Мінску | выява герба «Пагоня» | 7 красавіка<br />1994 |- | 1998 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-5000-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-5000-Reverse.jpg|110px]] | 110×60 | вялікая выява ліку «5000» | 16 верасня<br />1998 |- | 1994 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1994-Bill-20000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1994-Bill-20000-Reverse.jpg|150px]] | <big>20 000 рублёў |rowspan="6"| 150×69 | аранжавы<br />зялёны | [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] | выява герба «Пагоня» | 28 снежня<br />1994 |- | 1995 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1995-Bill-50000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1995-Bill-50000-Reverse.jpg|150px]] | <big>50 000 рублёў | жоўты<br />карычневы | [[Холмская брама|Холмскія вароты ў Брэсцкай крэпасці]] | Мемарыял «[[Брэсцкая крэпасць]]» | 15 верасня<br />1995 |- | 1996 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1996-Bill-100000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1996-Bill-100000-Reverse.jpg|150px]] | <big>100 000 рублёў | шэры | [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] | сцэна з балета «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]] | 17 кастрычніка<br />1996 |- | 1998 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-500000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-500000-Reverse.jpg|150px]] | <big>500 000 рублёў | чырвоны | [[Палац культуры прафсаюзаў|Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў]] у Мінску | скульптуры, умацаваныя на франтоне будынка | 1 снежня<br />1998 |- |rowspan="2"| 1999 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-1000000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-1000000-Reverse.jpg|150px]] | <big>1 000 000 рублёў | блакітны | [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] | фрагмент карціны [[Іван Фаміч Хруцкі|І. Хруцкага]] «Партрэт жонкі з кветкамі і фруктамі» | 30 красавіка<br />1999 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-5000000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-5000000-Reverse.jpg|150px]] | <big>5 000 000 рублёў | фіялетавы | [[Мінскі палац спорту|Палац спорту]] ў Мінску | спартыўны комплекс «[[Цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі Раўбічы|Раўбічы]]» | 6 верасня<br />1999 |- |colspan="10" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2000 года === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="9"| Серыя 2000 года [http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes] |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал (рублёў) !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўныя колеры !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-1-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-1-Reverse.jpg|110px]] | <big>1 |rowspan="3"| 110×60 | зялёны | [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | вялікая выява лічбы «1» |rowspan="9"| 1 студзеня<br />2000 | 1 красавіка<br />2003<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=98 Спыняецца выпуск у абарачэнне білетаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь вартасцю 1 рубель узору 2000 года]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-5-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-5-Reverse.jpg|110px]] | <big>5 | ружовы | [[Траецкае прадмесце]] ў Мінску | вялікая выява лічбы «5» | 1 снежня<br />2004<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=199 Спыняецца выпуск у абарачэнне білетаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь вартасцю 5 рублёў узору 2000 года]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-10-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-10-Reverse.jpg|110px]] | <big>10 | фіялетавы | стары будынак [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Рэспублікі Беларусь]] | вялікая выява лічбы «10» |rowspan="2"| 1 сакавіка<br />2013<ref name="vyv">[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120901015000.shtml Нацбанк Беларусі спыняе выпуск банкнот наміналам 10 і 20 беларускіх рублёў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170909115754/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120901015000.shtml |date=9 верасня 2017 }}</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-20-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-20-Reverse.jpg|150px]] | <big>20 |rowspan="3"| 150×69 | светла-карычневы | [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] | Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-50-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-50-Reverse.jpg|150px]] | <big>50 | чырвоны | [[Холмская брама|Холмскія вароты ў Брэсцкай крэпасці]] | Мемарыял «[[Брэсцкая крэпасць]]» | 1 ліпеня<br />2015<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1070 НБРБ: Аб вывадзе з абарачэння банкнотаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 50 рублёў]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>100 | зялёны | [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] | сцэна з балета «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]] |rowspan="9"| 1 студзеня<br />2017 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-500-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-500-Reverse.jpg|150px]] | <big>500 |rowspan="8"| 150×74 | карычневы | [[Палац культуры прафсаюзаў|Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў]] у Мінску | скульптуры, умацаваныя на франтоне будынка |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:1000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:1000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>1000 | блакітны | [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] | фрагмент карціны [[Іван Фаміч Хруцкі|І. Ф. Хруцкага]] «Партрэт жонкі з кветкамі і фруктамі» (1838) |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>5000 | фіялетавы | [[Мінскі палац спорту|Палац спорту]] ў Мінску | Спартыўны комплекс «[[Раўбічы]]» |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>10 000 | ружовы | панарама [[Віцебск]]а | [[Летні амфітэатр]] у Віцебску | 16 красавіка<br />2001 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:20000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:20000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>20 000 | аліўкавы | [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]] | Гомельскі палац у XIX ст. на карціне [[Адам Ідзкоўскі|А. Ідзкоўскага]] | 21 студзеня<br />2002 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>50 000 | блакітны | [[Мірскі замак]] ([[Гродзенская вобласць]]) | калаж з дэкаратыўных элементаў замка | 20 снежня<br />2002 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>100 000 | аранжавы | [[Нясвіжскі замак]] | карціна [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] «Нясвіжскі замак» | 15 ліпеня<br />2005 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:200000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:200000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>200 000 | зялёны<br />аранжавы | [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Паўла Масленікава|Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Масленікава]] | калаж з дэкаратыўных элементаў будынка музея | 12 сакавіка<br />2012 |- |colspan="9" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2000 года (мадыфікацыя 2010 года) === У 2010 годзе, пасля прыняцця новай арфаграфіі, на 50-рублёвай і 50 000-рублёвай банкнотах узору 2000 года слова ''пяцьдз'''е'''сят'' стала змяшчаць арфаграфічную памылку, варта пісаць ''пяцьдз'''я'''сят''<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&news=70484&backPage=13&page=100 Беларускі Партызан, У Беларусі ходзяць грошы з памылкамі!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140902204801/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&news=70484&backPage=13&page=100 |date=2 верасня 2014 }}</ref><ref>[http://telegraf.by/2010/10/maladi-front-trebuet-ot-nacbanka-izmenit--nadpisi-na-den-gax.html «Малады Фронт» патрабуе ад Нацбанка змяніць надпісы на грошах]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Для прывядзення надпісаў на гэтых банкнотах у адпаведнасць з новымі правіламі беларускай арфаграфіі 29 снежня 2010 года былі ўведзены ў абарачэнне банкноты Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 50 і 50 000 рублёў узору 2000 года мадыфікацыі 2010 года. Малюнак пярэдняга і адваротнага бакоў, каляровая гама і памер новых мадыфікаваных банкнотаў засталіся такімі ж, як і ў банкнотаў адпаведнага наміналу ўзору 2000 года. Новыя банкноты маюць наступныя адрозненні: абазначэнне наміналу, размешчанае на пярэднім і адваротным баках банкнота, надрукавана па новых правілах беларускай арфаграфіі — ''пяцьдз'''я'''сят'' замест ''пяцьдз'''е'''сят''. На банкноце наміналам 50 рублёў адсутнічае палімерная празрыстая нітка з тэкстам «НБРБ». На банкноце наміналам 50 000 рублёў палімерная празрыстая нітка з тэкстам «НБРБ» была заменена металізаванай ахоўнай ніткай. Пры разглядзе банкнота на прасвет ахоўная нітка мае выгляд скразной цёмнай паласы. Выпушчаныя раней банкноты ўзору 2000 года па-ранейшаму застаюцца законным плацежным сродкам Рэспублікі Беларусь і абавязковыя да прыёму па намінальным кошце. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="9"| Серыя 2010 года |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал<br />(рублёў) !rowspan="2"| Памеры<br />(мм) !rowspan="2"| Асноўны колер !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2010-Bill-50-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2010-Bill-50-Reverse.jpg|150px]] | <big>50 | 150×69 | чырвоны | [[Холмская брама|Холмскія вароты ў Брэсцкай крэпасці]] | Мемарыял «[[Брэсцкая крэпасць]]» |rowspan="2"| 29 снежня<br />2010 | 1 ліпеня<br />2015 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2010-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2010-b.jpg|150px]] | <big>50 000 | 150×74 | блакітны | [[Мірскі замак]] ([[Гродзенская вобласць]]) | калаж з дэкаратыўных элементаў замка | 1 студзеня<br />2017 |- |colspan="9" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2000 года (мадыфікацыя 2011 года) === З мэтай узмацнення ахоўных прыкмет і ўдасканалення візуальных элементаў абароны на банкнотах Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 500, 1000, 10 000 і 20 000 рублёў узору 2000 года 15 сакавіка 2011 года ўводзяцца ў абарачэнне банкноты Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 500, 1000, 10 000 і 20 000 рублёў, 25 ліпеня 2011 года — банкнот наміналам 5000 рублёў, 5 верасня 2011 года — банкнот наміналам 100 рублёў узору 2000 мадыфікацыі 2011 года. Малюнак пярэдняга і адваротнага бакоў, каляровая гама і памер новых мадыфікаваных банкнотаў засталіся такімі ж, як і ў банкнотаў адпаведнага наміналу ўзору 2000 года. Новыя банкноты (акрамя 100 рублёў) маюць наступныя адрозненні: замест палімернай празрыстай ніткі з тэкстам «НБРБ» у паперу ўведзена металізаваная ахоўная нітка. Пры разглядзе банкнота на прасвет ахоўная нітка мае выгляд скразной цёмнай паласы. Менавіта таму банкноты новага ўзору не апазнаюцца кававымі апаратамі. У масе паперы банкнота наміналам 100 рублёў ахоўная нітка была прыбрана. Мадыфікаваныя банкноты, якія ўводзяцца ў абарачэнне, з’яўляюцца законным плацежным сродкам Рэспублікі Беларусь і абавязковыя да прыёму па намінальным кошце ва ўсе віды плацяжоў без усякіх абмежаванняў. Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года наміналам 100, 500, 1000, 5000, 10 000 і 20 000 рублёў нароўні з мадыфікаванымі банкнотамі застаюцца ў абарачэнні на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" ! colspan="9"| Серыя 2011 года |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал (рублёў) !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўны колер !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>100 | 150×69 | зялёны | [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] | сцэна з балета «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]] | 5 верасня<br />2011 | rowspan="6"| 1 студзеня<br />2017 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-500-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-500-Reverse.jpg|150px]] | <big>500 |rowspan="5"| 150×74 | карычневы | [[Палац культуры прафсаюзаў|Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў]] у Мінску | скульптуры, умацаваныя на франтоне будынка |rowspan="2"| 15 сакавіка<br />2011 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-1000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:1000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>1000 | блакітны | [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] | фрагмент карціны [[Іван Фаміч Хруцкі|І. Хруцкага]] «Партрэт жонкі з кветкамі і фруктамі» |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>5000 | фіялетавы | [[Палац спорту (Мінск)|Палац спорту]] ў Мінску | Спартыўны комплекс «[[Раўбічы]]» | 25 ліпеня<br />2011 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>10 000 | ружовы | панарама [[Віцебск]]а | [[Летні амфітэатр]] у [[Віцебск]]у |rowspan="2"| 15 сакавіка<br />2011 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:20000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-20000-Reverse.jpg|150px]] | <big>20 000 | аліўкавы | [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]] | Гомельскі палац у XIX ст. на карціне [[Адам Ідзкоўскі|А. Іздкоўскага]] |- |colspan="9" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2009 года (выпушчаны ў 2016 годзе) === У сувязі з правядзеннем дэнамінацыі з 1 ліпеня 2016 года ўводзяцца банкноты новага ўзору<ref name="autogenerated2">[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1203&l=be Аб правядзенні з 1 ліпеня 2016 г. дэнамінацыі беларускага рубля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160508014913/http://www.nbrb.by/Press/?nId=1203&l=be |date=8 мая 2016 }}</ref>. Кожны банкнот прысвечаны адной з абласцей Беларусі і гораду Мінску. Адпаведнасць вобласці наміналу банкнотаў вызначана ў алфавітным парадку. Выява банкнота наміналам 5 рублёў прысвечана [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], 10 рублёў — [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], 20 рублёў — [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], 50 рублёў — [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], 100 рублёў — [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], 200 рублёў — [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], 500 рублёў — гораду Мінску. Купюры аддрукаваны фірмай «[[De La Rue|Thomas De La Rue]]»<ref name=producer /> — адным з сусветных лідараў валютнай індустрыі па вытворчасці банкнотаў, каштоўных папер, банкаўскага абсталявання ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Новыя грошы былі гатовыя яшчэ ў 2008—2009 гадах, але тады ўвесці іх у абарачэнне не дазволіў крызіс. Вырабленыя грашовыя знакі былі перададзеныя ў Цэнтральнае сховішча Нацыянальнага банка. З улікам часу вырабу новыя беларускія рублі маюць пэўныя асаблівасці. У прыватнасці, на банкнотах узору 2009 года, якія выпускаюцца ў абарачэнне, размешчана факсіміле подпісу П. П. Пракаповіча, які займаў на той момант пасаду Старшыні Праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь<ref name=autogenerated2 />. Акрамя таго, на новай банкноце наміналам 50 рублёў размешчаны надпіс «пяцьдзесят», што не адпавядае правілам беларускай арфаграфіі, якія дзейнічаюць цяпер. У адпаведнасці з Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 года № 420-З «Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» гэта слова павінна пісацца праз літару «я» ў другім складзе — «пяцьдзясят». Пры ажыццяўленні Нацыянальным банкам наступных заказаў на выраб новых банкнотаў названыя неадпаведнасці будуць ліквідаваны<ref name=autogenerated2 />. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" ! colspan="8" | Серыя 2009 года |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал (рублёў) !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўныя колеры !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:5 Belarus 2009 front.jpg|135px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:5 Belarus 2009 back.jpg|135px]] | <big>5 | 135×72 | аранжавы<br />карычневы | [[Камянецкая вежа]], [[Камянец]], Брэсцкая вобласць | калаж на тэму першых славянскіх паселішчаў:<br />фрагмент скуранога пояса, драўлянае кола, малюнак [[дзяцінец|дзядзінца]] «[[Археалагічны музей «Бярэсце»|Бярэсце]]» | rowspan="7" |1 ліпеня<br />2016 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:10 Belarus 2009 front.jpg|139px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:10 Belarus 2009 back.jpg|139px]] | <big>10 | 139×72 | блакітны<br />сіні | [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнская царква]], [[Полацк]], Віцебская вобласць | калаж на тэму асветніцтва і кнігадрукавання:<br />кнігі, знак [[Францыск Скарына|Ф. Скарыны]], [[крыж Ефрасінні Полацкай|крыж Еўфрасінні Полацкай]], фрагмент арнаменту |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:20 Belarus 2009 front.jpg|143px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:20 Belarus 2009 back.jpg|143px]] | <big>20 | 143×72 | жоўты<br />цёмна-шэры | Палац Румянцавых — Паскевічаў, [[Гомель]], Гомельская вобласць | калаж на тэму духоўнасці:<br />звон, [[Тураўскае Евангелле]], старажытны горад [[Тураў]], фрагменты разьбы |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:50 Belarus 2009 front.jpg|147px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:50 Belarus 2009 back.jpg|147px]] | <big>50 | 147×72 | светла-зялёны<br />аранжавы | Мірскі замак, [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], Гродзенская вобласць | калаж на тэму мастацтва:<br />[[Ліра (музычная прылада)|ліра]] і лаўровыя галіны, пяро, папера, [[нотны стан]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100 Belarus 2009 front.jpg|151px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100 Belarus 2009 back.jpg|151px]] | <big>100 | 151×72 | смарагдавы<br />аранжавы | Нясвіжскі замак, [[Нясвіж]], Мінская вобласць | калаж на тэму тэатра і народных свят:<br />скрыпка, бубен, [[жалейка]], [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]] і знакі народных свят «Калядная зорка», каза, тэатр «[[Батлейка]]» |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:200 Belarus 2009 front.jpg|155px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:200 Belarus 2009 back.jpg|155px]] | <big>200 | 155×72 | фіялетавы<br />ружовы | [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Паўла Масленікава|Магілёўскі абласны мастацкі музей ім. Масленікава]], [[Магілёў]], Магілёўская вобласць | калаж на тэму рамяства і горадабудаўніцтва:<br />залаты ключ і пячатка Магілёва, пячная кафля, фрагменты каваных кратаў |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:500 Belarus 2009 front.jpg|159px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:500 Belarus 2009 back.jpg|159px]] | <big>500 | 159×72 | ружовы<br />бірузовы | [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальная бібліятэка Рэспублікі Беларусь]], Мінск | калаж на тэму літаратуры:<br />пяро, чарніліца, вокладкі кніг, ліст папаратніку |- |colspan="8" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Памятныя банкноты === 1 студзеня 2001 года тыражом у 5500 асобнікаў быў выпушчаны памятны банкнот наміналам 20 рублёў узору 2000 года, прысвечаны 10-годдзю Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь. Банкнот пагашаны спецыяльным штампам з прыпрасаванай фольгі ў выглядзе лагатыпа «НБРБ» з віньеткай і лічбамі «1991 — 2001», размешчанымі ў правай частцы пярэдняга боку банкнота, і змешчаны ў буклет. 1 кастрычніка 2001 года Нацыянальны банк выпусціў абмежаваным тыражом у 2500 асобнікаў набор банкнотаў «Міленіум», прысвечаны [[III тысячагоддзе|трэцяму тысячагоддзю]]. Набор змяшчае 10 банкнотаў узору 2000 года: наміналам 1, 5, 10, 20, 50, 100, 500, 1000, 5000 і 10 000 рублёў. Банкноты вартасцю 20 — 10 000 рублёў пагашаны на адваротным баку спецыяльным надпісам-штампам чырвонага колеру «MILLENIUM». На банкнотах наміналам 1 — 10 рублёў такі штамп адсутнічае. Банкноты аб’яднаны ў камплект з аднолькавымі серыйнымі нумарамі «аа 0000001 — аа 0002500» і спакаваны ў канверт сіняга колеру. 22 мая 2003 года НБРБ выпусціў памятны банкнот наміналам 50 тысяч рублёў узору 2000 года, прысвечаны ўключэнню [[Мірскі замак|замкавага комплексу «Мір»]] у спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЭСКА]]. Банкнот змешчаны ў спецыяльны буклет, тыраж выпуску — 1000 асобнікаў. Серыйныя нумары банкнотаў — «аа 0000001 — аа 0001000». Афармленне не адрозніваецца ад звычайнага. 1 снежня 2010 года выпушчаны памятны банкнот наміналам 20 тысяч рублёў узору 2000 года, прысвечаны 20-годдзю Нацыянальнага банка. У левай частцы пярэдняга боку банкнота нанесена галаграма з надпісам «НБ 20 год 1991—2011». Банкнот змешчаны ў спецыяльны буклет. Тыраж выпуску — 3 тысячы асобнікаў. == Знак беларускага рубля == === 2005 === [[Файл:BYR symbol.gif|80px|left|class=skin-invert-image]] Да 2005 года для кароткага абазначэння беларускага рубля выкарыстоўваліся традыцыйныя для слова «рубель» скарачэння — '''р.''' і '''руб.''' У маі 2005 года праўленне [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] зацвердзіла новы [[знакі валют|знак нацыянальнай валюты]]. {{пачатак цытаты}} '''''11.05.2005''''' '''''Праўленнем Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь зацверджаны графічны знак нацыянальнай грашовай адзінкі — беларускага рубля.''''' ''Яго ідэя зводзілася да стварэння ўласнага абазначэння нацыянальнай валюты Беларусі, арыгінальнага, вядомага і запамінальнага знака, які можна было б лёгка выкарыстоўваць як пры камп’ютарным наборы, так і пры напісанні тэксту ад рукі.'' ''Графічны знак беларускага рубля ўяўляе сабою ў выглядзе дзвюх літар лацінскага алфавіту '''«Br»''', дзе '''В''' — беларускі, '''r''' — рубель.'' ''Нацыянальны банк рэкамендаваў банкам, небанкаўскім крэдытна-фінансавым арганізацыям Рэспублікі Беларусь, іншым юрыдычным і фізічным асобам выкарыстоўваць дадзены графічны знак у якасці ўказання на афіцыйную грашовую адзінку — беларускі рубель (як перад, так і пасля наміналу (вартасці) беларускага рубля) — пры вытворчасці, размяшчэнні і распаўсюджванні рэкламы на рынках тавараў, прац і паслуг, інфармацыйных, даведачных матэрыялаў, а таксама ў іншых мэтах.'' {{канец цытаты|крыніца=Поўны тэкст прэс-рэлізу Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.nbrb.by/Press/Print/?nId=247 Прэс-рэліз] Кіраванні інфармацыі [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] ад 11.05.2005 г.</ref>}} Знак '''Br''' актыўна выкарыстоўваецца на сайтах самога Нацыянальнага банка рэспублікі, а таксама шэрагу беларускіх камерцыйных банкаў. У дзелавым абароце па-ранейшаму часцей сустракаюцца традыцыйныя скарачэнні '''р.''' і '''руб.''' === 2026 === [[Файл:BYN symbol.svg|thumb|80px|left|class=skin-invert-image|Графічны знак беларускага рубля<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=B22606202|title=Постановление Правления Национального банка Республики Беларусь от 27 января 2026 года № 25 «О графическом знаке официальной денежной единицы – белорусского рубля»|website=pravo.by}}</ref>.]] У [[Юнікод]]зе сімвалу беларускага рубля папярэдне прысвоены код {{unichar|20C5}} — рэліз чакаецца ў стандарце версіі 19 у другой палове 2027 года. Пасля гэтага вытворцы лічбавых прылад абновяць свае АС і сімвал пачне карэктна ў іх адлюстроўвацца<ref>{{cite web|url=https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html|title=Прапанова па новых сімвалах: бягучыя прапановы|website=unicode.org|access-date=2026-07-28|lang=en}}</ref>. == Цікавыя факты == * Самы дарагі беларускі банкнот быў прададзены за 3000 долараў. Гэты кошт заплацілі на аўкцыёне за купюру 5000 рублёў узору 2000 года серыі АГ. * На банкноце ў 1 рубель узору 1992 года быў намаляваны заяц, таму і новая беларуская грашовая адзінка ў цэлым неадкладна атрымала ў народзе назву ''зайчык''. Сам малюнак [[Заяц-русак|зайца-русака]] быў ўзяты з кнігі «Звяры і птушкі нашай краіны», выпушчанай у 1957 годзе, пазней будучага «беларускага» зайчыка змясцілі на 20-капеечную паштовую марку серыі «Фаўна СССР», а ў 1975 годзе гэты заяц-русак апынуўся на запалкавай этыкетцы серыі «Белавежская пушча»<ref name="kp-20120223" />. * Своеасаблівы выпадак двухмоўя ўяўляе сабою банкнот вартасцю [[500 рублёў]] узору 1992 года. Службовыя надпісы на банкноце выкананы на беларускай мове. На пярэднім баку банкнота намалявана [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошча Перамогі]] ў Мінску разам з першымі двума словамі [[лозунг]]а на рускай мове «Подвиг народа бессмертен», які выкладзены на адным з паўкруглых будынкаў, што абрамляюць плошчу, і з’яўляецца адной з «візітных картак» Мінска. Газета «Гарадзенскі кірмаш», якая паведаміла пра дадзены факт у адным з ліпеньскіх нумароў 1994 года, адзначыла, што дзякуючы гэтаму двухмоўю банкнот хутка ператвараецца ў каштоўны экспанат [[баністыка|баністычных]] калекцый. * Іншымі прыкладамі беларускага двухмоўя з’яўляюцца банкноты вартасцю ў 50 000 рублёў узору 2000 года і ўзору 2000 года (мадыфікацыя 2010 года). На адваротным баку купюры ў мікратэксце замест надпісу «МІРСКІ ЗАМАК» напісана «МИРСКІ ЗАМАК», што з’яўляецца арфаграфічнай памылкай. Аднак у Нацыянальным банку гэты факт пракаментавалі як адну з абарон ад фальшываманетчыкаў, так званую «графічную пастку»<ref>[http://dengi.onliner.by/2012/02/23/fotofakt-na-kupyure-v-50-000-rublej-mikrotekst-mirski-zamak-napisan-s-oshibkoj Фотофакт: на купюры ў 50 000 рублёў мікратэкст «МІРСКІ ЗАМАК» напісаны з памылкай — Грошы onliner.by]</ref>. Хоць на сайце Нацбанка Рэспублікі Беларусь у частцы, дзе растлумачваецца, як выглядае грашовы знак, паказаны мікратэкст «МІРСКІ ЗАМАК»<ref>[http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes?id=40 Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь. Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года, якія знаходзяцца ў абарачэнні. Намінал: 50 000 рублёў]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes?id=68 Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь. Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года, якія знаходзяцца ў абарачэнні. Намінал: 50 000 рублёў (мадыфікацыя 2010 года)]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Таксама вядома, што арфаграфічная памылка не можа з’яўляцца графічнай пасткай<ref>[http://deep2000.ru/dictionary/list.php?SECTION_ID=485 В. М. Іёнаў «Апрацоўка наяўнасці: банкаўская тэхніка і тэхналогіі», В. М. Іёнаў «Увагу, грошы»]</ref>. * Малюнак будынка, намаляванага на 10-рублёвай банкноце ўзору 2000 года, падпісаны як [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальная бібліятэка]], хоць такім ужо і не з’яўляецца (з 2006 года). * Да моманту прыняцця рашэння аб зацвярджэнні «ўласнага… арыгінальнага, вядомага і запамінальнага» графічнага знака беларускага рубля якраз такі самы знак ('''Br''') ужо выкарыстоўваўся для абазначэння [[Эфіопскі быр|эфіопскага быра]]. * На банкноце наміналам у 100 000 рублёў 2000 года на рэверсе намалявана рэпрадукцыя карціны [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] «Нясвіжскі замак». Спачатку замак на банкноце малявалі з праваслаўнымі крыжамі на даху замка, хоць на арыгінале карціны Напалеона Орды былі намаляваны радавыя арлы. Пасля таго як баністы паказалі на недакладнасць, Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь выправіў памылку. * На купюры ў 50 рублёў 1992 года намаляваны мядзведзь барыбал, які ў Беларусі ніколі не вадзіўся. * У 2016-м годзе на буйным амерыканскім аўкцыёне, які праводзіцца Stack’s Bowers Galleries быў выстаўлены ўнікальны лот, які з’яўляецца своеасаблівай гістарычнай рэліквіяй для Беларусі. Са стартам $6000 быў выстаўлены поўны набор банкнот-узораў беларускіх банкнот з партрэтам Янкі Купалы і Францыска Скарыны, гербам Пагоня і Бел-чырвона-белым сцягам. Гэтыя банкноты былі надрукаваныя ў 1994 годзе ў Германіі кампаніяй Giesecke & Devrient, але з-за змены дзяржаўнай сімволікі ў 1995-м годзе тыраж гэтых банкнот быў знішчаны.<ref>http://m.nashaniva.by/articles/176069/</ref> == Рэжым валютнага курса == {{Таксама|Рэжым валютнага курса}} З 2009 года для падтрымання курса нацыянальнай валюты выкарыстоўваецца рэжым, пры якім беларускі рубель прывязаны да валютнага кошыка (долар ЗША, еўра, расійскі рубель) у суадносінах 3891:1. Дапушчальны дыяпазон ваганняў курса складае +/- 5 %.<ref>[http://www.nbrb.by/statistics/Rates/CurrBasket/ Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют і кошыку замежных валют | Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> == Гл. таксама == * [[Памятныя манеты Беларусі]] * [[Эканоміка Беларусі]] * [[Рублёвая зона]] == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Banknotes of Belarus}} * [http://www.nbrb.by/bel Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь] * [http://www.nbrb.by/bel/statistics/Rates/RatesDaily.asp Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют, які ўстанаўліваецца Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь штодзённа(даступны архіў)] * [https://web.archive.org/web/20110809183540/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/prices.htm Індэксы коштаў па асобных галінах эканомікі] — Міністэрства статыстыкі і аналізу Рэспублікі Беларусь * [http://www.kp.ru/daily/25840.3/2811879/ Расследаванне «КП»: беларускага «зайчыка» спісалі з дзіцячай кніжкі!] * [http://belbonistika.com Беларуская баністыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180919201153/http://belbonistika.com/ |date=19 верасня 2018 }} {{Беларусь у тэмах}} {{Еўрапейскія валюты}} {{Эканоміка Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Валюты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Грошы Беларусі]] t7przjepx56z2x5c4c7w67mh7sis5qo 0 25596 5175941 4792639 2026-08-05T13:25:19Z DBatura 73587 5175941 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва = Рэспубліка Науру |Арыгінальная назва = {{lang-na|Ripublik Naoero}}<br />{{lang-en|Republic of Nauru}} |Родны склон = Науру |Сцяг = Flag of Nauru.svg |Герб = Coat of arms of Nauru.svg |Дэвіз = God’s Will First |Пераклад дэвізу = Боская воля перадусім |Назва гімна = Nauru Bwiema |Форма кіравання = [[Парламенцкая рэспубліка]] |lat_dir = S|lat_deg = 0 |lat_min = 31 |lat_sec = 41 |lon_dir = E|lon_deg = 166 |lon_min = 56 |lon_sec = 13 |region = NR |CoordScale = 25000 |На карце = LocationNauru.png |Мовы = [[Англійская мова|англійская]], [[наўруанская мова|наўруанская]] |Дата незалежнасці = [[31 студзеня]] [[1968]] |Незалежнасць ад = [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]] і [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] |Сталіца = няма; <br/> органы ўлады знаходзяцца ў [[Ярэн|акрузе Ярэн]] |Найбуйнейшыя гарады = гарадоў няма; <br/> найбуйнейшыя акругі: [[Дэнігамоду]], [[Мененг]], [[Айва (акруга)|Айва]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Науру|Прэзідэнт]] <br/> [[Спікер Парламента Науру|Спікер Парламента]] |Кіраўнікі = [[Бэран Уака]] <br/> [[Людвіг Скоці]] |Плошча = 21 |Працэнт вады = 0,57 |Месца па насельніцтву = 216 |Насельніцтва = 9.378 |Год ацэнкі = 2011 |Насельніцтва па перапісу = 9.275 |Год перапісу = 2006 |Шчыльнасць насельніцтва = 447 |Месца па шчыльнасці = 23 |ВУП (ППЗ) = 60 млн |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2005 |Месца па ВУП (ППЗ) = 194 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 5.000 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 132 |ВУП (намінал) = 121 млн |Год разліку ВУП (намінал) = 2013 |Месца па ВУП (намінал) = 193 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 15.211 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 51 }} '''Рэспубліка Наоэра''', да 2026 года — '''Нау́ру'''<ref>{{Cite web|url=https://mid.ru/ru/maps/nr/|title=Республика Наоэро|lang=ru|website=Министерство иностранных дел Российской Федерации|access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/ru/about-us/member-states|title=Члены Организации Объединенных Наций {{!}} Организация Объединенных Наций|lang=ru|first=|last=|website=United Nations|access-date=2026-07-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/en/about-us/member-states/naoero|title=Naoero|lang=en|first=|last=|website=United Nations|access-date=2026-07-29}}</ref> ({{lang-na|Naoero}}, {{lang-en|Nauru}} {{IPA|[ˈnaʊruː]}}) — [[карлікавая дзяржава]] на аднайменным [[каралавы востраў|каралавым востраве]] ў заходняй частцы [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] плошчай 21,3 км² і насельніцтвам каля 13 тысяч чалавек. Незалежнасць абвешчаная ў [[1968]] годзе. Востраў Науру знаходзіцца за 42 км на поўдзень ад [[экватар]]а. Бліжэйшы [[востраў Банаба]] знаходзіцца за 291 км на ўсход і адносіцца да рэспублікі [[Кірыбаці]]. Науру з’яўляецца самай маленькай незалежнай рэспублікай на Зямлі, самай маленькай астраўной дзяржавай, самай маленькай дзяржавай за межамі [[Еўропа|Еўропы]] і адзінай у свеце рэспублікай без афіцыйнай сталіцы. Дзяржава ўваходзіць у [[Садружнасць нацый|Садружнасць Нацый]]. [[14 верасня]] [[1999]] Рэспубліка Науру была прынятая ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]. Науру — член {{нп3|Сакратарыят ціхаакіянскай супольнасці|Паўднёваціхаакіянскай камісіі|en|Pacific Community}} і [[Форум ціхаакіянскіх астравоў|Форума ціхаакіянскіх астравоў]]. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Науру}} Першым з еўрапейцаў на востраве высадзіўся ў [[1798]] г. англійскі мараплавец [[Дж. Ферн]]. З 1830-х гг. пачалася каланізацыя краіны. У [[1888]] г. востраў анексіравала [[Германія]] і далучыла да свайго пратэктарату [[Маршалавы астравы]]. У [[1898]] г. тут выяўлены вялікія запасы фасфатаў, з [[1906]] г. іх распрацоўвала Брытанская ціхаакіянская фасфатная кампанія. У [[1914]] г. востраў акупіравалі войскі [[Аўстралія|Аўстраліі]], якая ў [[1919]] г. атрымала ад [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] мандат на кіраванне ім (разам з [[Вялікабрытанія]]й і [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыяй]]). У [[1942]]—[[1945]] гг. заняты японскімі войскамі. З [[1947]] г. падапечная тэрыторыя [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], зноў кандамініум [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]] і [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. На мяжы 1940-х — 1950-х гг. у краіне ўзмацніўся рух за незалежнасць. У [[1951]] г. на аснове створанага яшчэ ў [[1927]] г. Савета Правадыроў заснаваны Науруанскі Савет Мясцовага Самакіравання, у [[1966]] г. — Заканадаўчы і Выканаўчы Саветы. [[31 студзеня]] [[1968]] г. абвешчана незалежнасць Науру. Паводле канстытуцыі [[1968]] г. першым прэзідэнтам абраны [[Хамер ДэРобарт]]. У [[1970]] г. усе правы на здабычу і продаж фасфатаў перайшлі да Nauru Phosphate Corporation, што дазволіла Науру мець адзін з найвышэйшых стандартаў жыцця ў Акіяніі за кошт іх экспарту. == Ушанаванне == * У гонар Науру названа [[Астэроід|малая планета]] — [[(570814) Науру|(570814) Nauru]]<ref>{{cite journal|author=|year=17 January 2022|title=(570814) Nauru = 2006 WY|journal=WGSBN Bulletin|publisher=IAU|location=|volume=2|issue=1|pages=10|doi=|id=|url=https://www.wgsbn-iau.org/files/Bulletins/V002/WGSBNBull_V002_001.pdf|format=|accessdate=2023-01-05|lang=en}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Дом Науру]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Nauru}} {{Акіянія}} {{Садружнасць Нацый}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Науру| ]] [[Катэгорыя:Астраўныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]] ss75g959ef6w8zzhgg9f9zvuyqvktfs 0 28067 5176200 5156314 2026-08-06T06:30:01Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль, пунктуацыя 5176200 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Віленская гімназія}} {{Школа}} '''Ві́ленская белару́ская гімна́зія''' — адна з першых беларускіх сярэдніх школ у [[Вільня|Вільні]], якая дзейнічала ў 1919—1944 гадах. У розны час тут працавалі [[Адам Станкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], [[Максім Гарэцкі]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Барыс Кіт]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], [[Язэп Драздовіч]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Францішак Грышкевіч]], [[Мікола Ільяшэвіч]], [[Хведар Ільяшэвіч]] і іншыя навукоўцы, літаратары і педагогі. Гімназію скончылі або навучаліся паэты і пісьменнікі [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]], [[Алесь Салагуб]], [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Валянцін Таўлай]], [[Кастусь Акула]], мастак [[Раман Семашкевіч]], навуковец і старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], дырэктар [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|БІНіМ у Нью-Ёрку]] [[Вітаўт Тумаш]], гісторык [[Язэп Найдзюк]], журналіст і педагог [[Янка Багдановіч]], гісторык і выдавец [[Вацлаў Пануцэвіч]], публіцыст і грамадскі дзеяч [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]]. == Гісторыя == === Заснаванне і станаўленне === [[Файл:ISM University Vilnius.jpg|thumb|[[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскія муры]], дзе размяшчалася гімназія ў 1919—1937 гадах]] Першыя беларускія школы ў Вільні адкрыліся яшчэ падчас нямецкай акупацыі ў 1915 годзе. Прыватная Віленская беларуская гімназія арганізавана 1 лютага 1919 года [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]]. Першы дазвол выдалі акупацыйныя ўлады [[Нямецкая імперыя|Нямецкай імперыі]] ў канцы 1918 года, потым ён пацверджаны [[Літва|літоўскімі]] ўладамі напярэдадні заняцця горада [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] на пачатку студзеня 1919 года. Рэгулярныя заняткі ў школе пачаліся 1 лютага 1919 года<ref>{{Артыкул |аўтар=А. |загаловак=1-я Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Наша думка]] |тып=газета |год=1921 |нумар=21 |старонкі=2—3}}</ref>. Гімназія размяшчалася ў так званых [[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскіх мурах]] ([[Вастрабрамская вуліца|вуліца Вострабрамская]], 9), буйнейшым [[Беларусы ў Вільні|беларускім асяродку ў Вільні]] (таксама там размяшчаліся дзве беларускія пачатковыя школы, [[Беларускі музей у Вільні|Беларускі музей]], [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]], [[Беларускія настаўніцкія курсы (Вільня)|Беларускія настаўніцкія курсы]], [[Беларуская школьная рада Віленшчыны]], [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Духоўная семінарыя]] і [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільня)|царква Святой Тройцы]]). Навучальная ўстанова была 8-класнай гуманістычнага тыпу, сумеснай для хлопчыкаў і дзяўчынак. Ад пачатку працавалі 18 настаўнікаў і навучаліся 387 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=Склад вучняў 1-й Віленскай Беларускай Гімназіі к 21 снежня 1920 |выданне=Наша думка |год=1920 |нумар=1 |старонкі=5}}</ref>. [[Беларуская мова|Беларускай мовай]] спачатку выкладалі ўсе прадметы толькі ў падрыхтоўчым, першым і другім класах, старэйшыя вучні вучыліся на [[Руская мова|рускай мове]], выключэннем былі [[беларуская літаратура]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыя]] і [[геаграфія Беларусі]]. З 1924 года ўсе дысцыпліны пачалі выкладаць беларускай мовай. У першыя гады пры гімназіі дзейнічаў прытулак для дзяцей-сірот з Вільні, [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмяншчыны]], [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзеншчыны]], [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудчыны]], заснаваны ксяндзом [[Адам Станкевіч|Адамам Станкевічам]], і настаўніцкія курсы. Першы выпуск адбыўся 14 чэрвеня 1921 года. Гімназію скончылі 15 беларусаў, сярод іх — паэтка [[Наталля Арсеннева]], будучыя грамадскія дзеячы [[Адольф Клімовіч]], [[Ігнат Дварчанін]], [[Ян Станкевіч]], і 25 асоб іншых нацыянальнасцей<ref>{{Артыкул |загаловак=Выпуск у Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=Наша думка |год=1921 |нумар=27 |старонкі=6}}</ref><ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. Выпускныя экзамены |выданне=[[Маладое жыццё (1920)|Маладое жыццё]] |год=1921 |нумар=3 |старонкі=8}}</ref>. У 1922 годзе гімназію паспяхова скончылі 36 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Беларускі звон (1921)|Беларускі звон]] |год=1922 |нумар=15 |старонкі=4}}</ref>. === Дзейнасць у міжваеннай Польшчы === [[Файл:Vilnia, Biełaruskaja gimnazija, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вільня, Беларуская гімназія, Бел-чырвона-белы сьцяг (1922).jpg|thumb|Вокладка легітымацыі вучня гімназіі, 1922 год.]] Працяглы час гімназія была прыватнай і фінансавалася грамадскімі арганізацыямі, сярод іх Школьнай радай у Вільні, [[Таварыства беларускай школы|Таварыствам беларускай школы]] і бацькоўскім камітэтам. Афіцыйна называлася «Віленская беларуская гімназія камітэту бацькоў» ({{lang-pl|Gimnazjum Białoruskie Komitetu Rodzicielskiego}}) і мела рэгістрацыйны нумар 12. Частку вучняў з незаможных сем’яў вызвалялі ад аплаты за навучанне. Для фінансавай падтрымкі бедных навучэнцаў грамадскасць перыядычна ладзіла дабрачынныя мерапрыемствы. Напрыклад, 27 студзеня 1923 года ў памяшканні гімназіі адбылася спецыяльная вечарына са спектаклем і выступам хору, сродкі ад якой пайшлі на карысць незаможных вучняў<ref name="nb_4_1923">{{артыкул |загаловак=З Вільні. Вучнёўская вечарына |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=4 |старонкі=4}}</ref>. У лістападзе 1922 года ў сувязі з абраннем дырэктара гімназіі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў арашкевіча]] паслом у польскі [[Сойм Рэспублікі Польшча|Сойм]], выкананне яго абавязкаў было ўскладзена на педагога [[Антон Неканда-Трэпка|Антона Неканда-Трэпку]]. На пасяджэнні педагагічнай рады 26 лістапада 1922 года Тарашкевіч і былы дырэктар [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]] выказалі жаданне афіцыйна пакінуць свае пасады ва ўстанове з 1 снежня 1922 года<ref name="nb_1_1922">{{артыкул |загаловак=З Беларускага жыцця. Беларуская гімназія |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=1 |старонкі=4}}</ref>. У снежні 1922 года ўстанову наведаў праваслаўны мітрапаліт [[Юрый (Ярашэўскі)]], які звярнуўся да навучэнцаў і выкладчыкаў з прывітальным словам на беларускай мове, падкрэсліўшы важнасць нацыянальнай асветы<ref name="nb_visit">{{артыкул |загаловак=Мітрапаліт Юры ў Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref>. У гэты ж перыяд установа актыўна запрашала новых педагогаў: паланіста Зянкевіча, гісторыка Снежынскага, выкладчыка царкоўнаславянскай мовы архімандрыта [[Павел (Марозаў)|Піліпа (Марозава)]], выкладчыка нямецкай мовы Аляксандра Міхалевіча<ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. 1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=Беларускі звон |год=1922 |нумар=20 |старонкі=4}}</ref>. Гімназія працавала нягледзячы на перашкоды з боку польскіх уладаў і некалькі разоў мяняла юрыдычны статус. Паводле справаздач польскай палітычнай паліцыі (1924), улады падазравалі, што гімназія выхоўвае «ворагаў Польшчы і прыхільнікаў бальшавізму»{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=28}}. Першым дырэктарам быў [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]], які ў 1923 годзе праз канфлікт пакінуў пасаду. З 1924 года дырэктарам стаў [[Радаслаў Астроўскі]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=60—61}}. З 1932 года ў выніку ўзмацнення ціску з боку польскага ўрада гімназія была адзяржаўлена і атрымала статус беларускага філіяла пры польскай {{нп3|V дзяржаўная гімназія імя Юльюша Славацкага ў Вільні|гімназіі імя Юльюша Славацкага|pl|V Państwowe Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Wilnie}}. У 1937—1939 гадах яна размяшчалася ў будынку насупраць [[Касцёл Святога Духа (Вільня)|касцёла Святога Духа]] на [[Дамініканская вуліца (Вільня)|вуліцы Дамініканскай]] (цяпер Dominikonu g., 3-5). === Умовы навучання і грамадскае жыццё === [[Файл:Rodnyja Honi 1927 nr 3 s. 8.jpg|thumb|Мастацкая майстэрня. Злева сядзіць [[Язэп Драздовіч]], 1927 год.]] Інтэрнат беларускай гімназіі ў другой палове 1930-х гадоў знаходзіўся ў трохпавярховым доме на [[Вялікая вуліца (Вільня)|вуліцы Вялікай]] (цяпер Didzioji g., 30) каля [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёла Святога Казіміра]]. Сталовая працавала ў асобным будынку на вуліцы Святой Ганны. Праваслаўныя вучні гімназіі з канца 1920-х гадоў слухалі казані па-беларуску ў [[Пятніцкая царква (Вільня)|Пятніцкай царкве]]. Апроч адукацыі, у гімназіі праводзілася рознабаковае культурнае навучанне. У школе працавалі: * літаратурны і драматычны гурткі (з навучэнцаў складалася [[Беларуская драматычная майстроўня]], якая афіцыйна базіравалася ў тым жа будынку ў Базыльянскіх мурах<ref name="nb_pok">{{артыкул |загаловак=Беларускі паказальнік |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=6 |старонкі=6}}</ref>); * мастацкая студыя пад кіраўніцтвам Язэпа Драздовіча; * гурток лацінскай мовы пад кіраўніцтвам Мікалая Красінскага і гурток геаграфіі пад кіраўніцтвам [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|Ігната Канчэўскага]]; * духавы [[аркестр]] на 20 інструментаў і хор (у розныя гады ім кіравалі [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Язэп Шнаркевіч]]<ref name="nb_4_1923" /> і Рыгор Шырма). Таксама ў гімназіі існавала ўласная скаўцкая арганізацыя (заснавана ў 1922 годзе), вучнёўскі кааператыў. Навучэнцы самастойна выдавалі друкаваныя і рукапісныя часопісы. Віленская беларуская гімназія адрознівалася талерантнасцю: апроч [[Беларусы|беларусаў]], там вучыліся [[яўрэі]], [[палякі]], [[рускія]] і [[латышы]]. === Перыяд Другой сусветнай вайны і закрыццё === Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняцця Вільні Чырвонай Арміяй]] у верасні 1939 года дырэктар [[Васіль Кавалевіч]] быў звольнены, а яго намеснікам стаў Барыс Кіт{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Калі ў кастрычніку 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|Вільня была перададзена Літве]], гімназія перажыла крызіс. Каля 80&nbsp;% вучняў і частка настаўнікаў пакінулі горад і з’ехалі ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (пераважна ў [[Навагрудак]]){{sfn|Błaszczak|2017|с=168, 173}}. З-за рэзкага скарачэння колькасці навучэнцаў літоўскія ўлады панізілі статус установы да [[прагімназія|прагімназіі]]. Новым дырэктарам стаў ксёндз Адам Станкевіч{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Установа працягвала дзейнічаць ва ўмовах нямецкай акупацыі. Яна была канчаткова закрыта ў чэрвені 1944 года перад аднаўленнем у горадзе [[Савецкая ўлада|савецкай улады]]. === Пераемнасць і сучаснасць === У верасні 1994 года намаганнямі віленскіх беларусаў гімназія была адноўлена ў выглядзе сярэдняй школы №&nbsp;15 з беларускай мовай навучання. Пазней яна была перайменавана ў сярэднюю школу імя Францыска Скарыны. 15 лютага 2013 года мэрыя Вільні надала школе статус гімназіі ([[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны]]). Штогод 1 лютага ў ёй адзначаецца гістарычны Дзень гімназіі. == Некаторыя супрацоўнікі == {{columns-list|colwidth=30em| * [[Майсей Абрамовіч|Абрамовіч Майсей]], выкладаў Закон Божы [[іўдаізм|яўрэям]] * [[Адольфава (настаўніца)|Адольфава]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца геаграфіі, гісторыі Польшчы{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Марыя Александровіч|Александровіч Марыя]] * [[Александроўская (настаўніца)|Александроўская]] («Александровічава»){{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Маці Станіслава Александровіча — гісторыка, прафесара ўніверсітэтаў у Торуні і Беластоку.</ref>, настаўніца польскай мовы, пасля Каліноўскага * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак]]<ref>У Базыльянскіх мурах месцілася Беларуская драматычная майстроўня Ф. Аляхновіча.</ref>, настаўнік польскай мовы * [[Мікалай Пятровіч Анцукевіч|Анцукевіч Мікола]], настаўнік, '''дырэктар''' (?) * [[Антаніна Астроўская|Астроўская Антаніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка Р. Астроўскага</ref>, выкладала «ручную працу»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Радаслаў Астроўскі|Астроўскі Радаслаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1924—1936, з перапынкам), выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію * [[Ян Багаткевіч|Багаткевіч Ян]], выкладаў праваслаўную рэлігію * [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Вячаслаў (Вацлаў)]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік матэматыкі * [[Генадзь Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Генадзь]], настаўнік геаграфіі, гісторыі, алгебры, заканадаўства * [[Леанід Барысаглебскі|Барысаглебскі Леанід]], настаўнік фізікі * [[Наталля Бенцлебен|Бенцлебен (Банцлебен) Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Перад 2-ой сусветнай вайной жыла ў Вільні па вул. Антокаль.</ref>, настаўніца нямецкай мовы * [[Пётра Просты|Бобіч Ільдэфонс]], выкладаў польскую і лацінскую мовы, каталіцкі Закон Божы * [[Сцяпан Бракоўскі|Бракоўскі Сцяпан]], выкладаў гігіену * [[Віктар Бэер|Бэер Віктар]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кіраваў хорам * [[Севярын Віславух|Віславух Севярын]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў гісторыю Польшчы * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Вітан-Дубейкаўская Юліяна]], настаўніца нямецкай мовы (1919—22) * [[Вішнеўскі (настаўнік)|Вішнеўскі]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Канстанцін Галкоўскі|Галкоўскі Канстанцін]] * [[Алёна Гарбачка|Гарбачка Алёна]], настаўніца французскай мовы * [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Гарэцкая (Чарняўская) Леаніла]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка М. Гарэцкага</ref>, настаўніца беларускай мовы, геаграфіі, арыфметыкі * [[Максім Гарэцкі|Гарэцкі Максім]], беларуская мова * [[Станіслаў Гафтовіч|Гафтовіч Станіслаў]], настаўнік гімнастыкі * {{нп4|Уладзіслаў Глухоўскі|Глухоўскі Уладзіслаў|pl|Władysław Głuchowski}} * [[Станіслаў Глякоўскі|Глякоўскі Станіслаў]], настаўнік Закону Божага (1933—39) * [[Баляслаў Грабінскі|Грабінскі Баляслаў]], доктар * [[Антон Антонавіч Грыневіч|Грыневіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]], '''дырэктар''' (1941—44) * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай літаратуры * [[Я. Дзічкоўскі|Дзічкоўскі Я.]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Аляксандр Дмахоўскі|Дмахоўскі Аляксандр]], настаўнік матэматыкі, касмаграфіі, фізікі * [[Язэп Драздовіч|Драздовіч Язэп]] * [[Дубіцкі (настаўнік)|Дубіцкі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, вёў дадатковыя матэматычныя курсы і падрыхтоўчыя курсы да здачы на атэстат («матуру») * [[Ганна Душэўская|Душэўская Ганна]]<ref>Сястра К. Дуж-Душэўскага</ref>, настаўніца польскай мовы * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, выкладаў кальвіністам Закон Божы * [[Аляксандр Егер|Егер Аляксандр]], настаўнік біялогіі і геаграфіі * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі * [[Міхаіл Мікалаевіч Заморын|Заморын Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ШутУсп"/><ref>Паводле ўспамінаў вучняў «найбольш рускі» сярод настаўнікаў. Выехаў у Радашковічы, адкуль у 1930-я перабраўся ў СССР, рэпрэсіраваны.</ref>, настаўнік беларускай, рускай моў, геаграфіі і гімнастыкі * [[Язэп Зарэмба|Зарэмба Язэп]] * [[Арон Згірскі|Згірскі Арон]]<ref name="Серп32">Серпухов… С. 32.</ref>, настаўнік спеваў * [[Фелікс Згірскі|Згірскі Фелікс]], настаўнік спеваў і гімнастыкі * [[Язэп Згірскі|Згірскі Язэп]], настаўнік лацінскай мовы і спеваў * [[В. Зеньковіч|Зеньковіч В.]]<ref name="Серп31"/> * [[Лідзія Ігнатава|Ігнатава Лідзія]], настаўніца французскай мовы * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]], настаўнік беларускай мовы * [[Васіль Кавалевіч|Кавалевіч Васіль]], '''дырэктар''' (да восені 1939) * [[Сяргей Казека|Казека Сяргей]], настаўнік рускай мовы * [[Каліноўскі (настаўнік)|Каліноўскі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы, пасля Швахловіча * [[Галіна Капава|Капава Галіна]], настаўніца гімнастыкі * [[Сымон Кароль|Кароль Сымон]]{{sfn|Луцкевіч|1998|}}, настаўнік спеваў * [[Ян Карэтнікаў|Карэтнікаў Ян]], настаўнік музыкі * [[Габрыелія Касіньская|Касіньская Габрыелія (Касінская Габрыэля)]], настаўніца польскай мовы<ref>Wspominana jest jako dobra nauczycielka o usposobieniu romantycznym.</ref> * [[Іван Катовіч|Катовіч Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік прыродазнаўства ў першых класах, геаграфіі * [[Мікола Катовіч|Катовіч Мікола]], дзелавод * [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Кахановіч Міхаіл]], старшыня педагагічнай рады (1918), '''дырэктар''' (1919—1922), настаўнік гісторыі * [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Кіт Барыс]], настаўнік (1931—1939), '''дырэктар''' (1939) * [[Аляксандр Коўш|Коўш Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закона Божага * [[Мікалай Фаміч Красінскі|Красінскі Мікалай]]<ref name="Лях">Ляхоўскі…</ref>, выкладаў гісторыю і рускую мову, інспектар гімназіі * [[Іван Краскоўскі|Краскоўскі Ян]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік гісторыі * [[Марыя Крамянёва|Крамянёва (Кшэменёва, Кжэменёва) Марыя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца польскай мовы, пасля Александровіч * [[Ніл Кульчыцкі|Кульчыцкі Ніл]], выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Мікола Ласковіч|Ласковіч Мікола]], настаўнік матэматыкі * [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай мовы * [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Іван]], настаўнік беларусазнаўства і краязнаўства * Лукашэвіч Уладзімір, выкладаў праваслаўны Закон Божы{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, таксама сакратар гімназіі{{sfn|Луцкевіч|1998}} * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, буфетчыца і прыбіральшчыца * [[Марцінкевіч (настаўнік)|Марцінкевіч]]{{факт?}}, настаўнік фізкультуры<ref>Кіраўнік Віленскага камітэта БНП, арыштаваны савецкай бяспекай, лёс невядомы.</ref> * [[Мікалай Міхайлавіч Марцінчык|Марцінчык Мікалай]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>(3.12.1901, в. Кубельнікі каля Бераставіцы — 23.5.1980). Лекар. Скончыў Віленскі ўніверсітэт (1927), адзін з кіраўнікоў Беларускага студэнцкага саюза, рэдактар часопіса «Студэнцкая Думка», дзеяч Грамады, Таварыства беларускай школы. Настаўнічаў у Віленскай беларускай гімназіі. Некалькі разоў быў арыштаваны польскай паліцыяй, у 1931 сасланы з Вільні пад нагляд паліцыі. Працаваў лекарам у Нараўцы на Беласточчыне. У 1948 арыштаваны органамі савецкай дзяржбяспекі. 12.8.1949 прыгавораны на 10 гадоў лагераў, сасланы ў Варкуту. У 1956 вярнуўся ў Гродна.</ref>, выкладаў хімію і анатомію * [[Ніна Маткоўская|Маткоўская Ніна]], настаўніца французскай мовы * [[Фаіна Мікуліна|Мікуліна Фаіна]]<ref name="ШутУсп"/>, выкладчыца агульнай гісторыі, рускай мовы * [[Аляксандр Міхалевіч|Міхалевіч Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Юрыст. Прыняў духоўны сан — стаў праваслаўным святаром. Падчас 2-ой сусветнай вайны быў настаяцелем прыходу ў Заходняй Беларусі. Пахаваны на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільня).</ref>, настаўнік лацінскай і нямецкай моў, '''дырэктар''' * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Мэнке Юліяна]], выкладала нямецкую мову, агульную гісторыю, прапедэўтыку філасофіі * [[Эмілія Наруцкая|Наруцкая Эмілія]], настаўніца гісторыі * [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1922-23, 1928-30), выкладаў фізіку з 1920 * [[Мікола Пакроўскі|Пакроўскі Мікола]], доктар * [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Паўловіч Сяргей]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага, '''дырэктар''' (1925—1928)<ref>Маракоў Л. У. РЛ; РС.</ref> * [[Міхаіл Пліс|Пліс Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага (1919—1923) * [[Соф’я Пронька|Пронька Соф’я]], настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі * [[Пятро Радзюк|Радзюк Пётра]]{{sfn|Пецюкевіч|2005}}, настаўнік фізікі (1941-44) * [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Рак-Міхайлоўскі Сымон]], настаўнік матэматыкі, фізікі і хіміі (1920 — ?) * [[Канстанцін Ральцэвіч|Ральцэвіч Канстанцін]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Вольга Русак|Русак Вольга]]<ref name="Летап">Летапіс…</ref>, настаўніца нямецкай мовы (НБГ, з 1934) * [[Люба Русецкая|Русецкая Люба]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладала «навукі аб рэчах»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Язэп Рэшаць|Рэшаць Язэп]], настаўнік Закону Божага * [[Іван Савіцкі|Савіцкі Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі ў пачатковых класах * [[Леанід Савінскі|Савінскі Леанід]]<ref name="ШутУсп" />, настаўнік матэматыкі і фізікі * [[Алёна Сакалова-Лекант|Сакалова-Лекант Алёна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Адна з пачынальнікаў беларускага школьніцтва ды ініцыятараў стварэння ВБГ. Да арышту жыла ў Вільні па вул. Вострабрамскай 8 (Ausros Vartu g. 9) — «Базыльянскія муры». Пасля 1944 рэпрэсіраваная савецкай бяспекай, асуджана на 6 гадоў лагераў. У сярэдзіне 1950-х гадоў вярнулася ў Вільню. Памерла ў 1960 годзе, пахавана на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільня). Гл.: ''Войцік Г. Алёна Сакалова-Лекант: (серыя «Партрэты Віленчукоў») / Галіна Войцік. — Вільня: Рунь, 2004. — 17, (3) с.: партр.; ISBN 9955-427-03-5''</ref>, настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі (1919—1944) * [[Ніна Аляксандраўна Сасноўская|Сасноўская Ніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца малявання і каліграфіі * [[Мікола Сіняўскі|Сіняўскі Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Адам Станкевіч|Станкевіч Адам]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага (1919—1944{{sfn|Галяк|1982—1983|}}), лацінскай мовы, '''дырэктар''' * [[Уладзіслаў Талочка|Талочка Уладзіслаў]]<ref name="ШутУсп" />, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага * [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Тарашкевіч Браніслаў]], '''дырэктар''' (1921—1922), выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хлебэк (настаўнік)|Хлебэк]], настаўнік польскай мовы * [[Караль Швахловіч|Швахловіч Караль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы * [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Шнаркевіч Язэп]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>З 1921 настаўнік Нясвіжскай беларускай гімназіі. Быў кіраўніком беларускамоўных класаў, выкладчыкам беларускай мовы, беларусазнаўства і спеваў. Пасля закрыцця польскімі ўладамі Нясвіжскай беларускай гімназіі (1924) працаваў настаўнікам у Віленскай беларускай гімназіі. Разам з жонкай Надзеяй пахаваны на праваслаўных Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільня).</ref>, кіраваў хорам * [[Марыя Шутовіч|Шутовіч Марыя]]<ref name="ШутУсп" />, загадвала інтэрнатам * [[Рыгор Раманавіч Шырма|Шырма Рыгор]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў і выхавацель у інтэрнаце * [[Леанід Шчасновіч|Шчасновіч Леанід]], настаўнік гімнастыкі * [[Пётра Шчасны|Шчасны Пётра]]<ref>Паходзіў з Навагрудчыны. Скончыў Вышэйшую школу гандлёвую ў Варшаве. Валодаў англійскай, нямецкай, рускай, беларускай, польскай мовамі. Разам з [[Барыс Кіт|Барысам Кітам]] у 1942 працаваў у семінарыі ў Паставах.</ref>, настаўнік фізікі * [[Шыдлоўскі (настаўнік)|Шыдлоўскі]], выкладчык геаграфіі Польшчы * [[Павел Южык|Южык Павел]], выкладчык малявання (1920-я) * [[Яўгенія Юзьврэк|Юзьврэк Яўгенія]], настаўніца французскай мовы * [[Андрэй Паўлавіч Якубецкі|Якубецкі Андрэй]], настаўнік гімнастыкі * [[Мадэст Яцкевіч|Яцкевіч Мадэст]], настаўнік гімнастыкі }} == Некаторыя вучні == [[Файл:Adolf Klimovič maturity certificate (1921).jpg|thumb|Атэстат спеласці [[Адольф Юстынавіч Клімовіч|Адольфа Клімовіча]] (1900—1970) аб заканчэнні 1-й Віленскай беларускай гімназіі. Дакумент выдадзены 22 чэрвеня 1921 года. Уверсе бланка размешчаны герб «[[Пагоня]]» ў дубовым вянку і бела-чырвона-белымі стужкамі.]] <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Vypusk 2 1921.jpg|Група другога выпуску гімназіі (1921). Першая справа ў трэцім шэрагу — [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]]. </gallery> {{кал|3}} * [[Кастусь Акінчыц|Акінчыц Кастусь]] * [[Валяр’ян Алексяюк|Алексяюк Валяр’ян]] (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Наталля Арсеннева|Арсеннева Наталля]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1921) * [[Слава Арэнь|Арэнь Слава]]<ref>У 1931 пасля ліквідацыі Клецкай беларускай гімназіі (дзе яго бацька быў настаўнікам) пачаў вучыцца ў Віленскай беларускай гімназіі. Арыштаваны польскі ўладамі, пасля выхаду на волю нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны.</ref> * [[Г. Астроўскі|Астроўскі Г.]] * [[Лявон Андрэевіч Бабровіч|Бабровіч Лявон]] * [[Янка Антонавіч Багдановіч|Багдановіч Янка]] (вып. 1927) * [[Пётр Бакач|Бакач Пётр]]<ref>Туронак Ю. Беларуская кніга пад…</ref> * [[Вера Белакоз|Белакоз Вера]]<ref>[http://novychas.info/asoba/naliezala_da_arhanizacyi_zyvie/ Належала да арганізацыі «Жыве Беларусь!»]</ref> * [[Ірэна Будзька|Будзька Ірэна]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. Перад 2-ой сусветнай вайной выйшла замуж за [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]]. У 1939—1941 разам з мужам працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. Была настаўніцай прыродазнаўства ў Беларускай гімназіі імя М. Багдановіча ў Германіі. Жыве ў ЗША.</ref> * [[Людвіка Будзька|Будзька Людвіка]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. У 1939—1941 працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. У 1950-я выйшла замуж за Антона Бяленіса. Жыла ў ЗША. Супрацоўнічала з газетай «Беларус».</ref> * [[Часлаў Будзька|Будзька Часлаў]] * [[Аркадзь Быхавец|Быхавец Аркадзь]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Часлаў Васілевіч|Васілевіч Часлаў]]<ref>Паходзіў з Будслава. У 1939 рэпрэсіраваны савецкай дзяржбяспекай.</ref> * [[Мікалай Пятровіч Васілеўскі|Васілеўскі Мікола]]<ref name="Серп33">Серпухов… С. 33.</ref> * [[М. Васілёк|Васілёк М.]]<ref name="Серп32"/> * [[Міхал Вітушка|Вітушка Міхал]] (вып. 1930) * [[Галіна Антонаўна Войцік|Войцік (Луцкевіч) Галіна]]<ref>Дачка Зоські Верас</ref> * Воўк-Левановіч Аўгіння<ref>Эмігравала ў Аўстралію</ref> * [[Кіра Гаўрыловіч|Гаўрыловіч Кіра]] * [[Леанід Галяк|Галяк Леанід]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} (вып. 1930) * [[Васіль Грузд|Грузд Васіль]]<ref>Не скончыў навучання, нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны</ref> * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]]<ref>Маракоў РЛ</ref> (вып. 1926) * [[Адам Дасюкевіч|Дасюкевіч Адам]] * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]<ref name="Серп33"/> (экстэрн. 1921) * [[Мацей Дурэйка|Дурэйка Мацей]]<ref>Жаўнер Арміі Андэрса, жыў у Вялікабрытаніі</ref> * [[Арнольд Дыліс|Дыліс Арнольд]]<ref name="ШутУсп">''Шутовіч Я.'' Успаміны пра …</ref><ref name="Серп30">Серпухов… С. 30</ref> * [[Аўген Дыліс|Дыліс Аўген]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Людміла Жамойціна|Жамойціна Людміла]] (вып. 1937)<ref>Сястра [[Янка Жамойцін|Я. Жамойціна]]. Нар. 9.6.1915 у сялянскай сям’і ў в. Клімавічы, на Лідчыне. Скончыла педагагічны інстытут (1939). У 1939—1941 гадах працавала ў Лідскай беларускай дзесяцігодцы, у тым часе выйшла замуж. З 1941—1943 кіравала Самашкскай беларускай пачатковай школай. У 1943 годзе выехала ў Вільню. З 1946 года жыла ў Польшчы ў Любліне, з 1956 года — у Варшаве. Працавала настаўніцай рускай мовы ў ліцэі імя Ю. Славацкага. Пам. 3.1.1986.</ref> * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]] (вып. 1922) * [[Раіса Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Раіса]] * [[Аляксандр Жыткевіч|Жыткевіч Аляксандр (Шура)]] * [[Янка Жэдзік|Жэдзік Янка]]<ref>Пад акупацыяй кіраваў школай у Пружанах.</ref> * [[Гелена Забельская|Забельская Гелена]] * [[Эма Залкінд|Залкінд Эма]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Лейзар Зарэцкі|Зарэцкі Лейзар]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Анатоль Іверс|Іверс Анатоль]] (Міско Іван)<ref>Чыгрын С. Не пыталі, ці зжата, ці скошана… // Ніва № 4 (2280), 23 студз. 2000.</ref> (1926—1928) * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]] (вып. 1923) * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]] * [[Антон Кабак|Кабак Антон]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Уладзімір Кабушка|Кабушка Уладзімір]] * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Каверда Барыс]] * [[Дуся Казлова|Казлова Дуся]]<ref>[https://novychas.by/poviaz/jae-dapytvau-asabista-canava 1]</ref> * [[Леанард Казлоўскі|Казлоўскі Леанард/Леў]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Уладзімір Каляўр|Каляўр (Калаўр) Уладзімір]] (памёр у снежні 1922 года, быўшы вучнем 8-га класа)<ref name="nb_obituary">{{артыкул |загаловак=Уладзімір Каляўр (некралог) |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref><ref name="Серп31">Серпухов… С. 31.</ref> * [[Язэп Каліцкі|Каліцкі Язэп]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Аляксандр Калодка|Калодка Аляксандр]] (1926—1927) * [[Мацей Канапацкі|Канапацкі Мацей]]<ref>Сын [[Гасан Канапацкі|Гасана Канапацкага]]</ref> * [[Міхаіл Канцылярчык|Канцылярчык Міхаіл]] * [[Усевалад Кароль|Кароль Усевалад]]<ref>Нар. 18.10.1919 у в. Старое Сяло на Міншчыне. Палітычна-грамадскі дзеяч. У 1928—1929 вучыўся ў Радашковіцкай беларускай гімназіі. З 1929 вучань Віленскай беларускай гімназіі (скончыў 1936). Пасля студэнт медыцынскага факультэта Віленскага ўніверсітэта. Быў апошнім кіраўніком [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]]. Падчас нямецкай акупацыі працаваў у Баранавічах лекарам, належаў да падпольнай Беларускай незалежніцкай партыі. У 1944 арыштаваны НКУС, асуджаны на 10 гадоў зняволення. Памёр у пач. кастрычніка 1984 у Баранавічах.</ref> (вып. 1936) * [[Ганна Карпюк|Карпюк Ганна]] * [[Іван Касяк|Касяк Іван]]<ref>Маракоў РЛ.</ref> * [[Канстанцін Касяк|Касяк Канстанцін]]<ref name="КоўшМае"/><ref>Паводле адных звестках, расстраляны немцамі ў 1943 на даносе, па другіх — палякамі ў 1944 (Коўш С.), паводле трэціх — пасля 2-ой сусветнай вайны жыў у Вілейцы і быў рэпрэсіраваны.</ref> * [[Анеля Катковіч|Катковіч Анеля]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Адольф Клімовіч|Клімовіч Адольф]]<ref name="Серп33"/> * [[Уладзімір Корж|Корж Уладзімір]] (вып. 1922)<ref name="Серп30"/> {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Святаслаў Коўш|Коўш Святаслаў]] (вып. 1934) * [[Вольга Крако|Крако Вольга]]<ref name="НС91-22"/> * [[Кубаў (вучань)|Кубаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Уладзімір Лабко|Лабко Уладзімір]] * [[Ганна Ліхадзіеўская|Ліхадзіеўская Ганна]] (вып.1922) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Луцкевіч Лявон]]<ref>Нар. 1922. Падчас нямецкай акупацыі — афіцэр Беларускай Краёвай Абароны, быў у батальёне «Дальвіц», арыштаваны ў Польшчы (1945), праходзіў па працэсе над кіраўнікамі БНП («справа 6-ці», Мінск, 1946), пасля лагераў жыў у Вільні. Пам. 1997.</ref> * [[Юрка Луцкевіч|Луцкевіч Юрый (Юрка)]] * [[Аляксандр Лябецкі|Лябецкі Аляксандр]] * [[Ніна Ляўковіч|Ляўковіч Ніна]] * [[Анастасія Малюк|Малюк Анастасія]] * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]<ref name="НС91-22">Наша слова, 1991, № 22, 17-23 ліпеня.</ref> * [[Леаніла Марціновіч|Марціновіч (Спорык) Леаніла]]<ref name="НС91-22"/> * [[Ніна Марціновіч|Марціновіч Ніна]] * [[Люба Марцінчык|Марцінчык Люба]] * [[Барыс Махляр|Махляр Барыс]] * [[Таццяна Мацвеева|Мацвеева Таццяна]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Мікалай Мінкевіч|Мінкевіч Мікалай]] * [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч|Мінкевіч Міхаіл]] (вып. 1937) * [[Альберт Мілер|Мілер Альберт]] (вып. 1930) * [[Якуб Герасімавіч Міско|Міско Якуб]]<ref>''Маракоў Л.'' Міско Якуб Герасімавіч // Рэпрэсаваныя літаратары… Т. 2.</ref> (1925—1928) * [[Галя Міхалевіч|Міхалевіч Галя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA">Бацька — настаўнік гімназіі Аляксандр Міхалевіч</ref> * [[Наталля Міхалевіч|Міхалевіч Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA"/> * [[Аркадзь Міцька|Міцька Аркадзь]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Нікандар Мядзейка|Мядзейка Нікандар]] * [[Герэк Мядзёлка|Мядзёлка Герэк]]<ref>нар. 1917. Навучаўся адзін год. Скончыў чыгуначную школу ў Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы, працаваў на «Pafawag» (фабрыка чыгуначных вагонаў) ва Уроцлаве. Памёр 1968, Уроцлаў.</ref> * [[Чэслаў Мядзёлка|Мядзёлка Чэсь]]<ref>нар. 1911. Навучаўся адзін год. Перад 2-ой сусветнай вайной працаваў бухгалтэрам у Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы. Памёр у 1995, Длугалэнцы каля Уроцлава.</ref> * [[Станіслаў Мядоўскі|Мядоўскі Станіслаў]] * [[Часлаў Найдзюк|Найдзюк Часлаў]] * [[Язэп Найдзюк|Найдзюк Язэп]]{{Факт?}} * [[Яўген Насекайла|Насекайла Яўген]] * [[Казімір Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Казімір]]{{Sfn|Пецюкевіч|2005}}<ref>Сын Антона</ref> * [[Раіса Падабед|Падабед Раіса]]<ref name="КоўшМае">Коўш, С. Мае ўспаміны…</ref> * [[Падагель (вучань)|Падагель]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Янка Чабор|Патаповіч Іван]] (вып. 1931) * [[Канстанцін Паўль|Паўль Канстанцін]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Лявон Паўль|Паўль Лявон]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Мар’ян Пецюкевіч|Пецюкевіч Мар’ян (Марыян)]]<ref name="Серп33"/> * [[Ніна Прахаровіч|Прахаровіч Ніна]] * Прохараў А.<ref name="Серп32"/> (8 кл., 1922), ініцыятар стварэння ў 1922 годзе 1-й дружыны скаўтаў у ВБГ. * Пятроўскі<ref name="КоўшМае"/>, магчыма, але не пацверджана, брат [[Ян Пятроўскі|Яна Пятроўскага]]. * [[Аляксей Рава|Рава Аляксей]] (вып. 1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Пётра Радзюк|Радзюк Пётра]] * [[Міраслава Русак|Русак (Станкевіч) Міраслава]]<ref>Сястра Яраслава Станкевіча.</ref> * [[Міхаіл Рэшатаў|Рэшатаў Міхаіл]] * [[Лявон Рыдлеўскі|Рыдлеўскі Лявон]] * [[Анатоль Сакалоў|Сакалоў Анатоль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Нар. 1915, сын А. Сакаловай-Лекант. Скончыў Віленскую беларускую гімназію, юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1938 вывучаў юрыспрудэнцыю ў Варшаве. У 1941 — бурмістар г. Беразіно. У 1942 удзельнічаў ў несавецкім беларускім партызанскім руху, у атрадзе Ул. Шавеля пад Барысавам. Афіцэр Беларускае Краёвае Абароны, член БНП. Пасля вайны ў Германіі, далейшы лёс невядомы, магчыма эміграваў ў Амерыку.</ref> * [[Юльян Саковіч|Саковіч Юльян]] * [[Алесь Салагуб|Салагуб Алесь]]<ref name="Серп32"/> (вып. 1927) * Сасноўскі Аляксандр (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Раман Семашкевіч|Семашкевіч Раман]]<ref name="Лях"/> * [[Васіль Лукіч Сідаровіч|Сідаровіч Васіль]]<ref name="Серп33"/> * [[Вінцук Склубоўскі|Склубоўскі Вінцук]]<ref>[https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm Міхась Хмялеўскі. Памёр Вінцук Склубоўскі // Тыднёвік беларусаў у Польшчы «Ніва». — 2002. — № 20 (2401).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308125836/https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm |date=8 сакавіка 2021 }}</ref> * [[Максім Танк|Скурко Яўген (Максім Танк)]] * [[Марыя Скурчанка|Скурчанка Марыя]]{{Sfn|Луцкевіч|1998|}}, адна з першых абітурыентак. * [[Барыс Сладкоўскі|Сладкоўскі Барыс]] * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станкевіч Станіслаў]] * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Ян]] (вып. 1921) * [[Яраслаў Станкевіч|Станкевіч Яраслаў]]<ref>Сын [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Ст. «Кнігара» Станкевіча]], брат Міраславы Русак</ref> * [[Бернард Стаповіч|Стаповіч (Стэповіч) Бернард]]<ref>Брат [[Казімір Сваяк|Казіміра Сваяка]]. Нар. 30.8.1907 у вёсцы Барані на Віленшчыне. У 1939 скончыў агранамічны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1945 прыехаў у Сопат, да 1952 працаваў у Аддзеле сельскай гаспадаркі ваяводскай управы ў Гданьску, пасля ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі ў Варшаве. У 1972 выйшаў на пенсію, пісаў артыкулы па аграноміі ў часопіс «Gromada Rolnik Polski». Пам. 9.8.1982.</ref> * [[Таццяна Стракоўская|Стракоўская Таццяна]] * [[Таісія Сухая|Сухая Таісія]] * [[Антон Сымановіч|Сымановіч Антон]] * [[Аляксей Сянкевіч|Сянькевіч Аляксей]]{{Факт?}} * [[Ніна Тарас|Тарас Ніна]] (вып. 1936) * [[Юрка Тарасюк|Тарасюк Юрка]]<!--удзельнік страйку ў лютым 1929--> * [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Таўлай Валянцін]] * [[Вітаўт Тумаш|Тумаш Вітаўт]] * [[Мікалай Урбановіч (вучань)|Урбановіч Мікалай]] * [[Язэп Паўлавіч Урбановіч|Урбановіч Язэп]]<ref name="Серп32"/> * [[Юры Фёдараў|Фёдараў Юры]] * [[Часлаў Ханяўка|Ханяўка Чэслаў]] * [[Янка Хвораст|Хвораст Іван]]<ref name="КітУспАбБГВ">Кіт, Б. Успаміны аб…</ref> (вып. 1927) * [[Вера Шавель|Шавель (Шавелева) Вера]] * [[Уладзімір Шавель|Шавель Уладзімір]]<ref>Пасля быў студэнтам юрыдычнага факультэта Віленскага ўніверсітэта. З 1943 камендант паліцыі Мінскай акругі, увосень 1943 загінуў пры невысветленых акалічнасцях. Яго памяці, між іншых, прысвечаны ўспаміны [[Язэп Малецкі|Язэпа Малецкага]] («Пад знакам Пагоні», Таронта, 1976).</ref> * [[Антон Шантыр|Шантыр Антон]]<ref>Сын Зоські Верас</ref> * [[Яўгенія Шастак|Шастак Яўгенія (Жэня)]]<ref>Нар. 27.4.1922 у вёсцы Заполле на Навагрудчыне (цяпер Карэліцкі р-н Гродзенскай вобл.) у сялянскай сям’і. Грамадская дзеячка, лекар. Скончыла Віленскую беларускую гімназію (1939). Удзельнічала ў [[Другі Усебеларускі кангрэс|II Усебеларускім кангрэсе]]. Арыштавана ў 1948 калі была студэнткай 4 курсу медінстытуту, асуджаная на 25 гадоў зняволення, пакаранне адбывала ў Кінгірскім лагеры. Пасля вызвалення (1956) была залічана на 4 курс Мінскага медінстытута. Працавала лекарам, жыла ў Навагрудку. Пам. 20.11.1998.</ref> (вып. 1939) * [[Галіна Швед|Швед (Швэд) Галіна]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Павел Шкодзіч|Шкодзіч Павел]] (адл. 1929)<ref>Малодшы брат [[Васіль Шкодзіч|Васіля Шкодзіча]], адлічаны ў 1929 годзе за ўдзел у забастоўках, выехаў у СССР, у 1937 годзе рэпрэсаваны.</ref> * [[Анатоль Шкуцька|Шкуцька Анатоль]] (вып. 1928) * [[Вера Шостак|Шостак Вера]]<ref>Вера Сымонаўна Спарычанка‑Шостак. Нар. 19.12.1917 на Навагрудчыне. Працавала настаўніцай англійскай мовы ў Вільні. Мела дачку і сына Яраслава Войціка. Пам. 4.3.2008, пахаваная на праваслаўных могілках Быліны (Вільня).</ref> * [[Янка Шутовіч|Шутовіч Ян]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1924) * [[Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі|Шыдлоўскі Александр]] (з 1921) * [[Аляксандр Юшко|Юшко Аляксандр]] (вып.1923) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Кузьма Янэль|Янэль Кузьма]] ; Памылкі гістарыёграфаў * [[Антон Шукелойць|Шукелойць Антон]]<ref>Ёрш С. Сябры Беларускай Незалежніцкай Партыі. Біяграфічны даведнік // Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі. — Слонім-Мінск, 1998.</ref> не вучыўся ў ВБГ. {{канец кал}} == Памяць == <gallery caption="Памятныя шыльды на былым будынку Віленскай беларускай гімназіі" class="center" widths="150" heights="150"> Haloŭny fasad Vilenskaj himnasii.jpg|Былы будынак Віленскай беларускай гімназіі Natallia Arseńnieva Vilnia 1919-1921.jpg|[[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]] Maksim Harecki Vilnia 1919-1923.jpg|[[Максім Гарэцкі]] Adam Stankevič 1891-1949 šylda.Vilnia.jpg|[[Адам Станкевіч]] </gallery> == Заўвагі == {{reflist|group="nb"}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=25-лецьце беларускай гімназіі у Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Выданне Беларускае Гімназіі у Вільні |год=1944 |старонак=48 |спасылка=https://archive.org/details/da-25-leccia-vbh-1944}} * {{кніга |аўтар=Адамковіч А. |загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння. Кніга І – Вільня |адказны=рэд. Л. Плыгаўка |месца=Вільня |выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве |год=2010 |старонкі=43—78 |isbn=978-9955-578-14-7}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Асвета ў Заходняй Беларусі (1921—1939): Манаграфія |месца=Брэст |выдавецтва=Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт |год=2004 |старонак=116 |isbn=985-473-117-0}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Беларускія гімназіі ў культурна-асветніцкім і грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі (1920 — 1930-яя гг.) |выданне=Białoruskie Zeszyty Historyczne |год=2002 |нумар=18 |старонкі=78—90}} * {{кніга |аўтар=Галяк Л. |загаловак=Успаміны. У 2-х кн. |месца=ЗША |выдавецтва=Летапіс |год=1982—1983 |ref=Галяк}} * {{артыкул |аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] |загаловак=Дзеячы беларускай паваеннай эміграцыі (біяграфічны даведнік) |выданне=[[Запісы БІНіМ]] |год=2014 |нумар=37 |старонкі=10—258}} * {{кніга |аўтар=Катковіч A., Катковіч-Клентак В. |загаловак=Успаміны |адказны=Навук. рэд. Глагоўская А., Харужы В. |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае гістарычнае таварыства |год=1999 |старонак=142 |isbn=83-909009-9-8}} * {{артыкул |аўтар=Кіт Б. |загаловак=Успаміны аб Беларускай гімназіі ў Вільні (1928—1939) |выданне=Спадчына |год=1999 |нумар=1 |старонкі=29—60}} * {{кніга |аўтар=Кнырэвіч С. |загаловак=Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі |месца=Прага |год=2020 |старонак=270 |isbn=978-80-908078-0-8 |ref=Кнырэвіч}} * {{кніга |аўтар=[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]] |загаловак=Вандроўкі па Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=1998 |isbn=9986-9228-2-8 |ref=Луцкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]] |загаловак=Маладзёвы рух паміж дзвюмя войнамі (1921—1939 гг.) |выданне=Спадчына |год=2012 |нумар=161 |старонкі=3—115}} * {{кніга |аўтар=Пецюкевіч М. |загаловак=Лісты |адказны=рэд. Галена Глагоўская, Вячаслаў Харужы |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае Гістарычнае Таварыства |год=2005 |старонак=154 |isbn=83-60456-00-3 |ref=Пецюкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]] |загаловак=Беларуская Віленская гімназія |выданне=Полацак |год=1992 |нумар=3—9}} * {{артыкул |аўтар=[[Янка Шутовіч|Шутовіч Я.]] |загаловак=Успаміны пра Віленскую Беларускую гімназію |выданне=Спадчына |год=1995 |нумар=1 |старонкі=24—27}} * {{артыкул |аўтар=Gierowska-Kałłaur J. |загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924 |выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej |год=2016 |том=LI-SI (2) |старонкі=31—71 |issn=2353-6403 |doi=10.12775/SDR.2016.EN2.02 |lang=en |ref=Gierowska-Kałłaur}} * {{артыкул |аўтар=Błaszczak T. |загаловак=Autumn 1939 – The Vilnius Question and the Case of Lithuanian Belarusians |выданне=Lietuvos istorijos metraštis |год=2017 |нумар=67 |старонкі=163—178 |issn=1392-0588 |doi=10.7220/2335-8769.67.8 |lang=en |ref=Błaszczak}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ Рэдкія здымкі Віленскай беларускай гімназіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927081939/https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ |date=27 верасня 2020 }} * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935cl17/%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%96._%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96_%D0%B0%D0%B4_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0.html У беларускай гімназіі. Уражанні ад непасрэднага назіральніка // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024. // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024.] // на [[pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віленская беларуская гімназія}} [[Катэгорыя:Віленская беларуская гімназія| ]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:1919 год у Вільні]] p7ym14wb3dbz31ud0dwzxzm2p3z09p8 0 29436 5176098 5056416 2026-08-05T20:52:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176098 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Валянці́н Васі́левіч Акудо́віч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[філосаф]], [[эсэіст]], [[літаратурны крытык]]. == Біяграфія == Працаваў экспедытарам на Свіслацкім хлебазаводзе (1967—1968), токарам, слесарам і інжынерам па металу на [[Мінскі маторны завод|Мінскім маторным заводзе]] (1968—1969, 1970—1975). Служыў у [[Савецкая Армія|Савецкай арміі]] (1969—1970), паранены аскепкам гранаты ў левае вока. Кіраўнік турысцкага гуртка ў Доме піянераў Заводскага раёна (1980—1981), працаваў вартаўніком (1981—1985, 1986) і лодачнікам на аўтатурбазе «Нарачанка» (1985). З 1986 намеснік дырэктара Мінскай школы турызму, у 1990 годзе перайшоў на кафедру спартыўнага турызму Беларускага філіяла інстытута турызму (старшы выкладчык). Майстар спорту СССР па спартыўным турызме. Скончыў [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага]] пры СП СССР у Маскве (1980), спецыяльнасць — літаратар. У 1991—1999 гадах працаваў у штотыднёвіку «[[Культура (1991)|Культура]]» (рэдактар аддзела, першы намеснік галоўнага рэдактара). У 1999—2000 годзе быў рэдактарам аддзела філасофіі і замежнай літаратуры часопіса «[[Крыніца (часопіс)|Крыніца]]» і нейкі час штотыднёвіка «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]». Па-за працай у дзяржаўных выданнях быў намеснікам галоўнага рэдактара філасофскага часопіса «[[Фрагменты (1996)|Фрагменты]]», выкладаў у [[Беларускі Калегіюм|Беларускім калегіуме]] (з 2001 — куратар аддзялення філасофіі і літаратуры). Рэдактар філасофскага часопіса «Перекрёстки» (2004—2007) і куратар літаратурна-філасофскага часопіса «Паміж». Ахрышчаны ў праваслаўнай царкве. == Творчасць == Аўтар філасофскіх і літаратурна-мастацкіх кніг «Мяне няма. Роздумы на руінах чалавека» (1998), «Разбурыць Парыж» (2004), «Дыялогі з Богам» (2006), «Код адсутнасці. Асновы беларускай ментальнасці» (2007), «Кніга пра нішто» (2012), «Прачнуцца ранкам у сваёй краіне» (2015), «Трэба ўявіць Сізіфа шчаслівым» (2024). Асобныя тэксты друкаваліся ў ЗША, Польшчы, Расіі, Чэхіі, Македоніі, Сербіі, Украіне, Літве, Башкірыі, Манголіі. Кніга «Дыялогі з Богам» перакладзеная на польскую мову (2008), а кніга «Код адсутнасці. Асновы беларускай ментальнасці» на літоўскую, рускую і нямецкую мовы. Разам з [[Алесь Анціпенка|Алесем Анціпенка]] ўклаў «Анталёгію сучаснага беларускага мыслення» (2003) і кнігу «Невядомая Беларусь» (2008). === «Код адсутнасці. Асновы беларускай ментальнасці» === «Код адсутнасці. Асновы беларускай ментальнасці» — гістарычны нарыс, упершыню апублікаваны ў 2007 годзе ў мінскім выдавецтве Логвінаў на беларускай мове<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/kod-adsutnastsi-akudovich-valyantsin|title=Код адсутнасці|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2023-12-25|archive-date=24 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241224140540/https://kamunikat.org/kod-adsutnastsi-akudovich-valyantsin|url-status=dead}}</ref>. Асновай тэксту стаў цыкл лекцый пра беларускі менталітэт, прачытаны аўтарам у [[Беларускі Калегіюм|Беларускім Калегіюме]] ў Мінску. Галоўная тэма манаграфіі — пытанне беларускай ідэнтычнасці ў гістарычнай перспектыве. У кнізе аўтар разглядае праблемы беларускага этнанацыяналізму, спецыфікай якога называе стратыфікацыю на некалькі культурных ніш і адсутнасць кансалідацыі грамадства. На думку Акудовіча, менавіта гэтыя асаблівасці звязаныя з незвычайнай у еўрапейскім кантэксце пабудовай беларускай нацыі, а таксама асновай невыразнай нацыянальнай самасвядомасці. Прычыны гэтага філосаф бачыць не толькі ў неспрыяльных геапалітычных умовах, але таксама ў дэфіцыце ўніверсальнага пагаднення аб сутнасці беларускай ідэнтычнасці і ў адносінах да канону нацыянальна-гістарычных міфаў. У якасці асноўнага фактару, які ўплывае на гэты дэфіцыт, аўтар разглядае дамінуючую ролю Расіі ў фарміраванні сацыяльных і культурных рэалій у Беларусі. Тым не менш, Акудовіч адмяжоўваецца ад аднабаковай ацэнкі ролі Расіі ў гісторыі крышталізацыі ідэі беларускасці. На яго думку гэта ў [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]], а не ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], стварыліся перадумовы для пазнейшых працэсаў пабудовы нацыі у цені [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]] і [[паланізацыя|паланізацыі]]. <blockquote>''«Калі б ВКЛ — пры ўсіх магчымых гістарычных трансфармацыях,— не страціла дзяржаўнасці да нашага часу, дык, напэўна, сёння мы б не мелі знаку ні сучаснай беларускай нацыі, ні беларускай мовы […].»''<ref>Акудовіч, Валянцін: Код адсутнасці. Асновы беларускай ментальнасці. С. 36.</ref></blockquote> Філосаф заклікае адмовіцца ад існуючых да нашага часу — бясплодных на яго думку — спроб пераазначэння беларускай ідэнтычнасці і гістарычнай памяці на ўзор цэнтральнаеўрапейскіх этнічных нацыяналізмаў маналітнага характару. На яго думку, патрэбна станоўчае стаўленне да гісторыі Беларусі і да працэсаў пабудовы беларускай нацыі [[sui generis]] замест шырока распаўсюджанай ацэнкі іх як «няўдалых». Мэту развіцця беларускай ідэнтычнасці спосабам характэрным для большасці еўрапейскіх народаў аўтар разглядае як памылковую і прапануе замяніць яе на свядомае паважанне гетэрагеннага характару беларускай культуры. <blockquote>''«Беларусь ніколі не будзе толькі беларускай, але і ніколі яна не будзе толькі расійскай ці польскай […].»''<ref>Акудовіч, Валянцін: Код адсутнасці. Асновы беларускай ментальнасці. С. 126.</ref></blockquote> У сваёй кнізе Акудовіч заклікае да цвярозага падыходу ў адносінах да пытанняў нацыянальнай ідэнтычнасці, а таксама да разгляду ідэі беларускай дзяржавы ў кантэксце грамадства палітычнага, а не этнічнага. Кніга была перакладзеная на рускую і нямецкую мовы. У 2006 годзе кніжка атрымала літаратурную прэмію «[[Гліняны Вялес]]». Усёабдымны агляд апублікаваны на старонках нямецкага гістарычнага партала «H-Soz-Kult»<ref>{{Кніга|аўтар=Valentin Akudowitsch|загаловак=Der Abwesenheitscode|год=2013|частка=V. Akudowitsch: Der Abwesenheitscode|спасылка частка=https://www.hsozkult.de/publicationreview/id/reb-19621|месца=Berlin|выдавецтва=Suhrkamp Verlag|isbn=978-3-518-12665-3}}</ref>. == Прэміі і ўзнагароды == * [[Медаль «За воінскую доблесць»]] (1970). * Лаўрэат прэміі штотыднёвіка «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]» (1993), * Лаўрэат прэміі часопіса «Крыніца» (1995), * Лаўрэат прэміі Беларускага гуманітарнага цэнтра (1997), * Лаўрэат прэміі Беларускага ПЭН-цэнтра ([[Прэмія імя Алеся Адамовіча]]) (2001), * Лаўрэат прэміі літаратурнай прэміі «[[Гліняны Вялес]]» (2007), * Лаўрэат прэміі «[[Залатая літара]]» (2012). * Галоўны прыз [[літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця|літаратурнай прэміі імя Ежы Гедройця]] (2024) за кнігу «Трэба ўявіць Сізіфа шчаслівым». == Паходжанне прозвішча == Свіслацкае прозвішча Акудовіч мяркуецца ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені тыпу ''A-kudas.'' Было таксама старое свіслацкае Акудэль, з утваральнікам -''el''-<ref>{{Кніга|аўтар=Алесь Мікус|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=М.|старонкі=212}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * Акудовіч Валянцін // Выдавецтва Галіяфы: Афіцыйны сайт — Эл.рэсурс goliafy.com * ''Бабкоў І.'' Валянцін Акудовіч: (артыкул для слоўніка) // Паміж № 1, 2001. * Сучасная беларуская проза. Традыцыі і наватарства. Анталогія. — Мн.: Сэр-Віт, 2003. == Спасылкі == {{Вікіцытатнік|Валянцін Акудовіч|Валянціна Акудовіча}} * [http://knihi.com/Valancin_Akudovic/ Выбраныя творы В. Акудовіча] — Эл.рэсурс knihi.com * [http://litradio.by/fanateka/235-valjancin-akudovich.html Валянцін Акудовіч чытае свае творы на Літаратурным радыё] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111113183206/http://litradio.by/fanateka/235-valjancin-akudovich.html |date=13 лістапада 2011 }} {{Лаўрэаты прэміі імя Ежы Гедройця}} {{Гліняны Вялес}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Акудовіч Валянцін}} [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Эсэісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] rcpdjpgvutuh2ffib5mo06qmuekgeeq 0 30062 5176199 5157279 2026-08-06T06:26:46Z SergeiZh 24986 Абнаўленне спасылкі, сайт пераехаў 5176199 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Кляштар |Беларуская назва = Бярозаўскі кляштар |Арыгінальная назва = |Выява = Бяроза (Рэшткі былога кляштару картэзіянцаў).jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|112Г000133}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Бяроза (горад)|Бяроза]] |lat_dir = |lat_deg = 52.53322|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 24.95936|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = [[Рымска-каталіцкая царква]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = [[Картэзіянцы]] |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = сталае [[барока]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 2-я пал. XVII ст. |Заканчэнне будаўніцтва = 1689 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |На карце = Беларусь Бяроза |Сайт = |Commons = }} '''Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў''' — колішні кляштар у г. [[Бяроза (горад)|Бяроза]]. Помнік дойлідства сталага [[барока]]. Захаваліся рэшткі паўднёвай і заходняй частак кляштара. == Гісторыя == [[File:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (XVIII).jpg|thumb|злева|Кляштар у XVIII ст.]] Кляштар пабудаваны ў 2-й палове [[XVII]] стагоддзя італьянскім майстрам [[Джавані Батыста Джыслені]] пры фундатарстве [[Казімір Леў Сапега|Казіміра Льва Сапегі]], які пазней быў пахаваны ў мурах кляштарнага касцёлу. Будаўніцтва кляштара было скончана ў 1689 годзе. Кляштарны комплекс уключаў у сябе каменны касцёл, жылыя корпусы, бібліятэку, шпіталь, трапезную, аптэку, шматлікія гаспадарчыя пабудовы. Побач з кляштарам стаяў [[палац Сапегаў, Бяроза|палац Сапегаў]]. [[Выява:BiarozaKlastar-Napoleon Orda.jpg|thumb|злева|Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў на малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]]]] Падчас [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] (1700—1721) пад [[Бяроза (горад)|Бярозай]] ішлі баі паміж шведамі і рускімі, кляштар быў разрабаваны. [[Файл:Бяроза. Кляштар 09.jpg|thumb|Адноўленая брама]] [[File:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (B. Podbielski, 1861).jpg|thumb|злева|Б. Падбельскі, 1861]] За час свайго існавання кляштар стаў буйнай гаспадаркай і крэдытаваў магнатэрыю і дробную шляхту; кляштару належалі некалькі навакольных вёсак, заводаў. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|3-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Бяроза ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У бярозаўскім кляштары засталіся толькі 6 манахаў, гэта быў апошні кляштар [[картэзіянцы|картэзіянцаў]] на тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай. Апошнім настаяцелем кляштара быў айцец Павел Геніюш, які паходзіў з заможнай сям'і, але вырашыў пакінуць усё і весці пустэльніцкае жыццё, паступіў у Ордэн, калі яму яшчэ не было дваццаці гадоў. Сярод іншых манахаў Павел Геніюш выдзяляўся асаблівымі цнотамі веры, надзеі і любові, і з прычыны яго ранняй мудрасці, манахі выбралі яго прыёрам кляштара. Айцец Павел кіраваў кляштарам да часу яго закрыцця і выгнання манахаў. Сам айцец-прыёр жыццёвымі абставінамі быў вымушаны ўступіць у іншы манаскі Ордэн, — бенедыктынцаў, — дзе праз некаторы час таксама становіцца настаяцелем. Памёр айцец Павел Геніюш на тэрыторыі сучаснай Польшчы ў апініі святасці. Пахаваны на могілках аднаго з бенедыктынскіх кляштараў Польшчы. У 1830-х гг. кляштар быў зачынены, яго памяшканні сталі выкарыстоўвацца ў якасці казармаў, прыходзілі ў заняпад. === Пасля закрыцця кляштара === [[Выява:BiarozaKlastarRasiejskijaKazarmy.JPG|thumb|Расійскія казармы, пабудаваныя з кляштарнай цэглы]] Памяшканні былога кляштара сталі выкарыстоўвацца рускімі ў якасці казармаў. Кляштарная інфраструктура — батанічны сад, пруд — прыходзілі ў заняпад. [[Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1925) (2).jpg|thumb|злева|Кляштар у 1906 годзе]] Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|наступнага нацыянальна-вызваленчага паўстання]] рускія пачалі разбіраць муры і будынкі кляштара, будаваць з іх казармы. У 1871 годзе гродзенскі архітэктар [[Якаў Марцінавіч Фардон|Якаў Фардон]] выканаў абмерныя чарцяжы кляштарнай брамы<ref name = "kulahin">''[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагин А. Н.]]'' Гродненские зодчие XIX — начала XX веков (новые архивные изыскания). // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. Выпуск 24. — Мінск, «Права і эканоміка». — 2018. — С. 80</ref>. У 1930-х гадах былыя рускія казармы былі пераўтвораны [[Польшча|польскімі]] ўладамі ў канцэнтрацыйны лагер для камуністаў, украінскіх нацыяналістаў і ваеннапалонных. Пасля уз'яднання [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] з [[БССР]], у мурах кляштара была размешчаная вайсковая частка. === Сучаснасць === [[Выява:Бяроза. Кляштар 08.jpg|thumb|злева|Кляштарны шпіталь]] У пачатку 1990-х гадоў кляштар быў унесены ў спіс гісторыка-архітэктурных каштоўнасцей Беларусі. Існаваў праект аднаўлення кляштара, аднак ён быў прыпынены. [[File:Рэшткі брамы былога кляштара картэзіянцаў.jpg|thumb|Аднаўленне брамы кляштара]] Вядуцца працы па рэстаўрацыі кляштара, у верасні [[2014]] года была цалкам адноўлена брама. == Архітэктура == [[File:Biaroza-Kartuskaja. Бяроза-Картуская (XIX).jpg|thumb|Абмеры XIX ст.]] У комплекс уваходзілі мураваныя будынак касцёла, аднатыпныя групы жылых карпусоў з маленькімі ўнутранымі дворыкамі, [[трапезная]], [[бібліятэка]], [[шпіталь]], [[аптэка]], гаспадарчыя пабудовы, разам з прылеглым [[сад]]ам з вадаёмам былі абнесеныя [[крапасная сцяна|крапаснымі мурамі]] з [[вежа]]мі і [[капліца|каплічкай]]. Галоўным уваходам у кляштар служыла магутная [[брама]] з [[байніца]]мі. Яна вяла ў двор, прызначаны для гаспадарчых патрэб і абслугоўвання наведвальнікаў, яго ўтваралі карпусы [[келля]]ў радавых манахаў, дапаможных і гаспадарчых службаў. Другі, замкнёны прамавугольны двор, утваралі калідоры-[[галерэя|галерэі]], што злучалі двухпавярховыя карпусы келляў манахаў-самотнікаў з касцёлам. Келлі вылучаліся ў самастойныя жылыя ячэйкі з маленькімі ўнутранымі дворыкамі. Дэкаратыўнае аздабленне — [[пілястра|пілястры]], [[раскрапоўка|раскрапоўкі]], глыбокія [[ніша|нішы]], фігурныя [[франтон]]ы. === Касцёл === [[Файл:Агароджа зь вежамі.jpg|thumb|злева|Рэшткі апсіднай часткі касцёла]] Касцёл — [[неф|трохнефнавая]] [[базіліка]] з трыма гранёнымі [[апсіда]]мі і гранёным [[тамбур]]ам пры ўваходзе. Да сярэдняй апсіды прылягала васьмігранная шмат'ярусная [[вежа]]-[[званіца]] з [[купал]]ам, якая фарміравала [[сілуэт]] [[Архітэктурны ансамбль|ансамбля]]. Яна стаяла ўнутры прамавугольнага панадворку, прымыкала да сярэдняй апсіды касцёла і з'яўлялася абарончай вежай з магутнымі сценамі і вузкімі вокнамі-[[байніцы|байніцамі]]. [[Ярус (архітэктура)|Ярусы]], прыстасаваныя для [[Гармата|гармат]], звязвала вітая лесвіца ў тоўшчы муроў. == Цікавыя факты == [[Файл:Coat of Arms of Biaroza, Belarus.svg|thumb|150пкс|Герб Бярозы]] Брама кляштара намалявана на [[герб Бярозы|гербе]] і [[сцяг Бярозы|сцягу]] горада Бяроза. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}} * {{крыніцы/ЗП|}} * Рэлігія і царква на Беларусі : энцыкл. давед. — Мн., 2001. — С.60. * {{Крыніцы/БелЭн|3|||411}} * Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 2. — Минск, 2006. * Габрусь Т. В. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Мн.: Ураджай, 2001.— 287 с.: іл. ISBN 985-04-0499-X, с. 123-125. == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|112Г000133}} {{Commons|Category:Biaroza monastery}} * [http://www.chartreux.org/ Картэзіянскі ордэн] * [https://brama.brestregion.com/nomer1/artic02.shtml Да 520 годдзя Бярозы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060615053056/http://brama.brest.by/nomer1/artic02.shtml |date=15 чэрвеня 2006 }} * [http://www.brestregion.com/cgi-bin/brama/config.pl?read=5 История возникновения Берёзовского кляштора картузов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060618144120/http://www.brestregion.com/cgi-bin/brama/config.pl?read=5 |date=18 чэрвеня 2006 }} * [http://radzima.org/pub/pomnik.php?lang=by&nazva_id=brbibiar02 Здымкі на radzima.org] * [http://sb.by/article.php?articleID=53636 Свет над брамой]{{Недаступная спасылка}} * {{Архіварта|bjarozauski-kljashtar-kartjezijancau}} {{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Славутасці Бярозы]] [[Катэгорыя:Колішнія манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Картэзіянскія кляштары Беларусі]] kzijjn8oshvic3mbegv2p5175g5c73b 0 30175 5176277 5128769 2026-08-06T08:13:55Z Aliaksei Lastouski 75892 5176277 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Ігнат Іпалітавіч Дамейка | Арыгінал імя = | Фота = Domeyko.jpg | Шырыня = | Подпіс = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Навуковая сфера = [[геалогія]] і [[мінералогія]] | Месца працы = | Навуковая ступень = {{Навуковая ступень||}} | Навуковае званне = {{Навуковае званне||}} | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = [[Валяр'ян Гурскі]] | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Вядомая як = | Узнагароды і прэміі = | Роспіс = | Шырыня роспісу = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Ігна́т Даме́йка''', '''Ігна́т Іпалі́тавіч Даме́йка''' ({{lang-pl|Ignacy Domeyko}}, {{lang-es|Ignacio Domeyko}} ; {{ДН|31|7|1802}}, [[Мядзвядка (маёнтак)|маёнтак Мядзвядка]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі павет]] [[Гродзенская губерня|Літоўска-Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|23|1|1889}}, {{МС|Сант’яга|у Сант’яга|}}, [[Чылі]]; псеўданім і крыптанім: ''Жэгота''; ''Ign. D.'') — член [[таварыства філаматаў]], удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання 1830—1831 гадоў]], навуковец, рэфарматар, геолаг, мінеролаг, мемуарыст. Правёў большую частку жыцця і памёр у [[Чылі]], але таксама займае важнае месца ў навуцы і культуры [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]] і [[Польшча|Польшчы]]. == Біяграфія == === Паходжанне роду === [[Файл:Miadźviadka, Damiejka. Мядзьвядка, Дамейка (N. Orda, 1864-76).jpg|міні|злева|Маёнтак Мядзведка на малюнку [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]]] Належаў да сярэднезаможнага шляхецкага [[род Дамейкаў|роду Дамейкаў]] герба «[[Дангель (герб)|Дангель]]». Нарадзіўся 31 ліпеня 1802 г. у родавым [[Мядзвядка (маёнтак)|маёнтку Мядзвядка]] ({{lang-pl|Niedźwiadka Wielka}}) Навагрудскага павета [[Гродзенская губерня|Літоўска-Гродзенскай губерні]] (цяпер [[Карэліцкі раён]] [[Беларусь|Беларусі]]) у сям’і Іпаліта Казіміравіча Дамейкі і яго жонкі Караліны (са шляхецкага роду [[Анцуты|Анцутаў]]). Яго маці Караліна Анцута была цёткай [[Марыя Верашчака|Марыі Верашчакі]], у якую закахаўся паэт [[Адам Міцкевіч]], а таксама траюраднай сястрой [[Тадэвуш Рэйтан|Тадэвуша Рэйтана]] і [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]]<ref>[[З. Ю. Юркевіч]]. [https://ecology.basnet.by/Domeiko215/sbornik_Domeyko215.pdf Продкі Ігната Дамейкі па кудзелі: новыя архіўныя здабыткі]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Братам Ігната Дамейкі быў [[Адам Дамейка|Адам Іпалітавіч Дамейка]]. === Адукацыя === З [[1812]] года разам са старэйшым братам [[Адам Дамейка|Адамам]] вучыўся ў [[піяры|піярскай]] [[Шчучынская піярская школа|школе]] ў [[Шчучын]]е, падведамнай [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскаму ўніверсітэту]]. Гувернёрам братоў быў [[Ануфрый Петрашкевіч]]. Скончыўшы школу ў [[1816]] годзе, Ігнацы Дамейка паступіў на аддзяленне [[фізіка|фізікі]] і [[матэматыка|матэматыкі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. 14-гадовы Дамейка быў адным з самых юных студэнтаў універсітэта. У чэрвені [[1817]] года атрымаў ступень кандыдата філасофіі. Вучобу скончыў у першай палове [[1820]] года. Пазней, у [[1822]] годзе, наведваў лекцыі астранома [[Пётр Славінскі|Пятра Славінскага]], у [[1823]] годзе слухаў лекцыі філосафа {{нп5|Юзеф Галухоўскі|Галухоўскага|ru|Голуховский, Юзеф}} і гісторыка [[Іаахім Лялевель|Яўхіма Лелявеля]]. У чэрвені [[1822]] года яму была прысвоена ступень магістра філасофіі, таксама атрымаў ступень магістра матэматыкі. === Таварыства філаматаў і арышт === Яшчэ ў [[1819]] уступіў у студэнцкі «[[Таварыства саюз сяброў|Саюз сяброў]]», потым у [[Таварыства філаматаў]]<ref>[[Таісія Іванаўна Доўнар|Доўнар Т. І.]] Дамейка Ігнат Іпалітавіч // {{Крыніцы/Мысліцелі і асветнікі Беларусі, 1995|к}} С. 408.</ref> разам з [[Ян Чачот|Янам Чачотам]], [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]. Меў канспіратыўнае імя Жэгота, пад гэтым імем яго ўвасобіў у сваёй паэме «[[Дзяды (паэма)|Дзяды]]» Адама Міцкевіч<ref>[[Наталля Мазоўка]]. Дамейка Ігнат Іпалітавіч // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 202.</ref>. Прымаў удзел у дзейнасці даччыных арганізацый філаматаў — таварыствы філадэльфістаў, [[Таварыства прамяністых|прамяністых]] і іншых, загадваў бібліятэкай філаматаў. Быў арыштаваны ў лістападзе [[1823]] года. Разам з большасцю арыштаваных філаматаў быў заключаны ў [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|базіліянскім манастыры Святой Троіцы]]. Дзякуючы намаганням сваякоў у студзені або лютым [[1824]] года Ігнат Дамейка быў вызвалены. Прысуд суда, змацаваны імператарам [[14 жніўня]] і абвешчаны [[6 верасня]] [[1824]] года, быў, у параўнанні з прысудамі, напрыклад, у дачыненні да [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаша Зана]] або [[Ян Чачот|Яна Чачота]], мяккім: судовае рашэнне прадпісвала жыць пад наглядам паліцыі ў сямейным маёнтку без права куды б там ні было адлучацца. Яму было забаронена паступаць на дзяржаўную службу і займацца грамадскай дзейнасцю. [[Файл:Дзятлава. Краявіды (06).jpg|міні|злева|Сядзібны дом у Жыбуртоўшчыне]] Жыў пад наглядам паліцыі ў маёнтках свайго дзядзькі [[Ігнат Казіміравіч Дамейка|Ігната Казіміравіча Дамейкі]] ў [[Заполле (Лідскі раён)|Заполлі]] (цяпер [[Лідскі раён]]), потым у [[Жыбуртоўшчына|Жыбуртоўшчыне]] (цяпер [[Дзятлаўскі раён]]), дзе правёў агулам шэсць гадоў. Пераклаў на польскую мову песні {{нп5|Асіян|Асіяна|ru|Оссиан}} і [[Каран]] (разам са святаром Дыянізам Хлявінскім). Займаўся гаспадаркай — укараняў сельскагаспадарчыя навінкі, будаваў млыны, бровары, лесапільні. Жыццё памешчыка яго, аднак, не вабіла. Пазней [[Адам Міцкевіч|Міцкевіч]] у паэме «[[Дзяды (паэма)|Дзяды]]» паказаў Дамейку ў вобразе агранома Жэготы (так называлі яго сябры па ўніверсітэце). У [[1829]] годзе паліцэйскі нагляд быў з яго зняты. Гэта дазволіла прымаць удзел у легальнай грамадскай дзейнасці. У [[1830]] годзе ўдзельнічаў у дваранскім сходзе [[Гродзенская губерня|Літоўска-Гродзенскай губерні]] і, адпаведна, у дваранскіх выбарах. === Паўстанне і эміграцыя === [[Файл:Ignacy Domeyko.jpg|250px|thumb|Ігнат Дамейка, акварэльны партрэт Ю. Куроўскага]] У тым жа [[1830]] годзе ўпершыню выехаў з [[Паўночна-Заходні край|Літвы]]. Наведаў [[Варшава|Варшаву]], дзе сустрэўся з [[Іаахім Лялевель|Іаахімам Лялевелем]]. Калі ён вярнуўся на радзіму, пачалося [[Паўстанне 1830—1831 гадоў]]. Дамейка прыняў у ім удзел, ваяваў у корпусе {{нп5|Дэзідэрый Адам Хлапоўскі|Д. А. Хлапоўскага|ru|Хлаповский, Дезидерий}}, у адзін час разам з [[Эмілія Плятэр|Эміліяй Плятэр]] і яе стрыечнымі братамі {{нп5|Цэзарый Плятэр|Ц.|de|Cezary Plater}} і [[Уладзіслаў Плятэр|У. Плятэрамі]]. Быў ад’ютантам 25 пяхотнага палка. Пасля прайгранай бітвы пад [[Шаўляй|Шаўлямі]] летам [[1831]] года разам з іншымі паўстанцамі ў складзе корпуса [[Антоній Гелгуд|А. Гелгуда]] адступіў у [[Прусія|Прусію]], дзе быў інтэрнаваны ў [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]]. У канцы года атрымаў дазвол на выезд і ў пачатку [[1832]] года выехаў у [[Дрэздэн]]. Паводле рашэння [[Гродзенская губернская следчая камісія|Гродзенскай губернскай следчай камісіі]] ад [[8 кастрычніка]] [[1832]] года І. Дамейка быў аднесены да 2 разраду злачынцаў з канфіскацыяй маёмасці. Пасля ўдакладнення маёмасных правоў, Дамейка павінен быў уносіць у казну трэцюю частку ад даходу, гэты абавязак быў ускладзены на брата Адама Дамейку. У [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] некаторы час жыў у [[Дрэздэн]]е, дзе зноў зблізіўся з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]], меў зносіны з [[Антон Адынец|Антонам Адынцом]]. Выязджаў у [[Каралеўства Саксонія|Саксонію]], [[Швейцарыя|Швейцарыю]], наведаў [[Фрайберг]], дзе азнаёміўся з [[Горная Акадэмія Фрайберга|Горнай акадэміяй]]. Адтуль у ліпені [[1832]] разам з [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевічам]] і іншымі эмігрантамі пераехаў у [[Парыж]]. === Францыя === Удзельнічаў у дзейнасці розных эмігранцкіх аб’яднанняў: член [[Таварыства літоўскіх і рускіх зямель]], Таварыства навуковай дапамогі, з [[1832]] Гісторыка-літаратурнага таварыства, Аб’яднання польскай эміграцыі. Дапамагаў Міцкевічу, з якім жыў, перапісваць эпічную паэму «[[Пан Тадэвуш]]» (паслужыў прататыпам эканома Жэготы, аднаго з герояў паэмы). Наведваў лекцыі ў [[Сарбона|Сарбоне]] і ў [[Калеж дэ Франс]], займаўся ў Батанічным садзе, удзельнічаў у геалагічных экскурсіях. Хіміі вучыўся ў [[Жан Батыст Дзюма|Жана Батыста Дзюма]], {{нп5|Луі Жак Тэнар|Луі Жака Тэнара|ru|Тенар, Луи Жак}}, [[Жазеф Луі Гей-Люсак|Жазефа Луі Гей-Люсака]], фізіцы — у [[Дамінік Франсуа Араго|Дамініка Франсуа Араго]]. У [[1834]]—[[1837]] гг. вучыўся ў {{нп5|Горная школа Парыжа|Горнай школе ў Парыжы|ru|Горная школа Парижа}}, якую скончыў з дыпломам. Яго выкладчыкам мінералогіі там быў {{нп5|Аляксандр Браньяр||ru|Броньяр, Александр}}, а геалогію выкладаў {{нп5|Жан Батыст Арман Луі Леонс Элі дэ Бамон|Элі дэ Бамон|ru|Эли де Бомон, Жан Батист Арман Луи Леонс}}. Ігнат Дамейка склаў геаграфічную, геалагічную і эканамічную карту былых земляў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і напісаў да яе шырокія каментары (карта і каментарыі не была выдадзены; матэрыялы выкарыстоўваліся ў іншых выданнях). У [[1837]] годзе атрымаў дыплом горнага інжынера. У тым жа годзе прыняў запрашэнне горнай школы [[Ла-Серэна]] ў {{нп5|Какімба (рэгіён)|Какімба|ru|Кокимбо (регион)}} на поўдні [[Чылі]]. === Чылі === [[Выява:BustoDomeyko.JPG|thumb|250px|Бюст Дамейкі ў Чылійскім універсітэце]] [[Выява:TumbaDomeyko.JPG|thumb|250px|Магіла Дамейкі ў Сант’яга-дэ-Чылі]] Пасля запрашэння ў Чылі, Ігнат Дамейка за тры месяцы вывучыў [[Іспанская мова|іспанскую мову]]. У 1838—1846 гадах быў прафесарам у горнай школе Ла-Серэна (Какімба; зараз {{нп5|Універсітэт Ла-Серэна|універсітэт|es|Universidad de La Serena}} у гэтым горадзе носіць яго імя). Праводзіў разнастайныя даследаванні, камплектаваў мінералагічныя калекцыі, заснаваў фізічную лабараторыю, навуковую бібліятэку, заалагічную калекцыю. Па распрацаванай Дамейкам методыцы веды замацоўваліся практычнымі заняткамі [[хімія]]й, [[фізіка]]й, [[геалогія]]й. У [[1845]] годзе выпусціў кнігу на [[іспанская мова|іспанскай мове]] з апісаннем побыту, культуры, мовы індзейцаў [[Араўканы|араўканаў]], перакладзеную на некалькі моў. Пасля заканчэння тэрміну кантракта пераехаў у [[Сант’яга]] (Чылі), дзе быў з [[1846]] года прафесарам Чылійскага ўніверсітэта і ўзначальваў кафедру хіміі. У снежні [[1848]] года атрымаў чылійскае грамадзянства, летам [[1850]] года ажаніўся з чылійкай. У [[1852]] годзе быў прызначаны кіраўніком дэлегатуры па справах вышэйшай школы і з тых часоў энергічна займаўся арганізацыяй адукацыі і навуковых устаноў у Чылі. У [[1867]] годзе быў абраны [[рэктар]]ам [[Чылійскі ўніверсітэт|Чылійскага ўніверсітэта]], гэту пасаду праз чацвёра перавыбараў займаў да [[1883]] года. У заснаванай па яго ініцыятыве Горнай школе былі падрыхтаваны чылійскія нацыянальныя кадры выкладчыкаў горнай справы, геолагаў, мінералогіі. Упершыню арганізаваў шырокае вывучэнне геалогіі і мінералогіі Чылі, увёў у краіне метрычную сістэму, напісаў падручнікі па фізіцы і мінералогіі і ўспаміны. Арганізаваў метэаралагічную службу ў [[Сант’яга]] (Чылі). Працягваў займацца мінералагічнымі даследаваннямі, вывучаў знойдзены ў пустыні [[Пустыня Атакама|Атакама]] [[метэарыт]], даследаваў [[абарыген]]аў Паўднёвай Амерыкі. У гарах адкрыў паклады невядомага навуцы альгамату [[серабро|серабра]] — ''аркерату'', арганізаваў золатаздабычу і здабычу салетры. Яго вучань Ніколас Нарньё знайшоў багатую сярэбраную жылу, якую назваў імем свайго настаўніка — «Міна дэ Дамейка». Навуковыя працы (каля 130) пісаў пераважна на [[французская мова|французскай]] і [[іспанская мова|іспанскай]] мовах. Некалькімі выданнямі выйшаў яго падручнік і разам з тым навуковая праца {{lang-es|Elementos de mineralojia}} ([[1854]], [[1860]], [[1879]]), з некалькімі прыкладаннямі. Падтрымліваў сувязі з Бацькаўшчынай, пасылаючы ва ўніверсітэты [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшавы]] і [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракава]] свае працы і іншыя выданні, якія выходзілі ў Чылі, клапаціўся пра стварэнне ў [[Кракаў|Кракаве]] мінералагічнага музея. Стаў членам многіх еўрапейскіх навуковых таварыстваў. === Паездка ў Еўропу і апошнія гады === [[Файл:Ignacio Domeyko e hijos.jpg|250px|thumb|Ігнат Дамейка з сынамі]] Улетку [[1884]] года з сынамі прыбыў у [[Бардо]]. У [[Парыж]]ы сустрэўся з сябрамі юнацтва [[Уладзіслаў Ласковіч|Уладзіславам Ласковічам]] і [[Юзаф Багдан Залескі|Юзафам Багданам Залескім]], наведаў сям’ю [[Уладзіслаў Міцкевіч|Уладзіслава Міцкевіча]], сына знакамітага паэта. У [[Кракаў|Кракаве]] быў з энтузіязмам прыняты мясцовай навуковай грамадскасцю. У [[Варшава|Варшаве]] сустракаўся з [[Антон Адынец|Адынцом]], пабываў у [[Вільнюс|Вільні]], на радзіме ў Мядзведцы, у [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]] і [[Навагрудак|Навагрудку]] (у сучаснай Беларусі 17 населеных пунктаў, хоць неяк звязаных з Дамейкам), пакланіўся бацькоўскім магілам. Не выпадкова ён пісаў у свой час Адаму Міцкевічу з Чылі: ''«Натуральна, перарадзіцца я нiколi не здолею і спадзяюся на Бога, што я — ці ў Кардыльерах, або каля Панар (Вільня) — усё роўна памру літвінам…»''<ref>{{Cite web |url=http://rntbcat.org.by/belnames/F_HTM/Domeiko.HTML |title=Дамейка Ігнат Іпалітавіч — Беларускія імёны ў гісторыі |access-date=21 студзеня 2017 |archive-date=18 кастрычніка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018000417/http://rntbcat.org.by/belnames/F_HTM/Domeiko.HTML |url-status=dead }}</ref>. Увосень вярнуўся ў Парыж. У [[1885]] годзе пабываў у [[Рым]]е (атрымаў аўдыенцыю ў [[Тытул Папы Рымскага|папы рымскага]] [[Леў XIII|Льва XIII]]) і [[Неапаль|Неапалі]], потым зноў наведаў Кракаў, адкуль з {{нп5|Пётр Семяненка|Пятром Семяненкам|ru|Семененко, Пётр}} адправіўся ў паломніцкае падарожжа па [[Святая зямля|Святой зямлі]]. Вярнуўшыся ў Парыж, неўзабаве зноў паехаў на радзіму і правёў там два з лішнім гады, толькі зрэдку ненадоўга адлучаўся. У красавіку [[1887]] года кракаўскі [[Ягелонскі ўніверсітэт]] прысвоіў Дамейку ступень ганаровага доктара медыцыны. Улетку [[1888]] года выехаў у Чылі. Па дарозе цяжка захварэў. Памёр у Сант’яга-дэ-Чылі [[23 студзеня]] [[1889]] года. Быў пахаваны на сродкі чылійскага ўрада; дзень пахавання быў абвешчаны днём нацыянальнай жалобы. == Узнагароды і памяць == [[Выява:Ihnat Damiejka (silver coin, revers).png|250px|thumb|Памятная манета Нацыянальнага банка РБ]] Ігнату Дамейку прысвоена званне Нацыянальнага героя Чылі, у Сант’яга яму ўстаноўлены помнік. Імем Ігната Дамейкі названая малая планета, адкрытая чылійскім астраномам {{нп5|Карлас Торэс|Карласам Торэсам|ru|Торрес, Карлос}} у [[1975]] годзе ([[астэроід]] {{нп5|2784 Дамейка||uk|2784 Домейко}}), мінерал [[дамейкіт]]<ref name="bel6">{{Крыніцы/БелЭн|6|||30}}</ref>, выяўлены самім Дамейкам у [[1844]] годзе ў Чылі, чылійскі [[аманіт]] {{bt-bellat||Parancyloceras domeykanum}}, выведзены ў Варшаве сорт [[Азалія|азаліі]], сямейства раслін {{bt-bellat||Domeykiaceae}} і некалькі яго відаў, [[Кактусы|кактус]] {{bt-bellat||Maihueniopsis domeykoensis}}, [[фіялка]] {{bt-bellat||Viola domeykiana}}, выкапнёвы слімак {{bt-bellat||Antarcticoceras domeykanum}} і малюск {{bt-bellat||Nautilus domeykus}}, нефармальная назва роду дыназаўраў {{bt-bellat||Domeykosaurus}}, віды [[плечаногія|плечаногіх]] {{bt-bellat||Terebratula ignaciana}} і {{bt-bellat||Terebratula domeykana}}, род птэразаўраў {{bt-bellat||Domeykodactylus}} і род выкапнёвых рыб {{bt-bellat||Domeykos}}, а таксама падвід лісіц {{bt-bellat||Lycalopex gymnocercus domeykoanus}}<ref name="ЗЯР">[http://www3.uj.edu.pl/alma/alma/43/01/12.html Zdzisław Jan Ryn, IGNACY DOMEYKO W NAZWACH WŁASNYCH] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070313020152/http://www3.uj.edu.pl/alma/alma/43/01/12.html |date=13 сакавіка 2007 }}</ref>. Імем Дамейкі таксама названы невялікі горад у [[Чылі]], універсітэт і вуліцы ў Сант’яга-дэ-Чылі, [[Вальпараіса]] і яшчэ ў васьмі гарадах Чылі, а таксама ў [[Вільнюс]]е, Навагрудку, [[Кардыльера Дамейка|горны хрыбет]] у [[Анды|Андах]], польская бібліятэка ў [[Буэнас-Айрэс]]е ({{lang-es|Biblioteca Polaca Ignacio Domeyko}}), некалькі ліцэяў, іншых навучальных і навуковых устаноў у Чылі, музей і абеліск у вёсцы [[Крупава (Лідскі раён)|Крупава]]<ref>[http://books.google.pl/books?id=3Eedyf3LEE4C&pg=PA189&lpg=PA189&dq=domeyko+krupow&source=bl&ots=mb-YfqVMZq&sig=RG6og4L_xyY2K3K_klYKbq6uB3k&hl=pl&sa=X&ei=vo0hT4b9G--M4gTehvDTCA&ved=0CC4Q6AEwAg#v=onepage&q=domeyko%20krupow&f=false Tomasz Krzywicki. Szlakiem Adama Mickiewicza po Nowogródczyźnie, Wilnie i Kownie: przewodnik.] ISBN 83-89188-51-1</ref> ([[Беларусь]], [[Лідскі раён]], паблізу месца нараджэння Дамейкі), дзе таксама імем Дамейкі названа вуліца<ref name="ЗЯР"/>. У Мядзведкаўскай СШ таксама адкрыты музей, а ў вёсцы ўстаноўлены бюст і памятны камень. У гонар Дамейкі выпускаліся паштовыя маркі ў Польшчы і Літве, таксама яму была прысвечана манета наміналам 2 злотых Польшчы, выпушчаная ў 2007 годзе. [[2002]] у сувязі з 200-годдзем нараджэння Дамейкі быў абвешчаны [[ЮНЕСКА]] Годам Ігнацы Дамейкі. Юбілейныя мерапрыемствы пад патранажам прэзідэнта Польшчы [[Аляксандр Квасьнеўскі|Аляксандра Квасьнеўскага]] і прэзідэнта Чылі [[Рыкарда Лагас]]а прайшлі ў Чылі, а таксама ў Беларусі і Літве. У верасні 2002 года ў варотах [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|базыльянскага манастыра Святой Тройцы ў Вільні]], дзе Дамейка знаходзіўся ў зняволенні падчас следства па справе філаматаў, была адкрыта мемарыяльная дошка з яго [[барэльеф]]ам (скульптар {{нп5|Валдас Бубялявічус||lt|Valdas Bubelevičius}}, архітэктар {{нп5|Ёнас Анушкявічус||ru|Jonas Anuškevičius}}). У Беларусі да 200-годдзя Дамейкі былі выпушчаны юбілейныя манеты наміналам 1 (з нікеля) і 20 (з срэбра) беларускіх рублёў, а таксама 100 папяровых беларускіх рублёў да 160-годдзя, якія пазней перасталі выпускацца. У Польшчы ў 2007 годзе была выпушчана манета наміналам у 2 злотых (са сплаву «[[Паўночнае золата]]»), прысвечаная Дамейку. == Сям'я == [[Выява:Domeyko y esposa.jpg|250px|thumb|Ігнат Дамейка з жонкай. 1854]] [[7 ліпеня]] [[1850]] г. ажаніўся з дваранкай-чылійкай Энрыкетай дэ Сатамаёр (Enriquetta de Sotomayor), ад якой меў дачку Аніту і сыноў Германа і Казіміра. == Бібліяграфія == * Moje podróże: Pamiętniki wygnańca. T. 1—3. Wroclaw etc., 1962—1963; * Filareci i Filomaci. Poznań, 1872; * Мае падарожжы. Мн., 2002. * Powstanie 1830—1831 r. na Litwe. * Listy do Wladislawa Laskowicza. {{зноскі}} == Літаратура == * Дамейка Леа-Пласа, Пас. Ігнат Дамейка: з Мядзвядкі —у Санцьяга-дэ-Чылі (1802—1889): пераклад з іспанскай [В. І. Раўчанка] / Пас Дамейка Леа-Пласа. — Мінск: Звязда, 2017. — 394 с. * Мысліцелі і асветниікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1995. ISBN 985-11-0016-1. С. 408—411.{{ref-be}} * Ignotas Domeika Lietuvai, Francūzijai, Čilei. 1802—1889. Ignacy Domeyko for Lithuania, France, Chile. Ignacy Domeyko Lituanie, France, Chili. Vilnius: Vilniaus universitetas, Lietuvos istorijos institutas, Lietuvos nacionalinis muziejus. 2002. ISBN 9955-415-20-7.{{ref-lt}}{{ref-en}}{{ref-fr}} * Ignacy Domeyko. Moje podróże: pamiętniki wygnańca. Wrocław: Ossolineum, 1962.{{ref-pl}} * Zbigniew Wójcik. Ignacy Domeyko: Litwa, Francja, Chile. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 1995. ISBN 83-904914-2-7.{{ref-pl}} * Małgorzata Kośka. Ignacy Domeyko. Warszawa: DiG, 1998. ISBN 83-7181-062-8.{{ref-pl}} * Jadwiga Garbowska, Krzysztof Jakubowski. Ignacy Domeyko: (1802—1889). Warszawa — Lida: Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lidzkiej, 1995. ISBN 83-901353-6-1.{{ref-pl}} * Zdzisław Jan Ryn. Ignacio Domeyko — ciudadano de dos patrias. Antofagasta: Universidad Catolica del Norte, 1994.{{ref-pt}} * Zdzisław Jan Ryn. Ignacy Domeyko — obywatel świata. Kraków, Jagiellonian University Press, 2002. ISBN 83-233-1552-3. [http://www.wuj.pl/index.php?DID=0x00170100030001000000000000000561 review] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929045750/http://www.wuj.pl/index.php?DID=0x00170100030001000000000000000561 |date=29 верасня 2007 }}, Polish language {{ref-pl}} * Paz Domeyko Lea-Plaza. Ignacio Domeyko. La Vida de un Emigrante. Santiago, Chile.2002. Random House Mondadori (Editorial Sudamericana). ISBN 956-262-161-8.{{ref-es}} * Paz Domeyko. A Life in Exile. Ignacy Domeyko 1802—1889. Sydney, Australia 2005. ISBN 0-646-44728-9.{{ref-en}} * Гарбачова В. В. Паўстанне 1830-31 гадоў у лёсе Ігнація Дамейкі; * Грицкевич В. П. Геолог, минералог и этнограф Игнатий Домейко // Известия Всесоюзного географического общества. 1981. Т. 113, вып. 5; * Ігнат Дамейка — светач сусветнай цывілізацыі: Матэрыялы VI Карэліцкіх чытанняў (г. п. Мір, 12 вер. 2002 г.) Рэдкал.: Л. Уладыкоўская-Канаплянік (гал. рэд.) і інш. — Мн.: «Энцыклапедыкс», 2002. — 136 с. * Клейн Б. «Грандэ Эдукатор» // Неман. 1965, № 6; * Кудаба Ч. Вклад Игнатия Домейки; * Словік С. З гісторыі сядзіб. С. 416; * НГАБ-2, арк. 122 адв.; * РДВГА-8, арк. 101; * PSB; * ЭГБ, т. 3; * АЗБ * Barszczewska A. Rola Towazystwa Litewskiego. s. 45-67; * Віеlескі R. Slownik biograficzпу. Т.1. S. 381; * Brzoza J. Ignacy Domeyko: Powieść biograficzna. Katowice, 1961; * Janowski L. Slownik biobibliograficzпу. S. 99; * [http://pawet.net/book/domeyko_by.html Garbowska J., Jakubowski Kr. Ignacy Domeyko. Warszawa — Lida, 2000.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090105183754/http://pawet.net/book/domeyko_by.html |date=5 студзеня 2009 }} {{ref-be}} {{ref-pl}} — Эл.рэсурс [http://pawet.net/ pawet.net] * Gadon L. Z zycia Polakow. s. 116; * Gadon L. Emigracja polska. T.2. S. 334; T.3. S. 40, 44, 271; * Касzkоwskі J. Копfіskаtу; * Konarska B. Polskie drogi. S. 252; * Koska M. Ignacy Domeyko; * Redorowa D. Polski emigrancki osrodek. S. 103; * Chlopowski D. Pomietniki. Cz.II. S. 68; * Szwejcerowa A. Ignacy Domeyko. Warszawa, 1975; * Wójcik Z. Ignacy Domeyko. Warszawa; Wroclaw, 1995; * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/domeyko/01/Ігнацій_Дамейка._Жыццё_і_справы.html Garbowska Jadwiga, Krzysztof Jakubowski. Ігнацій Дамейка. Жыццё і справы;] * [http://adradjency.narod.ru/zmagary/dameyka.html ДАМЕЙКА Ігнат Ігнатавіч ] * [http://www.sb.by/post/151182/ Адам Мальдис. Слишком быстро забытый юбилей] == Спасылкі == {{commonscat|Ignacy Domeyko}} * [http://www.genealog.cl/Chile/D/Domeyko/#Chile Genealogia rodu Domeyko] * [http://www.senat.gov.pl/k5/dok/dr/050/097.htm Uchwała Senatu z okazji 200-lecia urodzin I. Domeyki] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120112220828/http://www.senat.gov.pl/k5/dok/dr/050/097.htm |date=12 студзеня 2012 }} * [http://csl.bas-net.by//Web/Pages/Science-history/history04.asp Игнат Домейко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130606093911/http://csl.bas-net.by/Web/Pages/Science-history/history04.asp |date=6 чэрвеня 2013 }} в базе данных «История белорусской науки в лицах» Центральной научной библиотеки им. Я.Коласа НАН Беларуси {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дамейка Ігнат Іпалітавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навагрудскім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Навучэнцы Шчучынскай піярскай школы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Географы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Географы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Карана]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на польскую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Геолагі Чылі]] [[Катэгорыя:Мінералогі Чылі]] [[Катэгорыя:Географы Польшчы]] [[Катэгорыя:Геолагі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рэктары]] [[Катэгорыя:Ганаровыя дактары Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Філарэты]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Дамейкі|Ігнат]] 6u977ju8rvzunaayia67a9i101ijo06 0 30377 5176355 5121192 2026-08-06T10:25:04Z Aliaksei Lastouski 75892 5176355 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Генадзь Іванавіч Цітовіч | Подпіс = | Лога = | Фота = | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна = | Прафесіі = | Інструменты = | Жанры = | Псеўданімы = | Гурты = | Узнагароды = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = | Выява = Генадзь Іванавіч Цітовіч.jpg | Педагог = [[Тадэвуш Шалігоўскі]] }} {{Цёзкі2|Цітовіч}} '''Генадзь Іванавіч Цітовіч''' (25 ліпеня ([[7 жніўня]]) [[1910]], в. [[Новы Пагост]], цяпер {{МН|Мёрскі раён|у Мёрскім раёне|}}, [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|21|6|1986}}) — беларускі [[хор|харавы]] {{дырыжор|Беларусі|СССР|XX стагоддзя}}, [[музыказнавец]], [[этнограф]]. [[Народны артыст СССР]] (1968). == Біяграфічныя звесткі == Першую навуку мастацву і культуры атрымаў у дзіцячыя гады ад [[Флор Данатавіч Манцэвіч|Флора Манцэвіча]].<ref name="Цітовіч">{{кніга |аўтар = Г.И.Цитович |частка = Мой первый учитель |загаловак = Люди Нарочанского края. Воспоминания участников революционной борьбы и Великой Отечественной войны |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = Беларусь |год = 1975 |том = |старонкі = 94-101 |старонак = 592 |серыя = |isbn = |тыраж = 75 000 }}</ref> Вучыўся ва [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэце Стэфана Баторыя]] (1936—1939), скончыў [[Віленская кансерваторыя|Віленскую кансерваторыю]] (1939). У 1939—1941 і 1945—1951 — рэдактар абласнога радыё, кансультант Дома народнай творчасці ў [[Баранавічы|Баранавічах]]. У 1974—1975 гг. — старшы навуковы супрацоўнік [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору]] [[АН БССР]]. Стварыў у в. [[Падлессе (Ляхавіцкі раён)|Вялікае Падлессе]] [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкага раёна]] народны хор (1952), рэарганізаваны ў 1959 ў [[Беларускі дзяржаўны ансамбль песні і танца]], у 1964 — у [[Дзяржаўны народны хор БССР]], якім кіраваў да 1974. У 1974—1975 — старшы навуковы супрацоўнік Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору [[АН БССР]]. Член [[Беларускі саюз кампазітараў|Беларускага саюза кампазітараў]] з 1946 года. == Даследчыцкая дзейнасць, творчасць == Запісаў больш за 3 тыс. беларускіх (пераважна), рускіх, украінскіх, польскіх, балгарскіх, літоўскіх, латышскіх народных песень, танцаў, інструментальных найгрышаў. Зрабіў для хору шмат канцэртных апрацовак уласных запісаў. Складальнік шэрагу фальклорных зборнікаў. Даследаваў міжславянскія і славяна-балцкія народна-песенныя сувязі, гістарычнае развіццё беларускай народнай музыкі, беларускае народнае шматгалоссе, традыцыйны і сучасны фальклор у музычным побыце вёскі. Зрабіў значны ўклад у станаўленне і развіццё самадзейнага [[музыка Беларусі|музычнага мастацтва Беларусі]]. Актыўна выступаў у перыядычным друку, аўтар шэрагу цыклаў тэле- і радыёперадач. Складзеныя ім зборнікі ўласных запісаў ахопліваюць усе асноўныя меладычныя стылі і жанры беларускай народнай песні. Аўтар 12 арыгінальных песень на ўласныя словы і вершы беларускіх паэтаў, больш за 60 апрацовак беларускіх народных мелодый («Жавароначкі, прыляціце», «Ой, рана на Йвана», «Рэчанька» і інш.). У тэарэтычных працах параўнальнае даследаванне музычнай творчасці славянскіх народаў, аналіз беларускага народнага шматгалосся, народнага выканальніцтва, стыляў сучаснай народнай песні. Аўтар прац «Беларускія народныя песні» (двухгалосыя, 1948), «Песні шчасця» (сучасныя беларускія народныя песні, 1950), «Песні, беларускага народа» (1959), «Сучасная беларуская песня» (1961), «Польскія народныя песні» (выбраныя, 1962), «Новыя стылявыя рысы традыцыйнай беларускай народнай песні» (1964), «Анталогія беларускай народнай песні» (1968, 2-е выд. 1975), «Аб беларускім песенным фальклоры: Выбраныя нарысы» (1976), зборніка «Добры вечар!» (1986). Музычны рэдактар тамоў «Радзінная паэзія» (1971), «Жартоўныя песні» (1974) з шматтомнага выдання «Беларуская народная творчасць», а таксама аўтар тэле- і радыёперадач і інш. == Прызнанне == [[Народны артыст СССР]] (1968), лаўрэат [[прэмія Ленінскага камсамола Беларусі|прэміі Ленінскага камсамола Беларусі]] (1968), [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі БССР]] (1978). Узнагароджаны 3 ордэнамі, а таксама медалямі. Яго імя носіць [[Нацыянальны акадэмічны народны хор Рэспублікі Беларусь імя Г. І. Цітовіча]]. == Бібліяграфія == * Польскія народныя песні. — Mн., 1962; * Анталогія беларускай народнай песні. — Mн., 1968; * Аб беларускім песенным фальклоры. [Выбр. нарысы]. — Мн., 1976. {{зноскі}} == Літаратура == * Жураўлёў Д. М. Генадзь Цітовіч. — Mн., 1969. * Цітовіч Генадзь Іванавіч // Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя / гал. рэд. І. П. Шамякін. — Мн., 1989. — С. 521. * Цітовіч Генадзь Іванавіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. / рэдкал. І. П. Шамякін [і інш.]. — Мн., 1986. — Т. 5. — С. 477—478. * Марціновіч А. Самы шчаслівы чалавек / А. Марціновіч // Беларуская думка. — 2000. — № 8. — С. 28-35. == Спасылкі == * [http://www.rh.by/by/160/70/4397/ Манцэвіч Барыс. А Беларусь — даражэй за ўсё. Успаміны пра Генадзя Цітовіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120605031009/http://rh.by/by/160/70/4397/ |date=5 чэрвеня 2012 }}// //«[[Рэгіянальная газета]]» {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Цітовіч Генадзь Іванавіч}} [[Катэгорыя:Народныя артысты СССР]] [[Катэгорыя:Музыказнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага народнага хору Рэспублікі Беларусь імя Г. І. Цітовіча]] [[Катэгорыя:Харавыя дырыжоры Беларусі]] tszsne687ql82tqt660rryqh4085mmi 0 32654 5176047 5128606 2026-08-05T17:34:27Z K.shytal 58227 /* Біяграфія */ удакладніў месцы служэння 5176047 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Семашкевіч}} {{Пісьменнік |Імя = | Фота =Janka Bylina, Adam Stankievič, Kazimier Svajak.jpg | Шырыня = 250пкс | Подпіс = Ксяндзы-літаратары (злева направа): Янка Быліна, [[Адам Станкевіч]], [[Казімір Сваяк]] (Канстанцін Стаповіч) у 1916 годзе. }} '''Янка Быліна''', сапр. '''Ян Семашкевіч''' ({{ДН|30|10|1883}}, [[Лакцяны|в. Лакцяны]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] Віленскай губ., цяпер Астравецкі р-н Гродзенскай вобл.  — {{ДС|18|2|1956}}, в. [[Бомбля]], [[Падляскае ваяводства]], Польшча; паводле інш. звестак мяст. Мар'янава, Польшча; Псеўданімы: ''Ядловец''; "Я. Дамарослы"; Крыптанімы: ''Я. Б.''; ''J.B.'') — беларускі рымска-каталіцкі [[святар]], [[паэт]] і [[драматург]]. == Біяграфія == Скончыў Віленскую духоўную семінарыю (1907), у тым жа годзе пасвечаны ў святары. Служыў у касцёлах на Слонімшчыне, Вілейшчыне, Ашмяншчыне, Віленшчыне. З 1933 года служыў на Беласточчыне — у [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янаве]] (1933—1937), [[Ялоўка (гміна Міхалова)|Ялоўцы]] (1937—1939), [[Міхалова (Польшча)|Міхалове]] (1939—1946), [[Бомбля|Бомблі]] (1946—1956). За ўжыванне беларускай мовы ў казаннях праследаваўся польскімі ўладамі. Арыштоўваўся [[НКУС]] у канцы верасня 1939 года. Апошнія гады жыцця правёў на Беласточчыне. Пахаваны побач касцёла ў Бомблі. == Творчасць == Друкаваўся з 1917 года ў газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», у перыядычных выданнях Заходняй Беларусі, у т.л. у рэлігійных («Krynica», «Chryścijanskaja Dumka»), сатырычных (часопісы «[[Авадзень (часопіс)|Авадзень]]» і «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]»), дзіцячым (часопіс «Пралескі», пад псеўд. ''Ядловец''). Аўтар зборнікаў паэзіі «На прызбе» (''Na pryzbie'', [[Вільня]], 1918; 2-е выд. 1924), «На покуці» (''Na pokuci: Bajki i roznyja wieršy'', Вільня, 1934), камедыі «Выбар старшыні» (''Wybar staršyni: Wiaskowaja trahikamedyja u 3-ch dziejach z časou carskich'', Вільня, 1926; 2-е выданне: Выбар старшыні. Вільня, 1938), рэлігійных твораў «Ружанец да Найсвяцейшае Дзевы Марыі» (Вільня, 1928), «Песні жальбы або набожныя разважанні аб муках і смерці Збаўцы Езуса Хрыста» (Вільня, 1929), «Дарога крыжа» (''Daroha kryža'', Вільня, 1930). Патрыятычныя і гумарыстычныя творы Я. Быліны выкарыстоўваліся аматарскімі калектывамі ў Заходняй Беларусі. == Памяць == Грамадскае аб'яднанне «Вільняр» арганізавала ў Лакцянах, на бацькаўшчыне паэта, мастацкі пленэр і краязнаўча-літаратурныя чытанні (9-10.8.2003). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Быліна Янка}} — Т. 1; * {{крыніцы/Гарбінскі 1999}} * ''Гарэцкі М.'' Быліна Янка // Гісторыя беларускай літаратуры. — Мн., 1992; * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 10/2003; * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}; == Спасылкі == * ''Чакур Г.'' [http://www.ostrovets.by/?p=32638 У Клюшчанах успаміналі паэта-святара Яна Семашкевіча]{{Недаступная спасылка}} // Астравецкая Праўда. 2.11.2013. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Быліна Янка}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянскім павеце]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] 21ilklq7oxj2ngkdo6i204ci4reirbu 5176048 5176047 2026-08-05T17:35:09Z K.shytal 58227 Выдаліў пра Мар'янава. Гэта - неафіцыйная назва часткі вёскі Бомбля, дзе знаходзіцца касцёл. 5176048 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Семашкевіч}} {{Пісьменнік |Імя = | Фота =Janka Bylina, Adam Stankievič, Kazimier Svajak.jpg | Шырыня = 250пкс | Подпіс = Ксяндзы-літаратары (злева направа): Янка Быліна, [[Адам Станкевіч]], [[Казімір Сваяк]] (Канстанцін Стаповіч) у 1916 годзе. }} '''Янка Быліна''', сапр. '''Ян Семашкевіч''' ({{ДН|30|10|1883}}, [[Лакцяны|в. Лакцяны]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] Віленскай губ., цяпер Астравецкі р-н Гродзенскай вобл.  — {{ДС|18|2|1956}}, в. [[Бомбля]], [[Падляскае ваяводства]], Польшча; Псеўданімы: ''Ядловец''; "Я. Дамарослы"; Крыптанімы: ''Я. Б.''; ''J.B.'') — беларускі рымска-каталіцкі [[святар]], [[паэт]] і [[драматург]]. == Біяграфія == Скончыў Віленскую духоўную семінарыю (1907), у тым жа годзе пасвечаны ў святары. Служыў у касцёлах на Слонімшчыне, Вілейшчыне, Ашмяншчыне, Віленшчыне. З 1933 года служыў на Беласточчыне — у [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янаве]] (1933—1937), [[Ялоўка (гміна Міхалова)|Ялоўцы]] (1937—1939), [[Міхалова (Польшча)|Міхалове]] (1939—1946), [[Бомбля|Бомблі]] (1946—1956). За ўжыванне беларускай мовы ў казаннях праследаваўся польскімі ўладамі. Арыштоўваўся [[НКУС]] у канцы верасня 1939 года. Апошнія гады жыцця правёў на Беласточчыне. Пахаваны побач касцёла ў Бомблі. == Творчасць == Друкаваўся з 1917 года ў газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», у перыядычных выданнях Заходняй Беларусі, у т.л. у рэлігійных («Krynica», «Chryścijanskaja Dumka»), сатырычных (часопісы «[[Авадзень (часопіс)|Авадзень]]» і «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]»), дзіцячым (часопіс «Пралескі», пад псеўд. ''Ядловец''). Аўтар зборнікаў паэзіі «На прызбе» (''Na pryzbie'', [[Вільня]], 1918; 2-е выд. 1924), «На покуці» (''Na pokuci: Bajki i roznyja wieršy'', Вільня, 1934), камедыі «Выбар старшыні» (''Wybar staršyni: Wiaskowaja trahikamedyja u 3-ch dziejach z časou carskich'', Вільня, 1926; 2-е выданне: Выбар старшыні. Вільня, 1938), рэлігійных твораў «Ружанец да Найсвяцейшае Дзевы Марыі» (Вільня, 1928), «Песні жальбы або набожныя разважанні аб муках і смерці Збаўцы Езуса Хрыста» (Вільня, 1929), «Дарога крыжа» (''Daroha kryža'', Вільня, 1930). Патрыятычныя і гумарыстычныя творы Я. Быліны выкарыстоўваліся аматарскімі калектывамі ў Заходняй Беларусі. == Памяць == Грамадскае аб'яднанне «Вільняр» арганізавала ў Лакцянах, на бацькаўшчыне паэта, мастацкі пленэр і краязнаўча-літаратурныя чытанні (9-10.8.2003). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Быліна Янка}} — Т. 1; * {{крыніцы/Гарбінскі 1999}} * ''Гарэцкі М.'' Быліна Янка // Гісторыя беларускай літаратуры. — Мн., 1992; * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 10/2003; * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}; == Спасылкі == * ''Чакур Г.'' [http://www.ostrovets.by/?p=32638 У Клюшчанах успаміналі паэта-святара Яна Семашкевіча]{{Недаступная спасылка}} // Астравецкая Праўда. 2.11.2013. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Быліна Янка}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянскім павеце]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] k2g175pto3y8rytoxs4gttv4qh7lj6s 5176049 5176048 2026-08-05T17:37:40Z K.shytal 58227 /* Біяграфія */ 5176049 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Семашкевіч}} {{Пісьменнік |Імя = | Фота =Janka Bylina, Adam Stankievič, Kazimier Svajak.jpg | Шырыня = 250пкс | Подпіс = Ксяндзы-літаратары (злева направа): Янка Быліна, [[Адам Станкевіч]], [[Казімір Сваяк]] (Канстанцін Стаповіч) у 1916 годзе. }} '''Янка Быліна''', сапр. '''Ян Семашкевіч''' ({{ДН|30|10|1883}}, [[Лакцяны|в. Лакцяны]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] Віленскай губ., цяпер Астравецкі р-н Гродзенскай вобл.  — {{ДС|18|2|1956}}, в. [[Бомбля]], [[Падляскае ваяводства]], Польшча; Псеўданімы: ''Ядловец''; "Я. Дамарослы"; Крыптанімы: ''Я. Б.''; ''J.B.'') — беларускі рымска-каталіцкі [[святар]], [[паэт]] і [[драматург]]. == Біяграфія == Скончыў Віленскую духоўную семінарыю (1907), у тым жа годзе пасвечаны ў святары. Служыў у касцёлах на Слонімшчыне, Вілейшчыне, Ашмяншчыне, Віленшчыне. За ўжыванне беларускай мовы ў казаннях праследаваўся польскімі ўладамі. З 1933 года служыў на Беласточчыне — у [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янаве]] (1933—1937), [[Ялоўка (гміна Міхалова)|Ялоўцы]] (1937—1939), [[Міхалова (Польшча)|Міхалове]] (1939—1946), [[Бомбля|Бомблі]] (1946—1956). Арыштоўваўся [[НКУС]] у канцы верасня 1939 года. Апошнія гады жыцця правёў на Беласточчыне. Пахаваны побач касцёла ў Бомблі. == Творчасць == Друкаваўся з 1917 года ў газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», у перыядычных выданнях Заходняй Беларусі, у т.л. у рэлігійных («Krynica», «Chryścijanskaja Dumka»), сатырычных (часопісы «[[Авадзень (часопіс)|Авадзень]]» і «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]»), дзіцячым (часопіс «Пралескі», пад псеўд. ''Ядловец''). Аўтар зборнікаў паэзіі «На прызбе» (''Na pryzbie'', [[Вільня]], 1918; 2-е выд. 1924), «На покуці» (''Na pokuci: Bajki i roznyja wieršy'', Вільня, 1934), камедыі «Выбар старшыні» (''Wybar staršyni: Wiaskowaja trahikamedyja u 3-ch dziejach z časou carskich'', Вільня, 1926; 2-е выданне: Выбар старшыні. Вільня, 1938), рэлігійных твораў «Ружанец да Найсвяцейшае Дзевы Марыі» (Вільня, 1928), «Песні жальбы або набожныя разважанні аб муках і смерці Збаўцы Езуса Хрыста» (Вільня, 1929), «Дарога крыжа» (''Daroha kryža'', Вільня, 1930). Патрыятычныя і гумарыстычныя творы Я. Быліны выкарыстоўваліся аматарскімі калектывамі ў Заходняй Беларусі. == Памяць == Грамадскае аб'яднанне «Вільняр» арганізавала ў Лакцянах, на бацькаўшчыне паэта, мастацкі пленэр і краязнаўча-літаратурныя чытанні (9-10.8.2003). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Быліна Янка}} — Т. 1; * {{крыніцы/Гарбінскі 1999}} * ''Гарэцкі М.'' Быліна Янка // Гісторыя беларускай літаратуры. — Мн., 1992; * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 10/2003; * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}; == Спасылкі == * ''Чакур Г.'' [http://www.ostrovets.by/?p=32638 У Клюшчанах успаміналі паэта-святара Яна Семашкевіча]{{Недаступная спасылка}} // Астравецкая Праўда. 2.11.2013. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Быліна Янка}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянскім павеце]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] bugfg0udxmsw62pwxrsqkgk8bpu31qr 5176056 5176049 2026-08-05T17:55:48Z K.shytal 58227 /* Біяграфія */ 5176056 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Семашкевіч}} {{Пісьменнік |Імя = | Фота =Janka Bylina, Adam Stankievič, Kazimier Svajak.jpg | Шырыня = 250пкс | Подпіс = Ксяндзы-літаратары (злева направа): Янка Быліна, [[Адам Станкевіч]], [[Казімір Сваяк]] (Канстанцін Стаповіч) у 1916 годзе. }} '''Янка Быліна''', сапр. '''Ян Семашкевіч''' ({{ДН|30|10|1883}}, [[Лакцяны|в. Лакцяны]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] Віленскай губ., цяпер Астравецкі р-н Гродзенскай вобл.  — {{ДС|18|2|1956}}, в. [[Бомбля]], [[Падляскае ваяводства]], Польшча; Псеўданімы: ''Ядловец''; "Я. Дамарослы"; Крыптанімы: ''Я. Б.''; ''J.B.'') — беларускі рымска-каталіцкі [[святар]], [[паэт]] і [[драматург]]. == Біяграфія == Скончыў Віленскую духоўную семінарыю (1907), у тым жа годзе пасвечаны ў святары. Служыў у касцёлах на Слонімшчыне, Вілейшчыне, Ашмяншчыне, Віленшчыне. За ўжыванне беларускай мовы ў казаннях праследаваўся польскімі ўладамі. [[Файл:Кс. Ян Семашкевіч (Янка Быліна), ks. Jan Siemaszkiewicz, Бомбля, Marianowo-Bombla (02.08.2026).jpg|міні|злева|Магіла ксяндза Яна Семашкевіча каля касцёла ў вёсцы Бомбля]]З 1933 года служыў на Беласточчыне — у [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янаве]] (1933—1937), [[Ялоўка (гміна Міхалова)|Ялоўцы]] (1937—1939), [[Міхалова (Польшча)|Міхалове]] (1939—1946), [[Бомбля|Бомблі]] (1946—1956). Арыштоўваўся [[НКУС]] у канцы верасня 1939 года. Апошнія гады жыцця правёў на Беласточчыне. Пахаваны побач з касцёлам у Бомблі. == Творчасць == Друкаваўся з 1917 года ў газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», у перыядычных выданнях Заходняй Беларусі, у т.л. у рэлігійных («Krynica», «Chryścijanskaja Dumka»), сатырычных (часопісы «[[Авадзень (часопіс)|Авадзень]]» і «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]»), дзіцячым (часопіс «Пралескі», пад псеўд. ''Ядловец''). Аўтар зборнікаў паэзіі «На прызбе» (''Na pryzbie'', [[Вільня]], 1918; 2-е выд. 1924), «На покуці» (''Na pokuci: Bajki i roznyja wieršy'', Вільня, 1934), камедыі «Выбар старшыні» (''Wybar staršyni: Wiaskowaja trahikamedyja u 3-ch dziejach z časou carskich'', Вільня, 1926; 2-е выданне: Выбар старшыні. Вільня, 1938), рэлігійных твораў «Ружанец да Найсвяцейшае Дзевы Марыі» (Вільня, 1928), «Песні жальбы або набожныя разважанні аб муках і смерці Збаўцы Езуса Хрыста» (Вільня, 1929), «Дарога крыжа» (''Daroha kryža'', Вільня, 1930). Патрыятычныя і гумарыстычныя творы Я. Быліны выкарыстоўваліся аматарскімі калектывамі ў Заходняй Беларусі. == Памяць == Грамадскае аб'яднанне «Вільняр» арганізавала ў Лакцянах, на бацькаўшчыне паэта, мастацкі пленэр і краязнаўча-літаратурныя чытанні (9-10.8.2003). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Быліна Янка}} — Т. 1; * {{крыніцы/Гарбінскі 1999}} * ''Гарэцкі М.'' Быліна Янка // Гісторыя беларускай літаратуры. — Мн., 1992; * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 10/2003; * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}; == Спасылкі == * ''Чакур Г.'' [http://www.ostrovets.by/?p=32638 У Клюшчанах успаміналі паэта-святара Яна Семашкевіча]{{Недаступная спасылка}} // Астравецкая Праўда. 2.11.2013. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Быліна Янка}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянскім павеце]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] k2pp9v8dji878ud9kk0fxwwfqw2jwbq 5176057 5176056 2026-08-05T17:56:53Z K.shytal 58227 /* Біяграфія */ 5176057 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Семашкевіч}} {{Пісьменнік |Імя = | Фота =Janka Bylina, Adam Stankievič, Kazimier Svajak.jpg | Шырыня = 250пкс | Подпіс = Ксяндзы-літаратары (злева направа): Янка Быліна, [[Адам Станкевіч]], [[Казімір Сваяк]] (Канстанцін Стаповіч) у 1916 годзе. }} '''Янка Быліна''', сапр. '''Ян Семашкевіч''' ({{ДН|30|10|1883}}, [[Лакцяны|в. Лакцяны]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] Віленскай губ., цяпер Астравецкі р-н Гродзенскай вобл.  — {{ДС|18|2|1956}}, в. [[Бомбля]], [[Падляскае ваяводства]], Польшча; Псеўданімы: ''Ядловец''; "Я. Дамарослы"; Крыптанімы: ''Я. Б.''; ''J.B.'') — беларускі рымска-каталіцкі [[святар]], [[паэт]] і [[драматург]]. == Біяграфія == Скончыў Віленскую духоўную семінарыю (1907), у тым жа годзе пасвечаны ў святары. Служыў у касцёлах на Слонімшчыне, Вілейшчыне, Ашмяншчыне, Віленшчыне. За ўжыванне беларускай мовы ў казаннях праследаваўся польскімі ўладамі. [[Файл:Кс. Ян Семашкевіч (Янка Быліна), ks. Jan Siemaszkiewicz, Бомбля, Marianowo-Bombla (02.08.2026).jpg|міні|злева|Магіла ксяндза Яна Семашкевіча каля касцёла ў вёсцы Бомбля]]З 1933 года служыў на Беласточчыне — у [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янаве]] (1933—1937), [[Ялоўка (гміна Міхалова)|Ялоўцы]] (1937—1939), [[Міхалова (Польшча)|Міхалове]] (1939—1946), [[Бомбля|Бомблі]] (1946—1956). Арыштоўваўся [[НКУС]] у канцы верасня 1939 года. Апошнія гады жыцця правёў на Беласточчыне. Пахаваны побач з касцёлам у Бомблі. == Творчасць == Друкаваўся з 1917 года ў газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», у перыядычных выданнях Заходняй Беларусі, у т.л. у рэлігійных («Krynica», «Chryścijanskaja Dumka»), сатырычных (часопісы «[[Авадзень (часопіс)|Авадзень]]» і «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]»), дзіцячым (часопіс «Пралескі», пад псеўд. ''Ядловец''). Аўтар зборнікаў паэзіі «На прызбе» (''Na pryzbie'', [[Вільня]], 1918; 2-е выд. 1924), «На покуці» (''Na pokuci: Bajki i roznyja wieršy'', Вільня, 1934), камедыі «Выбар старшыні» (''Wybar staršyni: Wiaskowaja trahikamedyja u 3-ch dziejach z časou carskich'', Вільня, 1926; 2-е выданне: Выбар старшыні. Вільня, 1938), рэлігійных твораў «Ружанец да Найсвяцейшае Дзевы Марыі» (Вільня, 1928), «Песні жальбы або набожныя разважанні аб муках і смерці Збаўцы Езуса Хрыста» (Вільня, 1929), «Дарога крыжа» (''Daroha kryža'', Вільня, 1930). Патрыятычныя і гумарыстычныя творы Я. Быліны выкарыстоўваліся аматарскімі калектывамі ў Заходняй Беларусі. == Памяць == Грамадскае аб'яднанне «Вільняр» арганізавала ў Лакцянах, на бацькаўшчыне паэта, мастацкі пленэр і краязнаўча-літаратурныя чытанні (9-10.8.2003). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Быліна Янка}} — Т. 1; * {{крыніцы/Гарбінскі 1999}} * ''Гарэцкі М.'' Быліна Янка // Гісторыя беларускай літаратуры. — Мн., 1992; * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 10/2003; * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}; == Спасылкі == * ''Чакур Г.'' [http://www.ostrovets.by/?p=32638 У Клюшчанах успаміналі паэта-святара Яна Семашкевіча]{{Недаступная спасылка}} // Астравецкая Праўда. 2.11.2013. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Быліна Янка}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянскім павеце]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] fhloj83msam2ezmwjei110f9m1xdcss 5176058 5176057 2026-08-05T17:58:31Z K.shytal 58227 /* Біяграфія */ 5176058 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Семашкевіч}} {{Пісьменнік |Імя = | Фота =Janka Bylina, Adam Stankievič, Kazimier Svajak.jpg | Шырыня = 250пкс | Подпіс = Ксяндзы-літаратары (злева направа): Янка Быліна, [[Адам Станкевіч]], [[Казімір Сваяк]] (Канстанцін Стаповіч) у 1916 годзе. }} '''Янка Быліна''', сапр. '''Ян Семашкевіч''' ({{ДН|30|10|1883}}, [[Лакцяны|в. Лакцяны]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] Віленскай губ., цяпер Астравецкі р-н Гродзенскай вобл.  — {{ДС|18|2|1956}}, в. [[Бомбля]], [[Падляскае ваяводства]], Польшча; Псеўданімы: ''Ядловец''; "Я. Дамарослы"; Крыптанімы: ''Я. Б.''; ''J.B.'') — беларускі рымска-каталіцкі [[святар]], [[паэт]] і [[драматург]]. == Біяграфія == Скончыў Віленскую духоўную семінарыю (1907), у тым жа годзе пасвечаны ў святары. Служыў у касцёлах на Слонімшчыне, Вілейшчыне, Ашмяншчыне, Віленшчыне. За ўжыванне беларускай мовы ў казаннях праследаваўся польскімі ўладамі. [[Файл:Кс. Ян Семашкевіч (Янка Быліна), ks. Jan Siemaszkiewicz, Бомбля, Marianowo-Bombla (02.08.2026).jpg|міні|злева|Магіла кс. Яна Семашкевіча]]З 1933 года служыў на Беласточчыне — у [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янаве]] (1933—1937), [[Ялоўка (гміна Міхалова)|Ялоўцы]] (1937—1939), [[Міхалова (Польшча)|Міхалове]] (1939—1946), [[Бомбля|Бомблі]] (1946—1956). Арыштоўваўся [[НКУС]] у канцы верасня 1939 года. Апошнія гады жыцця правёў на Беласточчыне. Пахаваны побач з касцёлам у Бомблі. == Творчасць == Друкаваўся з 1917 года ў газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», у перыядычных выданнях Заходняй Беларусі, у т.л. у рэлігійных («Krynica», «Chryścijanskaja Dumka»), сатырычных (часопісы «[[Авадзень (часопіс)|Авадзень]]» і «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]»), дзіцячым (часопіс «Пралескі», пад псеўд. ''Ядловец''). Аўтар зборнікаў паэзіі «На прызбе» (''Na pryzbie'', [[Вільня]], 1918; 2-е выд. 1924), «На покуці» (''Na pokuci: Bajki i roznyja wieršy'', Вільня, 1934), камедыі «Выбар старшыні» (''Wybar staršyni: Wiaskowaja trahikamedyja u 3-ch dziejach z časou carskich'', Вільня, 1926; 2-е выданне: Выбар старшыні. Вільня, 1938), рэлігійных твораў «Ружанец да Найсвяцейшае Дзевы Марыі» (Вільня, 1928), «Песні жальбы або набожныя разважанні аб муках і смерці Збаўцы Езуса Хрыста» (Вільня, 1929), «Дарога крыжа» (''Daroha kryža'', Вільня, 1930). Патрыятычныя і гумарыстычныя творы Я. Быліны выкарыстоўваліся аматарскімі калектывамі ў Заходняй Беларусі. == Памяць == Грамадскае аб'яднанне «Вільняр» арганізавала ў Лакцянах, на бацькаўшчыне паэта, мастацкі пленэр і краязнаўча-літаратурныя чытанні (9-10.8.2003). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Быліна Янка}} — Т. 1; * {{крыніцы/Гарбінскі 1999}} * ''Гарэцкі М.'' Быліна Янка // Гісторыя беларускай літаратуры. — Мн., 1992; * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 10/2003; * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}; == Спасылкі == * ''Чакур Г.'' [http://www.ostrovets.by/?p=32638 У Клюшчанах успаміналі паэта-святара Яна Семашкевіча]{{Недаступная спасылка}} // Астравецкая Праўда. 2.11.2013. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Быліна Янка}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянскім павеце]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] kjycnijo47otxx594qo9xxmakrliej7 5176113 5176058 2026-08-05T21:46:14Z K.shytal 58227 /* Біяграфія */ дадаў канкрэтыку пра беларускую мову і пераслед 5176113 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Семашкевіч}} {{Пісьменнік |Імя = | Фота =Janka Bylina, Adam Stankievič, Kazimier Svajak.jpg | Шырыня = 250пкс | Подпіс = Ксяндзы-літаратары (злева направа): Янка Быліна, [[Адам Станкевіч]], [[Казімір Сваяк]] (Канстанцін Стаповіч) у 1916 годзе. }} '''Янка Быліна''', сапр. '''Ян Семашкевіч''' ({{ДН|30|10|1883}}, [[Лакцяны|в. Лакцяны]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] Віленскай губ., цяпер Астравецкі р-н Гродзенскай вобл.  — {{ДС|18|2|1956}}, в. [[Бомбля]], [[Падляскае ваяводства]], Польшча; Псеўданімы: ''Ядловец''; "Я. Дамарослы"; Крыптанімы: ''Я. Б.''; ''J.B.'') — беларускі рымска-каталіцкі [[святар]], [[паэт]] і [[драматург]]. == Біяграфія == Скончыў Віленскую духоўную семінарыю (1907), у тым жа годзе пасвечаны ў святары. Служыў у касцёлах на Слонімшчыне, Вілейшчыне, Ашмяншчыне, Віленшчыне. У 1921 годзе, служачы пробашчам у [[Лаварышкі|Лаварышках]] Віленскага павета, ужываў у катэхізацыі дзяцей беларускую мову. Павятовыя ўлады правялі следства, і накіравалі ліст да віленскага біскупа [[Юрый Матулевіч|Юрыя Матулевіча]], дзе сцвярджалі, што кс. Семашкевіч вядзе ''беларускую агітацыю'', і прасілі ''"зарэагаваць адпаведна"''<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Chryscijanskaja_Dumka.pdf.zip/1929-016.mab.pdf|аўтар=Станкевіч, Адам|загаловак=Родная мова ў святынях|год=1929|мова=be|выданне=Chryścijanskaja Dumka|тып=часопіс|месяц=11|чысло=10|нумар=16|старонкі=3-4}}</ref>. [[Файл:Кс. Ян Семашкевіч (Янка Быліна), ks. Jan Siemaszkiewicz, Бомбля, Marianowo-Bombla (02.08.2026).jpg|міні|злева|Магіла кс. Яна Семашкевіча]]З 1933 года служыў на Беласточчыне — у [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янаве]] (1933—1937), [[Ялоўка (гміна Міхалова)|Ялоўцы]] (1937—1939), [[Міхалова (Польшча)|Міхалове]] (1939—1946), [[Бомбля|Бомблі]] (1946—1956). Арыштоўваўся [[НКУС]] у канцы верасня 1939 года. Апошнія гады жыцця правёў на Беласточчыне. Пахаваны побач з касцёлам у Бомблі. == Творчасць == Друкаваўся з 1917 года ў газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», у перыядычных выданнях Заходняй Беларусі, у т.л. у рэлігійных («Krynica», «Chryścijanskaja Dumka»), сатырычных (часопісы «[[Авадзень (часопіс)|Авадзень]]» і «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]»), дзіцячым (часопіс «Пралескі», пад псеўд. ''Ядловец''). Аўтар зборнікаў паэзіі «На прызбе» (''Na pryzbie'', [[Вільня]], 1918; 2-е выд. 1924), «На покуці» (''Na pokuci: Bajki i roznyja wieršy'', Вільня, 1934), камедыі «Выбар старшыні» (''Wybar staršyni: Wiaskowaja trahikamedyja u 3-ch dziejach z časou carskich'', Вільня, 1926; 2-е выданне: Выбар старшыні. Вільня, 1938), рэлігійных твораў «Ружанец да Найсвяцейшае Дзевы Марыі» (Вільня, 1928), «Песні жальбы або набожныя разважанні аб муках і смерці Збаўцы Езуса Хрыста» (Вільня, 1929), «Дарога крыжа» (''Daroha kryža'', Вільня, 1930). Патрыятычныя і гумарыстычныя творы Я. Быліны выкарыстоўваліся аматарскімі калектывамі ў Заходняй Беларусі. == Памяць == Грамадскае аб'яднанне «Вільняр» арганізавала ў Лакцянах, на бацькаўшчыне паэта, мастацкі пленэр і краязнаўча-літаратурныя чытанні (9-10.8.2003). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Быліна Янка}} — Т. 1; * {{крыніцы/Гарбінскі 1999}} * ''Гарэцкі М.'' Быліна Янка // Гісторыя беларускай літаратуры. — Мн., 1992; * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 10/2003; * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}; == Спасылкі == * ''Чакур Г.'' [http://www.ostrovets.by/?p=32638 У Клюшчанах успаміналі паэта-святара Яна Семашкевіча]{{Недаступная спасылка}} // Астравецкая Праўда. 2.11.2013. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Быліна Янка}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянскім павеце]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] f834uuekkegqpvos0nsjtkco4zwzr62 5176115 5176113 2026-08-05T21:48:53Z K.shytal 58227 /* Творчасць */ 5176115 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Семашкевіч}} {{Пісьменнік |Імя = | Фота =Janka Bylina, Adam Stankievič, Kazimier Svajak.jpg | Шырыня = 250пкс | Подпіс = Ксяндзы-літаратары (злева направа): Янка Быліна, [[Адам Станкевіч]], [[Казімір Сваяк]] (Канстанцін Стаповіч) у 1916 годзе. }} '''Янка Быліна''', сапр. '''Ян Семашкевіч''' ({{ДН|30|10|1883}}, [[Лакцяны|в. Лакцяны]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] Віленскай губ., цяпер Астравецкі р-н Гродзенскай вобл.  — {{ДС|18|2|1956}}, в. [[Бомбля]], [[Падляскае ваяводства]], Польшча; Псеўданімы: ''Ядловец''; "Я. Дамарослы"; Крыптанімы: ''Я. Б.''; ''J.B.'') — беларускі рымска-каталіцкі [[святар]], [[паэт]] і [[драматург]]. == Біяграфія == Скончыў Віленскую духоўную семінарыю (1907), у тым жа годзе пасвечаны ў святары. Служыў у касцёлах на Слонімшчыне, Вілейшчыне, Ашмяншчыне, Віленшчыне. У 1921 годзе, служачы пробашчам у [[Лаварышкі|Лаварышках]] Віленскага павета, ужываў у катэхізацыі дзяцей беларускую мову. Павятовыя ўлады правялі следства, і накіравалі ліст да віленскага біскупа [[Юрый Матулевіч|Юрыя Матулевіча]], дзе сцвярджалі, што кс. Семашкевіч вядзе ''беларускую агітацыю'', і прасілі ''"зарэагаваць адпаведна"''<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Chryscijanskaja_Dumka.pdf.zip/1929-016.mab.pdf|аўтар=Станкевіч, Адам|загаловак=Родная мова ў святынях|год=1929|мова=be|выданне=Chryścijanskaja Dumka|тып=часопіс|месяц=11|чысло=10|нумар=16|старонкі=3-4}}</ref>. [[Файл:Кс. Ян Семашкевіч (Янка Быліна), ks. Jan Siemaszkiewicz, Бомбля, Marianowo-Bombla (02.08.2026).jpg|міні|злева|Магіла кс. Яна Семашкевіча]]З 1933 года служыў на Беласточчыне — у [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янаве]] (1933—1937), [[Ялоўка (гміна Міхалова)|Ялоўцы]] (1937—1939), [[Міхалова (Польшча)|Міхалове]] (1939—1946), [[Бомбля|Бомблі]] (1946—1956). Арыштоўваўся [[НКУС]] у канцы верасня 1939 года. Апошнія гады жыцця правёў на Беласточчыне. Пахаваны побач з касцёлам у Бомблі. == Творчасць == Друкаваўся з 1917 года ў газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», у перыядычных выданнях Заходняй Беларусі, у т.л. у рэлігійных («[[Беларуская крыніца|Krynica]]», «[[Chryścijanskaja Dumka]]»), сатырычных (часопісы «[[Авадзень (часопіс)|Авадзень]]» і «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]»), моладзевым ("[[Шлях моладзі|Шлях Моладзі]]"), дзіцячым (часопіс «[[Пралескі (часопіс)|Пралескі]]», пад псеўд. ''Ядловец''). Аўтар зборнікаў паэзіі «На прызбе» (''Na pryzbie'', [[Вільня]], 1918; 2-е выд. 1924), «На покуці» (''Na pokuci: Bajki i roznyja wieršy'', Вільня, 1934), камедыі «Выбар старшыні» (''Wybar staršyni: Wiaskowaja trahikamedyja u 3-ch dziejach z časou carskich'', Вільня, 1926; 2-е выданне: Выбар старшыні. Вільня, 1938), рэлігійных твораў «Ружанец да Найсвяцейшае Дзевы Марыі» (Вільня, 1928), «Песні жальбы або набожныя разважанні аб муках і смерці Збаўцы Езуса Хрыста» (Вільня, 1929), «Дарога крыжа» (''Daroha kryža'', Вільня, 1930). Патрыятычныя і гумарыстычныя творы Я. Быліны выкарыстоўваліся аматарскімі калектывамі ў Заходняй Беларусі. == Памяць == Грамадскае аб'яднанне «Вільняр» арганізавала ў Лакцянах, на бацькаўшчыне паэта, мастацкі пленэр і краязнаўча-літаратурныя чытанні (9-10.8.2003). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Быліна Янка}} — Т. 1; * {{крыніцы/Гарбінскі 1999}} * ''Гарэцкі М.'' Быліна Янка // Гісторыя беларускай літаратуры. — Мн., 1992; * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 10/2003; * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}; == Спасылкі == * ''Чакур Г.'' [http://www.ostrovets.by/?p=32638 У Клюшчанах успаміналі паэта-святара Яна Семашкевіча]{{Недаступная спасылка}} // Астравецкая Праўда. 2.11.2013. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Быліна Янка}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянскім павеце]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] 9cnpcu8b6b20ih8o9l14ub2ecrgzcmc 5176117 5176115 2026-08-05T22:07:29Z K.shytal 58227 /* Біяграфія */ удакладніў біяграфію 5176117 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Семашкевіч}} {{Пісьменнік |Імя = | Фота =Janka Bylina, Adam Stankievič, Kazimier Svajak.jpg | Шырыня = 250пкс | Подпіс = Ксяндзы-літаратары (злева направа): Янка Быліна, [[Адам Станкевіч]], [[Казімір Сваяк]] (Канстанцін Стаповіч) у 1916 годзе. }} '''Янка Быліна''', сапр. '''Ян Семашкевіч''' ({{ДН|30|10|1883}}, [[Лакцяны|в. Лакцяны]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] Віленскай губ., цяпер Астравецкі р-н Гродзенскай вобл.  — {{ДС|18|2|1956}}, в. [[Бомбля]], [[Падляскае ваяводства]], Польшча; Псеўданімы: ''Ядловец''; "Я. Дамарослы"; Крыптанімы: ''Я. Б.''; ''J.B.'') — беларускі рымска-каталіцкі [[святар]], [[паэт]] і [[драматург]]. == Біяграфія == Скончыў Віленскую духоўную семінарыю ў 1907 годзе, у тым жа годзе пасвечаны на святара. Служыў у [[Ілля (вёска)|Іллі]] (1907-1910), [[Смаргонь|Смаргоні]] (1910), [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварцы]] (1910-1912), [[Дуды (Іўеўскі раён)|Дудах]] (1912), [[Граўжышкі|Граўжышках]] (1912-1915)<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/belaruskaye-katalitskaye-dukhavenstva-w-satsyyakulturnym-pratsese-pershay-palovy-khkh-stagoddzya-tratsyak-yanka|аўтар=Трацяк, Іван|загаловак=Беларускае каталіцкае духавенства ў сацыякультурным працэсе першай паловы ХХ стагоддзя|год=2019|месца=Гродна|старонкі=49-50|isbn=978-985-582-257-9}}</ref>. У часы Першай сусветнай вайны прадстаўляў беларускае каталіцкае духавенства ў [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Віленскім камітэце дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У 1917–1918 гг. прымаў удзел у арганізацыі і правядзенні ў Вільні [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларускай канферэнцыі]]<ref name=":0" />. У 1917 годзе прызначаны пробашчам у [[Лаварышкі|Лаварышках]] і [[Цудзенішкі|Цудзенішках]]<ref name=":0" />. У 1921 годзе ў Лаварышках ужываў у катэхізацыі дзяцей беларускую мову. Павятовыя ўлады правялі следства, і накіравалі ліст да віленскага біскупа [[Юрый Матулевіч|Юрыя Матулевіча]], дзе сцвярджалі, што кс. Семашкевіч вядзе ''беларускую агітацыю'', і прасілі ''"зарэагаваць адпаведна"''<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Chryscijanskaja_Dumka.pdf.zip/1929-016.mab.pdf|аўтар=Станкевіч, Адам|загаловак=Родная мова ў святынях|год=1929|мова=be|выданне=Chryścijanskaja Dumka|тып=часопіс|месяц=11|чысло=10|нумар=16|старонкі=3-4}}</ref>. [[Файл:Кс. Ян Семашкевіч (Янка Быліна), ks. Jan Siemaszkiewicz, Бомбля, Marianowo-Bombla (02.08.2026).jpg|міні|злева|Магіла кс. Яна Семашкевіча]]З 1933 года служыў на Беласточчыне — у [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янаве]] (1933—1937), [[Ялоўка (гміна Міхалова)|Ялоўцы]] (1937—1939), [[Міхалова (Польшча)|Міхалове]] (1939—1946), [[Бомбля|Бомблі]] (1946—1956). Арыштоўваўся [[НКУС]] у канцы верасня 1939 года. Апошнія гады жыцця правёў на Беласточчыне. Пахаваны побач з касцёлам у Бомблі. == Творчасць == Друкаваўся з 1917 года ў газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», у перыядычных выданнях Заходняй Беларусі, у т.л. у рэлігійных («[[Беларуская крыніца|Krynica]]», «[[Chryścijanskaja Dumka]]»), сатырычных (часопісы «[[Авадзень (часопіс)|Авадзень]]» і «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]»), моладзевым ("[[Шлях моладзі|Шлях Моладзі]]"), дзіцячым (часопіс «[[Пралескі (часопіс)|Пралескі]]», пад псеўд. ''Ядловец''). Аўтар зборнікаў паэзіі «На прызбе» (''Na pryzbie'', [[Вільня]], 1918; 2-е выд. 1924), «На покуці» (''Na pokuci: Bajki i roznyja wieršy'', Вільня, 1934), камедыі «Выбар старшыні» (''Wybar staršyni: Wiaskowaja trahikamedyja u 3-ch dziejach z časou carskich'', Вільня, 1926; 2-е выданне: Выбар старшыні. Вільня, 1938), рэлігійных твораў «Ружанец да Найсвяцейшае Дзевы Марыі» (Вільня, 1928), «Песні жальбы або набожныя разважанні аб муках і смерці Збаўцы Езуса Хрыста» (Вільня, 1929), «Дарога крыжа» (''Daroha kryža'', Вільня, 1930). Патрыятычныя і гумарыстычныя творы Я. Быліны выкарыстоўваліся аматарскімі калектывамі ў Заходняй Беларусі. == Памяць == Грамадскае аб'яднанне «Вільняр» арганізавала ў Лакцянах, на бацькаўшчыне паэта, мастацкі пленэр і краязнаўча-літаратурныя чытанні (9-10.8.2003). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Быліна Янка}} — Т. 1; * {{крыніцы/Гарбінскі 1999}} * ''Гарэцкі М.'' Быліна Янка // Гісторыя беларускай літаратуры. — Мн., 1992; * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 10/2003; * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}; == Спасылкі == * ''Чакур Г.'' [http://www.ostrovets.by/?p=32638 У Клюшчанах успаміналі паэта-святара Яна Семашкевіча]{{Недаступная спасылка}} // Астравецкая Праўда. 2.11.2013. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Быліна Янка}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянскім павеце]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] er0tptblch5vh7tl920hn0g7vabf6h2 5176118 5176117 2026-08-05T22:08:42Z K.shytal 58227 /* Біяграфія */ спасылка на семінарыю 5176118 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Семашкевіч}} {{Пісьменнік |Імя = | Фота =Janka Bylina, Adam Stankievič, Kazimier Svajak.jpg | Шырыня = 250пкс | Подпіс = Ксяндзы-літаратары (злева направа): Янка Быліна, [[Адам Станкевіч]], [[Казімір Сваяк]] (Канстанцін Стаповіч) у 1916 годзе. }} '''Янка Быліна''', сапр. '''Ян Семашкевіч''' ({{ДН|30|10|1883}}, [[Лакцяны|в. Лакцяны]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] Віленскай губ., цяпер Астравецкі р-н Гродзенскай вобл.  — {{ДС|18|2|1956}}, в. [[Бомбля]], [[Падляскае ваяводства]], Польшча; Псеўданімы: ''Ядловец''; "Я. Дамарослы"; Крыптанімы: ''Я. Б.''; ''J.B.'') — беларускі рымска-каталіцкі [[святар]], [[паэт]] і [[драматург]]. == Біяграфія == Скончыў [[Віленская духоўная семінарыя Святога Іосіфа|Віленскую духоўную семінарыю]] ў 1907 годзе, у тым жа годзе пасвечаны на святара. Служыў у [[Ілля (вёска)|Іллі]] (1907-1910), [[Смаргонь|Смаргоні]] (1910), [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварцы]] (1910-1912), [[Дуды (Іўеўскі раён)|Дудах]] (1912), [[Граўжышкі|Граўжышках]] (1912-1915)<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/belaruskaye-katalitskaye-dukhavenstva-w-satsyyakulturnym-pratsese-pershay-palovy-khkh-stagoddzya-tratsyak-yanka|аўтар=Трацяк, Іван|загаловак=Беларускае каталіцкае духавенства ў сацыякультурным працэсе першай паловы ХХ стагоддзя|год=2019|месца=Гродна|старонкі=49-50|isbn=978-985-582-257-9}}</ref>. У часы Першай сусветнай вайны прадстаўляў беларускае каталіцкае духавенства ў [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Віленскім камітэце дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У 1917–1918 гг. прымаў удзел у арганізацыі і правядзенні ў Вільні [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларускай канферэнцыі]]<ref name=":0" />. У 1917 годзе прызначаны пробашчам у [[Лаварышкі|Лаварышках]] і [[Цудзенішкі|Цудзенішках]]<ref name=":0" />. У 1921 годзе ў Лаварышках ужываў у катэхізацыі дзяцей беларускую мову. Павятовыя ўлады правялі следства, і накіравалі ліст да віленскага біскупа [[Юрый Матулевіч|Юрыя Матулевіча]], дзе сцвярджалі, што кс. Семашкевіч вядзе ''беларускую агітацыю'', і прасілі ''"зарэагаваць адпаведна"''<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Chryscijanskaja_Dumka.pdf.zip/1929-016.mab.pdf|аўтар=Станкевіч, Адам|загаловак=Родная мова ў святынях|год=1929|мова=be|выданне=Chryścijanskaja Dumka|тып=часопіс|месяц=11|чысло=10|нумар=16|старонкі=3-4}}</ref>. [[Файл:Кс. Ян Семашкевіч (Янка Быліна), ks. Jan Siemaszkiewicz, Бомбля, Marianowo-Bombla (02.08.2026).jpg|міні|злева|Магіла кс. Яна Семашкевіча]]З 1933 года служыў на Беласточчыне — у [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янаве]] (1933—1937), [[Ялоўка (гміна Міхалова)|Ялоўцы]] (1937—1939), [[Міхалова (Польшча)|Міхалове]] (1939—1946), [[Бомбля|Бомблі]] (1946—1956). Арыштоўваўся [[НКУС]] у канцы верасня 1939 года. Апошнія гады жыцця правёў на Беласточчыне. Пахаваны побач з касцёлам у Бомблі. == Творчасць == Друкаваўся з 1917 года ў газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», у перыядычных выданнях Заходняй Беларусі, у т.л. у рэлігійных («[[Беларуская крыніца|Krynica]]», «[[Chryścijanskaja Dumka]]»), сатырычных (часопісы «[[Авадзень (часопіс)|Авадзень]]» і «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]»), моладзевым ("[[Шлях моладзі|Шлях Моладзі]]"), дзіцячым (часопіс «[[Пралескі (часопіс)|Пралескі]]», пад псеўд. ''Ядловец''). Аўтар зборнікаў паэзіі «На прызбе» (''Na pryzbie'', [[Вільня]], 1918; 2-е выд. 1924), «На покуці» (''Na pokuci: Bajki i roznyja wieršy'', Вільня, 1934), камедыі «Выбар старшыні» (''Wybar staršyni: Wiaskowaja trahikamedyja u 3-ch dziejach z časou carskich'', Вільня, 1926; 2-е выданне: Выбар старшыні. Вільня, 1938), рэлігійных твораў «Ружанец да Найсвяцейшае Дзевы Марыі» (Вільня, 1928), «Песні жальбы або набожныя разважанні аб муках і смерці Збаўцы Езуса Хрыста» (Вільня, 1929), «Дарога крыжа» (''Daroha kryža'', Вільня, 1930). Патрыятычныя і гумарыстычныя творы Я. Быліны выкарыстоўваліся аматарскімі калектывамі ў Заходняй Беларусі. == Памяць == Грамадскае аб'яднанне «Вільняр» арганізавала ў Лакцянах, на бацькаўшчыне паэта, мастацкі пленэр і краязнаўча-літаратурныя чытанні (9-10.8.2003). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Быліна Янка}} — Т. 1; * {{крыніцы/Гарбінскі 1999}} * ''Гарэцкі М.'' Быліна Янка // Гісторыя беларускай літаратуры. — Мн., 1992; * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 10/2003; * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}; == Спасылкі == * ''Чакур Г.'' [http://www.ostrovets.by/?p=32638 У Клюшчанах успаміналі паэта-святара Яна Семашкевіча]{{Недаступная спасылка}} // Астравецкая Праўда. 2.11.2013. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Быліна Янка}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянскім павеце]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] pgh7ufxcckkcvadoghxc09dkeh1jobt 5176121 5176118 2026-08-05T22:17:11Z K.shytal 58227 /* Біяграфія */ дадаў пра прывітанне біскупа па-беларуску 5176121 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Семашкевіч}} {{Пісьменнік |Імя = | Фота =Janka Bylina, Adam Stankievič, Kazimier Svajak.jpg | Шырыня = 250пкс | Подпіс = Ксяндзы-літаратары (злева направа): Янка Быліна, [[Адам Станкевіч]], [[Казімір Сваяк]] (Канстанцін Стаповіч) у 1916 годзе. }} '''Янка Быліна''', сапр. '''Ян Семашкевіч''' ({{ДН|30|10|1883}}, [[Лакцяны|в. Лакцяны]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] Віленскай губ., цяпер Астравецкі р-н Гродзенскай вобл.  — {{ДС|18|2|1956}}, в. [[Бомбля]], [[Падляскае ваяводства]], Польшча; Псеўданімы: ''Ядловец''; "Я. Дамарослы"; Крыптанімы: ''Я. Б.''; ''J.B.'') — беларускі рымска-каталіцкі [[святар]], [[паэт]] і [[драматург]]. == Біяграфія == Скончыў [[Віленская духоўная семінарыя Святога Іосіфа|Віленскую духоўную семінарыю]] ў 1907 годзе, у тым жа годзе пасвечаны на святара. Служыў у [[Ілля (вёска)|Іллі]] (1907-1910), [[Смаргонь|Смаргоні]] (1910), [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварцы]] (1910-1912), [[Дуды (Іўеўскі раён)|Дудах]] (1912), [[Граўжышкі|Граўжышках]] (1912-1915)<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/belaruskaye-katalitskaye-dukhavenstva-w-satsyyakulturnym-pratsese-pershay-palovy-khkh-stagoddzya-tratsyak-yanka|аўтар=Трацяк, Іван|загаловак=Беларускае каталіцкае духавенства ў сацыякультурным працэсе першай паловы ХХ стагоддзя|год=2019|месца=Гродна|старонкі=49-50|isbn=978-985-582-257-9}}</ref>. У 1917 годзе прызначаны пробашчам у [[Лаварышкі|Лаварышках]] і [[Цудзенішкі|Цудзенішках]]<ref name=":0" />. У часы Першай сусветнай вайны прадстаўляў беларускае каталіцкае духавенства ў [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Віленскім камітэце дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У 1917–1918 гг. прымаў удзел у арганізацыі і правядзенні ў Вільні [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларускай канферэнцыі]]<ref name=":0" />. У жніўні 1918 года выбраны ў заснаваны ў Вільні камітэт Сувязі культурна-нацыянальнага адраджэння беларускага народа. У 1921 годзе ў Лаварышках ужываў у катэхізацыі дзяцей беларускую мову. Павятовыя ўлады правялі следства, і накіравалі ліст да віленскага біскупа [[Юрый Матулевіч|Юрыя Матулевіча]], дзе сцвярджалі, што кс. Семашкевіч вядзе ''беларускую агітацыю'', і прасілі ''"зарэагаваць адпаведна"''<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Chryscijanskaja_Dumka.pdf.zip/1929-016.mab.pdf|аўтар=Станкевіч, Адам|загаловак=Родная мова ў святынях|год=1929|мова=be|выданне=Chryścijanskaja Dumka|тып=часопіс|месяц=11|чысло=10|нумар=16|старонкі=3-4}}</ref>. У 1922 годзе падчас візітацыі біскупа Юрыя Матулевіча ў Лаварышках кс. Семашкевіч прамовіў да яго па-беларуску, і біскуп адказаў на беларускай мове. У час абеду з удзелам біскупа касцельны хор спяваў беларускія песні<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1922-3.pdf|аўтар=Parafijanin|загаловак=Да нас пішуць|год=1922|мова=be|выданне=Krynica|тып=газета|месяц=9|чысло=17|нумар=3|старонкі=7}}</ref>. [[Файл:Кс. Ян Семашкевіч (Янка Быліна), ks. Jan Siemaszkiewicz, Бомбля, Marianowo-Bombla (02.08.2026).jpg|міні|злева|Магіла кс. Яна Семашкевіча]]З 1933 года служыў на Беласточчыне — у [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янаве]] (1933—1937), [[Ялоўка (гміна Міхалова)|Ялоўцы]] (1937—1939), [[Міхалова (Польшча)|Міхалове]] (1939—1946), [[Бомбля|Бомблі]] (1946—1956). Арыштоўваўся [[НКУС]] у канцы верасня 1939 года. Апошнія гады жыцця правёў на Беласточчыне. Пахаваны побач з касцёлам у Бомблі. == Творчасць == Друкаваўся з 1917 года ў газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», у перыядычных выданнях Заходняй Беларусі, у т.л. у рэлігійных («[[Беларуская крыніца|Krynica]]», «[[Chryścijanskaja Dumka]]»), сатырычных (часопісы «[[Авадзень (часопіс)|Авадзень]]» і «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]»), моладзевым ("[[Шлях моладзі|Шлях Моладзі]]"), дзіцячым (часопіс «[[Пралескі (часопіс)|Пралескі]]», пад псеўд. ''Ядловец''). Аўтар зборнікаў паэзіі «На прызбе» (''Na pryzbie'', [[Вільня]], 1918; 2-е выд. 1924), «На покуці» (''Na pokuci: Bajki i roznyja wieršy'', Вільня, 1934), камедыі «Выбар старшыні» (''Wybar staršyni: Wiaskowaja trahikamedyja u 3-ch dziejach z časou carskich'', Вільня, 1926; 2-е выданне: Выбар старшыні. Вільня, 1938), рэлігійных твораў «Ружанец да Найсвяцейшае Дзевы Марыі» (Вільня, 1928), «Песні жальбы або набожныя разважанні аб муках і смерці Збаўцы Езуса Хрыста» (Вільня, 1929), «Дарога крыжа» (''Daroha kryža'', Вільня, 1930). Патрыятычныя і гумарыстычныя творы Я. Быліны выкарыстоўваліся аматарскімі калектывамі ў Заходняй Беларусі. == Памяць == Грамадскае аб'яднанне «Вільняр» арганізавала ў Лакцянах, на бацькаўшчыне паэта, мастацкі пленэр і краязнаўча-літаратурныя чытанні (9-10.8.2003). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Быліна Янка}} — Т. 1; * {{крыніцы/Гарбінскі 1999}} * ''Гарэцкі М.'' Быліна Янка // Гісторыя беларускай літаратуры. — Мн., 1992; * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 10/2003; * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}; == Спасылкі == * ''Чакур Г.'' [http://www.ostrovets.by/?p=32638 У Клюшчанах успаміналі паэта-святара Яна Семашкевіча]{{Недаступная спасылка}} // Астравецкая Праўда. 2.11.2013. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Быліна Янка}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянскім павеце]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] 7fl2f67pxy1eqtijacl8xgbintt6dx1 5176123 5176121 2026-08-05T22:19:48Z K.shytal 58227 /* Біяграфія */ 5176123 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Семашкевіч}} {{Пісьменнік |Імя = | Фота =Janka Bylina, Adam Stankievič, Kazimier Svajak.jpg | Шырыня = 250пкс | Подпіс = Ксяндзы-літаратары (злева направа): Янка Быліна, [[Адам Станкевіч]], [[Казімір Сваяк]] (Канстанцін Стаповіч) у 1916 годзе. }} '''Янка Быліна''', сапр. '''Ян Семашкевіч''' ({{ДН|30|10|1883}}, [[Лакцяны|в. Лакцяны]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] Віленскай губ., цяпер Астравецкі р-н Гродзенскай вобл.  — {{ДС|18|2|1956}}, в. [[Бомбля]], [[Падляскае ваяводства]], Польшча; Псеўданімы: ''Ядловец''; "Я. Дамарослы"; Крыптанімы: ''Я. Б.''; ''J.B.'') — беларускі рымска-каталіцкі [[святар]], [[паэт]] і [[драматург]]. == Біяграфія == Скончыў [[Віленская духоўная семінарыя Святога Іосіфа|Віленскую духоўную семінарыю]] ў 1907 годзе, у тым жа годзе пасвечаны на святара. Служыў у [[Ілля (вёска)|Іллі]] (1907-1910), [[Смаргонь|Смаргоні]] (1910), [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварцы]] (1910-1912), [[Дуды (Іўеўскі раён)|Дудах]] (1912), [[Граўжышкі|Граўжышках]] (1912-1915)<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/belaruskaye-katalitskaye-dukhavenstva-w-satsyyakulturnym-pratsese-pershay-palovy-khkh-stagoddzya-tratsyak-yanka|аўтар=Трацяк, Іван|загаловак=Беларускае каталіцкае духавенства ў сацыякультурным працэсе першай паловы ХХ стагоддзя|год=2019|месца=Гродна|старонкі=49-50|isbn=978-985-582-257-9}}</ref>. У 1917 годзе прызначаны пробашчам у [[Лаварышкі|Лаварышках]] і [[Цудзенішкі|Цудзенішках]]<ref name=":0" />. У часы Першай сусветнай вайны прадстаўляў беларускае каталіцкае духавенства ў [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Віленскім камітэце дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У 1917–1918 гг. прымаў удзел у арганізацыі і правядзенні ў Вільні [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларускай канферэнцыі]]<ref name=":0" />. У жніўні 1918 года выбраны ў заснаваны ў Вільні камітэт Сувязі культурна-нацыянальнага адраджэння беларускага народа. У тым жа годзе хацеў заснаваць газету для народа на беларускай мове, але не здзейсніў гэтага. У 1921 годзе ў Лаварышках ужываў у катэхізацыі дзяцей беларускую мову. Павятовыя ўлады правялі следства, і накіравалі ліст да віленскага біскупа [[Юрый Матулевіч|Юрыя Матулевіча]], дзе сцвярджалі, што кс. Семашкевіч вядзе ''беларускую агітацыю'', і прасілі ''"зарэагаваць адпаведна"''<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Chryscijanskaja_Dumka.pdf.zip/1929-016.mab.pdf|аўтар=Станкевіч, Адам|загаловак=Родная мова ў святынях|год=1929|мова=be|выданне=Chryścijanskaja Dumka|тып=часопіс|месяц=11|чысло=10|нумар=16|старонкі=3-4}}</ref>. У 1922 годзе падчас візітацыі біскупа Юрыя Матулевіча ў Лаварышках кс. Семашкевіч прамовіў да яго па-беларуску, і біскуп адказаў на беларускай мове. У час абеду з удзелам біскупа касцельны хор спяваў беларускія песні<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1922-3.pdf|аўтар=Parafijanin|загаловак=Да нас пішуць|год=1922|мова=be|выданне=Krynica|тып=газета|месяц=9|чысло=17|нумар=3|старонкі=7}}</ref>. [[Файл:Кс. Ян Семашкевіч (Янка Быліна), ks. Jan Siemaszkiewicz, Бомбля, Marianowo-Bombla (02.08.2026).jpg|міні|злева|Магіла кс. Яна Семашкевіча]]З 1933 года служыў на Беласточчыне — у [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янаве]] (1933—1937), [[Ялоўка (гміна Міхалова)|Ялоўцы]] (1937—1939), [[Міхалова (Польшча)|Міхалове]] (1939—1946), [[Бомбля|Бомблі]] (1946—1956). Арыштоўваўся [[НКУС]] у канцы верасня 1939 года. Апошнія гады жыцця правёў на Беласточчыне. Пахаваны побач з касцёлам у Бомблі. == Творчасць == Друкаваўся з 1917 года ў газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», у перыядычных выданнях Заходняй Беларусі, у т.л. у рэлігійных («[[Беларуская крыніца|Krynica]]», «[[Chryścijanskaja Dumka]]»), сатырычных (часопісы «[[Авадзень (часопіс)|Авадзень]]» і «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]»), моладзевым ("[[Шлях моладзі|Шлях Моладзі]]"), дзіцячым (часопіс «[[Пралескі (часопіс)|Пралескі]]», пад псеўд. ''Ядловец''). Аўтар зборнікаў паэзіі «На прызбе» (''Na pryzbie'', [[Вільня]], 1918; 2-е выд. 1924), «На покуці» (''Na pokuci: Bajki i roznyja wieršy'', Вільня, 1934), камедыі «Выбар старшыні» (''Wybar staršyni: Wiaskowaja trahikamedyja u 3-ch dziejach z časou carskich'', Вільня, 1926; 2-е выданне: Выбар старшыні. Вільня, 1938), рэлігійных твораў «Ружанец да Найсвяцейшае Дзевы Марыі» (Вільня, 1928), «Песні жальбы або набожныя разважанні аб муках і смерці Збаўцы Езуса Хрыста» (Вільня, 1929), «Дарога крыжа» (''Daroha kryža'', Вільня, 1930). Патрыятычныя і гумарыстычныя творы Я. Быліны выкарыстоўваліся аматарскімі калектывамі ў Заходняй Беларусі. == Памяць == Грамадскае аб'яднанне «Вільняр» арганізавала ў Лакцянах, на бацькаўшчыне паэта, мастацкі пленэр і краязнаўча-літаратурныя чытанні (9-10.8.2003). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Быліна Янка}} — Т. 1; * {{крыніцы/Гарбінскі 1999}} * ''Гарэцкі М.'' Быліна Янка // Гісторыя беларускай літаратуры. — Мн., 1992; * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 10/2003; * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}; == Спасылкі == * ''Чакур Г.'' [http://www.ostrovets.by/?p=32638 У Клюшчанах успаміналі паэта-святара Яна Семашкевіча]{{Недаступная спасылка}} // Астравецкая Праўда. 2.11.2013. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Быліна Янка}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянскім павеце]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] tbyiopcak5pshhbxpkrnax2ipwkhved 5176124 5176123 2026-08-05T22:23:29Z K.shytal 58227 /* Біяграфія */ 5176124 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Семашкевіч}} {{Пісьменнік |Імя = | Фота =Janka Bylina, Adam Stankievič, Kazimier Svajak.jpg | Шырыня = 250пкс | Подпіс = Ксяндзы-літаратары (злева направа): Янка Быліна, [[Адам Станкевіч]], [[Казімір Сваяк]] (Канстанцін Стаповіч) у 1916 годзе. }} '''Янка Быліна''', сапр. '''Ян Семашкевіч''' ({{ДН|30|10|1883}}, [[Лакцяны|в. Лакцяны]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] Віленскай губ., цяпер Астравецкі р-н Гродзенскай вобл.  — {{ДС|18|2|1956}}, в. [[Бомбля]], [[Падляскае ваяводства]], Польшча; Псеўданімы: ''Ядловец''; "Я. Дамарослы"; Крыптанімы: ''Я. Б.''; ''J.B.'') — беларускі рымска-каталіцкі [[святар]], [[паэт]] і [[драматург]]. == Біяграфія == Скончыў [[Віленская духоўная семінарыя Святога Іосіфа|Віленскую духоўную семінарыю]] ў 1907 годзе, у тым жа годзе пасвечаны на святара. Служыў у [[Ілля (вёска)|Іллі]] (1907-1910), [[Смаргонь|Смаргоні]] (1910), [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварцы]] (1910-1912), [[Дуды (Іўеўскі раён)|Дудах]] (1912), [[Граўжышкі|Граўжышках]] (1912-1915)<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/belaruskaye-katalitskaye-dukhavenstva-w-satsyyakulturnym-pratsese-pershay-palovy-khkh-stagoddzya-tratsyak-yanka|аўтар=Трацяк, Іван|загаловак=Беларускае каталіцкае духавенства ў сацыякультурным працэсе першай паловы ХХ стагоддзя|год=2019|месца=Гродна|старонкі=49-50|isbn=978-985-582-257-9}}</ref>. У 1917 годзе прызначаны пробашчам у [[Лаварышкі|Лаварышках]] і [[Цудзенішкі|Цудзенішках]]<ref name=":0" />. У часы Першай сусветнай вайны прадстаўляў беларускае каталіцкае духавенства ў [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Віленскім камітэце дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У 1917–1918 гг. прымаў удзел у арганізацыі і правядзенні ў Вільні [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларускай канферэнцыі]]<ref name=":0" />. У жніўні 1918 года выбраны ў заснаваны ў Вільні камітэт Сувязі культурна-нацыянальнага адраджэння беларускага народа. У тым жа годзе хацеў заснаваць газету для народа на беларускай мове, але не здзейсніў гэтага. У 1921 годзе ў Лаварышках ужываў у катэхізацыі дзяцей беларускую мову. Павятовыя ўлады правялі следства, і накіравалі ліст да віленскага біскупа [[Юрый Матулевіч|Юрыя Матулевіча]], дзе сцвярджалі, што кс. Семашкевіч вядзе ''беларускую агітацыю'', і прасілі ''"зарэагаваць адпаведна"''<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Chryscijanskaja_Dumka.pdf.zip/1929-016.mab.pdf|аўтар=Станкевіч, Адам|загаловак=Родная мова ў святынях|год=1929|мова=be|выданне=Chryścijanskaja Dumka|тып=часопіс|месяц=11|чысло=10|нумар=16|старонкі=3-4}}</ref>. У 1922 годзе падчас візітацыі біскупа Юрыя Матулевіча ў Лаварышках кс. Семашкевіч прамовіў да яго па-беларуску, і біскуп адказаў на беларускай мове. У час абеду з удзелам біскупа касцельны хор спяваў беларускія песні<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1922-3.pdf|аўтар=Parafijanin|загаловак=Да нас пішуць|год=1922|мова=be|выданне=Krynica|тып=газета|месяц=9|чысло=17|нумар=3|старонкі=7}}</ref>. Быў звольнены школьнымі ўладамі з пасады прэфекта (настаўніка рэлігіі) за ўжыванне беларускай мовы. У 1928 годзе прызначаны пробашчам у [[Дукшты]], дзе служыў да 1932 года. [[Файл:Кс. Ян Семашкевіч (Янка Быліна), ks. Jan Siemaszkiewicz, Бомбля, Marianowo-Bombla (02.08.2026).jpg|міні|злева|Магіла кс. Яна Семашкевіча]]З 1933 года служыў на Беласточчыне — у [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янаве]] (1933—1937), [[Ялоўка (гміна Міхалова)|Ялоўцы]] (1937—1939), [[Міхалова (Польшча)|Міхалове]] (1939—1946), [[Бомбля|Бомблі]] (1946—1956). Арыштоўваўся [[НКУС]] у канцы верасня 1939 года. Апошнія гады жыцця правёў на Беласточчыне. Пахаваны побач з касцёлам у Бомблі. == Творчасць == Друкаваўся з 1917 года ў газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», у перыядычных выданнях Заходняй Беларусі, у т.л. у рэлігійных («[[Беларуская крыніца|Krynica]]», «[[Chryścijanskaja Dumka]]»), сатырычных (часопісы «[[Авадзень (часопіс)|Авадзень]]» і «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]»), моладзевым ("[[Шлях моладзі|Шлях Моладзі]]"), дзіцячым (часопіс «[[Пралескі (часопіс)|Пралескі]]», пад псеўд. ''Ядловец''). Аўтар зборнікаў паэзіі «На прызбе» (''Na pryzbie'', [[Вільня]], 1918; 2-е выд. 1924), «На покуці» (''Na pokuci: Bajki i roznyja wieršy'', Вільня, 1934), камедыі «Выбар старшыні» (''Wybar staršyni: Wiaskowaja trahikamedyja u 3-ch dziejach z časou carskich'', Вільня, 1926; 2-е выданне: Выбар старшыні. Вільня, 1938), рэлігійных твораў «Ружанец да Найсвяцейшае Дзевы Марыі» (Вільня, 1928), «Песні жальбы або набожныя разважанні аб муках і смерці Збаўцы Езуса Хрыста» (Вільня, 1929), «Дарога крыжа» (''Daroha kryža'', Вільня, 1930). Патрыятычныя і гумарыстычныя творы Я. Быліны выкарыстоўваліся аматарскімі калектывамі ў Заходняй Беларусі. == Памяць == Грамадскае аб'яднанне «Вільняр» арганізавала ў Лакцянах, на бацькаўшчыне паэта, мастацкі пленэр і краязнаўча-літаратурныя чытанні (9-10.8.2003). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Быліна Янка}} — Т. 1; * {{крыніцы/Гарбінскі 1999}} * ''Гарэцкі М.'' Быліна Янка // Гісторыя беларускай літаратуры. — Мн., 1992; * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 10/2003; * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}; == Спасылкі == * ''Чакур Г.'' [http://www.ostrovets.by/?p=32638 У Клюшчанах успаміналі паэта-святара Яна Семашкевіча]{{Недаступная спасылка}} // Астравецкая Праўда. 2.11.2013. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Быліна Янка}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянскім павеце]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] 2hagpodf13e7n560sx4dc2k59030cpw 0 32929 5176063 5091983 2026-08-05T18:17:05Z JerzyKundrat 174 /* Памяць */ 5176063 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Фота = Яўгенія Янішчыц1.jpg }} '''Яўгенія Іосіфаўна Яні́шчыц''' ({{ДН|20|11|1948}}, в. [[Рудка (Пінскі раён)|Рудка]], {{МН|Пінскі раён|ў Пінскім раёне|}} [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] — {{ДС|25|11|1988}}) — беларуская {{паэтэса|Беларусі|СССР}}<ref>БЭ, т. 18-1. С. 271</ref>, перакладчыца. == Сям’я == Нарадзілася ў сялянскай сям’і, бацька Іосіф Сцяпанавіч Патапчук — [[Бондарства|бондар]] і [[цясляр]], маці Марыя Андрэеўна — працаўніца калгаса. Сям’я жыла спачатку ў [[Рудка (Пінскі раён)|Рудцы]], потым пабудавалі новы дом у [[Велясніца|Весяльніцы]]. Першы муж маці, Ёзас Янішчыц, загінуў на вайне ў 1944 годзе, ад яго Яўгеніі засталося прозвішча (пра гэта яна пісала ў вершы «Памяці Ёзаса Янішчыца»). Другі муж маці — бацька Яўгеніі Янішчыц — памёр у 1975 годзе. Маці памерла ў 2006 годзе. == Біяграфія == У 1955 годзе Яўгенія пайшла ў першы клас [[Рудка (Пінскі раён)|Рудкаўскай]] пачатковай школы. У чацвёртым класе напісала свой першы верш, прысвечаны маці. Пасля заканчэння Рудкаўскай пачатковай школы вучылася спачатку ў [[Мерчыцы|Мерчыцкай]] васьмігодцы, а 9—10 класы скончыла ў [[Парэчча (Пінскі раён)|Парэцкай]] сярэдняй школе (Пінскі раён). Першы твор прачытала на школьнай вечарыне, прысвечанай [[Якуб Колас|Якубу Коласу]]. Дэбютавала ў друку ў снежні 1962 года ў раённай газеце «[[Палеская праўда]]»<ref>[http://yaugeniya.ru/biyagrafiya-yaugenii-yanishchy yaugeniya.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170720212320/http://yaugeniya.ru/biyagrafiya-yaugenii-yanishchy |date=20 ліпеня 2017 }}</ref>. Вершы Яўгеніі публікавалі ў пінскай раённай газеце, у рэспубліканскіх газетах і часопісах. У 1966 годзе, пасля заканчэння сярэдняй школы, Яўгенія паступіла на аддзяленне беларускай мовы і літаратуры [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Янищиц Евгения Иосифовна |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 717 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Стала дыпламантам беларускага фестывалю творчасці моладзі (1970). Пасля заканчэння ўніверсітэта (1971) працавала загадчыцай бібліятэкі ў [[ЦК ЛКСМБ]]. У 1971 годзе выйшла замуж за беларускага паэта [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Сяргея Панізніка]]. Некаторы час была ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], дзе муж служыў як ваенны журналіст. Неўзабаве вярнулася на радзіму, да маці, і ў 1972 годзе нарадзіла сына Андрэя. Без дапамогі мужа выхоўвала сына, шлюб афіцыйна скасаваны ў студзені 1976 годзе. Жыццёвая неўладкаванасць трывала каля пяці гадоў. Паэтэса пісала да [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]: {{Цытата| Хаця б хутчэй далі кватэру ў Мінску, ды пераехаць. Бо па натуры я вельмі мяккая, а ад таго, мабыць, лёгка ранімая. Кажуць, што для поўнага шчасця паэт павінен быць неўладкаваным. Але калі гэтай неўладкаванасці праз меру, то горш не трэба… }} З 1976 года Яўгенія Янішчыц працавала літкансультантам у «[[Сельская газета|Сельскую газету]]»<ref name="БС"/>. У 1977 годзе атрымала кватэру ў [[Мінск]]у па вуліцы [[Ульянаўская вуліца (Мінск)|Ульянаўскай]]. У 1981 годзе ўдзельнічала ў працы XXXVI сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі]] [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]. 5 сакавіка 1982 года ў «[[ЛіМ]]е» апублікавана паэтычная нізка Янішчыц «Спакойныя вершы», прысвечаная паездцы ў ЗША. У 1983 годзе стала загадчыцай аддзела паэзіі часопіса «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]». У 1988 годзе атрымала новую трохпакаёвую кватэру на [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай вуліцы]]. У апошнія гады жыла адна, выхоўвала сына. У жыцці Янішчыц былі перыяды творчага ўзлёту, прызнання і часы смутку, расчаравання. Цяжка і працягла Яўгенія Янішчыц адужвала пасля аварыі ў [[Магілёў|Магілёве]] ў 1976 годзе, з мноствам пераломаў прыкаваная да бальнічнага ложка. Так і не здолела перамагчы фізічны боль, што паўплывала на дэпрэсіўныя настроі ў апошнія гады жыцця. Па афіцыйнай версіі, паэтка трагічна загінула, выпала з восьмага паверху<ref>[https://novychas.online/asoba/mne-ne-da-tvaru-hrym-ruzovaj-maski-trahedyja novychas.online]</ref>. == Творчасць == Дэбютавала з вершамі ў рэспубліканскім друку ў 1964 годзе (часопіс «[[Бярозка (1924)|Бярозка]]»). Аўтарка зборнікаў лірыкі «Снежныя грамніцы» (1970), «Дзень вечаровы» (1974), «Ясельда» (1978), «На беразе пляча» (1980), «Пара любові і жалю» (1983), «Каліна зімы» (1987). Выйшаў зборнік выбраных твораў «У шуме жытняга святла» (1988), у які вершы адбірала сама паэтка. Паэзіі Янішчыц уласцівы роздум пра жыццё, бацькаўшчыну, мінулае і сучаснасць, тэмы сяброўства, кахання, мацярынства. З першага зборніка тэма роднага краю стала візіткай паэзіі Яўгеніі Янішчыц. Палессе, Велясніца — вобразы «малой радзімы» праходзяць праз усю яе творчасць. Ціхая беларуская вёска, навакольная прырода ўплывалі на абуджэнне таленту і фарміраванне светапогляду паэтэсы. Вёска, як традыцыі і лад жыцця складалі ўражанне трываласці і надзейнасці абжытага свету. Прырода паўставала казачнай краінай. У вершы «Прыедзь у край мой ціхі…» паэтка запрашала пабачыць хараство і самабытнасць палескіх краявідаў: {{Цытата| Прыедзь у край мой ціхі,<br> Тут продкаў галасы,<br> Тут белыя бусліхі<br> I мудрыя лясы. }} 3 душэўнай пранікнёнасцю і пачуццём павагі Янішчыц малявала паэтычныя партрэты землякоў, аднавяскоўцаў («Дзед Сымон», «Насця», «Усціння», «Сава і Марыя», «Павел і Нікан», «Зінька», «У бабулі Паланеі», «Салдаткі» і інш.). Яна ўспрымала працавітых, сумленных палешукоў як амаль святых, называла іх «апосталамі», «інтэлігентамі ад зямлі». Характэрнай рысай вершаў, прысвечаных палескай прыродзе, было імкненне перадаць хараство і таямнічасць навакольнага свету. Янішчыц глядзіць на свет вачыма рамантыка. У вершы «Чаму ніколі не баюся я…» паэтэса гаворыць пра сваю духоўную еднасць з радзімай: {{Цытата| Ёсць у мяне зялёная зямля,<br> Яна магутней слабасці і смерці. }} Паэтка ўспрымае свет у абуджэнні, росквіце, прыліве прыродных сіл. Яе «зялёная зямля» — гэта не толькі «малая радзіма», гэта таксама эстэтычная рэальнасць, пазбаўленая недахопаў і недасканаласці, крыніца творчага натхнення, гаючы эліксір душы. Любоў да радзімы не толькі сузіральная, але і дзейсная, «з мазалямі на руках». У вершы «Не воблака, а проста аблачынка…» паэтэса думкай пераносіцца ў мінулае. У яе памяці паўстае вобраз вясёлай дзяўчынкі: {{Цытата| ...яшчэ бяжыць дзяўчынка<br> Па кладцы той, якой даўно няма. }} 3 вышыні жыццёвага досведу яна глядзіць на юнацкую бесклапотнасць. Паблажліва, бяскрыўдна ўзіраецца ў сваё мінулае, дзе «лета» і «зіма» незаўважна перайшлі адно ў другое. Кладка, якая злучала два светы: светлага дзяцінства, багатага на выдумкі юнацтва і шматабяцальнай сталасці, — стала памяццю. Верш насычаны сімвалічнымі вобразамі: воблака (увасабленне сталасці), аблачынкі (увасабленне юнацтва), матылька (лёгкасці і нязмушанасці пазнання жыцця), кладкі (злучэнне, сумяшчэнне ў лёсе двух светаў). Глыбокае пранікненне ва ўнутранае «Я» чалавека дазволіла Яўгеніі стварыць шэраг праўдзівых вобразаў людзей вёскі, паказаць сілу і веліч простага селяніна. Яе вершы прасякнуты вялікай адданасцю роднай зямлі, любоўю да палескага краю, з яго непаўторнымі лугамі і палямі, старажытнымі лясамі<ref>Выбранае / Прадм. М. І. Панковай. — Мн.: Выш. шк., 1998</ref>. Тонка адчуваючы сваю кроўную сувязь з роднай зямлёй, паэтка ўражвае глыбінёй асэнсавання складаных праблем сучаснасці, прагай сцвярджэння высокачалавечых адносін паміж людзьмі. Супрацьпастаўленне (антыномія) вёскі і горада ў вершы «Помню, помню праз гады…» не выказваецца адкрыта, а выяўляецца ў падтэксце тужлівых роздумаў. Горад уражвае, хвалюе, здзіўляе, але не выклікае таго захаплення і паэзіі, якую нараджае вёска. Разлад узнікае з-за немагчымасці пераходу з «вясковага» ўзроўню існавання душы на іншы. Лірычнай гераіні цяжка быць у гэтым памежным становішчы, на раздарожжы паміж горадам і вёскай. I як толькі ўзнікаюць жыццёвыя праблемы, яна шукае апоры ў знаёмым, родным, ратуецца думкай пра свой вясковы свет. У вершы гучаць фальклорныя матывы: тэкст мае песенную меладычную структуру, па рытмічнай арганізацыі нагадвае сумныя народныя песні. Паэтэса ўжывае звароты і прыдаткі з ацэначна-метафарычным значэннем (золатца, сябра-сокала, сцежкі-птушкі), характэрныя для фальклору. Лірычная гераіня Янішчыц так сказала пра сябе: «Я — поле, я сціхлая ў горадзе вёска…» («Наконт гарадскога мыслення»). Паэтка чуйна рэагавала на змены, што адбываюцца на вёсцы, у традыцыйным укладзе жыцця, хвалявалася за будучыню роднай зямлі. У сваім сэрцы яна імкнулася з’яднаць, прымірыць два светы — вясковы і гарадскі («Я вас люблю»). Паэтычны свет Яўгеніі напоўнены пачуццём любові: да маці, радзімы, жыцця, кветак, саду, сонца, аблокаў… У вершы «Ты пакліч мяне. Пазаві…» паэтка гаворыць: {{Цытата| Пачынаецца ўсё з любві,<br> А інакш і жыць немагчыма. }} Матыў болю праходзіць праз увесь верш «Ля ложка хворай маці». Сэрца дачкі перапоўнена хваляваннем. З чуласцю і пяшчотай яна звяртаецца да самага дарагога ў жыцці чалавека: «Так ніколі твая не балела мне доля». Радасць і смутак суіснуюць побач у вершы «Любоў мая…». «Песня і маркота» адухаўляюцца любоўю, а з пачуцця любові пачынаецца песня, як аснова жыцця і свету. Паэзію Янішчыц адрозніваюць меладычная танальнасць выказанага слова, у пафасны ўзлёт эмоцыі, драматызм пачуцця. Лірыка кахання кранае глыбінёй перажыванняў. У інтымнай лірыцы паэтка гаворыць мовай шчырай, даверлівай споведзі (верш «Разлука ўпала на траву…»). У жаночым сэрцы боль і туга па страчаным каханні, «Мой боль — на вышыні святла…» — гучыць прызнанне ў вершы «А як хацелася цяпла…». Лірычная гераіня кахае і пакутуе, а, пакутуючы, усе роўна жыве дзеля кахання і любові. Лірычны струмень вызначальны ў зборніках паэзіі, дзе адлюстраваўся свет пачуццяў чулай і ранімай душы. Чалавек, людзі, прырода, паводле паэтычнай філасофіі Я. Янішчыц, — галоўная і найвышэйшая каштоўнасць на зямлі. «Жывіце і любіце, // Свой беражыце дом», — такі духоўны запавет пакінула паэтка. Янішчыц стварыла некалькі паэм. Справы вясковых працаўнікоў у паэме «Ягадны Хутар» (1980), якая вызначаецца спалучэннем верша і вершаванай прозы. У «Зорнай паэме» спалучаюцца лірычныя і публіцыстычныя інтанацыі. Аўтарка літаратурна-крытычных артыкулаў, рэцэнзій і інш. Перакладала на беларускую мову з рускай і ўкраінскай. Асобныя вершы Янішчыц пакладзены на музыку. У 2000 годзе пабачыла свет кніга «Выбранае» (укладанне [[Ала Іванаўна Канапелька|Алы Канапелькі]] і [[Валянціна Міхайлаўна Коўтун|Валянціны Коўтун]]), дзе ўпершыню апублікаваны паэма «Галалёд» і апавяданні Яўгеніі Янішчыц. == Выбраная бібліяграфія == * «Снежныя грамніцы» (1970) * «Дзень вечаровы» (1974) * «Ясельда» (1978) * «На беразе пляча» (1980) * «Пара любові і жалю» (1983) * «Каліна зімы» (1987) * «У шуме жытняга святла» (вершы і паэмы, 1988). * Выбранае. Мн., 2000. == Прэміі і ўзнагароды == Лаўрэатка [[Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі|прэміі Ленінскага камсамола Беларусі]] (1978) за кнігу лірыкі «Дзень вечаровы»<ref name="БС"/>, [[Дзяржаўная прэмія БССР імя Янкі Купалы|Дзяржаўнай прэміі БССР імя Янкі Купалы]] (1986) за кнігу лірыкі «Пара любові і жалю». == Ацэнкі == Паэтычная спадчына Яўгеніі Янішчыц — адна з самых яскравых і таленавітых старонак беларускай літаратуры другой паловы XX стагоддзя<ref>С. Калядка (2009)</ref>. У рэцэнзіі на яе першую кнігу [[Рыгор Саламонавіч Бярозкін|Рыгор Бярозкін]] пісаў: {{Цытата| Першая кніга — кніжка ясная, свежая, росная, быццам тая раніца, з якое яна, Жэня Янішчыц, і выбегла (іменна выбегла) у літаратуру. }} Паводле выказвання [[Васіль Аляксеевіч Жуковіч|Васіля Жуковіча]], у літаратуру прыйшла «асоба з імем Беларусі», якая прысвяціла сваёй зямлі натхнёныя вершы-оды. Паводле [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]], {{Цытата| Жэня была самая таленавітая з усіх самых таленавітых паэтэс Беларусі, самая цнатлівая і дасканалая. Гэта вялікае няшчасце, што яна так рана пайшла з жыцця. Але ў тым і нейкае наканаванне — даўно і не намі сказана, што Бог бярэ да сябе найлепшых. Але шкада — месца Жэні ў нашай паэзіі засталося пустое, мабыць, яго доўга не будзе каму заняць. Бо гэта — дужа годнае месца. }} == Памяць == У Пінскім раёне 2008 года быў абвешчаны літаратурным годам Яўгеніі Янішчыц, ва ўсіх бібліятэках раёна праводзіліся сустрэчы, конкурсы, віктарыны, чытачоў знаёмілі з творчай спадчынай паэткі. Рашэннем Пінскага райвыканкама базавай школе ў [[Парэчча (Пінскі раён)|Парэччы]] нададзена імя Яўгеніі Янішчыц. У 2025 годзе, у сувязі з закрыццём школы, экспанаты музея паэткі пры школе адвезлі ў Пінскую раённую бібліятэку і закансервавалі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/379027|title=У Пінскім раёне больш няма музея Яўгеніі Янішчыц|website=Наша Ніва|date=2025-10-12|access-date=2025-10-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/aksana.spryncan/posts/31776530501962106|title=Музея Яўгеніі Янішчыц болей няма, на жаль пра гэта маўчаць і сваякі, і ўдзельнікі працэсу|author=[[Аксана Спрынчан]]|website=facebook.com|date=2025-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012220316/https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Faksana.spryncan%2Fposts%2Fpfbid0aZfLWCP4jryM3ULicWg8odUZ35pfpwnTaKa3KcGSGWfDPs4gFhy2JH6BmLfWa4otl|archive-date=2025-10-12}}</ref>. Некаторыя артэфакты пазней трапілі ў экспазіцыю [[Музей Беларускага Палесся|Музея Беларускага Палесся]]. Да дваццацігоддзя смерці Яўгеніі Янішчыц рэжысёр [[Андрэй Леўчык]] зняў стужку «Небяспечны талент» (2008)<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_fD_F2IXO7c|title="Небяспечны талент" д/ф пра Яўгенію Янішчыц|last=Yauhen Shapchyts|date=2013-07-23|access-date=2025-10-13}}</ref> паводле сцэнарыя паэткі [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раісы Баравіковай]], якая блізка ведала Яўгенію. Літаратуразнаўка [[Святлана Уладзіміраўна Калядка|Святлана Калядка]] выдала кнігу пра Яўгенію Янішчыц — «Непрыручаная птушка Палесся». Гісторык [[Анатоль Фёдаравіч Мяснікоў|Анатоль Мяснікоў]] уключыў артыкул пра Янішчыц у кнігу «Сто асоб беларускай гісторыі». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Бугаёў Дз.'' Усхваляванае слова паэтэсы // Бугаёў Дз. Талент і праца. — Мн., 1979. * ''[[Рыгор Семашкевіч|Семашкевіч Р.]]'' Выпрабаванне любоўю // Семашкевіч Р. Выпрабаванне любоўю. — Мн., 1982. * {{крыніцы/БП 1917-90|Янішчыц Яўгенія}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Янішчыц Яўгенія}} * ''Гарэлік Л.'' Янішчыц Яўгенія // {{крыніцы/БЭ|18-1}} * ''Калядка С.'' Яўгенія Янішчыц // Беларуская літаратура: дапам. для вучняў 11-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. А. Бельскага, М. Тычыны. — Мн.: Адукацыя і выхаванне, 2009. ISBN 978-985-471-320-5 * ''Калядка С. У.'' Непрыручаная птушка Палесся: творчая індывідуальнасць Яўгеніі Янішчыц. — Мінск: Беларуская навука, 2007. — 216 с. * Яўгенія Янішчыц: творы, жыццяпіс, каментарыі. У 4 т. / Укладанне і падрыхтоўка С. У. Калядка і Т. П. Аўсяннікавай. — Мінск: Беларуская навука, 2016-- == Спасылкі == * [http://yaugeniya.ru/ Сайт, прысвечаны Яўгеніі Янішчыц] (біяграфія, вершы, аналіз) * [http://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&i=21200 На БТ знялі фільм пра Янішчыц]{{Недаступная спасылка}}, ''[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]''. [[31 кастрычніка]] [[2008]] года. * [https://lit-bel.org/news/abyatsayu-shto-sye-asilyu-ya-uspaminy-pra-pershuyu-darogu-da-zheni-yanishchyts/?fbclid=IwAR0xs-kN2oiKiRXOm3B75K-trYXamhdIacw9JhwX6B2A1RDGPfzbcgJMTHk Успміны Сяргея Панізніка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200814163102/https://lit-bel.org/news/abyatsayu-shto-sye-asilyu-ya-uspaminy-pra-pershuyu-darogu-da-zheni-yanishchyts/?fbclid=IwAR0xs-kN2oiKiRXOm3B75K-trYXamhdIacw9JhwX6B2A1RDGPfzbcgJMTHk |date=14 жніўня 2020 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=14NhmHZEnMs Яўгенія Янішчыц. Дзень вечаровы (зборнік вершаў). Выканаўца — Васіль Белацаркоўскі (аўдыё)] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Янішчыц Яўгенія}} [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ленінскага камсамола БССР]] [[Катэгорыя:Паэты-песеннікі СССР]] [[Катэгорыя:Паэты-песеннікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-самазабойцы]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі газеты «Сельская газета»]] c3k80ve1aq4y7rqa002309srkupkwzp 0 41084 5176352 4539784 2026-08-06T10:21:50Z Pabojnia 135280 афармленне 5176352 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Вадкоўскі}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = |арыгінал імя = |дата нараджэння = 13.5.1800 (1) |месца нараджэння = |дата смерці = 20.1.1844 (8) |месца смерці = с. {{нп3|Аёк (сяло)|Аёк|ru|Оёк (село)}}, [[Іркуцкая губерня]] |партрэт = Vadkovsky5.jpg |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцяг|Расійская імперыя}} |гады службы = |званне = |род войскаў = |камандаваў = |частка = |бітвы = |узнагароды = |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} '''Фёдар Фёдаравіч Вадкоўскі''' ({{ДН|13|5|1800|1}}, с. [[Пятніцкае, Ізмалкаўскі раён|Пятніцкае]], [[Арлоўская губерня]] (Паводле іншых звестак Віцебская губерня<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Вадковские: Фёдор Фёдорович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 98 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> — {{ДС|20|1|1844|8}}, с. {{нп3|Аёк (сяло)|Аёк|ru|Оёк (село)}}, [[Іркуцкая губерня]]) — [[паэт]]<ref name="Мар">{{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}</ref>, [[музыкант]], прапаршчык [[Нежынскі конна-егерскі полк|Нежынскага конна-егерскага палка]] (1825); [[Дзекабрысты|дзекабрыст]]. {{нп3|Спіс дзекабрыстаў|Асуджаны па 1 разраду|ru|Список декабристов}}. == Біяграфія == === Сям’я === [[Файл:Ermolay Kamezhenkov 08.jpeg|thumb|250px|left|Парны партрэт Фёдара і Кацярыны Вадкоўскіх — бацькоў Івана Фёдаравіча]] Паходзіў з дваранскай сям’і<ref name="Мар"/>. Сярэдні сын сапраўднага тайнага саветніка, камергера і сенатара Фёдара Фёдаравіча Вадкоўскага (1764—1806) і Кацярыны Іванаўны Вадкоўскай (нар. 1766) народжанай графіні {{нп3|Род Чарнышовых|Чарнышовай|ru|Чернышёвы}}. Нарадзіўся ў [[Пятніцкае, Ізмалкаўскі раён|с. Пятніцкае (Ізвалы)]] блізу [[Ялец (горад)|Яльца]] [[Арлоўская губерня|Арлоўскай губерні]]. Малодшы брат [[Іван Фёдаравіч Вадкоўскі|Івана Фёдаравіча]] і старэйшы — [[Аляксандр Фёдаравіч Вадкоўскі|Аляксандра Фёдаравіча]] (таксама асуджанага па справе [[Дзекабрысты|дзекабрыстаў]]) {{нп3|Род Вадкоўскіх|Вадкоўскіх|ru|Вадковские}}. [[Файл:Krivtzoffa_Wadkowski.jpg|250px|thumb|Кацярына Фёдараўна Вадкоўская-Крыўцова, сястра Фёдара Фёдаравіча.]] Сёстры Вадкоўскіх — Соф’я Фёдараўна Вадкоўская-Безабразава-Ціміразева і Кацярына Фёдараўна Вадкоўская-Крыўцова актыўна ўдзельнічалі ў лёсе братоў-дзекабрыстаў праз сваіх мужоў-губернатараў. Яны блізка сябравалі з [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. С. Пушкіным]], [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|В. А. Жукоўскім]]. Пасаджаным бацькам на вяселлі Кацярыны быў гісторык [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|М. М. Карамзін]]. А яе адзіная дачка — Соф’я Мікалаеўна Крыўцова стала жонкай [[Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў|Пампея Мікалаевіча Бацюшкава]], своднага брата паэта [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў|К. М. Бацюшкава]]. === Адукацыя і воінская служба === [[File:Маньяни Портрет Вадковского Федора Федоровича (1800—1844) Бумага, сангина, карандаш. Начало 20-х годов XIX века..jpg|thumb|250px|Партрэт Ф. Вадкоўскага ў пачатку 1820-х. Партрэт з альбома яго стрыечнага брата дзекабрыста {{нп3|Захар Рыгоравіч Чарнышоў, дзекабрыст|З. Р. Чарнышова|ru|Чернышёв, Захар Григорьевич (декабрист)}}.]] Пачатковую адукацыю атрымаў у {{нп3|Маскоўскі ўніверсітэцкі высакародны пансіён|Маскоўскім універсітэцкім пансіёне|ru|Московский университетский благородный пансион}} (1810—1812)<ref name="Мар"/> і ў {{нп3|Петрышуле|Галоўным нямецкім вучылішчы св. Пятра|ru|Петришуле}} (1815—1818). З 25 студзеня 1818 года [[падпрапаршчык]] [[Сямёнаўскі лейб-гвардыі полк|л.-гв. Сямёнаўскага палка]]. У {{нп3|Кавалергардскі лейб-гвардыі полк|Кавалергардскі полк|ru|Кавалергардский полк}}<ref name="Мар"/> пераведзены 20 красавіка 1820 года [[юнкер]]ам, 27 жніўня 1820 года эстандарт-юнкер, [[карнет]] з 1 студзеня 1822 года. 19 чэрвеня 1824 года пераведзены ў {{нп3|Нежынскі 18-ы гусарскі полк|Нежынскі конна-егерскі полк|ru|Нежинский 18-й гусарский полк}} [[прапаршчык]]ам за жарты на адрас цара і сатырычную песню. == Дзекабрысцкае таварыства == Член {{нп3|Паўночнае тайнае таварыства|Паўночнага таварыства|ru|Северное тайное общество}} з 1823 года. Ва ўправе Паўднёвага таварыства з 1824 года. Быў прыхільнікам радыкальнай праграмы — знішчэння царскай сям’і і ўсталявання рэспубліканскага ладу ў [[Расійская імперыя|Расіі]]<ref name="Мар"/>. У пачатку снежня 1825 года знаходзіўся ў [[Курск]]у, дзе і быў арыштаваны 11 снежня па даносе {{нп3|Іван Васільевіч Шэрвуд|Шэрвуда|ru|Шервуд-Верный, Иван Васильевич}}. Шэрвуд пазнаёміўся з Вадкоўскім, ад якога даведаўся аб таемным таварыстве, у снежні 1824. Вадкоўскі ўтрымліваўся спачатку ў [[Шлісельбург]]у, потым у [[Петрапаўлаўская крэпасць|Петрапаўлаўскай крэпасці]]. Асуджаны па I разраду на смяротнае пакаранне, па канфірмацыі 10 чэрвеня [[1826]] г. на вечную катаргу, 22 жніўня 1826 г. тэрмін скарочаны да 20 гадоў. З 27 ліпеня 1826 г. утрымліваўся ў Кексгольмскай крэпасці, з 24 красавіка наступнага года — у [[Шлісельбург]]у. У Сібір быў адпраўлены 17 лістапада 1827 года, прыбыў у [[Чыта|Чыцінскі астрог]] 5 студзеня 1828 года, у [[Пятроўск-Забайкальскі|Пятроўскі Завод]] — у верасні 1830 года. Адзін з арганізатараў {{нп3|Малая арцель|Малой арцелі|ru|Малая артель}}. У Пятроўскім заводзе чытаў курс лекцый па астраноміі. 8 лістапада 1832 года тэрмін быў скарочаны да 15, а 14 снежня 1835 года да 13 гадоў. Прызначаны на пасяленне ў с. Манзурка [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]] 10 ліпеня 1839 года. Аднак па стане здароўя адпушчаны на Туркінскія мінеральныя воды. З верасня 1839 г. у Іркуцку, з 5 верасня 1840 года на пасяленні ў сяле [[Аёк (сяло)|Аёк]]. Займаўся гандлем хлебам і глінай. Памёр 8 студзеня 1844 года. Яго душапрыказчыкамі былі {{нп3|Кацярына Іванаўна Трубяцкая|К. І. Трубяцкая|ru|Трубецкая, Екатерина Ивановна}} і {{нп3|Аляксандр Мікалаевіч Сутгоф|А. М. Сутгоф|uk|Сутгоф Олександр Миколайович}}. Магіла Ф. Ф. Вадкоўскага не захавалася. == Творчасць == У сваім вершы «Жаданні», напісаным пасля 1836 года, Вадкоўскі абвясціў праграму дзекабрыстаў<ref>[http://www.wisdomcode.info/ru/poetry/authors/54800.html Желания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306062035/http://www.wisdomcode.info/ru/poetry/authors/54800.html |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>: 1. Знішчэнне самаўладства. 2. Вызваленне сялян. 3. Пераўтварэнні ў войсках. 4. [[Роўнасць перад законам]]. 5. Знішчэнне цялесных пакаранняў. 6. Галоснасць судаводства. 7. Свабода кнігадрукавання. 8. Прызнанне народнай улады. 9. Палата прадстаўніцтваў. 10. Грамадская раць. 11. Першапачатковае навучанне. 12. Знішчэнне саслоўяў. Пакінуў запіскі, апублікаваныя ў зборніку «Успаміны і апавяданні дзеячаў тайных таварыстваў 1820-х гадоў» (1931—1933). Аўтар нарысу «Белая Царква» (гісторыя {{нп3|паўстанне Чарнігаўскага палка|паўстання Чарнігаўскага палка|ru|Восстание Черниговского полка}} па расказах яго ўдзельнікаў)<ref>[http://kemenkiri.narod.ru/gaaz/vadkovsk.htm Записка Ф. Ф. Вадковского о восстании Черниговского полка] {{ref-ru}}</ref>. Пісаў рэвалюцыйныя вершы на рускай мове, аўтар музыкі да песні «Славянскія дзевы»<ref name="Мар"/>. Бліскучы музыка, скрыпач-віртуоз. Выдатны матэматык<ref>[http://www.liveinternet.ru/journalshowcomments.php?jpostid=246728196&journalid=3251944&go=prev&categ=1 Портреты декабристов. Подборка открыток.] {{ref-ru}}</ref>. Сканаў ад сухот. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * Восстание декабристов: Материалы. Т. 1. М. * В. Дорофеев, «Елецкие декабристы», газета «Красное знамя», 2 декабря 1982 года, * В. Дорофеев, «Бунтарский род», газета «Орловская правда», 14 декабря 1982 года, * В. Дорофеев, «Умышлял на цареубийство», еженедельник «Литературная Россия», 5 сентября 1986 года. * Владлен Дорофеев, книга «Лекарство от одиночества», повесть «Бунтарский род», Москва, 2005 г., ISBN 5-7949-0136-5 * Л., 1925 Декабристы: Новые материалы. М., 1955 * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Вадкоўскія|Мельнікаў, М. Ф.|179|М. Ф. Мельнікаў}} * АЗБ == Спасылкі == {{Commonscat|Fedor Vadkovskiy}} * [http://kemenkiri.narod.ru/gaaz/vadkovsk.htm Записка Ф. Ф. Вадковского о восстании Черниговского полка] {{ref-ru}} * [http://samlib.ru/d/dorofeew_w_e/bunt.shtml В.Дорофеев «Бунтарский род»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110906003547/http://samlib.ru/d/dorofeew_w_e/bunt.shtml |date=6 верасня 2011 }} {{ref-ru}} * [http://www.lipetsk.ru/town/kraeved/pe02vadk.html?pass=1&backurl=/town/kraeved/pe02vadk.html&#lit Из рода Вадковских]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вадкоўскі Фёдар Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Дзекабрысты]] [[Катэгорыя:Вучні Петрышуле]] [[Катэгорыя:Постаці XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Петрапаўлаўскай крэпасці]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Выхаванцы маскоўскага ўніверсітэцкага пансіёну]] [[Катэгорыя:Вадкоўскія|Фёдар Фёдаравіч]] n5dep7bqszj6mojln21j9aidav7wy9m 0 41387 5175991 5018452 2026-08-05T15:47:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175991 wikitext text/x-wiki {{вікіфікацыя}} {{Значэнні|Спасылка=Бітва на Косавым полі}} {{Бітва | Канфлікт = Бітва на Косавым полі | Частка = | Выява = [[Выява:Facial Chronicle - b.10, p.299 - Battle of Kosovo (1389).png|250px]] | Подпіс = Бітва на Косавым полі (XVI век) | Дата = | Год = 1389 | Месца = Косава поле | Вынік = Паражэнне сербскага войска | Бок1 = [[Сербская імперыя|Сербія]] | Бок2 = [[Асманская імперыя]] | Камандуючы1 = [[Лазар Хрэбелянавіч]] † <br/> [[Вук Бранкавіч]] <br/> [[Влатка Вукавіч]] | Камандуючы2 = [[Мурад I]] † <br/> [[Баязід I]] <br/> Якуб † | Сілы1 = 15.000 - 25.000 чалавек<ref name="ReferenceA">Историја Србије. “Османлијска армија је бројала између 30.000 и 40.000 војника. Сукобили су се са 15.000 до 25.000 Срба.”</ref> | Сілы2 = 30.000 - 40.000 чалавек<ref name="ReferenceA"/> | Страты1 = загінуў кіраўнік дзяржавы, вялікія | Страты2 = загінуў кіраўнік дзяржавы, вялікія }} '''Бітва на Косавым полі''' ({{lang-sr|Бој на Косову чи Косовска битка}}; {{lang-tr|Kosova Meydan Muharebesi}}) — буйная бітва, якая адбылася [[15 чэрвеня|15]] —[[16 чэрвеня]]<ref>28 чэрвеня па Грыгарыянскім календары</ref> [[1389]] годзе паміж аб'яднанымі войскамі [[Сербы|сербскіх]] [[феадал]]аў і [[Каралеўства Боснія|Баснійскага каралеўства]] і [[Войска Асманскай імперыі|турэцкім войскам]] на [[Косава поле|Косавым полі]], у 5 кіламетрах ад сучаснай [[Прышціна|Прышціны]]. Сербскія войскі ўзначальвалі [[князь]] [[Лазар Хрэбелянавіч]], [[Вук Бранкавіч]] і вялікі [[ваявода]] [[Улатка Вукавіч]]. Асманскім войскам камандаваў султан [[Мурад I]] разам з сваімі сынамі Якубам і [[Баязід I|Баязідам]]. Падчас бітвы загінула большая частка абодвух войскаў і абодва правадыры: Лазар, які трапіў у палон і быў пазней пакараны, і Мурад, меркавана забіты [[Мілаш Абіліч|Мілашам Абілічам]]. Нягледзячы на перамогу асманскіх войскаў, адразу ж пасля бітвы войска султана спешным маршам накіравалася да [[Эдзірнэ|Адрыянопаля]] з-за вялікіх страт, а таксама з-за асцярогі спадчынніка Мурада Баязіда, што смерць яго бацькі можа прывесці да смуты ў [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Косаўская бітва адыгрывае важную ролю ў сербскай [[нацыя]]нальнай [[Самасвядомасць|самасвядомасці]], [[Гісторыя|гісторыі]] і [[фальклор]]ы. Лазар і Мілаш Абіліч ушаноўваюцца як [[святы]]я [[Праваслаўная царква|праваслаўнай царквой]]<ref>’’Emmert, Thomas (1996), «„Milos Obilic and the Hero Myth“», Journal of the North American Society for Serbian Studies Т. 10’’{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.srpska.ru/article.php?nid=95&sq=19,297&crypt= Святы верны князь Лазар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304070213/http://www.srpska.ru/article.php?nid=95&sq=19,297&crypt= |date=4 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}}</ref>. == Падзеі напярэдадні == Пасля [[Бітва на Марыцы|бітвы на Марыцы]] асманы пашырылі кола сваіх [[васалы|васалаў]], ім падпарадкаваліся гарады на [[Эгейскае мора|Эгейскім]] узбярэжжы і важныя транспартныя пуцявіны. У [[1383]] годзе асманы наблізіліся да [[Салонікі|Салонікаў]], захапіўшы горад [[Серэ]] і навакольныя вобласці. Ужо тады да іх звярталіся манахі з [[атон]]скіх [[кляштар]]оў, чые валадарствы апынуліся пад пагрозай і якія спрабавалі абараніць свае прыстанкі ад спусташэння. Пасродкам [[Галіпальскі паўвостраў|паўвострава Галіпалі]] [[асманы]] падтрымлівалі сувязь з [[Малая Азія|Малой Азіяй]], а таксама наладзілі кантакты з [[Венецыянская рэспубліка|Венецыяй]] і [[Генуэзская рэспубліка|Генуяй]], якія варагавалі паміж сабой за ўплыў над рэштай некалі магутнай [[Візантыйская імперыя|Візантыі]]<ref name="Гісторыя сербаў-107">''Чиркович Сима''. История сербов. — М.: Весь мир, 2009. — С. 107. — ISBN 978-5-7777-0431-3{{ref-ru}}</ref>. У гэты перыяд [[туркі]] вызначыліся з стратэгіяй сваёй экспансіі<ref name="Гісторыя сербаў-107" />. Яны ахвотна ўдзельнічалі ў міжусобіцах [[Хрысціяне|хрысціянскіх]] кіраўнікоў, пры гэтым паступова асвойваючы іх тэрыторыі і падпарадкоўваючы сабе тых, каму раней абяцалі дапамогу. Падставай для падначалення сабе той або іншай вобласці звычайна з'яўлялася смерць мясцовага кіраўніка або ўсобіцы ў яго сям'і. Свае паходы асманы прадпрымалі на досыць далёкія адлегласці. Як правіла, ва ўсіх абласцях [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]] турэцкія атрады з'яўляліся задаўга да таго, як [[Асманская імперыя|асманская дзяржава]] станавілася іх непасрэдным суседам<ref name="Гісторыя сербаў-107" />. На [[Мараўская Сербія|землях князя Лазара Хрэбелянавіча]] туркі з'явіліся яшчэ ў [[1381]] годзе, калі княжацкі [[ваявода]] [[Црэп]] разбіў іх на [[Дубраўніца|Дубраўніцы]] каля [[Парачын]]а<ref name="Гісторыя сербаў-107" /><ref name=ReferenceB>''Владимир Чоровић''. [http://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/3_13.html Историја Срба.] Библиотека Растко.{{ref-sr}}</ref>. Верагодна, турэцкі атрад апынуўся там пасля аперацыі ў [[Другое Балгарскае царства|Балгарыі]]. У [[1386]] годзе асманы распачалі значна больш сур'ёзнае ўварванне. Іх войска ўзначальваў сам [[Мурад I|Мурад]], які дайшоў да [[Плочнік]]а, што на рацэ Топліцы. Падчас гэтага паходу туркі атакавалі [[кляштар Грачаніца|грачаніцкі кляштар]], дзе згарэла ўнутраная вежа, якая захоўвала каштоўныя рукапісы і кнігі<ref name="Гісторыя сербаў-107" />. У жніўні [[1388]] года, скарыстаўшыся варожасцю баснійскага караля [[Твртка I|Твртка]] з [[Балшычы|Балшычамі]], турэцкае войска пад правадырствам вядомага военачальніка Шахіна ўварвалася ў межы [[Білеча]], дзе было разбіта<ref name=ReferenceB />. Паступова асманы ўзмацнялі націск на межах [[Сербія|Сербіі]]<ref name="Гісторыя сербаў-107" />. Ад земляў князя Лазара і Вука Бранкавіча іх аддзялялі толькі [[Вельбускае княства|ўладанні Драгаша Дэянавіча]] на [[усход]]зе і спадчыннікаў [[Вукашын Мрняўчэвіч|Вукашына Мрняўчэвіча]] на [[поўдзень|поўдні]], якія былі турэцкімі [[васал]]амі. У той жа час з-за ўнутранага канфлікту ў [[Каралеўства Венгрыя|венгерскім каралеўстве]] Лазар і Вук Бранкавіч фактычна апынуліся адрэзанымі ад [[Хрысціянства|хрысціянскіх]] земляў. Падчас венгерскай усобіцы яны падтрымалі Ладзіслава Неапальскага, такім чынам, маючы сувязі з ім і з харвацкімі гарадамі<ref>''Чиркович Сима''. История сербов. — М.: Весь мир, 2009. — С. 108. — ISBN 978-5-7777-0431-3{{ref-ru}}</ref>. У пачатку лета [[1389]] года турэцкі [[султан]] Мурад распачаў паход на Сербію. У складзе яго войска акрамя турак былі атрады васалаў і [[найміт]]ы. Падрыхтоўка да паходу ішла доўгі час, пра яе ведалі як сербскія кіраўнікі, так і іншыя дзяржавы, напрыклад [[Венецыя]]<ref name=ReferenceB />. Праз землі сваіх васалаў у [[Македонія (зямля)|Македоніі]] султан выйшаў на Косава поле, адкуль мог зрушыцца ў любым кірунку. Даведаўшыся пра набліжэнне Мурада, князь Лазар і [[Вук Бранкавіч]] тэрмінова сабралі войска. На дапамогу ім прыйшоў буйны атрад ваяводы Улатка Вукавіча, пасланы баснійскім каралём [[Твртко I|Твртка I]]<ref name="SerbHis">''Чиркович Сима''. История сербов. — М.: Весь мир, 2009. — С. 109. — ISBN 978-5-7777-0431-3 {{ref-ru}}</ref>. == Бітва == [[Выява:Battle of Kosovo, disposition of troops.svg|left|thumb|250px|Расклад войскаў]] Сербскае войска ўзначальваў Лазар Хрэбелянавіч. Асманскае войска было пад кантролем Мурада І. Спачатку войска Мурада рухалася да Велбужда, потым змяніла напрамак да Косава. Князь Лазар выбраў Косаўскае поле для правядзення бітвы, якое было аптымальным месцам для перахопу турэцкага войска. Войска Мурада дасягала колькасці прыблізна 30-40 тыс.<ref name="ReferenceA"/> з якіх 2-5 тыс. былі [[янычары]], 6 тыс. [[Сіпахі|сіпахаў]], 20 тыс. [[азапі|азапаў]] ды [[акінджы|акінджаў]], а таксама 8 тыс. васалаў. Войска Лазара было меншым па колькасці і складала каля 15-25 тыс.<ref name="ReferenceA"/> салдатаў<ref>Sedlar, Jean W.. East Central Europe in the Middle Ages, 1-1.5 тыс., University of Washington Press.</ref>. З якіх непасрэдна 15 тыс. падпарадкоўваліся Лазару, 5 тыс. знаходзіліся пад камандаваннем косаўскага жупана Вука Бранкавіча, столькі ж пад камандаваннем баснійскага ваяводы Влатка Вукавіча. Абодзве арміі сустрэліся на Косавым полі. Прыблізна 1 тыс. лучнікаў былі па абодвух крылах асманскага войска, за німі былі азапы ды акінджы ў цэнтры былі янычары, за якімі з коннаю абаронаю знаходзіўся сам Мурад. У цэнтры сербскага войска знаходзіўся князь Лазар. Наперадзе стаяла цяжкая коніцца і кавалерыя лучнікаў па флангах. На задзе стаяла [[пяхота]]. Бітва пачалася з абстрэлу кавалерыі асманскімі лучнікамі. Сербская кавалерыя сфармулявала клін і распачала атаку турэцкіх войск, прарвала левае крыло, але не мела поспеху ў цэнтры і на правым крыле. Пасля першай атакі сербы мелі пэўную перавагу, паколі істотна парушылі крыло туркаў. Калі атака прыпынілася лёгкая пяхота і лёгкая коніцца туркаў контраатакавалі сербаў, што стала прычынай адступлення сербскага войска. Пад час гэтай бітвы Баязід І, сын Мурада, за хуткую контраатаку атрымаў мянушку «Бляскучы». Князь Лазар загінуў у баі. === Смерць Мурада === [[Image:Miloš Obilić, by Aleksandar Dobrić, 1861.jpg|thumb|злева|200px|[[Мілаш Обіліч]]]] Зыходзячы з турэцкіх гістарычных хронік султан Мурад І быў забіты Мілашам Абілічам, ён прытварыўся мёртвым і забіў Мурада, які хадзіў па полю пасля бітвы. Сербскія крыніцы гавораць, што Мілаш Абіліч забіў Мурада пад час бітвы. Відавочна, што султанаўская ахрана, пасля такога ўчынку, адразу забіла сербскага рыцара. Мурад І з'яўляецца першым султанам Асманскай імперыі, які быў забіты пад час бою. Баязід, сын Мурада, быў адразу праінфарміраваны пра смерць бацькі, таксама ён даслаў вестку свайму брату Якубу, які прыбыў у табар Баязіда, дзе і быў задушаны, забяспечваючы Баязіду асманаўскі сталец. Магіла султана Мурада да сённяшніх дзён захавалася на Косавым полі. І хоць яна не знаходзіцца ў найлепшым стане, але не была зруйнавана, незважаючы на бясконцыя войны паміж сербамі і туркамі. == Вынік == Бітва на Косаўскім полі ў ваенным сэнсе з'яўляецца нічыёю з важкімі стратамі абодвух бакоў. Абодва лідара загінулі. Краіна сербаў трапіла ў васальную залежнасць Асманскай імперыі, сербскі народ мусіў забяспечваць турэцкую армію людскімі матэрыяламі. Пасля смерці Лазара, Баязід І падпісаў саюз з сынам сербскага князя — [[Стэфан Лазаравіч|Стэфанам]]. Баязід ажаніўся з сястрою Стэфана, узяўшыя яе ў свой гарэм, а сам Стэфан стаў лаяльным саюзнікам Асманскай імперыі. У далейным ён даволі спрытна дапамагаў турэцкаму султану ў яго паходах на балканскія народы. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.polskieradio.pl/zagranica/news/artykul78767.html Уладзімер Міхневіч пра Косаўскую бітву.]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.deremilitari.org/resources/articles/emmert.htm Thomas A. Emmert. The Battle of Kosovo: Early Reports of Victory and Defeat (from ''Kosovo: Legacy of a Medieval Battle'')] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110716072235/http://www.deremilitari.org/resources/articles/emmert.htm |date=16 ліпеня 2011 }} {{ref-en}} * [http://www.kosovo.net/kosbitka.html Mark Gottfried. The events Surrounding the Battle of Kosovo 1389 and its cultural effect on the Serbian people] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080321111627/http://www.kosovo.net/kosbitka.html |date=21 сакавіка 2008 }} {{ref-en}} [[Катэгорыя:Бітвы ў Сербіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Сербіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Асманскай імперыі]] [[Катэгорыя:Бітвы XIV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1389 года]] [[Катэгорыя:1389 год у Еўропе]] ledwup9sno977fsx6h39wsnbjtf5rqi 0 42814 5176166 4368948 2026-08-06T04:12:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176166 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Велікатырнаўская вобласць |Арыгінальная назва = |Герб = Veliko-Tarnovo-coat-of-arms.svg |Сцяг = |Краіна = [[Балгарыя]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 293 172 |Год перапісу = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 4 661,6 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Oblast Veliko Tarnovo.png |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = [http://www.vt.government.bg/ |Заўвагі = }} ''' Велікатырнаўская вобласць''' — вобласць, з'яўляецца адной з 28 абласцей [[Балгарыя|Балгарыі]]. Код транспартных сродкаў ''ВТ''. Вобласць займае плошчу 4 661,6 [[км²]] і мае насельніцтва 293 172 тыс. жыхароў. Складае паўночную частку краіны. == Насельніцтва == У вобласці пражывае 213 325 тыс. жыхароў, з усяго ліку [[балгары]] складаюць 259 099 (88,37%), [[туркі]] 22 562 (7,69%), 6 064 (2,06%) [[цыгане]], і 5 447 (1,85%). жыхароў іншых нацыянальнасцей<ref>http://www.nsi.bg/Census_e/Census_e.htm</ref>. == Абшчыны == * [[Абшчына Алена]] * [[Абшчына Гарана-Арахавіца]] * [[Абшчына Лясковец]] * [[Абшчына Паўлікені]] * [[Абшчына Польскі-Трымбеш]] * [[Абшчына Сухіндол]] * [[Абшчына Стражыца]] * [[Абшчына Свіштаў]] * [[Абшчына Вяліка-Тырнова]] * [[Абшчына Златарыца]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.vt.government.bg/ Адміністрацыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100127104453/http://www.vt.government.bg/ |date=27 студзеня 2010 }} {{ref-bg}} {{Абшчыны Велікатырнаўскай вобласці}} {{Вобласці Балгарыі}} [[Катэгорыя:Вобласці Балгарыі]] [[Катэгорыя:Велікатырнаўская вобласць| ]] hweb6d9n2p8902pty5wv7hgcu1s9xsj 0 43505 5176378 5149562 2026-08-06T10:39:37Z Pabojnia 135280 /* 1890—1900 */ афармленне 5176378 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Илья Ефимович Репин}} | імя пры нараджэнні = | партрэт =Ilya Efimovich Repin in the Photographers studio Rentz and Schrader.jpg | шырыня = | загаловак =Фатаграфія 1900-х гадоў | жанр = [[партрэт]], гістарычны, жанравы жывапіс | вучоба = * Рысавальная школа {{нп3|Імператарскае таварыства заахвочвання мастацтваў|Таварыства заахвочвання мастацтваў|ru|Императорское общество поощрения художеств}} майстэрня [[Іван Мікалаевіч Крамской|І.&nbsp; М.&nbsp;Крамскога]], [[Рудольф Казіміравіч Жукоўскі]]. * [[Імператарская Акадэмія мастацтваў]], майстэрня {{нп3|Пётр Васілевіч Басін|П.&nbsp;В.&nbsp;Басіна|ru|Басин, Пётр Васильевич}}, [[Фёдар Антонавіч Бруні|Ф.&nbsp;А.&nbsp;Бруні]] і {{нп3|Цімафей Андрэевіч Неф|Ц.&nbsp;А.&nbsp;фон&nbsp;Нефа|ru|Нефф, Тимофей Андреевич}}. | стыль = рэалізм | працы =«{{нп3|Бурлакі на Волзе|Бурлакі на Волзе|ru|Бурлаки на Волге}}», «{{нп3|Запарожцы, карціна|Запарожцы пішуць пісьмо турэцкаму султану|ru|Запорожцы (картина)}}», «{{нп3|Урачыстае пасяджэнне Дзяржаўнага савета 7 мая 1901 года||ru|Торжественное заседание Государственного совета 7 мая 1901 года}}». | заступнікі ={{нп3|Фёдар Іванавіч Пранішнікаў|Ф. І. Пранішнікаў|ru|Прянишников, Фёдор Иванович}} | уплыў = [[Павел Пятровіч Чысцякоў|П. П. Чысцякоў]], [[Іван Мікалаевіч Крамской|І. М. Крамской]] | уплыў на =[[Даміян Васілевіч Шыбнёў|Даміян Шыбнёў]], [[Іван Альбертавіч Пуні|Іван Пуні]] | узнагароды = Медалі [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]]: * Тры малых і вялікая сярэбраныя (1865, 1866, 1867); * Малая залатая (1869) за карціну «Іоў і яго сябры»; * Залатая «за экспрэсію» (1872) за карціну «[[Бурлакі на Волзе]]». * Вялікая залатая (1873) за карціну «Уваскрашэнне дачкі {{нп3|Яір, Новы Запавет|Яіра|uk|Яір (Новий Завіт)}}». '''Дзяржаўныя:''' {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Кавалер ордэна Ганаровага легіёна}} {{!}}} | сайт =[http://ilya-repin.ru/ Энцыклапедыя І. Я. Рэпіна.] | вікісховішча =Category:Ilya Yefimovich Repin }} {{цёзкі2|Рэпін}} '''Ілья Яфімавіч Рэпін''' ({{ДН|5|8|1844|24|7}}, г. [[Чугуеў]], цяпер [[Харкаўская вобласць]], Украіна — {{ДС|29|9|1930}}, [[Рэпіна (Санкт-Пецярбург)|Куакала]], {{Месца смерці|Выбаргская губерня|у Выбаргскай губерні}}, [[Фінляндыя|Рэспубліка Фінляндыя]]) — [[мастак]]-[[жывапісец]], майстар [[партрэт]]у, гістарычных і бытавых сцэн<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/498358/Ilya-Yefimovich-Repin Ilya Yefimovich Repin — Britannica Online Encyclopedia]</ref>. Акадэмік [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]]. Мемуарыст, аўтар шэрагу нарысаў, якія склалі кнігу ўспамінаў «Далёкае блізкае»<ref>Гл., напрыклад, {{кніга |аўтар = Репин И. |загаловак = Далекое близкое |спасылка = http://www.zakharov.ru/component/option,com_books/task,book_details/id,339/Itemid,53/ |месца = М. |выдавецтва = Захаров |год = 2002 |старонак = 400 |серыя = |isbn = 5-8159-0204-7 |тыраж = }}</ref>. Выкладчык, быў прафесарам — кіраўніком майстэрні (1894—1907) і рэктарам (1898—1899) [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэміі мастацтваў]], адначасова выкладаў у школе-майстэрні [[Марыя Клаўдзіеўна Ценішава|Ценішавай]]; сярод яго вучняў — [[Барыс Міхайлавіч Кустодзіеў|Б. М. Кустодзіеў]], [[Ігар Эмануілавіч Грабар|І. Э. Грабар]], {{нп3|Іван Сямёнавіч Кулікоў, мастак|І. С. Кулікоў|ru|Куликов, Иван Семёнович}}, [[Піліп Андрэевіч Малявін|П. А. Малявін]], [[Ганна Пятроўна Астравумава-Лебедзева|Г. П. Астравумава-Лебедзева]], даваў таксама прыватныя ўрокі [[Валянцін Аляксандравіч Сяроў|В. А. Сярову]]. == Радавод == [[Выява:Tatyana Stepanovna by Repin.jpg|thumb|left|250px|Партрэт 1867 года Таццяны Сцяпанаўны, маці І. Я. Рэпіна (памерла 6 мая 1880 года). Палатно, алей. 64 × 50 см. Нацыянальная галерэя, Прага.]] [[Выява:Yefim Vasilyevich by Repin.jpg|thumb|left|Партрэт 1879 Яфіма Васілевіча Рэпіна, бацькі мастака. (Памёр у 1894 годзе).]] [[Выява:Radov by Repin.jpg|thumb|250px|«Мужык з дурным вокам» Партрэт дзядзькі Івана Фёдаравіча Радава. 1877. Палатно, алей. 60 × 49 см. ДТГ.]] На думку Іллі Яфімавіча, іх род паходзіць ад маскоўскіх стральцоў. Два дзеда — Рэпін Васіль Яфімавіч і Бачароў Сцяпан Васілевіч. Бабуля — Анастасія Цітаўна Рэпіна (у дзявоцтве Кастрамыціна). У сям’і дзеда — Рэпіна было 5 дачок і 3 сыны, старэйшы Яфім стаў бацькам мастака. Цётка Марфа Васілеўна, па мужу Радава, была хроснай маці І. Я. Рэпіна. Яе муж майстар срэбных спраў Радаў Іван Фёдаравіч быў напісаны Рэпіным пад назвай «Мужык з дурным вокам». Хросным бацькам І. Я. Рэпіна быў Чугуеўскай кравец Касьянаў. Стрыечная сястра Алімпіяда Васільеўна Барысава, манашка Мікалаеўскага жаночага манастыра намаляваная на партрэце [[1887]] года. У дзеда мастака па маці — Бачарова Сцяпана Васільевіча і яго жонкі Пелагеі Мінаеўны было 4 дачкі і 2 сына. Дачка Таццяна стала маці мастака. Стрыечны брат Рэпіна Трафім Пятровіч Чаплыгіна быў блізкім сябрам дзяцінства. Менавіта з ім Ілля Яфімавіч звязваў сваё першае захапленне маляваннем. Сучасныя прадстаўнікі сям’і Чаплыгіных, гэтай галіны сваякоў Рэпіна ў цяперашні час жывуць і працуюць у Санкт-Пецярбургу. У сям’і Яўхіма Васільевіча і Таццяны Сцяпанаўны Рэпіных, па ўспамінах мастака, акрамя яго было яшчэ трое дзяцей — Усця, Іван і Васіль. А трое сыноў, народжаныя да з’яўлення на свет Іллі, памерлі немаўлятамі. Старэйшая сястра Усціння была бліжэйшым сябрам і дарадцам маленькага Іллі. Гора ад яе смерці ў 15 гадоў мастак памятаў ўсё жыццё. Карціна «Уваскрашэнне дачкі Яіра», якая прынесла Рэпіну вялікі залаты медаль у Акадэміі мастацтваў, была напісана пад уражаннем гэтых успамінаў. Малодшы брат Іван быў хваравітым і таксама памёр у дзяцінстве. Брат Васіль, які праявіў талент у музыцы, зрабіў добрую кар’еру музыкі — скончыў кансерваторыю і іграў у Марыінскім тэатры ў Санкт-Пецярбургу<ref>[http://repin.chuguev.net/rodoslovna.htm Новая страница 1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131018003343/http://repin.chuguev.net/rodoslovna.htm |date=18 кастрычніка 2013 }}</ref>. == Біяграфія == === 1850—1860 === Грамаце і арыфметыцы навучыўся ў мясцовых чугуеўскіх дзяка і дыякана. Потым займаўся ў тапаграфічнай школе. У 1857 годзе пачаў вучыцца жывапісу ў Чугуеве. Першым настаўнікам малявання стаў І. Бунакоў. У гэтым жа годзе памерла сястра Усця, смерць якой моцна ўразіла будучага мастака і ўспаміналася і праз шмат гадоў. Ужо праз два гады, ў 1859 І. Рэпін быў вядомым у акрузе майстрам і разам з хаўрусамі іканапісцаў і рамеснікаў працаваў па падраду ў сельскіх цэрквах. Першая яго вялікая праца была ў Маліноўскай царкве: ён напісаў абраз «Укрыжаванне» па вядомай карціне [[Карл Карлавіч Штэйбен|К. Штэйбена]] «Галгофа», якая знаходзіцца ў [[Ісакіеўскі сабор|Ісакіеўскім саборы]]. === 1860—1870 === Восенню 1863 года, атрымаўшы грошы за працу ў сіроцінскай царкве, І. Я. Рэпін адправіўся ў Пецярбург. Па шляху 31 кастрычніка першы раз пабываў у Маскве, дзе паступіў спачатку ў малявальную школу Таварыства заахвочвання мастакоў у Пецярбургу. Там ён пазнаёміўся з [[Іван Мікалаевіч Крамской|І. М. Крамскім]], які стаў яго настаўнікам. Таксама вучыўся ў [[Рудольф Казіміравіч Жукоўскі|Р. К. Жукоўскага]]. У студзені 1864 года вытрымаў уступныя іспыты і паступіў у [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэмію мастацтваў]] у Пецярбургу па класе гіпсавых галоў, у снежні таго ж года яго перавялі ў натурны клас. У 1865 годзе стаў «класным мастаком», атрымаў званне вольнага мастака, пазбавіўся ад становішча ваеннага пасяленца. Падчас навучання І. Рэпін тройчы прыязджаў у Чугуеў на канікулы. Асабліва плённым было лета 1867 года. Тут Рэпін зрабіў мноства малюнкаў, эскізаў, накідаў, у тым ліку алейныя партрэты маці і брата Васіля. У 1869 годзе быў узнагароджаны малым залатым медалём за карціну «Іоў і яго сябры». Летам 1870 года І. Рэпін упершыню адправіўся на Волгу, пад Саратаў, дзе падарожнічаў і напісаў шэраг эскізаў і эцюдаў да карціны «{{нп3|Бурлакі на Волзе||ru|Бурлаки на Волге}}», замоўленай вялікім князем {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч|Уладзімірам Аляксандравічам|ru|Владимир Александрович}}. Гэта карціна, якая паказвае цяжкую працу бурлакоў, што цягнуць баржу, зрабіла моцнае ўражанне на публіку і крытыкаў. === 1870—1880 === [[Image:REPIN Ivan Terrible&Ivan.jpg|250px|thumb|«Іван Грозны і яго сын Іван», 1870—1873. [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя]]]] [[Image:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|250px|thumb|«Бурлакі на Волзе», 1870-73. [[Дзяржаўны Рускі музей]]]] [[Image:Ilya Repin - Sadko - Google Art Project.jpg|250px|thumb|left|«{{нп3|Садко, карціна Рэпіна|Садко|ru|Садко (картина Репина)}}», 1876. [[Дзяржаўны Рускі музей]]]] [[Image:Ilja Jefimowitsch Repin 002.jpg|250px|thumb|left|«Яблыкі з лісцем», 1879. [[Дзяржаўны Рускі музей]]]] [[Image:Sophia Alekseyevna, by Ilya Repin.jpg|250px|thumb|Соф’я Аляксееўна]] У 1871 годзе «Бурлакі на Волзе» як скончаны твор упершыню былі паказаны на выстаўцы. 11 лютага 1872 года абвянчаўся з Верай Аляксееўнай Шаўцовай. Браць шлюб пайшоў у акадэмічную царкву са студыі, прама з працы, з алоўкам у кішэні, а пасля шлюбу вярнуўся назад працаваць. Летам 1872 года па рэкамендацыі [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|У. В. Стасава]] працаваў над карцінай «{{нп3|Славянскія кампазітары||ru|Садко (картина Репина)}}» па замове {{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Парахаўшчыкоў, прадпрымальнік|А. А. Парахаўшчыкова|ru|Пороховщиков, Александр Александрович (предприниматель)}}, уладальніка рэстарана «Славянскі базар» на {{нп3|Нікольская вуліца, Масква|Нікольскай вуліцы|ru|Никольская улица (Москва)}} ў Маскве. Алоўкавыя партрэты кампазітараў [[Мілій Аляксеевіч Балакіраў|М. А. Балакірава]], [[Эдуард Францавіч Напраўнік|Э. Ф. Напраўніка]] і [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М. А. Рымскага-Корсакава]]. Таксама пазнаёміўся з [[Мікалай Рыгоравіч Рубінштэйн|М. Р. Рубінштэйнам]] і [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І. С. Тургеневым]]. У 1872 годзе ў Рэпіных нарадзілася дачка Вера. У тым жа годзе падарожнічаў з жонкай па Волзе, вынікам чаго стала новая серыя малюнкаў бурлакоў, у тым ліку карціна для [[Павел Міхайлавіч Траццякоў|П. М. Трацякова]] «Бурлакі, якія ідуць уброд» і яшчэ адзін варыянт «Бурлакоў на Волзе». Таксама за праграмную працу «Уваскрасенне дачкі Яіра», напісаную паводле сваіх успамінаў пра колішнюю смерць сястры, атрымаў Вялікі залаты медаль і права 6-гадовага навучання ў Італіі і Францыі, дзе скончыў сваю мастацкую адукацыю ў статусе {{нп3|Пенсіянер, Акадэмія мастацтваў|пенсіянера Акадэміі|ru|Пенсионер (Академия художеств)}}. У маі 1873 года падарожнічаў за мяжой з жонкай і дачкой у Італіі, дзе падчас знаходжання ў Рыме пазнаёміўся з [[Сава Іванавіч Мамантаў|С. І. Мамантавым]], а потым — у Францыі, дзе спачатку некаторы час быў у Парыжы, а потым выехаў у прыморскі гарадок Вель. Пасля Веля зноў вярнуўся ў Парыж. У 1874 годзе стварыў афорт-партрэт польскага мастака {{нп3|Панталеон Шындлер|П. Шындлера|ru|Шиндлер, Панталеон}}. Восенню 1874 года ў Парыжы нарадзілася другая дачка Надзя. У тым жа годзе далучыўся да [[Таварыства перасоўных мастацкіх выставак]]. Летам 1876 года вярнуўся ў Расію, дзе жыў да 1877 года спачатку на дачы ў Араніенбаўме, а потым 11 месяцаў у Чугуеве. 29 сакавіка 1877 года тут нарадзіўся сын мастака {{нп3|Юрый Ільіч Рэпін|Юрый|ru|Репин, Юрий Ильич}}. Праз некалькі месяцаў пасля гэтага, у маі, першы раз пабываў у {{нп3|Абрамцава, музей-запаведнік|Абрамцаве|ru|Абрамцево (музей-заповедник)}}, падмаскоўным маёнтку пісьменніка {{нп3|Сяргей Цімафеевіч Аксакаў|С. Ц. Аксакава|ru|Аксаков, Сергей Тимофеевич}}, якую ў яго спадчыннікаў набыў С. І. Мамантаў. Каб мастакам было зручней працаваць, Мамантаў пабудаваў для іх спецыяльны дом, у якім Рэпін правёў два лета. У канцы мая 1877 года Рэпін паехаў у Маскву, каб зняць кватэру, на некалькі дзён з’ездзіў у Пецярбург, а на зваротным шляху пабываў у Ніжнім Ноўгарадзе, але лета правёў у сяле непадалёк ад Чугуева. Ваколіцы гэтага сяла і самога Чугуева мастак захаваў у шматлікіх акварэлях. У пачатку верасня перабраўся ў Маскву. Восенню працаваў над аўтапартрэтам і партрэтамі [[Васіль Дзмітрыевіч Паленаў|В. Д. Паленава]] і [[Іван Ягоравіч Забелін|І. Я. Забеліна]], а таксама пасмяротным партрэтам {{нп3|Фёдар Васілевіч Чыжоў|Ф. В. Чыжова|ru|Чижов, Фёдор Васильевич}}. У канцы кастрычніка 1879 года Рэпін пераехаў на новую кватэру непадалёк ад старой, але жыў там у асноўным толькі ў халодны час года, перасяляючыся летам у Падмаскоўе. === 1880—1890 === [[Image:Modest Músorgski, por Iliá Repin.jpg|250px|left|thumb|{{нп3|Партрэт Мадэста Мусаргскага||pl|Portret Modesta Musorgskiego}}, 1881]] [[Image:Ilja Jefimowitsch Repin 001.jpg|250px|thumb|«Вечарынка», 1883. [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя]]]] [[Image:RepinPaintersDaughter.jpg|250px|thumb|Партрэт дачкі]] [[Image:Grand Duke's bride by Repin.jpg|250px|thumb|«Выбар нявесты князя». 1885. [[Пермская мастацкая галерэя]]]] [[Image:Ilya Efimovich Repin (1844-1930) - Portrait of Leo Tolstoy (1887).jpg|250px|left|thumb|«Партрэт Льва Талстова», 1887]] [[Image:Rubinstein repin.jpg|250px|thumb|left|Партрэт Антона Рубінштейна]] [[Image:Ilja Jefimowitsch Repin - Saint Nicholas of Myra saves three innocents from death.jpg|250px|thumb|«Святы Мікалай у Мірах, у Лікіі», 1889]] [[Image:Medeleeff by repin.jpg|250px|thumb|Партрэт [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Мендзялеева Д. І.]]]] У маі-верасні 1880 года ездзіў на Украіну для збору матэрыяла да карцін. У кастрычніку таго ж года майстэрню Рэпіна наведаў [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстой]]. У гэтым годзе мастак выканаў скульптурны партрэт С. І. Мамантава, партрэты [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|В. М. Васняцова]], [[Аляксей Феафілактавіч Пісемскі|А. Ф. Пісемскага]], [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|С. М. Салаўёва]], {{нп3|Ілья Сямёнавіч Астравухаў|І. С. Астравухава|ru|Остроухов, Илья Семёнович}}, [[Мікалай Мікалаевіч Гэ|М. М. Гэ]]. У маі 1880 года памёрла маці І. Рэпіна, які на некалькі дзён спазніўся на яе пахаванне. На гарадскіх могілках на магіле маці стаіць сціплы помнік, зроблены па яго малюнку мясцовымі кавалямі. Пасля яе смерці І. Я. Рэпін вельмі доўга, 27 гадоў, не быў у родным горадзе. 25 ліпеня 1880 года нарадзілася дачка Таццяна, адзіная з дзяцей, якая працягнула род мастака. На працягу гэтага і наступнага дзесяцігоддзяў быў зроблены цэлы шэраг прац з Л. М. Талстым у ролі галоўнага героя, партрэтаў яго сям’і, відаў Яснай Паляны, а таксама малюнкаў-ілюстрацый да твораў Талстога — усяго звыш 70 твораў. У 1881-82 гадах былі мастак наведаў Пецярбург для ўдзелу ў IX Перасоўнай выстаўцы, а таксама працаваў над партрэтамі [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|М. П. Мусаргскага]], [[Мікалай Іванавіч Пірагоў|М. І. Пірагова]], {{нп3|Аляксандр Іванавіч Урусаў|А. І. Урусава|ru|Урусов, Александр Иванович}}, {{нп3|Сяргей Міхайлавіч Трацякоў, мецэнат|С. М. Трацякова|ru|Третьяков, Сергей Михайлович (меценат)}}, [[Антон Рыгоравіч Рубінштэйн|А. Р. Рубінштэйна]], [[Апанас Апанасавіч Фет|А. А. Фета]], {{нп3|Паліна Анціп'еўна Стрэпетава|П. А. Стрэпетавай|ru|Стрепетова, Полина Антипьевна}}, {{нп3|Павел Іванавіч Бларамберг|П. І. Бларамберга|ru|Бларамберг, Павел Иванович}}, {{нп3|Васіль Кірылавіч Сютаеў|В. К. Сютаева|ru|Сютаев, Василий Кириллович}}, {{нп3|Андрэй Іванавіч Дэльвіг|А. І. Дэльвіга|ru|Дельвиг, Андрей Иванович}}. У верасні-кастрычніку спрабаваў паступіць у [[Маскоўскі ўніверсітэт]], пасля чаго пераехаў на пастаяннае жыхарства ў Пецярбург, дзе становіцца дзейным членам [[Таварыства перасоўных мастацкіх выставак]]. У 1883 годзе ажыццявіў падарожжа разам з [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|У. В. Стасавым]] па Італіі, Галандыі, Іспаніі, Германіі і іншых краінах, але ў сакавіку-красавіку прыязджаў у Маскву на выстаўку карцін [[Васіль Васілевіч Верашчагін|В. В. Верашчагіна]]. Вясной 1884 года зноў прыехаў у Маскву, дзе наведаў Л. М. Талстога. Напісаў партрэты [[Апалон Рыгоравіч Белапольскі|А. Р. Белапольскага]], {{нп3|Іван Яўграфавіч Ададураў, інжынер|І. Я. Ададурава|ru|Ададуров, Иван Евграфович (инженер)}}, {{нп3|Усевалад Міхайлавіч Гаршын|У. М. Гаршына|ru|Гаршин, Всеволод Михайлович}} Вясной 1885 года прыехаў у Маскву на Перасоўную выстаўку, дзе 1 красавіка з выстаўкі «па найвысокаму загаду» знялі карціну «{{нп3|Іван Грозны і сын яго Іван 16 лістапада 1581 года|Іван Грозны і яго сын Іван|ru|Иван Грозный и сын его Иван 16 ноября 1581 года}}», якая там экспанавалася. Такім чынам, яна стала першай карцінай, цэнзураванай у Расійскай імперыі<ref name="tanais.info">{{артыкул |загаловак = Илья Репин. Иван Грозный и сын его Иван 16 ноября 1581 |выданне = tanais.info |спасылка = http://www.tanais.info/art/repin74more.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171214071832/http://www.tanais.info/art/repin74more.html |archivedate = 14 снежня 2017 }}</ref>. У 1887 годзе развёўся з жонкай Верай Аляксееўнай Рэпінай (Шаўцовай), ад шлюбу ў мастака засталося чацвёра дзяцей: [[Юрый Ільіч Рэпін|сын Юрый]] і тры дачкі, Вера, Надзея і Таццяна. У тым жа годзе выйшаў з Таварыства мастацкіх перасоўных выставак. Падарожнічаў па Італіі. Напісаў партрэты кампазітараў [[Ферэнц Ліст|Ферэнца Ліста]], [[Міхаіл Іванавіч Глінка|Міхаіла Глінкі]] і [[Антон Рыгоравіч Рубінштэйн|Антона Рубінштэйна]], таксама партрэт стрыечнай сястры Алімпіяды, аўтапартрэт, партрэт піяністак [[Марыя Карлаўна Бенуа-Ефрон|Марыі Бенуа-Ефрон]], жонкі {{нп3|Альберт Мікалаевіч Бенуа|А. Бенуа|ru|Бенуа, Альберт Николаевич}}, і {{нп3|Соф'я Восіпаўна Ментэр|Соф'і Ментэр|ru|Ментер, Софья Осиповна}} У 1888 годзе ездзіў па Кубані і Каўказу. Цягам года былі напісаны партрэты вучаніцы І. Рэпіна {{нп3|Марыяна Уладзіміраўна Вяроўкіна|Марыяны Вяроўкінай|ru|Верёвкина, Марианна Владимировна}}, кампазітара [[Аляксандр Парфіравіч Барадзін|Аляксандра Барадзіна]], [[Соф'я Міхайлаўна Драгамірава|Соф’і Драгаміравай]], [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|Уладзіміра Стасава]], [[Іван Міхайлавіч Сечанаў|Івана Сечанава]]. У гэты ж перыяд створаны партрэты {{нп3|Лізавета Мікалаеўна Званцава|Лізаветы Званцавай|ru|Званцева, Елизавета Николаевна}}, [[Іван Мікалаевіч Крамской|Міхаіла Крамскога]], [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|Івана Тургенева]], [[Васіль Васілевіч Самойлаў|Васіля Самойлава]], [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|Міхаіла Шчэпкіна]], {{нп3|Варвара Іванаўна Ікскуль фон Гільдэнбанд|баранесы Ікскуль|ru|Икскуль фон Гильденбанд, Варвара Ивановна}} і многіх іншых. === 1890—1900 === [[Image:Belarus-Zdrawneva-Manor of Ilya Repin-1.jpg|thumb|left|250px|Музей-сядзіба І.Я Рэпіна «[[Здраўнёва]]». [[Руба]], [[Беларусь]].]] [[Image:Byelorussian by Repin.jpg|250px|thumb|«[[Беларус (карціна)|Беларус]]», 1892]] [[Image:Ilja Jefimowitsch Repin 004.jpg|250px|thumb|left|Партрэт Льва Талстова, 1893]] [[Image:Zhirkiewicz1894.jpg|250px|thumb|Партрэт пісьменніка Аляксандра Жыркевіча, 1894]] [[Image:Wedding of Nicholas II and Alexandra Feodorovna by Ilja Repin (1894, Russian museum).jpg|250px|thumb|«Вянчанне [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] і Аляксандры Фёдараўны», 1894]] У 1890 годзе І. Рэпін працягвае маляваць партрэты, у тым ліку стварае партрэты {{нп3|Луіза дэ Мерсі-Аржанта|Л. дэ Мерсі-Аржанта|ru|Мерси-Аржанто, Луиза де}}, [[Вольга Сяргееўна Аляксандрава-Гейнс|В. Аляксандравай-Гейнс]], {{нп3|Уладзімір Рыгоравіч Чарткоў|У. Р. Чарткова|ru|Чертков, Владимир Григорьевич}}, [[Цэзар Антонавіч Кюі|Ц. Кюі]], {{нп3|Пётр Францавіч Лесгарт|П. Лесгарта|ru|Лесгафт, Пётр Францевич}} У наступным годзе скончана карціна «{{нп3|Запарожцы, карціна|Адказ запарожцаў|ru|Запорожцы (картина)}}», праца над якой вялася 10 гадоў. Таксама створаны партрэты {{нп3|Элеанора Дузе|Э. Дузе|ru|Дузе, Элеонора}}, вялікага князя [[Канстанцін Канстанцінавіч|Канстанціна Канстанцінавіча]], [[Уладзімір Сяргеевіч Салаўёў|У. Салаўёва]], [[Уладзімір Данілавіч Спасовіч|Уладзіміра Спасовіча]]. 12 лютага 1892 ў залах Гістарычнага музея ў Маскве адкрылася персанальная выстаўка І. Рэпіна. У маі таго ж года набыў маёнтак у [[Здраўнёва]] пад Віцебскам. Таксама ў 1892 годзе былі напісаны партрэты {{нп3|Іван Раманавіч Тарханаў|І. Тарханава|ru|Тарханов, Иван Романович}}, {{нп3|Яўген Васілевіч Паўлаў|Я. Паўлава|ru|Павлов, Евгений Васильевич}}. У 1893 годзе пазнаёміўся з вядомым віцебскім краязнаўцам [[Уладзімір Казіміравіч Стукаліч|У. К. Стукалічам]]. Цікавасць да гісторыі Віцебшчыны паслужыла напісанню малюнка «Пропаведзь І. Кунцэвіча ў Беларусі». Таксама створаны партрэты [[Уладзімір Мікалаевіч Герард|У. Герарда]], [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М. Рымскага-Корсакава]], {{нп3|Таццяна Львоўна Сухоціна-Талстая|Т. Сухоцінай-Талстой|ru|Сухотина-Толстая, Татьяна Львовна}}. У 1893 годзе І. Рэпін стаў правадзейным членам [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў]] і разам з сынам Юрыем падарожнічаў па Германіі, Францыі, Італіі, наведваючы мастацкія выстаўкі і музеі. У наступныя 14 гадоў шмат часу аддаваў выкладчыцкай працы. У 1894—1907 гадах — прафесар-кіраўнік майстэрні ў Акадэміі мастацтваў. У 1894 годзе сканаў бацька І. Рэпіна, якога пахавалі ў Здраўнёве. У 1894-96 гадах мастак выканаў партрэты дачкі Надзеі, [[Лідзія Паўлаўна Штэйнгель|Л. П. Штэйнгель]], [[Іван Іванавіч Шышкін|І. Шышкіна]], {{нп3|Аляксандр Уладзіміравіч Жыркевіч|А. Жыркевіча|ru|Жиркевич, Александр Владимирович}}, [[Зінаіда Мікалаеўна Гіпіус|З. Гіпіус]], [[Рыгор Рыгоравіч Ге|Р. Ге]], імператара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]], {{нп3|Аляксандр Валерыянавіч Вержбіловіч|А. Вержбіловіча|ru|Вержбилович, Александр Валерианович}}, [[Якаў Пятровіч Палонскі|Я. Палонскага]], [[Марыя Клаўдзіеўна Ценішава|М. Ценішавай]], {{нп3|Дзмітрый Мікалаевіч Кардоўскі|Д. Кардоўскага|ru|Кардовский, Дмитрий Николаевич}}, {{нп3|Аляксандр Канстанцінавіч Гейнс|А. Гейнса|ru|Гейнс, Александр Константинович}}, групавы партрэт {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч Беклямішаў|У. Беклямішава|ru|Беклемишев, Владимир Александрович}}, {{нп3|Міхаіл Пятровіч Боткін|М. П. Боткіна|ru|Боткин, Михаил Петрович}} і {{нп3|Леанід Уладзіміравіч Пазен|Л. Пазена|ru|Позен, Леонид Владимирович}}, [[Аляксей Канстанцінавіч Талстой|А. Талстога]], [[Павел Міхайлавіч Траццякоў|П. Траццякова]], {{нп3|Соф'я Львоўна Пяроўская|С. Пяроўскай|ru|Перовская, Софья Львовна}}, [[Валянцін Аляксандравіч Сяроў|В. Сярова]] і іншыя. У 1898 годзе ажыццявіў паломніцтва ў Іерусалім. У 1898-99 гадах займаў пасаду рэктара Акадэміі мастацтваў і згадзіўся стаць супрацоўнікам новага часопіса «{{нп3|Мир Искусства||ru|Мир искусства (журнал)}}». У наступным годзе ажаніўся з {{нп3|Наталля Барысаўна Нордман|Наталляй Нордман|de|Natalia Nordman}} і набыў на яе імя зямлю ў пасёлцы Куокала ў Фінляндыі, на якой пабудаваў маёнтак і назваў «{{нп3|Пенаты, сядзіба|Пенаты|ru|Пенаты (усадьба)}}». У кастрычніку ў Пецярбургу пазнаёміўся з [[Максім Горкі|М. Горкім]]. У канцы года Рэпін парваў зносіны з «Миром Искусства», які ўзначальваў [[Сяргей Паўлавіч Дзягілеў|С. П. Дзягілеў]]. У 1897—1900 гадах між іншых намаляваў партрэты {{нп3|Дзмітрый Анфімавіч Шчарбіноўскі|Д. Шчарбіноўскага|ru|Щербиновский, Дмитрий Анфимович}}, [[Анатоль Фёдаравіч Коні|А. Коні]], [[Адрыян Віктаравіч Прахаў|В. Прахава]], [[Максім Горкі|М. Горкага]], {{нп3|Уладзімір Аляксеевіч Гіляроўскі|У. Гіляроўскага|ru|Гиляровский, Владимир Алексеевич}}, [[Васіль Фёдаравіч Свіньін|В. Свіньіна]], {{нп3|Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў|А. Памяранцава|ru|Померанцев, Александр Никанорович}}, {{нп3|Пётр Пятровіч Гнедзіч|П. Гнедзіча|ru|Гнедич, Пётр Петрович}}, паасобныя партрэты дачкі і сына [[Канстанцін Міхайлавіч Фафанаў|К. Фафанава]] і іншыя. У 1892—1900 жыў наездамі і працаваў ва ўласным маёнтку Здраўнёва на беразе [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]] (цяпер [[Віцебскі раён]]). Тут створаны карціны «[[Беларус (карціна)|Беларус]]», «{{нп3|Асенні букет||ru|Осенний букет}}». «Паляўнічы з ружжом», «На Заходняй Дзвіне. Усход сонца» (эцюд; усе 1892), «Святочнае гулянне ў Здраўнёве» (1893), «Касец-літвін» (1894), «Дуэль», «Месячная ноч. Здраўнёва», «Партрэт сына Юрыя на тэрасе здраўнёўскага дома» (усе 1896), абразы «Хрыстос» (1894) і «Маці Божая» (1896) для царквы суседняй вёсцы Слабада, партрэты дачок Веры і Надзеі і інш. У Здраўнёве Рэпін часта наведвалі вядомыя людзі Віцебска і наваколляў: гісторык [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|А. П. Сапуноў]], краязнавец і грамадскі дзеяч [[Уладзімір Казіміравіч Стукаліч|У. К. Стукаліч]], фатограф С. А. Юркоўскі і інш. Пад уплывам Стукаліча Рэпін збіраўся напісаць гістарычную карціну пра Віцебскае паўстанне 1623 (не здзейснена, захаваўся эскіз «Пропаведзь Кунцэвіча ў Віцебску», (1893)). === 1900—1910 === [[Image:Repin state council2.jpg|250px|thumb|«Урачыстае пасяджэнне Дзяржаўнага савета», 1900]] [[Image:Pobedonostsev by repin.jpg|250px|thumb|Канстанцін Пабеданосцаў]] У маі 1900 года Рэпіны з’ехалі ў Парыж, дзе І. Рэпін быў членам міжнароднага журы па жывапісе на [[Сусветная выстаўка (1900)|Сусветнай выстаўцы]]. Падчас года І. Рэпін напісаў партрэты паміраючай {{нп3|Луіза дэ Мерсі-Аржанто|Луізы дэ Мерсі-Аржанто|ru|Мерси-Аржанто, Луиза де}}, жонкі {{нп3|Наталля Барысаўна Нордман|Наталлі Нордман|de|Natalia Nordman}}, [[Дзмітрый Сяргеевіч Меражкоўскі|Д. Меражкоўскага]], [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|У. Стасава]], [[Цэзар Антонавіч Кюі|Ц. Кюі]], [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|М. Антакольскага]]. У 1901 годзе Рэпін атрымаў заказ ад імператара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]]: напісаць юбілейнае паседжанне [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета]]. Палатно плошчай 35 м², у рабоце над якім прымалі ўдзел мастакі [[Барыс Міхайлавіч Кустодзіеў|Б. М. Кустодзіеў]] (правая частка карціны) і {{нп3|Іван Сямёнавіч Кулікоў, мастак|І. С. Кулікоў|ru|Куликов, Иван Семёнович}} (левая частка карціны), было выканана на працягу 1901—1903 гг. На карціне намалявана больш за восемдзесят чалавек — членаў Дзяржаўнага Савета, на чале з царом. Да карціны Рэпін напісаў каля пяцідзесяці партрэтных эцюдаў. У 1902—1903 гадах Рэпін таксама стварыў партрэты [[Васіль Васілевіч Самойлаў|В. Самойлава]], {{нп3|Іван Іванавіч Шамшын|І. Шамшына|ru|Шамшин, Иван Иванович}}, {{нп3|Дзмітрый Мартынавіч Сольскі|Д. Сольскага|ru|Сольский, Дмитрий Мартынович}}, {{нп3|Канстанцін Іванавіч Пален|К. Палена|ru|Пален, Константин Иванович}}, [[Міхаіл Іванавіч Хілкоў|М. Хілкова]], {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Обручаў|М. Обручава|ru|Обручев, Николай Николаевич}}, {{нп3|Міхаіл Мікалаевіч Галкін-Враской|М. Галкіна-Враскога|ru|Галкин-Враской, Михаил Николаевич}}, [[Аляксей Мікалаевіч Курапаткін|А. Курапаткіна]], {{нп3|Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнава-Цян-Шанскага|ru|Семёнов-Тян-Шанский, Пётр Петрович}}, [[Павел Міхайлавіч Траццякоў|П. Траццякова]], {{нп3|Фёдар Густававіч Цёрнер|Ф. Цёрнера|ru|Тернер, Фёдор Густавович}}, [[Павел Пятровіч Чысцякоў|П. Чысцякова]], [[Анатоль Канстанцінавіч Лядаў|А. Лядава]], [[Вячаслаў Канстанцінавіч Плевэ|В. Плевэ]], [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Вітэ]], {{нп3|Аляксей Паўлавіч Ігнацьевў|А. Ігнацьева|ru|Игнатьев, Алексей Павлович}}, {{нп3|Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|К. Пабеданосцаў|ru|Победоносцев, Константин Петрович}} У 1904 годзе Рэпін апошні раз у жыцці наведаў [[Здраўнёва]]. У наступным годзе пасля двухмесячнага падарожжа па Італіі Рэпін падаў прашэнне аб адстаўцы. Быў звольнены загадам па Міністэрству двара ад 31 снежня 1905 года. Пасля 1905 правая рука канчаткова перастала яму служыць, прыкладна з 1907 мастак канчаткова перайшоў да пісанню левай рукой. 24 кастрычніка 1906 года зноў прызначаны на пасаду прафесара-кіраўніка з 1 чэрвеня 1906 года. У 1907 годзе наведаў Чугуеў. У верасні канчаткова пакінуў Акадэмію Мастацтваў. У 1904—1907 гадах былі напісаныя партрэты {{нп3|Іван Яўменьевіч Цвяткоў|І. Цвяткова|ru|Цветков, Иван Евменьевич}}, [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Л. Андрэева]], {{нп3|Марыя Фёдараўна Андрэева|М. Андрэевай|ru|Андреева, Мария Фёдоровна}}, {{нп3|Леў Львовіч Талстой|Л. Талстога|ru|Толстой, Лев Львович}}, [[Вера Пятроўна Струкава|В. Струкавай]], {{нп3|Іван Раманавіч Тарханаў|І. Тарханава|ru|Тарханов, Иван Романович}}, {{нп3|Мікалай Аляксандравіч Марозаў, рэвалюцыянер|М. Марозава|ru|Морозов, Николай Александрович (революционер)}}, {{нп3|Яўген Мікалаевіч Чырыкаў|Я. Чырыкава|ru|Чириков, Евгений Николаевич}}, [[Мара Канстанцінаўна Свярбеева|М. Оліў]], [[Архіп Іванавіч Куінджы|А. Куінджы]], [[Сцяпан Пятровіч Крачкоўскі|С. Крачкоўскага]], {{нп3|Аляксандр Дзмітрыевіч Зіноўеў|А. Зіноўева|ru|Зиновьев, Александр Дмитриевич}}, [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Д. Мендзялеева]] У 1908 годзе пачалі друкавацца першыя главы ўспамінаў І. Я. Рэпіна «Далёкае блізкае». У 1908—1910 гадах напісаны партрэты [[Марыя Барысаўна Чукоўская|М. Чукоўскай]], [[Людамір Вацлававіч Свентаржэцкі|Л. Свентаржэцкага]], {{нп3|Соф'я Уладзіміраўна Паніна|С. Панінай|ru|Панина, Софья Владимировна}}, {{нп3|Васіль Дзмітрыевіч Міліоці|В. Міліоці|ru|Милиоти, Василий Дмитриевич}}. === 1910—1920 === [[Image:Pushkin derzhavin.jpg|250px|thumb|«[[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкін]] чытае сваю паэму перад [[Гаўрыла Раманавіч Дзяржавін|Дзяржавіным]]». 1911]] У 1910—1913 гадах былі напісаны партрэты {{нп3|Сцяпан Міхайлавіч Муратаў|С. Муратава|ru|Муратов, Степан Михайлович}}, {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч|Уладзіміра Аляксандравіча|ru|Владимир Александрович}}, [[Пётр Аркадзевіч Сталыпін|П. Сталыпіна]], {{нп3|Ісаак Ізраілевіч Бродскі|І. Бродскага|ru|Бродский, Исаак Израилевич}}, {{нп3|Вільгельм Казімір Вільгельмавіч Бітнер|В. Бітнера|ru|Битнер, Вильгельм Казимир Вильгельмович}}, {{нп3|Ілья Сямёнавіч Астравухаў|І. Астравухава|ru|Остроухов, Илья Семёнович}}, {{нп3|Міхаіл Пятровіч Салаўёў|М. Салаўёва|ru|Соловьёв, Михаил Петрович}}, [[Уладзімір Міхайлавіч Бехцераў|У. Бехцерава]], [[Адэлаіда Іванаўна Андрэева-Шкілондзь|А. Андрэевай-Шкілондзь]], {{нп3|Іеранім Іеранімавіч Яскінскі|І. Ясінскага|ru|Ясинский, Иероним Иеронимович}}, [[Карней Іванавіч Чукоўскі|К. Чукоўскага]], [[Уладзімір Галакціёнавіч Караленка|У. Караленкі]]. У 1911 годзе на {{нп3|Сусветная выстаўка, 1911|Сусветнай выстаўцы|ru|Turin International}} ў асобным павільёне была арганізавана персанальная выстаўка І. Рэпіна. 16 студзеня 1913 года І. Я. Рэпін прыехаў у Маскву ў сувязі з пашкоджваннем карціны «{{нп3|Іван Грозны і сын яго Іван 16 лістапада 1581 года|Іван Грозны|ru|Иван Грозный и сын его Иван 16 ноября 1581 года}}». 28 чэрвеня 1914 года ў Швейцарыі ад сухот памёрла жонка мастака. Рэпін, які прыехаў туды, не заспеў Наталлю Барысаўну ў жывых, змог толькі замаляваць магілу. Пасля смерці Нордман, стаў пажыццёвым уладальнікам сядзібы «Пенаты», апублікаваўшы завяшчанне, унёс на рахунак Акадэміі каля 30 тысячы рублёў на будучае ўтрыманне музея ў свой гонар — «Пенатаў». Толькі пасля смерці мачыхі Пенаты пачалі наведваць дочкі І. Рэпіна. У 1914 годзе напісаны партрэты [[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Ф. Шаляпіна]], [[Сяргей Мітрафанавіч Гарадзецкі|С. Гарадзецкага]] з жонкай, {{нп3|Таццяна Львоўна Шчэпкіна-Купернік|Т. Шчэпкінай-Купернік|ru|Щепкина-Куперник, Татьяна Львовна}}, {{нп3|Мікалай Дзмітрыевіч Ермакоў|М. Ермакова|ru|Ермаков, Николай Дмитриевич}}, У ліпені прыехаў у Чугуеў, поўны творчых планаў і спадзяванняў. Набліжаўся сямідзесяцігадовы юбілей мастака. Ён марыў пасяліцца ў Чугуеве, стварыць свабодныя мастацкія майстэрні пад назвай, памятнай яму з дзяцінства, — «Дзелавы двор». Спадзяваўся, што майстэрні стануць цэнтрам развіцця народнага мастацтва Украіны. Паводле задумы, тут павінны былі рыхтаваць жывапісцаў, скульптараў, майстроў прыкладнога мастацтва. Меркавалася стварыць такія майстэрні, як керамічная, пазалотная, разьбы па дрэве дэкаратыўнага пано, ткацкая, ліцейная, такарная і сталярная. Школа павінна была ўтрымліваць вучняў бясплатна, мець практычнае прызначэнне і выконваць заказы насельніцтва. У гонар гэтай падзеі гарадскія ўлады выдзелілі для будаўніцтва «Дзелавога двара» шэсць дзесяцін зямлі ў лепшым месцы горада — над Данцом. Але школа так і не была пабудавана — пачалася першая сусветная вайна. Прыезд у Чугуеў у 1914 годзе быў апошнім. У 1915-16 гадах намаляваў партрэты [[Анатоль Фёдаравіч Коні|А. Коні]], [[Антон Рыгоравіч Рубінштэйн|А. Рубінштэйна]], {{нп3|Васіль Сямёнавіч Сварог|В. Сварога|ru|Сварог, Василий Семёнович}}, {{нп3|Барыс Дзмітрыевіч Грыгор'еў|Б. Грыгор'ева|ru|Григорьев, Борис Дмитриевич}}, {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Яўрэінаў|М. Яўрэінава|ru|Евреинов, Николай Николаевич}}, [[Павел Васілевіч Самойлаў|П. Самойлава]], [[Антон Міхайлавіч Камашка|А. Камашкі]], {{нп3|Канстанцін Канстанцінавіч Восіпаў|К. Восіпава|ru|Олимпов, Константин Константинович}} У 1918 годзе працы Рэпіна былі выстаўлены ў салоне Стрындберга ў Хельсінкі. У 1917-20 гадах І. Рэпіным створаны партрэты [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|А. Керанскага]], {{нп3|Мікалай Уладзіміравіч Рэмізаў|М. Рэмізава|ru|Ремизов, Николай Владимирович}}, {{нп3|Сямён Восіпавіч Грузенберг|С. Грузенберга|ru|Грузенберг, Семён Осипович}}. У кастрычніку 1919 падараваў {{нп3|Фінскае мастацкае таварыства|Фінскаму мастацкаму таварыству|ru|Suomen Taideyhdistys}} 7 уласных твораў, якія знаходзіліся ў Пенатах, і 23 карціны рускіх мастакоў. У тым жа годзе адбылася выстаўка яго карцін у [[Стакгольм]]е. === 1920—1930 === У сакавіку 1920 года абраны ганаровым членам Фінскага мастацкага таварыства. Праз 2 месяцы, у маі 1920 года, падараваныя Рэпіным карціны былі выстаўлены ў музеі [[Атэнеум (Хельсінкі)|Атэнеум]] у Хельсінкі. У гэтым жа годзе ў газеце «Мір» Рэпін публікуе шэраг артыкулаў супраць савецкай улады. Для газеты «Агульная справа», якая выходзіла ў Парыжы, Рэпін піша ўспаміны пра Л. М. Талстога, прымеркаваныя да 10-годдзя з дня смерці пісьменніка. У 1920-я гады Рэпін стаў наведваць праваслаўны храм у пасёлку Куокала і спяваў на [[клірас]]е. У 1921 годзе быді праведзены выстаўкі ў Тэрыёкі і ў Выбаргу. У наступнае дзесяцігоддзе ладзіліся рэгулярныя выстаўкі як у Фінляндыі, так і ў іншых краінах. У лютым у газеце «Руль» выйшаў яго заклік «Людзі рускія», а ў газеце «Шлях» — нататка аб сучасным становішчы Расіі. У гэтым жа годзе адбылася выстаўка ў Нью-Ёрку. 22 сакавіка 1924 года атрымаў першае пасведчанне асобы — від на жыхарства, якая дазволіў пражываць у Фінляндыі, тэрмінам на два гады. Гэта адбылося ў Хельсінкі, у памяшканні Цэнтральнай доказнай паліцыі. У 1920-30 гадах былі створаны партрэты {{нп3|Панталеон Шындлер|П. Шындлера|ru|Шиндлер, Панталеон}}, [[Іван Пятровіч Паўлаў|І. Паўлава]], [[Акселі Гален-Калела]], [[Абрам Яфімавіч Архіпаў|А. Архіпава]], {{нп3|Іван Цімафеевіч Савянкоў||ru|Савенков, Иван Тимофеевич}}, [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|У. Стасава]]. Мастак памёр [[29 верасня]] [[1930]] года ў [[Куокала|Куокале]], дзе і быў пахаваны ў парку сваіх любімых «Пенатаў», непадалёк ад дома і «Чугуевай горкі» — як мастак называў пагорак, які ўзвышаўся на яго ўчастку. {{нп3|Юрый Ільіч Рэпін|Сын Рэпіна Юрый|ru|Репин, Юрий Ильич}} таксама стаў мастаком. Род Рэпіна цяпер прадстаўляюць нашчадкі яго брата, якія жывуць у [[Ярвенпяа]]. Пляменнік мастака Ілья Рэпін вырабіў дзве [[праваслаўе|праваслаўных]] святыні ({{нп3|Рака, мастацтва|ракі|ru|Рака}}) для [[іканастас]]аў з дрэва: для малельні ў Ярвенпяа ў 1948 і праз 10 гадоў для новай праваслаўнай царквы на могілках у Хельсінкі. == Творчасць == У творчасці Рэпіна ўвасоблены лепшыя дасягненні дэмакратычнага мастацтва таго часу. У жанравых палотнах адлюстраваў супярэчнасці грамадскага жыцця паслярэформенай Расіі, паказаў сілу, веліч і чалавечую годнасць абяздоленага народа, раскрыў мужнасць і высакароднасць рэвалюцыянераў — «Бурлакі на Волзе» (1870—1873), «{{нп3|Хрэсны ход у Курскай губерні||ru|Крестный ход в Курской губернии}}», 1880—1883, «Адмова ад споведзі» (1879—1885), «[[Не чакалі (карціна)|Не чакалі]]» (1884—1888). У шматлікіх партрэтах стварыў глыбокапсіхалагічныя вобразы прадстаўнікоў розных пластоў рускага грамадства — «Мужычок з баязлівых», «Протадыякан» (абодва 1877), партрэты {{нп3|Партрэт Мадэста Мусаргскага|М. П. Мусаргскага|pl|Portret Modesta Musorgskiego}} (1881), [[Антон Антонавіч Дэльвіг|А. А. Дэльвіга]] (1882), [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстога]] (1877), [[Павел Міхайлавіч Траццякоў|П. М. Траццякова]] (1901), групавы партрэт «Урачыстае пасяджэнне Дзяржаўнага савета» (1901—1903) і інш.). У гістарычных карцінах імкнуўся паказаць трагічныя пераплаценні чалавечых пачуццяў, моцныя драматычныя характеры — «Царэўна Соф’я» (1879), «Іван Грозны і яго сын Іван» (1885), раскрыць вольналюбівы дух народа — «Запарожцы пішуць пісьмо турэцкаму султану» (1878—1891). Творам Рэпіна ўласцівы глыбіня зместу, энергія і пластыка жывапіснай формы, цэльнасць кампазіцыі, выразнасць колеру і малюнка, майстэрства ў перадачы святло-паветранага асяроддзя. Дзейнасць Рэпіна зрабіла вялікі ўплыў на творчасць беларускіх партрэтыстаў канца 19 — пач. 20 ст. == Рэпін і Беларусь == Сярод вучняў І. Я. Рэпіна мастак [[Леў Абрамавіч Альпяровіч|Леў Альпяровіч]]. У 1988-м годзе адкрылі музей-сядзібу І. Я. Рэпіна «Здраўнёва». У Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь захоўваюцца 13 жывапісных палоцен Рэпіна, сярод іх: «Украінка каля плятня» (1876), «Запарожцы» (эскіз да карціны, 1880-я г.), партрэты [[Марыя Клаўдзіеўна Ценішава|М. К. Ценішавай]] (1893), {{нп3|Марыя Фёдараўна Андрэева|М. Ф. Андрэевай|ru|Андреева, Мария Фёдоровна}} (1905). == Рэпін і Украіна == Жыццё і творчасць Іллі Яфімавіча цесна былі звязаны з Украінай. Мастак ведаў украінскую мову і гісторыю ўкраінскага народа. Ён з’яўляўся членам журы камісіі па ўзвядзенню помніка [[Т. Шаўчэнка|Т. Шаўчэнкі]]. Нездаволены рашэннем камісіі, выйшаў з яе складу, як і некаторыя ўкраінскія мастакі. Ілья Яфімавіч асабіста зрабіў некалькі чарнавікоў праекта помніка, паколькі высока цаніў асобу Шаўчэнкі, называючы яго «апосталам свабоды». {{нп3|Вячаслаў Канстанцінавіч Развадоўскі|В. К. Развадоўскі|ru|Розвадовский, Вячеслав Константинович}} меў намер стварыць мастацкую паштоўку, атрыманыя грошы ад якой былі накіраваны на збудаванне помніка. Для гэтага Рэпін напісаў акварэллю «Праметэя» з паэмы Шаўчэнкі «{{нп3|Каўказ, паэма|Каўказ|ru|Кавказ (поэма)}}». Таксама ён стаў членам-заснавальнікам Таварыства па ахове помнікаў Т. Шаўчэнкі, статут якога не быў зацверджаны ўрадам<ref>Коваленко А. Н. Передвижники и Украина (страницы русско-украинских культурных связей), Киев, «Наукова думка», 1979 (с. 70-72)</ref>. І. Рэпін аказваў дапамогу камітэту пры Таварыстве прыгожых мастацтваў імя В. Верашчагіна ў г. [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]]. Таксама ён з’яўляўся ганаровым членам {{нп3|Кіеўскае літаратурна-артыстычнае таварыства|Кіеўскага літаратурна-артыстычнага таварыства|uk|Київське літературно-артистичне товариство}} і Кіеўскага таварыства старажытнасцей і мастацтва. == Рэпін і Фінляндыя == Рэпін захапляўся Фінляндыяй, называючы [[Хельсінкі|Гельсінгфорс]] кавалачкам [[Парыж]]а. Ён быў знаёмы са многімі дзеячамі фінскай культуры, напрыклад з мастаком [[Альберт Эдэльфельт]] і з паэтам [[Эйна Лейна]]. У 1919 годзе Рэпін падарыў {{нп3|Фінскае мастацкае таварыства|Фінскаму мастацкаму таварыству|ru|Suomen Taideyhdistys}} сваю калекцыю з 23 работ рускіх мастакоў і сямі ўласных. Так пачалася калекцыя Рэпіна [[Атэнеум (Хельсінкі)|Атэнеум]]<ref>[http://www3.lappeenranta.fi/museot/verkkonayttelyt/kesa2006/repin/repin/repin_ja_suomi.pdf Helena Soini, Ilja Repin ja Suomi.]</ref>. Пазней, у 1960-х гадах, вядомыя малюнкі і карціны Рэпіна з калекцыі Шувалава, якія знаходіліся ў Фінляндыі, былі прапанаваны Музею Атэнеум для пакупкі. Музей адхіліў прапанову, патлумачыўшы, што твораў Рэпіна ўжо дастаткова. У выніку вялікая частка прапанаваных твораў апынулася ў [[Траццякоўская галерэя|Траццякоўскай галерэі]]<ref>Mejias-Ojajärvi, s. 117</ref>. У 1920 фінскія мастакі выбралі Рэпіна ганаровым членам Таварыства мастакоў Фінляндыі. З гэтай нагоды ў рэстаране гатэля кают-кампанія ў Хельсінкі адбылася ўрачыстая вячэра, а потым мастакі пачалі пісаць вялікую карціну ''Знакамітасці Фінляндыі''<ref>Mejias-Ojajärvi, s. 105</ref>, якая была скончана шмат гадоў праз. У цяперашні час карціна выстаўлена ў кафэ Атэнеум. == Палітычныя погляды == Рэпін адмоўна ставіўся да [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая Другога]], называў яго «гнюсным варварам», «высокадзяржымордзіем», марыў «што гэтая „брыдота“ абваліцца»<ref>Корней Чуковский. Современники. Серия: Жизнь замечательных людей. Издательство: Молодая гвардия</ref>. Аднак пасля рэвалюцыі, у [[1918]] годзе, ён піша карціну «Быдла імперыялізму», своеасаблівы працяг тэмы бурлакоў, дзе яны выглядаюць бруднымі, тупымі і выродлівымі. Сам Рэпін аб гэтай карціне казаў: «„Быдла“ — глыбока разбэшчаная істота: пастаянна сутыкаючыся з паліцыяй, яно засвойвае яе здольнасці драпежнічаць па-воўчы, падхалімнічаць, але хутка прыходзіць да расправы над сваімі гаспадарамі, калі яны слабеюць…»<ref>[http://www.radiorus.ru/news.html?rid=4342&date=29-07-2009&id=367304 «Пенаты» — усадьба Ильи Репина, на берегу Финского залива | Радио России]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Спробы Савецкага ўрада вярнуць Рэпіна ў [[СССР]] не ўдаліся, угаворы сяброў не падзейнічалі; у прыватных лістах ён сцвярджаў, што пакуль ва ўладзе [[бальшавікі]], не жадае мець з Расіяй нічога агульнага. У апошнія гады жыцця Рэпін стварыў шэраг карцін на рэлігійныя тэмы. Рэзка адмоўна ставіўся да {{нп3|Рэформа рускай арфаграфіі 1918 года|рэформы рускай арфаграфіі 1917-1918 гг.|ru|Реформа русской орфографии 1918 года}}<ref name="autogenerated1">Если Вы так любите Репина, разрешите ему букву ять. Ничего другого он не хочет. [http://www.chukfamily.ru/Elena/Articles/Repin.htm Елена Чуковская. Почему Репин не приехал в СССР?] [[Литературная газета]], 11.09.1997 года</ref><ref name="autogenerated2">Репин не верит большевикам и боится их. Все их нововведения — такие как «новый стиль» и «новая орфография» — для него непереносимы. Особенно ненавистна новая орфография. Умиляют его просьбы к другу, чтобы книга его печаталась по «старой» орфографии. И чудо — по закону любви Чуковский приостанавливает печатание книги (которая так и не выйдет в свет) и идет в Государственное издательство для получения разрешения на «яти». Но, оказывается, все «яти» в типографиях конфискованы. — [http://www.seagullmag.com/article.php?id=1345 Переписка творцов: Репин и Чуковский] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071023005504/http://www.seagullmag.com/article.php?id=1345|date=23 кастрычніка 2007}}. [http://www.seagullmag.com/author.php?id=213 Ирина Чайковская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081012094706/http://www.seagullmag.com/author.php?id=213|date=12 кастрычніка 2008}} ([[Бостон]]).</ref>. Хоць рэформу гэту падрыхтавалі задоўга да рэвалюцыі, і пастанова камісіі выйшла яшчэ ў маі 1917<ref name="реф11051917">[http://www.textology.ru/article.aspx?aId=196 Постановления Совещания по вопросу об упрощении русского правописания, принятые 11 мая 1917 г.] — Изв. Российской Академии наук 6-я серия, 1917, № 15, 1 нояб., стр. 1183—1187.</ref>, «Прыдуманая [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]] арфаграфічная рэформа стала трывала асацыявацца ў яго з бальшавікамі»<ref name="рефЪ">[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=418989 100 лет сплошного буквоедства]</ref>. «Антырэформенная» пазіцыя Рэпіна ў пытанні арфаграфіі сфарміравалася, аднак, не на палітычнай, а на асабліва асобаснай аснове. Замена «яць» на «е» ў яго прозвішчы стварала перадумовы магчымасці чытання Р''е''пин як Р''ё''пін, што літаральна яго злавала. І калі ў «Пенаты» пасля [[1918]] года сталі прыходзіць лісты, адрасаваныя Р''е''пину, мастак з абурэннем вяртаў іх фінскім паштарам, паказваючы на канверт: «ніякага Рёпіна тут не жыве!»<ref name=autogenerated1 />. == Памяць == У 1930-я гады пачынаецца сапраўдны культ Рэпіна на радзіме, калі яго працы сталі ўзорамі перыяду ''сацыялістычнага рэалізму'' ў СССР. Імя Рэпіна ўстала ў адным шэрагу з імёнамі [[Леў Мікалаевіч Талстой|Талстога]], [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|Мусаргскага]] і [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|Рымскага-Корсакава]]. Рэпін сам напісаў працы на тэмы рэвалюцыі, такія як: «Расстрэл дэманстрантаў», «Чырвонае пахаванне» і «Ля царскай шыбеніцы», якія ён падарыў музею рэвалюцыі з нагоды візіту дэлегацыі савецкіх мастакоў летам 1926 года<ref>[http://ryibak.pravoverie.ru/node/81 Картина крови] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081214110107/http://ryibak.pravoverie.ru/node/81 |date=14 снежня 2008 }}</ref><ref>Maria Karpenko, Jelena Kirillina, Galina Pribulskaja, Natalia Vatenina Ilja Repin — Maalauksia, grafiikkaa, 1984, стр 242, Tammi, Helsinki & Aurora, Leningrad,ISBN 951-30-5800-X</ref>. Сярод гэтых карцін ёсць партрэт [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Керанскага]]<ref>[http://evtushenko75.livejournal.com/26758.html Малоизвестный Репин] {{ref-ru}}</ref>. Рэпін стаў адным з нямногіх эмігрантаў, якія атрымалі прызнанне ў СССР, у прыватнасці, у 30-я гады. Апошняя прыжыццёвая біяграфія І. Я. Рэпіна, якая пачынаецца са слоў «выбітны рускі жывапісец», выйшла ў СССР у сёмым томе {{нп3|Малая савецкая энцыклапедыя|Малой Савецкай энцыклапедыі|ru|Малая советская энциклопедия}}<ref name="МСЭ_Р">Репин И. Е.// Малая советская энциклопедия. Т. 7. — М.: АО Сов. энциклопедия. 1930. — стлб. 305—306.</ref>. Па запісе на абароце тытульнай старонкі, рэдакцыйная праца над томам была завершана 31 жніўня 1930 — менш, чым за месяц да смерці мастака. == Гл. таксама == * [[Здраўнёва]] * [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Москвинов В., Репин в Москве, М., 1955; * Иванов С., Москва в жизни и творчестве И. Е. Репина, М., 1960; * Грабарь И. Э., Репин, т. 1—2, М., 1963—64; * Новое о Репине, Л., 1969; * Лясковская О. А., И. Е. Репин, 3 изд., М., 1982; * Стернин Г. Ю., И. Е. Репин. Альбом, Л., 1985; * Федоров-Давыдов А. А., И. Е. Репин, 2 изд., М., 1989. * [http://issuu.com/linkedin63/docs/repin_zdravnjovo_bibliograficheskij Репин и Здравнёво. Библиографический указатель. 1995—2001 / Сост. Шишанов В. А. Витебск: Витебский областной краеведческий музей, 2001. 20 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160324123627/https://issuu.com/linkedin63/docs/repin_zdravnjovo_bibliograficheskij |date=24 сакавіка 2016 }} * Сухоруков А., Шишанов В. К истории создания музея-усадьбы И. Е. Репина «Здравнёво» // Белорусско-русское культурное взаимодействие конца XIX-начала XX в.: Материалы научной конференции, посвящённой 150-летию со дня рождения И. Е. Репина и 100-летию пребывания художника в Беларуси. Витебск, 1995. С.111-117. * [http://issuu.com/linkedin63/docs/1996_oblik_zdravnevo Шишанов В. Здравнёво. Исторический облик и музеефикация усадьбы // Матэрыялы II Міжнароднай канферэнцыі па праблемах музеефікацыі унікальных гістарычных тэрыторый. Полацк, 1996. С.38-44.] * Сухарукаў А., Шышанаў В. Музей-сядзіба І. Я. Рэпіна «Здраўнёва» як цэнтр развіцця беларуска-рускіх культурных сувязяў// Нацыянальныя меншасці Беларусі. Кн.3. Брэст-Мінск, 1996. С.18-19. * Шишанов В. Репин в Белоруссии // Служба спасения 01 (Минск). 2000. № 5. С.54-57. * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2000_vicebski_sshytak_zdraunjova Шышанаў В. Невядомае Здраўнёва // Віцебскі сшытак. 2000. № 4. С.90-115.] * Шышанаў В. Беларусь і беларусы вачыма Іллі Рэпіна // Гісторыя, культуралогія, мастацтвазнаўства: Матэрыялы III Міжнар. кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый» (Мінск, 21-25 мая, 4-7 снеж. 2000 г.). Мн.: «Беларускі кнігазбор», 2001. (Беларусіка = Albaruthenica; Кн. 21). С.311-316. * Сухарукаў А., Шышанаў В. Рэпіна І. Я. Музей-сядзіба «Здраўнёва» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т.6. Кн.1. Мн.: БелЭн, 2001. С.174. * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2004_repinskie_chtenija Шишанов В. А. Здравнёво: после октября 1917 // Репинские чтения: Материалы чтений в Музее-усадьбе И. Е. Репина «Пенаты» (2003—2004). СПБ.: «ИП Комплекс», 2004. С.80-89.h] * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2004_repinskie_chtenija Шишанов В. А. К истории коллекции работ Репина в Витебском областном краеведческом музее // Репинские чтения: Материалы чтений в Музее-усадьбе И. Е. Репина «Пенаты» (2003—2004). СПБ.: «ИП Комплекс», 2004. С.90-97.] * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2010_zdravnevskaja_shkola Шишанов, В. А. Материалы Государственного архива Витебской области о школе в усадьбе «Здравнево» / В. А. Шишанов // Адукацыя на Віцебшчыне: гісторыя і сучаснасць: матэрыялы рэспуб. навук.-практ. канф., Віцебск, 30-31 сакавіка 2010 г., Віц. дзярж. ун-т, редкал.: В. У. Акуневіч (адк. рэд.). — Віцебск: УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», 2010. — С.128-132.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160202213601/http://issuu.com/linkedin63/docs/2010_zdravnevskaja_shkola |date=2 лютага 2016 }} * Шишанов, В. А. [https://issuu.com/linkedin63/docs/2015_repin_zdravnevo_gtg Здравнёвские работы И. Е. Репина в русской художественной критике конца XIX — начала ХХ в. / В. А. Шишанов // Творчество И. Е. Репина и проблемы современного реализма. К 170-летию со дня рождения: материалы Международной научной конференции / ред. кол. Т. В. Юденкова, Л. И. Иовлева, Т. Л. Карпова. — Москва: Гос. Третьяковская галерея, 2015. — С. 117—130.] * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2013_ik_zdravnevskij_dom Шишанов, В. А. «Все вытекло из удобств и необходимости…» (Главный дом усадьбы И. Е. Репина «Здравнёво») / В. А. Шишанов // Искусство и культура (Витебск). — 2013. — № 4. — С. 95 — 100.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160916045718/https://issuu.com/linkedin63/docs/2013_ik_zdravnevskij_dom |date=16 верасня 2016 }} * [http://www.academia.edu/49327797/2019_Repin_GTG_Shishanov Шишанов, В. А. «Ниспровержение на пьедестал»: Илья Репин в советской печати 1920-1930-х годов / В. А. Шишанов // Архип Куинджи и его роль в развитии художественного процесса в ХХ веке. Илья Репин в контексте русского и европейского искусства. Василий Дмитриевич Поленов и русская художественная культура второй половины XIX — первых десятилетий XX века : материалы научных конференций. — М. : Гос. Третьяковская галерея, 2020. — С. 189—206.] == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/280833|title=Рэпін назваў Мураўёва-Вешальніка «агідным гноем» і іншыя малавядомыя факты пра мастака, яго віцебскі перыяд ды як ён «мацаў» беларусаў|website=Наша Ніва|date=2024-06-09|access-date=2024-06-10}} * [http://www.abcgallery.com/R/repin/repin.html Ilya Repin at Olga’s Gallery] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150502142446/http://www.abcgallery.com/R/repin/repin.html |date=2 мая 2015 }} * [http://smallbay.ru/repin.html Илья Репин. Картины и биография] * [http://repin.chuguev.net/Zdravnevo.htm Шишанов В. А. К истории коллекции работ Репина в Витебском областном краеведческом музее] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ |date=29 верасня 2008 }} * [http://repin.chuguev.net/Zdravnevo.htm Шишанов В. А. РЕПИН И БЕЛАРУСЬ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ |date=29 верасня 2008 }} * [http://repin.chuguev.net Художественно-мемориальный музей И. Е. Репина (г. Чугуев)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ |date=29 верасня 2008 }} * [http://oiru.archeologia.ru/phorum/read.php?15,5626,5626 Валерий Шишанов Здравнёво: После октября 1917] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090111181252/http://oiru.archeologia.ru/phorum/read.php?15,5626,5626 |date=11 студзеня 2009 }} * [http://www.russianmuseums.info/M267 Penaty, currently a museum] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927014550/http://www.russianmuseums.info/M267 |date=27 верасня 2007 }} * [http://www.art-drawing.ru/gallery/category/714-repin-ilya-e Рэпін Ілля Яхімавіч. Карціны] [http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/1228-ilya-repin і біяграфіі] * [http://zviazda.by/2014/12/65706.html Карціна Рэпіна «Здраўнёва»]{{Недаступная спасылка}} {{Перасоўнікі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэпін Ілья Яфімавіч}} [[Катэгорыя:Перасоўнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]] [[Катэгорыя:Карціны Ільі Рэпіна|*]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Расіі]] [[Катэгорыя:Мастакі-рэалісты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Постаці Сестрарэцка]] [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва ў філатэліі]] [[Катэгорыя:Пенсіянеры Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Харкаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] 91bolqagdbvos0d1obuk4u28nf71jan 5176380 5176378 2026-08-06T10:40:31Z Pabojnia 135280 /* 1900—1910 */ афармленне 5176380 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Илья Ефимович Репин}} | імя пры нараджэнні = | партрэт =Ilya Efimovich Repin in the Photographers studio Rentz and Schrader.jpg | шырыня = | загаловак =Фатаграфія 1900-х гадоў | жанр = [[партрэт]], гістарычны, жанравы жывапіс | вучоба = * Рысавальная школа {{нп3|Імператарскае таварыства заахвочвання мастацтваў|Таварыства заахвочвання мастацтваў|ru|Императорское общество поощрения художеств}} майстэрня [[Іван Мікалаевіч Крамской|І.&nbsp; М.&nbsp;Крамскога]], [[Рудольф Казіміравіч Жукоўскі]]. * [[Імператарская Акадэмія мастацтваў]], майстэрня {{нп3|Пётр Васілевіч Басін|П.&nbsp;В.&nbsp;Басіна|ru|Басин, Пётр Васильевич}}, [[Фёдар Антонавіч Бруні|Ф.&nbsp;А.&nbsp;Бруні]] і {{нп3|Цімафей Андрэевіч Неф|Ц.&nbsp;А.&nbsp;фон&nbsp;Нефа|ru|Нефф, Тимофей Андреевич}}. | стыль = рэалізм | працы =«{{нп3|Бурлакі на Волзе|Бурлакі на Волзе|ru|Бурлаки на Волге}}», «{{нп3|Запарожцы, карціна|Запарожцы пішуць пісьмо турэцкаму султану|ru|Запорожцы (картина)}}», «{{нп3|Урачыстае пасяджэнне Дзяржаўнага савета 7 мая 1901 года||ru|Торжественное заседание Государственного совета 7 мая 1901 года}}». | заступнікі ={{нп3|Фёдар Іванавіч Пранішнікаў|Ф. І. Пранішнікаў|ru|Прянишников, Фёдор Иванович}} | уплыў = [[Павел Пятровіч Чысцякоў|П. П. Чысцякоў]], [[Іван Мікалаевіч Крамской|І. М. Крамской]] | уплыў на =[[Даміян Васілевіч Шыбнёў|Даміян Шыбнёў]], [[Іван Альбертавіч Пуні|Іван Пуні]] | узнагароды = Медалі [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]]: * Тры малых і вялікая сярэбраныя (1865, 1866, 1867); * Малая залатая (1869) за карціну «Іоў і яго сябры»; * Залатая «за экспрэсію» (1872) за карціну «[[Бурлакі на Волзе]]». * Вялікая залатая (1873) за карціну «Уваскрашэнне дачкі {{нп3|Яір, Новы Запавет|Яіра|uk|Яір (Новий Завіт)}}». '''Дзяржаўныя:''' {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Кавалер ордэна Ганаровага легіёна}} {{!}}} | сайт =[http://ilya-repin.ru/ Энцыклапедыя І. Я. Рэпіна.] | вікісховішча =Category:Ilya Yefimovich Repin }} {{цёзкі2|Рэпін}} '''Ілья Яфімавіч Рэпін''' ({{ДН|5|8|1844|24|7}}, г. [[Чугуеў]], цяпер [[Харкаўская вобласць]], Украіна — {{ДС|29|9|1930}}, [[Рэпіна (Санкт-Пецярбург)|Куакала]], {{Месца смерці|Выбаргская губерня|у Выбаргскай губерні}}, [[Фінляндыя|Рэспубліка Фінляндыя]]) — [[мастак]]-[[жывапісец]], майстар [[партрэт]]у, гістарычных і бытавых сцэн<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/498358/Ilya-Yefimovich-Repin Ilya Yefimovich Repin — Britannica Online Encyclopedia]</ref>. Акадэмік [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]]. Мемуарыст, аўтар шэрагу нарысаў, якія склалі кнігу ўспамінаў «Далёкае блізкае»<ref>Гл., напрыклад, {{кніга |аўтар = Репин И. |загаловак = Далекое близкое |спасылка = http://www.zakharov.ru/component/option,com_books/task,book_details/id,339/Itemid,53/ |месца = М. |выдавецтва = Захаров |год = 2002 |старонак = 400 |серыя = |isbn = 5-8159-0204-7 |тыраж = }}</ref>. Выкладчык, быў прафесарам — кіраўніком майстэрні (1894—1907) і рэктарам (1898—1899) [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэміі мастацтваў]], адначасова выкладаў у школе-майстэрні [[Марыя Клаўдзіеўна Ценішава|Ценішавай]]; сярод яго вучняў — [[Барыс Міхайлавіч Кустодзіеў|Б. М. Кустодзіеў]], [[Ігар Эмануілавіч Грабар|І. Э. Грабар]], {{нп3|Іван Сямёнавіч Кулікоў, мастак|І. С. Кулікоў|ru|Куликов, Иван Семёнович}}, [[Піліп Андрэевіч Малявін|П. А. Малявін]], [[Ганна Пятроўна Астравумава-Лебедзева|Г. П. Астравумава-Лебедзева]], даваў таксама прыватныя ўрокі [[Валянцін Аляксандравіч Сяроў|В. А. Сярову]]. == Радавод == [[Выява:Tatyana Stepanovna by Repin.jpg|thumb|left|250px|Партрэт 1867 года Таццяны Сцяпанаўны, маці І. Я. Рэпіна (памерла 6 мая 1880 года). Палатно, алей. 64 × 50 см. Нацыянальная галерэя, Прага.]] [[Выява:Yefim Vasilyevich by Repin.jpg|thumb|left|Партрэт 1879 Яфіма Васілевіча Рэпіна, бацькі мастака. (Памёр у 1894 годзе).]] [[Выява:Radov by Repin.jpg|thumb|250px|«Мужык з дурным вокам» Партрэт дзядзькі Івана Фёдаравіча Радава. 1877. Палатно, алей. 60 × 49 см. ДТГ.]] На думку Іллі Яфімавіча, іх род паходзіць ад маскоўскіх стральцоў. Два дзеда — Рэпін Васіль Яфімавіч і Бачароў Сцяпан Васілевіч. Бабуля — Анастасія Цітаўна Рэпіна (у дзявоцтве Кастрамыціна). У сям’і дзеда — Рэпіна было 5 дачок і 3 сыны, старэйшы Яфім стаў бацькам мастака. Цётка Марфа Васілеўна, па мужу Радава, была хроснай маці І. Я. Рэпіна. Яе муж майстар срэбных спраў Радаў Іван Фёдаравіч быў напісаны Рэпіным пад назвай «Мужык з дурным вокам». Хросным бацькам І. Я. Рэпіна быў Чугуеўскай кравец Касьянаў. Стрыечная сястра Алімпіяда Васільеўна Барысава, манашка Мікалаеўскага жаночага манастыра намаляваная на партрэце [[1887]] года. У дзеда мастака па маці — Бачарова Сцяпана Васільевіча і яго жонкі Пелагеі Мінаеўны было 4 дачкі і 2 сына. Дачка Таццяна стала маці мастака. Стрыечны брат Рэпіна Трафім Пятровіч Чаплыгіна быў блізкім сябрам дзяцінства. Менавіта з ім Ілля Яфімавіч звязваў сваё першае захапленне маляваннем. Сучасныя прадстаўнікі сям’і Чаплыгіных, гэтай галіны сваякоў Рэпіна ў цяперашні час жывуць і працуюць у Санкт-Пецярбургу. У сям’і Яўхіма Васільевіча і Таццяны Сцяпанаўны Рэпіных, па ўспамінах мастака, акрамя яго было яшчэ трое дзяцей — Усця, Іван і Васіль. А трое сыноў, народжаныя да з’яўлення на свет Іллі, памерлі немаўлятамі. Старэйшая сястра Усціння была бліжэйшым сябрам і дарадцам маленькага Іллі. Гора ад яе смерці ў 15 гадоў мастак памятаў ўсё жыццё. Карціна «Уваскрашэнне дачкі Яіра», якая прынесла Рэпіну вялікі залаты медаль у Акадэміі мастацтваў, была напісана пад уражаннем гэтых успамінаў. Малодшы брат Іван быў хваравітым і таксама памёр у дзяцінстве. Брат Васіль, які праявіў талент у музыцы, зрабіў добрую кар’еру музыкі — скончыў кансерваторыю і іграў у Марыінскім тэатры ў Санкт-Пецярбургу<ref>[http://repin.chuguev.net/rodoslovna.htm Новая страница 1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131018003343/http://repin.chuguev.net/rodoslovna.htm |date=18 кастрычніка 2013 }}</ref>. == Біяграфія == === 1850—1860 === Грамаце і арыфметыцы навучыўся ў мясцовых чугуеўскіх дзяка і дыякана. Потым займаўся ў тапаграфічнай школе. У 1857 годзе пачаў вучыцца жывапісу ў Чугуеве. Першым настаўнікам малявання стаў І. Бунакоў. У гэтым жа годзе памерла сястра Усця, смерць якой моцна ўразіла будучага мастака і ўспаміналася і праз шмат гадоў. Ужо праз два гады, ў 1859 І. Рэпін быў вядомым у акрузе майстрам і разам з хаўрусамі іканапісцаў і рамеснікаў працаваў па падраду ў сельскіх цэрквах. Першая яго вялікая праца была ў Маліноўскай царкве: ён напісаў абраз «Укрыжаванне» па вядомай карціне [[Карл Карлавіч Штэйбен|К. Штэйбена]] «Галгофа», якая знаходзіцца ў [[Ісакіеўскі сабор|Ісакіеўскім саборы]]. === 1860—1870 === Восенню 1863 года, атрымаўшы грошы за працу ў сіроцінскай царкве, І. Я. Рэпін адправіўся ў Пецярбург. Па шляху 31 кастрычніка першы раз пабываў у Маскве, дзе паступіў спачатку ў малявальную школу Таварыства заахвочвання мастакоў у Пецярбургу. Там ён пазнаёміўся з [[Іван Мікалаевіч Крамской|І. М. Крамскім]], які стаў яго настаўнікам. Таксама вучыўся ў [[Рудольф Казіміравіч Жукоўскі|Р. К. Жукоўскага]]. У студзені 1864 года вытрымаў уступныя іспыты і паступіў у [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэмію мастацтваў]] у Пецярбургу па класе гіпсавых галоў, у снежні таго ж года яго перавялі ў натурны клас. У 1865 годзе стаў «класным мастаком», атрымаў званне вольнага мастака, пазбавіўся ад становішча ваеннага пасяленца. Падчас навучання І. Рэпін тройчы прыязджаў у Чугуеў на канікулы. Асабліва плённым было лета 1867 года. Тут Рэпін зрабіў мноства малюнкаў, эскізаў, накідаў, у тым ліку алейныя партрэты маці і брата Васіля. У 1869 годзе быў узнагароджаны малым залатым медалём за карціну «Іоў і яго сябры». Летам 1870 года І. Рэпін упершыню адправіўся на Волгу, пад Саратаў, дзе падарожнічаў і напісаў шэраг эскізаў і эцюдаў да карціны «{{нп3|Бурлакі на Волзе||ru|Бурлаки на Волге}}», замоўленай вялікім князем {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч|Уладзімірам Аляксандравічам|ru|Владимир Александрович}}. Гэта карціна, якая паказвае цяжкую працу бурлакоў, што цягнуць баржу, зрабіла моцнае ўражанне на публіку і крытыкаў. === 1870—1880 === [[Image:REPIN Ivan Terrible&Ivan.jpg|250px|thumb|«Іван Грозны і яго сын Іван», 1870—1873. [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя]]]] [[Image:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|250px|thumb|«Бурлакі на Волзе», 1870-73. [[Дзяржаўны Рускі музей]]]] [[Image:Ilya Repin - Sadko - Google Art Project.jpg|250px|thumb|left|«{{нп3|Садко, карціна Рэпіна|Садко|ru|Садко (картина Репина)}}», 1876. [[Дзяржаўны Рускі музей]]]] [[Image:Ilja Jefimowitsch Repin 002.jpg|250px|thumb|left|«Яблыкі з лісцем», 1879. [[Дзяржаўны Рускі музей]]]] [[Image:Sophia Alekseyevna, by Ilya Repin.jpg|250px|thumb|Соф’я Аляксееўна]] У 1871 годзе «Бурлакі на Волзе» як скончаны твор упершыню былі паказаны на выстаўцы. 11 лютага 1872 года абвянчаўся з Верай Аляксееўнай Шаўцовай. Браць шлюб пайшоў у акадэмічную царкву са студыі, прама з працы, з алоўкам у кішэні, а пасля шлюбу вярнуўся назад працаваць. Летам 1872 года па рэкамендацыі [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|У. В. Стасава]] працаваў над карцінай «{{нп3|Славянскія кампазітары||ru|Садко (картина Репина)}}» па замове {{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Парахаўшчыкоў, прадпрымальнік|А. А. Парахаўшчыкова|ru|Пороховщиков, Александр Александрович (предприниматель)}}, уладальніка рэстарана «Славянскі базар» на {{нп3|Нікольская вуліца, Масква|Нікольскай вуліцы|ru|Никольская улица (Москва)}} ў Маскве. Алоўкавыя партрэты кампазітараў [[Мілій Аляксеевіч Балакіраў|М. А. Балакірава]], [[Эдуард Францавіч Напраўнік|Э. Ф. Напраўніка]] і [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М. А. Рымскага-Корсакава]]. Таксама пазнаёміўся з [[Мікалай Рыгоравіч Рубінштэйн|М. Р. Рубінштэйнам]] і [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І. С. Тургеневым]]. У 1872 годзе ў Рэпіных нарадзілася дачка Вера. У тым жа годзе падарожнічаў з жонкай па Волзе, вынікам чаго стала новая серыя малюнкаў бурлакоў, у тым ліку карціна для [[Павел Міхайлавіч Траццякоў|П. М. Трацякова]] «Бурлакі, якія ідуць уброд» і яшчэ адзін варыянт «Бурлакоў на Волзе». Таксама за праграмную працу «Уваскрасенне дачкі Яіра», напісаную паводле сваіх успамінаў пра колішнюю смерць сястры, атрымаў Вялікі залаты медаль і права 6-гадовага навучання ў Італіі і Францыі, дзе скончыў сваю мастацкую адукацыю ў статусе {{нп3|Пенсіянер, Акадэмія мастацтваў|пенсіянера Акадэміі|ru|Пенсионер (Академия художеств)}}. У маі 1873 года падарожнічаў за мяжой з жонкай і дачкой у Італіі, дзе падчас знаходжання ў Рыме пазнаёміўся з [[Сава Іванавіч Мамантаў|С. І. Мамантавым]], а потым — у Францыі, дзе спачатку некаторы час быў у Парыжы, а потым выехаў у прыморскі гарадок Вель. Пасля Веля зноў вярнуўся ў Парыж. У 1874 годзе стварыў афорт-партрэт польскага мастака {{нп3|Панталеон Шындлер|П. Шындлера|ru|Шиндлер, Панталеон}}. Восенню 1874 года ў Парыжы нарадзілася другая дачка Надзя. У тым жа годзе далучыўся да [[Таварыства перасоўных мастацкіх выставак]]. Летам 1876 года вярнуўся ў Расію, дзе жыў да 1877 года спачатку на дачы ў Араніенбаўме, а потым 11 месяцаў у Чугуеве. 29 сакавіка 1877 года тут нарадзіўся сын мастака {{нп3|Юрый Ільіч Рэпін|Юрый|ru|Репин, Юрий Ильич}}. Праз некалькі месяцаў пасля гэтага, у маі, першы раз пабываў у {{нп3|Абрамцава, музей-запаведнік|Абрамцаве|ru|Абрамцево (музей-заповедник)}}, падмаскоўным маёнтку пісьменніка {{нп3|Сяргей Цімафеевіч Аксакаў|С. Ц. Аксакава|ru|Аксаков, Сергей Тимофеевич}}, якую ў яго спадчыннікаў набыў С. І. Мамантаў. Каб мастакам было зручней працаваць, Мамантаў пабудаваў для іх спецыяльны дом, у якім Рэпін правёў два лета. У канцы мая 1877 года Рэпін паехаў у Маскву, каб зняць кватэру, на некалькі дзён з’ездзіў у Пецярбург, а на зваротным шляху пабываў у Ніжнім Ноўгарадзе, але лета правёў у сяле непадалёк ад Чугуева. Ваколіцы гэтага сяла і самога Чугуева мастак захаваў у шматлікіх акварэлях. У пачатку верасня перабраўся ў Маскву. Восенню працаваў над аўтапартрэтам і партрэтамі [[Васіль Дзмітрыевіч Паленаў|В. Д. Паленава]] і [[Іван Ягоравіч Забелін|І. Я. Забеліна]], а таксама пасмяротным партрэтам {{нп3|Фёдар Васілевіч Чыжоў|Ф. В. Чыжова|ru|Чижов, Фёдор Васильевич}}. У канцы кастрычніка 1879 года Рэпін пераехаў на новую кватэру непадалёк ад старой, але жыў там у асноўным толькі ў халодны час года, перасяляючыся летам у Падмаскоўе. === 1880—1890 === [[Image:Modest Músorgski, por Iliá Repin.jpg|250px|left|thumb|{{нп3|Партрэт Мадэста Мусаргскага||pl|Portret Modesta Musorgskiego}}, 1881]] [[Image:Ilja Jefimowitsch Repin 001.jpg|250px|thumb|«Вечарынка», 1883. [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя]]]] [[Image:RepinPaintersDaughter.jpg|250px|thumb|Партрэт дачкі]] [[Image:Grand Duke's bride by Repin.jpg|250px|thumb|«Выбар нявесты князя». 1885. [[Пермская мастацкая галерэя]]]] [[Image:Ilya Efimovich Repin (1844-1930) - Portrait of Leo Tolstoy (1887).jpg|250px|left|thumb|«Партрэт Льва Талстова», 1887]] [[Image:Rubinstein repin.jpg|250px|thumb|left|Партрэт Антона Рубінштейна]] [[Image:Ilja Jefimowitsch Repin - Saint Nicholas of Myra saves three innocents from death.jpg|250px|thumb|«Святы Мікалай у Мірах, у Лікіі», 1889]] [[Image:Medeleeff by repin.jpg|250px|thumb|Партрэт [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Мендзялеева Д. І.]]]] У маі-верасні 1880 года ездзіў на Украіну для збору матэрыяла да карцін. У кастрычніку таго ж года майстэрню Рэпіна наведаў [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстой]]. У гэтым годзе мастак выканаў скульптурны партрэт С. І. Мамантава, партрэты [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|В. М. Васняцова]], [[Аляксей Феафілактавіч Пісемскі|А. Ф. Пісемскага]], [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|С. М. Салаўёва]], {{нп3|Ілья Сямёнавіч Астравухаў|І. С. Астравухава|ru|Остроухов, Илья Семёнович}}, [[Мікалай Мікалаевіч Гэ|М. М. Гэ]]. У маі 1880 года памёрла маці І. Рэпіна, які на некалькі дзён спазніўся на яе пахаванне. На гарадскіх могілках на магіле маці стаіць сціплы помнік, зроблены па яго малюнку мясцовымі кавалямі. Пасля яе смерці І. Я. Рэпін вельмі доўга, 27 гадоў, не быў у родным горадзе. 25 ліпеня 1880 года нарадзілася дачка Таццяна, адзіная з дзяцей, якая працягнула род мастака. На працягу гэтага і наступнага дзесяцігоддзяў быў зроблены цэлы шэраг прац з Л. М. Талстым у ролі галоўнага героя, партрэтаў яго сям’і, відаў Яснай Паляны, а таксама малюнкаў-ілюстрацый да твораў Талстога — усяго звыш 70 твораў. У 1881-82 гадах былі мастак наведаў Пецярбург для ўдзелу ў IX Перасоўнай выстаўцы, а таксама працаваў над партрэтамі [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|М. П. Мусаргскага]], [[Мікалай Іванавіч Пірагоў|М. І. Пірагова]], {{нп3|Аляксандр Іванавіч Урусаў|А. І. Урусава|ru|Урусов, Александр Иванович}}, {{нп3|Сяргей Міхайлавіч Трацякоў, мецэнат|С. М. Трацякова|ru|Третьяков, Сергей Михайлович (меценат)}}, [[Антон Рыгоравіч Рубінштэйн|А. Р. Рубінштэйна]], [[Апанас Апанасавіч Фет|А. А. Фета]], {{нп3|Паліна Анціп'еўна Стрэпетава|П. А. Стрэпетавай|ru|Стрепетова, Полина Антипьевна}}, {{нп3|Павел Іванавіч Бларамберг|П. І. Бларамберга|ru|Бларамберг, Павел Иванович}}, {{нп3|Васіль Кірылавіч Сютаеў|В. К. Сютаева|ru|Сютаев, Василий Кириллович}}, {{нп3|Андрэй Іванавіч Дэльвіг|А. І. Дэльвіга|ru|Дельвиг, Андрей Иванович}}. У верасні-кастрычніку спрабаваў паступіць у [[Маскоўскі ўніверсітэт]], пасля чаго пераехаў на пастаяннае жыхарства ў Пецярбург, дзе становіцца дзейным членам [[Таварыства перасоўных мастацкіх выставак]]. У 1883 годзе ажыццявіў падарожжа разам з [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|У. В. Стасавым]] па Італіі, Галандыі, Іспаніі, Германіі і іншых краінах, але ў сакавіку-красавіку прыязджаў у Маскву на выстаўку карцін [[Васіль Васілевіч Верашчагін|В. В. Верашчагіна]]. Вясной 1884 года зноў прыехаў у Маскву, дзе наведаў Л. М. Талстога. Напісаў партрэты [[Апалон Рыгоравіч Белапольскі|А. Р. Белапольскага]], {{нп3|Іван Яўграфавіч Ададураў, інжынер|І. Я. Ададурава|ru|Ададуров, Иван Евграфович (инженер)}}, {{нп3|Усевалад Міхайлавіч Гаршын|У. М. Гаршына|ru|Гаршин, Всеволод Михайлович}} Вясной 1885 года прыехаў у Маскву на Перасоўную выстаўку, дзе 1 красавіка з выстаўкі «па найвысокаму загаду» знялі карціну «{{нп3|Іван Грозны і сын яго Іван 16 лістапада 1581 года|Іван Грозны і яго сын Іван|ru|Иван Грозный и сын его Иван 16 ноября 1581 года}}», якая там экспанавалася. Такім чынам, яна стала першай карцінай, цэнзураванай у Расійскай імперыі<ref name="tanais.info">{{артыкул |загаловак = Илья Репин. Иван Грозный и сын его Иван 16 ноября 1581 |выданне = tanais.info |спасылка = http://www.tanais.info/art/repin74more.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171214071832/http://www.tanais.info/art/repin74more.html |archivedate = 14 снежня 2017 }}</ref>. У 1887 годзе развёўся з жонкай Верай Аляксееўнай Рэпінай (Шаўцовай), ад шлюбу ў мастака засталося чацвёра дзяцей: [[Юрый Ільіч Рэпін|сын Юрый]] і тры дачкі, Вера, Надзея і Таццяна. У тым жа годзе выйшаў з Таварыства мастацкіх перасоўных выставак. Падарожнічаў па Італіі. Напісаў партрэты кампазітараў [[Ферэнц Ліст|Ферэнца Ліста]], [[Міхаіл Іванавіч Глінка|Міхаіла Глінкі]] і [[Антон Рыгоравіч Рубінштэйн|Антона Рубінштэйна]], таксама партрэт стрыечнай сястры Алімпіяды, аўтапартрэт, партрэт піяністак [[Марыя Карлаўна Бенуа-Ефрон|Марыі Бенуа-Ефрон]], жонкі {{нп3|Альберт Мікалаевіч Бенуа|А. Бенуа|ru|Бенуа, Альберт Николаевич}}, і {{нп3|Соф'я Восіпаўна Ментэр|Соф'і Ментэр|ru|Ментер, Софья Осиповна}} У 1888 годзе ездзіў па Кубані і Каўказу. Цягам года былі напісаны партрэты вучаніцы І. Рэпіна {{нп3|Марыяна Уладзіміраўна Вяроўкіна|Марыяны Вяроўкінай|ru|Верёвкина, Марианна Владимировна}}, кампазітара [[Аляксандр Парфіравіч Барадзін|Аляксандра Барадзіна]], [[Соф'я Міхайлаўна Драгамірава|Соф’і Драгаміравай]], [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|Уладзіміра Стасава]], [[Іван Міхайлавіч Сечанаў|Івана Сечанава]]. У гэты ж перыяд створаны партрэты {{нп3|Лізавета Мікалаеўна Званцава|Лізаветы Званцавай|ru|Званцева, Елизавета Николаевна}}, [[Іван Мікалаевіч Крамской|Міхаіла Крамскога]], [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|Івана Тургенева]], [[Васіль Васілевіч Самойлаў|Васіля Самойлава]], [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|Міхаіла Шчэпкіна]], {{нп3|Варвара Іванаўна Ікскуль фон Гільдэнбанд|баранесы Ікскуль|ru|Икскуль фон Гильденбанд, Варвара Ивановна}} і многіх іншых. === 1890—1900 === [[Image:Belarus-Zdrawneva-Manor of Ilya Repin-1.jpg|thumb|left|250px|Музей-сядзіба І.Я Рэпіна «[[Здраўнёва]]». [[Руба]], [[Беларусь]].]] [[Image:Byelorussian by Repin.jpg|250px|thumb|«[[Беларус (карціна)|Беларус]]», 1892]] [[Image:Ilja Jefimowitsch Repin 004.jpg|250px|thumb|left|Партрэт Льва Талстова, 1893]] [[Image:Zhirkiewicz1894.jpg|250px|thumb|Партрэт пісьменніка Аляксандра Жыркевіча, 1894]] [[Image:Wedding of Nicholas II and Alexandra Feodorovna by Ilja Repin (1894, Russian museum).jpg|250px|thumb|«Вянчанне [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] і Аляксандры Фёдараўны», 1894]] У 1890 годзе І. Рэпін працягвае маляваць партрэты, у тым ліку стварае партрэты {{нп3|Луіза дэ Мерсі-Аржанта|Л. дэ Мерсі-Аржанта|ru|Мерси-Аржанто, Луиза де}}, [[Вольга Сяргееўна Аляксандрава-Гейнс|В. Аляксандравай-Гейнс]], {{нп3|Уладзімір Рыгоравіч Чарткоў|У. Р. Чарткова|ru|Чертков, Владимир Григорьевич}}, [[Цэзар Антонавіч Кюі|Ц. Кюі]], {{нп3|Пётр Францавіч Лесгарт|П. Лесгарта|ru|Лесгафт, Пётр Францевич}} У наступным годзе скончана карціна «{{нп3|Запарожцы, карціна|Адказ запарожцаў|ru|Запорожцы (картина)}}», праца над якой вялася 10 гадоў. Таксама створаны партрэты {{нп3|Элеанора Дузе|Э. Дузе|ru|Дузе, Элеонора}}, вялікага князя [[Канстанцін Канстанцінавіч|Канстанціна Канстанцінавіча]], [[Уладзімір Сяргеевіч Салаўёў|У. Салаўёва]], [[Уладзімір Данілавіч Спасовіч|Уладзіміра Спасовіча]]. 12 лютага 1892 ў залах Гістарычнага музея ў Маскве адкрылася персанальная выстаўка І. Рэпіна. У маі таго ж года набыў маёнтак у [[Здраўнёва]] пад Віцебскам. Таксама ў 1892 годзе былі напісаны партрэты {{нп3|Іван Раманавіч Тарханаў|І. Тарханава|ru|Тарханов, Иван Романович}}, {{нп3|Яўген Васілевіч Паўлаў|Я. Паўлава|ru|Павлов, Евгений Васильевич}}. У 1893 годзе пазнаёміўся з вядомым віцебскім краязнаўцам [[Уладзімір Казіміравіч Стукаліч|У. К. Стукалічам]]. Цікавасць да гісторыі Віцебшчыны паслужыла напісанню малюнка «Пропаведзь І. Кунцэвіча ў Беларусі». Таксама створаны партрэты [[Уладзімір Мікалаевіч Герард|У. Герарда]], [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М. Рымскага-Корсакава]], {{нп3|Таццяна Львоўна Сухоціна-Талстая|Т. Сухоцінай-Талстой|ru|Сухотина-Толстая, Татьяна Львовна}}. У 1893 годзе І. Рэпін стаў правадзейным членам [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў]] і разам з сынам Юрыем падарожнічаў па Германіі, Францыі, Італіі, наведваючы мастацкія выстаўкі і музеі. У наступныя 14 гадоў шмат часу аддаваў выкладчыцкай працы. У 1894—1907 гадах — прафесар-кіраўнік майстэрні ў Акадэміі мастацтваў. У 1894 годзе сканаў бацька І. Рэпіна, якога пахавалі ў Здраўнёве. У 1894-96 гадах мастак выканаў партрэты дачкі Надзеі, [[Лідзія Паўлаўна Штэйнгель|Л. П. Штэйнгель]], [[Іван Іванавіч Шышкін|І. Шышкіна]], {{нп3|Аляксандр Уладзіміравіч Жыркевіч|А. Жыркевіча|ru|Жиркевич, Александр Владимирович}}, [[Зінаіда Мікалаеўна Гіпіус|З. Гіпіус]], [[Рыгор Рыгоравіч Ге|Р. Ге]], імператара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]], {{нп3|Аляксандр Валерыянавіч Вержбіловіч|А. Вержбіловіча|ru|Вержбилович, Александр Валерианович}}, [[Якаў Пятровіч Палонскі|Я. Палонскага]], [[Марыя Клаўдзіеўна Ценішава|М. Ценішавай]], {{нп3|Дзмітрый Мікалаевіч Кардоўскі|Д. Кардоўскага|ru|Кардовский, Дмитрий Николаевич}}, {{нп3|Аляксандр Канстанцінавіч Гейнс|А. Гейнса|ru|Гейнс, Александр Константинович}}, групавы партрэт {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч Беклямішаў|У. Беклямішава|ru|Беклемишев, Владимир Александрович}}, {{нп3|Міхаіл Пятровіч Боткін|М. П. Боткіна|ru|Боткин, Михаил Петрович}} і {{нп3|Леанід Уладзіміравіч Пазен|Л. Пазена|ru|Позен, Леонид Владимирович}}, [[Аляксей Канстанцінавіч Талстой|А. Талстога]], [[Павел Міхайлавіч Траццякоў|П. Траццякова]], {{нп3|Соф'я Львоўна Пяроўская|С. Пяроўскай|ru|Перовская, Софья Львовна}}, [[Валянцін Аляксандравіч Сяроў|В. Сярова]] і іншыя. У 1898 годзе ажыццявіў паломніцтва ў Іерусалім. У 1898-99 гадах займаў пасаду рэктара Акадэміі мастацтваў і згадзіўся стаць супрацоўнікам новага часопіса «{{нп3|Мир Искусства||ru|Мир искусства (журнал)}}». У наступным годзе ажаніўся з {{нп3|Наталля Барысаўна Нордман|Наталляй Нордман|de|Natalia Nordman}} і набыў на яе імя зямлю ў пасёлцы Куокала ў Фінляндыі, на якой пабудаваў маёнтак і назваў «{{нп3|Пенаты, сядзіба|Пенаты|ru|Пенаты (усадьба)}}». У кастрычніку ў Пецярбургу пазнаёміўся з [[Максім Горкі|М. Горкім]]. У канцы года Рэпін парваў зносіны з «Миром Искусства», які ўзначальваў [[Сяргей Паўлавіч Дзягілеў|С. П. Дзягілеў]]. У 1897—1900 гадах між іншых намаляваў партрэты {{нп3|Дзмітрый Анфімавіч Шчарбіноўскі|Д. Шчарбіноўскага|ru|Щербиновский, Дмитрий Анфимович}}, [[Анатоль Фёдаравіч Коні|А. Коні]], [[Адрыян Віктаравіч Прахаў|В. Прахава]], [[Максім Горкі|М. Горкага]], {{нп3|Уладзімір Аляксеевіч Гіляроўскі|У. Гіляроўскага|ru|Гиляровский, Владимир Алексеевич}}, [[Васіль Фёдаравіч Свіньін|В. Свіньіна]], {{нп3|Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў|А. Памяранцава|ru|Померанцев, Александр Никанорович}}, {{нп3|Пётр Пятровіч Гнедзіч|П. Гнедзіча|ru|Гнедич, Пётр Петрович}}, паасобныя партрэты дачкі і сына [[Канстанцін Міхайлавіч Фафанаў|К. Фафанава]] і іншыя. У 1892—1900 жыў наездамі і працаваў ва ўласным маёнтку Здраўнёва на беразе [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]] (цяпер [[Віцебскі раён]]). Тут створаны карціны «[[Беларус (карціна)|Беларус]]», «{{нп3|Асенні букет||ru|Осенний букет}}». «Паляўнічы з ружжом», «На Заходняй Дзвіне. Усход сонца» (эцюд; усе 1892), «Святочнае гулянне ў Здраўнёве» (1893), «Касец-літвін» (1894), «Дуэль», «Месячная ноч. Здраўнёва», «Партрэт сына Юрыя на тэрасе здраўнёўскага дома» (усе 1896), абразы «Хрыстос» (1894) і «Маці Божая» (1896) для царквы суседняй вёсцы Слабада, партрэты дачок Веры і Надзеі і інш. У Здраўнёве Рэпін часта наведвалі вядомыя людзі Віцебска і наваколляў: гісторык [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|А. П. Сапуноў]], краязнавец і грамадскі дзеяч [[Уладзімір Казіміравіч Стукаліч|У. К. Стукаліч]], фатограф С. А. Юркоўскі і інш. Пад уплывам Стукаліча Рэпін збіраўся напісаць гістарычную карціну пра Віцебскае паўстанне 1623 (не здзейснена, захаваўся эскіз «Пропаведзь Кунцэвіча ў Віцебску», (1893)). === 1900—1910 === [[Image:Repin state council2.jpg|250px|thumb|«Урачыстае пасяджэнне Дзяржаўнага савета», 1900]] [[Image:Pobedonostsev by repin.jpg|250px|thumb|Канстанцін Пабеданосцаў]] У маі 1900 года Рэпіны з’ехалі ў Парыж, дзе І. Рэпін быў членам міжнароднага журы па жывапісе на [[Сусветная выстаўка (1900)|Сусветнай выстаўцы]]. Падчас года І. Рэпін напісаў партрэты паміраючай {{нп3|Луіза дэ Мерсі-Аржанто|Луізы дэ Мерсі-Аржанто|ru|Мерси-Аржанто, Луиза де}}, жонкі {{нп3|Наталля Барысаўна Нордман|Наталлі Нордман|de|Natalia Nordman}}, [[Дзмітрый Сяргеевіч Меражкоўскі|Д. Меражкоўскага]], [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|У. Стасава]], [[Цэзар Антонавіч Кюі|Ц. Кюі]], [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|М. Антакольскага]]. У 1901 годзе Рэпін атрымаў заказ ад імператара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]]: напісаць юбілейнае паседжанне [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета]]. Палатно плошчай 35 м², у рабоце над якім прымалі ўдзел мастакі [[Барыс Міхайлавіч Кустодзіеў|Б. М. Кустодзіеў]] (правая частка карціны) і {{нп3|Іван Сямёнавіч Кулікоў, мастак|І. С. Кулікоў|ru|Куликов, Иван Семёнович}} (левая частка карціны), было выканана на працягу 1901—1903 гг. На карціне намалявана больш за восемдзесят чалавек — членаў Дзяржаўнага Савета, на чале з царом. Да карціны Рэпін напісаў каля пяцідзесяці партрэтных эцюдаў. У 1902—1903 гадах Рэпін таксама стварыў партрэты [[Васіль Васілевіч Самойлаў|В. Самойлава]], {{нп3|Іван Іванавіч Шамшын|І. Шамшына|ru|Шамшин, Иван Иванович}}, {{нп3|Дзмітрый Мартынавіч Сольскі|Д. Сольскага|ru|Сольский, Дмитрий Мартынович}}, {{нп3|Канстанцін Іванавіч Пален|К. Палена|ru|Пален, Константин Иванович}}, [[Міхаіл Іванавіч Хілкоў|М. Хілкова]], {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Обручаў|М. Обручава|ru|Обручев, Николай Николаевич}}, {{нп3|Міхаіл Мікалаевіч Галкін-Враской|М. Галкіна-Враскога|ru|Галкин-Враской, Михаил Николаевич}}, [[Аляксей Мікалаевіч Курапаткін|А. Курапаткіна]], {{нп3|Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнава-Цян-Шанскага|ru|Семёнов-Тян-Шанский, Пётр Петрович}}, [[Павел Міхайлавіч Траццякоў|П. Траццякова]], {{нп3|Фёдар Густававіч Цёрнер|Ф. Цёрнера|ru|Тернер, Фёдор Густавович}}, [[Павел Пятровіч Чысцякоў|П. Чысцякова]], [[Анатоль Канстанцінавіч Лядаў|А. Лядава]], [[Вячаслаў Канстанцінавіч Плевэ|В. Плевэ]], [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Вітэ]], {{нп3|Аляксей Паўлавіч Ігнацьевў|А. Ігнацьева|ru|Игнатьев, Алексей Павлович}}, [[Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|К. Пабеданосцаў]]. У 1904 годзе Рэпін апошні раз у жыцці наведаў [[Здраўнёва]]. У наступным годзе пасля двухмесячнага падарожжа па Італіі Рэпін падаў прашэнне аб адстаўцы. Быў звольнены загадам па Міністэрству двара ад 31 снежня 1905 года. Пасля 1905 правая рука канчаткова перастала яму служыць, прыкладна з 1907 мастак канчаткова перайшоў да пісанню левай рукой. 24 кастрычніка 1906 года зноў прызначаны на пасаду прафесара-кіраўніка з 1 чэрвеня 1906 года. У 1907 годзе наведаў Чугуеў. У верасні канчаткова пакінуў Акадэмію Мастацтваў. У 1904—1907 гадах былі напісаныя партрэты {{нп3|Іван Яўменьевіч Цвяткоў|І. Цвяткова|ru|Цветков, Иван Евменьевич}}, [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Л. Андрэева]], {{нп3|Марыя Фёдараўна Андрэева|М. Андрэевай|ru|Андреева, Мария Фёдоровна}}, {{нп3|Леў Львовіч Талстой|Л. Талстога|ru|Толстой, Лев Львович}}, [[Вера Пятроўна Струкава|В. Струкавай]], {{нп3|Іван Раманавіч Тарханаў|І. Тарханава|ru|Тарханов, Иван Романович}}, {{нп3|Мікалай Аляксандравіч Марозаў, рэвалюцыянер|М. Марозава|ru|Морозов, Николай Александрович (революционер)}}, {{нп3|Яўген Мікалаевіч Чырыкаў|Я. Чырыкава|ru|Чириков, Евгений Николаевич}}, [[Мара Канстанцінаўна Свярбеева|М. Оліў]], [[Архіп Іванавіч Куінджы|А. Куінджы]], [[Сцяпан Пятровіч Крачкоўскі|С. Крачкоўскага]], {{нп3|Аляксандр Дзмітрыевіч Зіноўеў|А. Зіноўева|ru|Зиновьев, Александр Дмитриевич}}, [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Д. Мендзялеева]] У 1908 годзе пачалі друкавацца першыя главы ўспамінаў І. Я. Рэпіна «Далёкае блізкае». У 1908—1910 гадах напісаны партрэты [[Марыя Барысаўна Чукоўская|М. Чукоўскай]], [[Людамір Вацлававіч Свентаржэцкі|Л. Свентаржэцкага]], {{нп3|Соф'я Уладзіміраўна Паніна|С. Панінай|ru|Панина, Софья Владимировна}}, {{нп3|Васіль Дзмітрыевіч Міліоці|В. Міліоці|ru|Милиоти, Василий Дмитриевич}}. === 1910—1920 === [[Image:Pushkin derzhavin.jpg|250px|thumb|«[[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкін]] чытае сваю паэму перад [[Гаўрыла Раманавіч Дзяржавін|Дзяржавіным]]». 1911]] У 1910—1913 гадах былі напісаны партрэты {{нп3|Сцяпан Міхайлавіч Муратаў|С. Муратава|ru|Муратов, Степан Михайлович}}, {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч|Уладзіміра Аляксандравіча|ru|Владимир Александрович}}, [[Пётр Аркадзевіч Сталыпін|П. Сталыпіна]], {{нп3|Ісаак Ізраілевіч Бродскі|І. Бродскага|ru|Бродский, Исаак Израилевич}}, {{нп3|Вільгельм Казімір Вільгельмавіч Бітнер|В. Бітнера|ru|Битнер, Вильгельм Казимир Вильгельмович}}, {{нп3|Ілья Сямёнавіч Астравухаў|І. Астравухава|ru|Остроухов, Илья Семёнович}}, {{нп3|Міхаіл Пятровіч Салаўёў|М. Салаўёва|ru|Соловьёв, Михаил Петрович}}, [[Уладзімір Міхайлавіч Бехцераў|У. Бехцерава]], [[Адэлаіда Іванаўна Андрэева-Шкілондзь|А. Андрэевай-Шкілондзь]], {{нп3|Іеранім Іеранімавіч Яскінскі|І. Ясінскага|ru|Ясинский, Иероним Иеронимович}}, [[Карней Іванавіч Чукоўскі|К. Чукоўскага]], [[Уладзімір Галакціёнавіч Караленка|У. Караленкі]]. У 1911 годзе на {{нп3|Сусветная выстаўка, 1911|Сусветнай выстаўцы|ru|Turin International}} ў асобным павільёне была арганізавана персанальная выстаўка І. Рэпіна. 16 студзеня 1913 года І. Я. Рэпін прыехаў у Маскву ў сувязі з пашкоджваннем карціны «{{нп3|Іван Грозны і сын яго Іван 16 лістапада 1581 года|Іван Грозны|ru|Иван Грозный и сын его Иван 16 ноября 1581 года}}». 28 чэрвеня 1914 года ў Швейцарыі ад сухот памёрла жонка мастака. Рэпін, які прыехаў туды, не заспеў Наталлю Барысаўну ў жывых, змог толькі замаляваць магілу. Пасля смерці Нордман, стаў пажыццёвым уладальнікам сядзібы «Пенаты», апублікаваўшы завяшчанне, унёс на рахунак Акадэміі каля 30 тысячы рублёў на будучае ўтрыманне музея ў свой гонар — «Пенатаў». Толькі пасля смерці мачыхі Пенаты пачалі наведваць дочкі І. Рэпіна. У 1914 годзе напісаны партрэты [[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Ф. Шаляпіна]], [[Сяргей Мітрафанавіч Гарадзецкі|С. Гарадзецкага]] з жонкай, {{нп3|Таццяна Львоўна Шчэпкіна-Купернік|Т. Шчэпкінай-Купернік|ru|Щепкина-Куперник, Татьяна Львовна}}, {{нп3|Мікалай Дзмітрыевіч Ермакоў|М. Ермакова|ru|Ермаков, Николай Дмитриевич}}, У ліпені прыехаў у Чугуеў, поўны творчых планаў і спадзяванняў. Набліжаўся сямідзесяцігадовы юбілей мастака. Ён марыў пасяліцца ў Чугуеве, стварыць свабодныя мастацкія майстэрні пад назвай, памятнай яму з дзяцінства, — «Дзелавы двор». Спадзяваўся, што майстэрні стануць цэнтрам развіцця народнага мастацтва Украіны. Паводле задумы, тут павінны былі рыхтаваць жывапісцаў, скульптараў, майстроў прыкладнога мастацтва. Меркавалася стварыць такія майстэрні, як керамічная, пазалотная, разьбы па дрэве дэкаратыўнага пано, ткацкая, ліцейная, такарная і сталярная. Школа павінна была ўтрымліваць вучняў бясплатна, мець практычнае прызначэнне і выконваць заказы насельніцтва. У гонар гэтай падзеі гарадскія ўлады выдзелілі для будаўніцтва «Дзелавога двара» шэсць дзесяцін зямлі ў лепшым месцы горада — над Данцом. Але школа так і не была пабудавана — пачалася першая сусветная вайна. Прыезд у Чугуеў у 1914 годзе быў апошнім. У 1915-16 гадах намаляваў партрэты [[Анатоль Фёдаравіч Коні|А. Коні]], [[Антон Рыгоравіч Рубінштэйн|А. Рубінштэйна]], {{нп3|Васіль Сямёнавіч Сварог|В. Сварога|ru|Сварог, Василий Семёнович}}, {{нп3|Барыс Дзмітрыевіч Грыгор'еў|Б. Грыгор'ева|ru|Григорьев, Борис Дмитриевич}}, {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Яўрэінаў|М. Яўрэінава|ru|Евреинов, Николай Николаевич}}, [[Павел Васілевіч Самойлаў|П. Самойлава]], [[Антон Міхайлавіч Камашка|А. Камашкі]], {{нп3|Канстанцін Канстанцінавіч Восіпаў|К. Восіпава|ru|Олимпов, Константин Константинович}} У 1918 годзе працы Рэпіна былі выстаўлены ў салоне Стрындберга ў Хельсінкі. У 1917-20 гадах І. Рэпіным створаны партрэты [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|А. Керанскага]], {{нп3|Мікалай Уладзіміравіч Рэмізаў|М. Рэмізава|ru|Ремизов, Николай Владимирович}}, {{нп3|Сямён Восіпавіч Грузенберг|С. Грузенберга|ru|Грузенберг, Семён Осипович}}. У кастрычніку 1919 падараваў {{нп3|Фінскае мастацкае таварыства|Фінскаму мастацкаму таварыству|ru|Suomen Taideyhdistys}} 7 уласных твораў, якія знаходзіліся ў Пенатах, і 23 карціны рускіх мастакоў. У тым жа годзе адбылася выстаўка яго карцін у [[Стакгольм]]е. === 1920—1930 === У сакавіку 1920 года абраны ганаровым членам Фінскага мастацкага таварыства. Праз 2 месяцы, у маі 1920 года, падараваныя Рэпіным карціны былі выстаўлены ў музеі [[Атэнеум (Хельсінкі)|Атэнеум]] у Хельсінкі. У гэтым жа годзе ў газеце «Мір» Рэпін публікуе шэраг артыкулаў супраць савецкай улады. Для газеты «Агульная справа», якая выходзіла ў Парыжы, Рэпін піша ўспаміны пра Л. М. Талстога, прымеркаваныя да 10-годдзя з дня смерці пісьменніка. У 1920-я гады Рэпін стаў наведваць праваслаўны храм у пасёлку Куокала і спяваў на [[клірас]]е. У 1921 годзе быді праведзены выстаўкі ў Тэрыёкі і ў Выбаргу. У наступнае дзесяцігоддзе ладзіліся рэгулярныя выстаўкі як у Фінляндыі, так і ў іншых краінах. У лютым у газеце «Руль» выйшаў яго заклік «Людзі рускія», а ў газеце «Шлях» — нататка аб сучасным становішчы Расіі. У гэтым жа годзе адбылася выстаўка ў Нью-Ёрку. 22 сакавіка 1924 года атрымаў першае пасведчанне асобы — від на жыхарства, якая дазволіў пражываць у Фінляндыі, тэрмінам на два гады. Гэта адбылося ў Хельсінкі, у памяшканні Цэнтральнай доказнай паліцыі. У 1920-30 гадах былі створаны партрэты {{нп3|Панталеон Шындлер|П. Шындлера|ru|Шиндлер, Панталеон}}, [[Іван Пятровіч Паўлаў|І. Паўлава]], [[Акселі Гален-Калела]], [[Абрам Яфімавіч Архіпаў|А. Архіпава]], {{нп3|Іван Цімафеевіч Савянкоў||ru|Савенков, Иван Тимофеевич}}, [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|У. Стасава]]. Мастак памёр [[29 верасня]] [[1930]] года ў [[Куокала|Куокале]], дзе і быў пахаваны ў парку сваіх любімых «Пенатаў», непадалёк ад дома і «Чугуевай горкі» — як мастак называў пагорак, які ўзвышаўся на яго ўчастку. {{нп3|Юрый Ільіч Рэпін|Сын Рэпіна Юрый|ru|Репин, Юрий Ильич}} таксама стаў мастаком. Род Рэпіна цяпер прадстаўляюць нашчадкі яго брата, якія жывуць у [[Ярвенпяа]]. Пляменнік мастака Ілья Рэпін вырабіў дзве [[праваслаўе|праваслаўных]] святыні ({{нп3|Рака, мастацтва|ракі|ru|Рака}}) для [[іканастас]]аў з дрэва: для малельні ў Ярвенпяа ў 1948 і праз 10 гадоў для новай праваслаўнай царквы на могілках у Хельсінкі. == Творчасць == У творчасці Рэпіна ўвасоблены лепшыя дасягненні дэмакратычнага мастацтва таго часу. У жанравых палотнах адлюстраваў супярэчнасці грамадскага жыцця паслярэформенай Расіі, паказаў сілу, веліч і чалавечую годнасць абяздоленага народа, раскрыў мужнасць і высакароднасць рэвалюцыянераў — «Бурлакі на Волзе» (1870—1873), «{{нп3|Хрэсны ход у Курскай губерні||ru|Крестный ход в Курской губернии}}», 1880—1883, «Адмова ад споведзі» (1879—1885), «[[Не чакалі (карціна)|Не чакалі]]» (1884—1888). У шматлікіх партрэтах стварыў глыбокапсіхалагічныя вобразы прадстаўнікоў розных пластоў рускага грамадства — «Мужычок з баязлівых», «Протадыякан» (абодва 1877), партрэты {{нп3|Партрэт Мадэста Мусаргскага|М. П. Мусаргскага|pl|Portret Modesta Musorgskiego}} (1881), [[Антон Антонавіч Дэльвіг|А. А. Дэльвіга]] (1882), [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстога]] (1877), [[Павел Міхайлавіч Траццякоў|П. М. Траццякова]] (1901), групавы партрэт «Урачыстае пасяджэнне Дзяржаўнага савета» (1901—1903) і інш.). У гістарычных карцінах імкнуўся паказаць трагічныя пераплаценні чалавечых пачуццяў, моцныя драматычныя характеры — «Царэўна Соф’я» (1879), «Іван Грозны і яго сын Іван» (1885), раскрыць вольналюбівы дух народа — «Запарожцы пішуць пісьмо турэцкаму султану» (1878—1891). Творам Рэпіна ўласцівы глыбіня зместу, энергія і пластыка жывапіснай формы, цэльнасць кампазіцыі, выразнасць колеру і малюнка, майстэрства ў перадачы святло-паветранага асяроддзя. Дзейнасць Рэпіна зрабіла вялікі ўплыў на творчасць беларускіх партрэтыстаў канца 19 — пач. 20 ст. == Рэпін і Беларусь == Сярод вучняў І. Я. Рэпіна мастак [[Леў Абрамавіч Альпяровіч|Леў Альпяровіч]]. У 1988-м годзе адкрылі музей-сядзібу І. Я. Рэпіна «Здраўнёва». У Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь захоўваюцца 13 жывапісных палоцен Рэпіна, сярод іх: «Украінка каля плятня» (1876), «Запарожцы» (эскіз да карціны, 1880-я г.), партрэты [[Марыя Клаўдзіеўна Ценішава|М. К. Ценішавай]] (1893), {{нп3|Марыя Фёдараўна Андрэева|М. Ф. Андрэевай|ru|Андреева, Мария Фёдоровна}} (1905). == Рэпін і Украіна == Жыццё і творчасць Іллі Яфімавіча цесна былі звязаны з Украінай. Мастак ведаў украінскую мову і гісторыю ўкраінскага народа. Ён з’яўляўся членам журы камісіі па ўзвядзенню помніка [[Т. Шаўчэнка|Т. Шаўчэнкі]]. Нездаволены рашэннем камісіі, выйшаў з яе складу, як і некаторыя ўкраінскія мастакі. Ілья Яфімавіч асабіста зрабіў некалькі чарнавікоў праекта помніка, паколькі высока цаніў асобу Шаўчэнкі, называючы яго «апосталам свабоды». {{нп3|Вячаслаў Канстанцінавіч Развадоўскі|В. К. Развадоўскі|ru|Розвадовский, Вячеслав Константинович}} меў намер стварыць мастацкую паштоўку, атрыманыя грошы ад якой былі накіраваны на збудаванне помніка. Для гэтага Рэпін напісаў акварэллю «Праметэя» з паэмы Шаўчэнкі «{{нп3|Каўказ, паэма|Каўказ|ru|Кавказ (поэма)}}». Таксама ён стаў членам-заснавальнікам Таварыства па ахове помнікаў Т. Шаўчэнкі, статут якога не быў зацверджаны ўрадам<ref>Коваленко А. Н. Передвижники и Украина (страницы русско-украинских культурных связей), Киев, «Наукова думка», 1979 (с. 70-72)</ref>. І. Рэпін аказваў дапамогу камітэту пры Таварыстве прыгожых мастацтваў імя В. Верашчагіна ў г. [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]]. Таксама ён з’яўляўся ганаровым членам {{нп3|Кіеўскае літаратурна-артыстычнае таварыства|Кіеўскага літаратурна-артыстычнага таварыства|uk|Київське літературно-артистичне товариство}} і Кіеўскага таварыства старажытнасцей і мастацтва. == Рэпін і Фінляндыя == Рэпін захапляўся Фінляндыяй, называючы [[Хельсінкі|Гельсінгфорс]] кавалачкам [[Парыж]]а. Ён быў знаёмы са многімі дзеячамі фінскай культуры, напрыклад з мастаком [[Альберт Эдэльфельт]] і з паэтам [[Эйна Лейна]]. У 1919 годзе Рэпін падарыў {{нп3|Фінскае мастацкае таварыства|Фінскаму мастацкаму таварыству|ru|Suomen Taideyhdistys}} сваю калекцыю з 23 работ рускіх мастакоў і сямі ўласных. Так пачалася калекцыя Рэпіна [[Атэнеум (Хельсінкі)|Атэнеум]]<ref>[http://www3.lappeenranta.fi/museot/verkkonayttelyt/kesa2006/repin/repin/repin_ja_suomi.pdf Helena Soini, Ilja Repin ja Suomi.]</ref>. Пазней, у 1960-х гадах, вядомыя малюнкі і карціны Рэпіна з калекцыі Шувалава, якія знаходіліся ў Фінляндыі, былі прапанаваны Музею Атэнеум для пакупкі. Музей адхіліў прапанову, патлумачыўшы, што твораў Рэпіна ўжо дастаткова. У выніку вялікая частка прапанаваных твораў апынулася ў [[Траццякоўская галерэя|Траццякоўскай галерэі]]<ref>Mejias-Ojajärvi, s. 117</ref>. У 1920 фінскія мастакі выбралі Рэпіна ганаровым членам Таварыства мастакоў Фінляндыі. З гэтай нагоды ў рэстаране гатэля кают-кампанія ў Хельсінкі адбылася ўрачыстая вячэра, а потым мастакі пачалі пісаць вялікую карціну ''Знакамітасці Фінляндыі''<ref>Mejias-Ojajärvi, s. 105</ref>, якая была скончана шмат гадоў праз. У цяперашні час карціна выстаўлена ў кафэ Атэнеум. == Палітычныя погляды == Рэпін адмоўна ставіўся да [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая Другога]], называў яго «гнюсным варварам», «высокадзяржымордзіем», марыў «што гэтая „брыдота“ абваліцца»<ref>Корней Чуковский. Современники. Серия: Жизнь замечательных людей. Издательство: Молодая гвардия</ref>. Аднак пасля рэвалюцыі, у [[1918]] годзе, ён піша карціну «Быдла імперыялізму», своеасаблівы працяг тэмы бурлакоў, дзе яны выглядаюць бруднымі, тупымі і выродлівымі. Сам Рэпін аб гэтай карціне казаў: «„Быдла“ — глыбока разбэшчаная істота: пастаянна сутыкаючыся з паліцыяй, яно засвойвае яе здольнасці драпежнічаць па-воўчы, падхалімнічаць, але хутка прыходзіць да расправы над сваімі гаспадарамі, калі яны слабеюць…»<ref>[http://www.radiorus.ru/news.html?rid=4342&date=29-07-2009&id=367304 «Пенаты» — усадьба Ильи Репина, на берегу Финского залива | Радио России]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Спробы Савецкага ўрада вярнуць Рэпіна ў [[СССР]] не ўдаліся, угаворы сяброў не падзейнічалі; у прыватных лістах ён сцвярджаў, што пакуль ва ўладзе [[бальшавікі]], не жадае мець з Расіяй нічога агульнага. У апошнія гады жыцця Рэпін стварыў шэраг карцін на рэлігійныя тэмы. Рэзка адмоўна ставіўся да {{нп3|Рэформа рускай арфаграфіі 1918 года|рэформы рускай арфаграфіі 1917-1918 гг.|ru|Реформа русской орфографии 1918 года}}<ref name="autogenerated1">Если Вы так любите Репина, разрешите ему букву ять. Ничего другого он не хочет. [http://www.chukfamily.ru/Elena/Articles/Repin.htm Елена Чуковская. Почему Репин не приехал в СССР?] [[Литературная газета]], 11.09.1997 года</ref><ref name="autogenerated2">Репин не верит большевикам и боится их. Все их нововведения — такие как «новый стиль» и «новая орфография» — для него непереносимы. Особенно ненавистна новая орфография. Умиляют его просьбы к другу, чтобы книга его печаталась по «старой» орфографии. И чудо — по закону любви Чуковский приостанавливает печатание книги (которая так и не выйдет в свет) и идет в Государственное издательство для получения разрешения на «яти». Но, оказывается, все «яти» в типографиях конфискованы. — [http://www.seagullmag.com/article.php?id=1345 Переписка творцов: Репин и Чуковский] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071023005504/http://www.seagullmag.com/article.php?id=1345|date=23 кастрычніка 2007}}. [http://www.seagullmag.com/author.php?id=213 Ирина Чайковская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081012094706/http://www.seagullmag.com/author.php?id=213|date=12 кастрычніка 2008}} ([[Бостон]]).</ref>. Хоць рэформу гэту падрыхтавалі задоўга да рэвалюцыі, і пастанова камісіі выйшла яшчэ ў маі 1917<ref name="реф11051917">[http://www.textology.ru/article.aspx?aId=196 Постановления Совещания по вопросу об упрощении русского правописания, принятые 11 мая 1917 г.] — Изв. Российской Академии наук 6-я серия, 1917, № 15, 1 нояб., стр. 1183—1187.</ref>, «Прыдуманая [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]] арфаграфічная рэформа стала трывала асацыявацца ў яго з бальшавікамі»<ref name="рефЪ">[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=418989 100 лет сплошного буквоедства]</ref>. «Антырэформенная» пазіцыя Рэпіна ў пытанні арфаграфіі сфарміравалася, аднак, не на палітычнай, а на асабліва асобаснай аснове. Замена «яць» на «е» ў яго прозвішчы стварала перадумовы магчымасці чытання Р''е''пин як Р''ё''пін, што літаральна яго злавала. І калі ў «Пенаты» пасля [[1918]] года сталі прыходзіць лісты, адрасаваныя Р''е''пину, мастак з абурэннем вяртаў іх фінскім паштарам, паказваючы на канверт: «ніякага Рёпіна тут не жыве!»<ref name=autogenerated1 />. == Памяць == У 1930-я гады пачынаецца сапраўдны культ Рэпіна на радзіме, калі яго працы сталі ўзорамі перыяду ''сацыялістычнага рэалізму'' ў СССР. Імя Рэпіна ўстала ў адным шэрагу з імёнамі [[Леў Мікалаевіч Талстой|Талстога]], [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|Мусаргскага]] і [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|Рымскага-Корсакава]]. Рэпін сам напісаў працы на тэмы рэвалюцыі, такія як: «Расстрэл дэманстрантаў», «Чырвонае пахаванне» і «Ля царскай шыбеніцы», якія ён падарыў музею рэвалюцыі з нагоды візіту дэлегацыі савецкіх мастакоў летам 1926 года<ref>[http://ryibak.pravoverie.ru/node/81 Картина крови] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081214110107/http://ryibak.pravoverie.ru/node/81 |date=14 снежня 2008 }}</ref><ref>Maria Karpenko, Jelena Kirillina, Galina Pribulskaja, Natalia Vatenina Ilja Repin — Maalauksia, grafiikkaa, 1984, стр 242, Tammi, Helsinki & Aurora, Leningrad,ISBN 951-30-5800-X</ref>. Сярод гэтых карцін ёсць партрэт [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Керанскага]]<ref>[http://evtushenko75.livejournal.com/26758.html Малоизвестный Репин] {{ref-ru}}</ref>. Рэпін стаў адным з нямногіх эмігрантаў, якія атрымалі прызнанне ў СССР, у прыватнасці, у 30-я гады. Апошняя прыжыццёвая біяграфія І. Я. Рэпіна, якая пачынаецца са слоў «выбітны рускі жывапісец», выйшла ў СССР у сёмым томе {{нп3|Малая савецкая энцыклапедыя|Малой Савецкай энцыклапедыі|ru|Малая советская энциклопедия}}<ref name="МСЭ_Р">Репин И. Е.// Малая советская энциклопедия. Т. 7. — М.: АО Сов. энциклопедия. 1930. — стлб. 305—306.</ref>. Па запісе на абароце тытульнай старонкі, рэдакцыйная праца над томам была завершана 31 жніўня 1930 — менш, чым за месяц да смерці мастака. == Гл. таксама == * [[Здраўнёва]] * [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Москвинов В., Репин в Москве, М., 1955; * Иванов С., Москва в жизни и творчестве И. Е. Репина, М., 1960; * Грабарь И. Э., Репин, т. 1—2, М., 1963—64; * Новое о Репине, Л., 1969; * Лясковская О. А., И. Е. Репин, 3 изд., М., 1982; * Стернин Г. Ю., И. Е. Репин. Альбом, Л., 1985; * Федоров-Давыдов А. А., И. Е. Репин, 2 изд., М., 1989. * [http://issuu.com/linkedin63/docs/repin_zdravnjovo_bibliograficheskij Репин и Здравнёво. Библиографический указатель. 1995—2001 / Сост. Шишанов В. А. Витебск: Витебский областной краеведческий музей, 2001. 20 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160324123627/https://issuu.com/linkedin63/docs/repin_zdravnjovo_bibliograficheskij |date=24 сакавіка 2016 }} * Сухоруков А., Шишанов В. К истории создания музея-усадьбы И. Е. Репина «Здравнёво» // Белорусско-русское культурное взаимодействие конца XIX-начала XX в.: Материалы научной конференции, посвящённой 150-летию со дня рождения И. Е. Репина и 100-летию пребывания художника в Беларуси. Витебск, 1995. С.111-117. * [http://issuu.com/linkedin63/docs/1996_oblik_zdravnevo Шишанов В. Здравнёво. Исторический облик и музеефикация усадьбы // Матэрыялы II Міжнароднай канферэнцыі па праблемах музеефікацыі унікальных гістарычных тэрыторый. Полацк, 1996. С.38-44.] * Сухарукаў А., Шышанаў В. Музей-сядзіба І. Я. Рэпіна «Здраўнёва» як цэнтр развіцця беларуска-рускіх культурных сувязяў// Нацыянальныя меншасці Беларусі. Кн.3. Брэст-Мінск, 1996. С.18-19. * Шишанов В. Репин в Белоруссии // Служба спасения 01 (Минск). 2000. № 5. С.54-57. * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2000_vicebski_sshytak_zdraunjova Шышанаў В. Невядомае Здраўнёва // Віцебскі сшытак. 2000. № 4. С.90-115.] * Шышанаў В. Беларусь і беларусы вачыма Іллі Рэпіна // Гісторыя, культуралогія, мастацтвазнаўства: Матэрыялы III Міжнар. кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый» (Мінск, 21-25 мая, 4-7 снеж. 2000 г.). Мн.: «Беларускі кнігазбор», 2001. (Беларусіка = Albaruthenica; Кн. 21). С.311-316. * Сухарукаў А., Шышанаў В. Рэпіна І. Я. Музей-сядзіба «Здраўнёва» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т.6. Кн.1. Мн.: БелЭн, 2001. С.174. * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2004_repinskie_chtenija Шишанов В. А. Здравнёво: после октября 1917 // Репинские чтения: Материалы чтений в Музее-усадьбе И. Е. Репина «Пенаты» (2003—2004). СПБ.: «ИП Комплекс», 2004. С.80-89.h] * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2004_repinskie_chtenija Шишанов В. А. К истории коллекции работ Репина в Витебском областном краеведческом музее // Репинские чтения: Материалы чтений в Музее-усадьбе И. Е. Репина «Пенаты» (2003—2004). СПБ.: «ИП Комплекс», 2004. С.90-97.] * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2010_zdravnevskaja_shkola Шишанов, В. А. Материалы Государственного архива Витебской области о школе в усадьбе «Здравнево» / В. А. Шишанов // Адукацыя на Віцебшчыне: гісторыя і сучаснасць: матэрыялы рэспуб. навук.-практ. канф., Віцебск, 30-31 сакавіка 2010 г., Віц. дзярж. ун-т, редкал.: В. У. Акуневіч (адк. рэд.). — Віцебск: УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», 2010. — С.128-132.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160202213601/http://issuu.com/linkedin63/docs/2010_zdravnevskaja_shkola |date=2 лютага 2016 }} * Шишанов, В. А. [https://issuu.com/linkedin63/docs/2015_repin_zdravnevo_gtg Здравнёвские работы И. Е. Репина в русской художественной критике конца XIX — начала ХХ в. / В. А. Шишанов // Творчество И. Е. Репина и проблемы современного реализма. К 170-летию со дня рождения: материалы Международной научной конференции / ред. кол. Т. В. Юденкова, Л. И. Иовлева, Т. Л. Карпова. — Москва: Гос. Третьяковская галерея, 2015. — С. 117—130.] * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2013_ik_zdravnevskij_dom Шишанов, В. А. «Все вытекло из удобств и необходимости…» (Главный дом усадьбы И. Е. Репина «Здравнёво») / В. А. Шишанов // Искусство и культура (Витебск). — 2013. — № 4. — С. 95 — 100.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160916045718/https://issuu.com/linkedin63/docs/2013_ik_zdravnevskij_dom |date=16 верасня 2016 }} * [http://www.academia.edu/49327797/2019_Repin_GTG_Shishanov Шишанов, В. А. «Ниспровержение на пьедестал»: Илья Репин в советской печати 1920-1930-х годов / В. А. Шишанов // Архип Куинджи и его роль в развитии художественного процесса в ХХ веке. Илья Репин в контексте русского и европейского искусства. Василий Дмитриевич Поленов и русская художественная культура второй половины XIX — первых десятилетий XX века : материалы научных конференций. — М. : Гос. Третьяковская галерея, 2020. — С. 189—206.] == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/280833|title=Рэпін назваў Мураўёва-Вешальніка «агідным гноем» і іншыя малавядомыя факты пра мастака, яго віцебскі перыяд ды як ён «мацаў» беларусаў|website=Наша Ніва|date=2024-06-09|access-date=2024-06-10}} * [http://www.abcgallery.com/R/repin/repin.html Ilya Repin at Olga’s Gallery] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150502142446/http://www.abcgallery.com/R/repin/repin.html |date=2 мая 2015 }} * [http://smallbay.ru/repin.html Илья Репин. Картины и биография] * [http://repin.chuguev.net/Zdravnevo.htm Шишанов В. А. К истории коллекции работ Репина в Витебском областном краеведческом музее] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ |date=29 верасня 2008 }} * [http://repin.chuguev.net/Zdravnevo.htm Шишанов В. А. РЕПИН И БЕЛАРУСЬ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ |date=29 верасня 2008 }} * [http://repin.chuguev.net Художественно-мемориальный музей И. Е. Репина (г. Чугуев)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ |date=29 верасня 2008 }} * [http://oiru.archeologia.ru/phorum/read.php?15,5626,5626 Валерий Шишанов Здравнёво: После октября 1917] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090111181252/http://oiru.archeologia.ru/phorum/read.php?15,5626,5626 |date=11 студзеня 2009 }} * [http://www.russianmuseums.info/M267 Penaty, currently a museum] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927014550/http://www.russianmuseums.info/M267 |date=27 верасня 2007 }} * [http://www.art-drawing.ru/gallery/category/714-repin-ilya-e Рэпін Ілля Яхімавіч. Карціны] [http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/1228-ilya-repin і біяграфіі] * [http://zviazda.by/2014/12/65706.html Карціна Рэпіна «Здраўнёва»]{{Недаступная спасылка}} {{Перасоўнікі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэпін Ілья Яфімавіч}} [[Катэгорыя:Перасоўнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]] [[Катэгорыя:Карціны Ільі Рэпіна|*]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Расіі]] [[Катэгорыя:Мастакі-рэалісты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Постаці Сестрарэцка]] [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва ў філатэліі]] [[Катэгорыя:Пенсіянеры Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Харкаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] nk9xoim7a7c3ay8jujj6hnayniigvvl 0 43681 5176108 4805336 2026-08-05T21:20:18Z Rabbi Mendl 19651 /* Кандыдаты */ дапаўненне 5176108 wikitext text/x-wiki {{Алімпіяда|Назва=XXII летнія Алімпійскія гульні|Эмблема=File:IBA Kol Israel Heleni 5690.jpg|Памер=200px|Горад=Масква}} '''Летнія Алімпійскія гульні 1980''', афіцыйна вядомыя як '''Гульні XXII Алімпіяды''' (1980 Summer Olympics), праходзілі ў [[Масква|Маскве]], сталіцы [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], з [[19 ліпеня]]<ref>{{YouTube|F5QvGawX1Us|Олимпиада-80. День открытия (1980)|logo=1}}</ref> да [[3 жніўня]]<ref>{{YouTube|lDm-7eSV3J8|Олимпиада - день закрытия. Олимпиада-80 (1980)|logo=1}}</ref> [[1980]]. Гульні 1980 афіцыйна адкрываў [[Леанід Ілліч Брэжнеў|Леанід Брэжнеў]]. Некаторыя краіны Захаду байкатавалі Алімпійскія гульні ў Маскве з-за ўводу войскаў СССР на тэрыторыю Афганістана. Акрамя Масквы гульні XXII Алімпіяды праходзілі ў [[Ленінград]]зе, [[Кіеў|Кіеве]], [[Мінск]]у і [[Талін]]е. [[Выява:USSR badge 1980 Summer Olympics Emblem.png|thumb|240px|right|Медаль]] == Кандыдаты == * [[Масква]], [[СССР]] Першае месца * [[Лос-Анджэлес]], [[ЗША]] Другое месца == Беларускія медалісты == * Аляксандр Партноў — залаты медаль па скачках у ваду з 3-метровага трампліна<ref>[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu НАК РБ]</ref>. == Гл. таксама == * [[Алімпійскі Мішка]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{commons|1980 Summer Olympics}} * [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1980 Афіцыйная старонка Алімпійскіх гульняў — 1980 на сайце МАК] * [http://80.ruz.net/index.htm Алімпіяда-80, аўтарскі сайт]{{ref-ru}} {{Алімпійскія гульні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Летнія Алімпійскія гульні 1980| ]] [[Катэгорыя:Ліпень 1980 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 1980 года]] jrxzuhrkigc3lq5vzr0r0lothhfyft9 5176109 5176108 2026-08-05T21:20:38Z Rabbi Mendl 19651 /* Беларускія медалісты */ вікіфікацыя 5176109 wikitext text/x-wiki {{Алімпіяда|Назва=XXII летнія Алімпійскія гульні|Эмблема=File:IBA Kol Israel Heleni 5690.jpg|Памер=200px|Горад=Масква}} '''Летнія Алімпійскія гульні 1980''', афіцыйна вядомыя як '''Гульні XXII Алімпіяды''' (1980 Summer Olympics), праходзілі ў [[Масква|Маскве]], сталіцы [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], з [[19 ліпеня]]<ref>{{YouTube|F5QvGawX1Us|Олимпиада-80. День открытия (1980)|logo=1}}</ref> да [[3 жніўня]]<ref>{{YouTube|lDm-7eSV3J8|Олимпиада - день закрытия. Олимпиада-80 (1980)|logo=1}}</ref> [[1980]]. Гульні 1980 афіцыйна адкрываў [[Леанід Ілліч Брэжнеў|Леанід Брэжнеў]]. Некаторыя краіны Захаду байкатавалі Алімпійскія гульні ў Маскве з-за ўводу войскаў СССР на тэрыторыю Афганістана. Акрамя Масквы гульні XXII Алімпіяды праходзілі ў [[Ленінград]]зе, [[Кіеў|Кіеве]], [[Мінск]]у і [[Талін]]е. [[Выява:USSR badge 1980 Summer Olympics Emblem.png|thumb|240px|right|Медаль]] == Кандыдаты == * [[Масква]], [[СССР]] Першае месца * [[Лос-Анджэлес]], [[ЗША]] Другое месца == Беларускія медалісты == * [[Аляксандр Партноў]] — залаты медаль па скачках у ваду з 3-метровага трампліна<ref>[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu НАК РБ]</ref>. == Гл. таксама == * [[Алімпійскі Мішка]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{commons|1980 Summer Olympics}} * [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1980 Афіцыйная старонка Алімпійскіх гульняў — 1980 на сайце МАК] * [http://80.ruz.net/index.htm Алімпіяда-80, аўтарскі сайт]{{ref-ru}} {{Алімпійскія гульні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Летнія Алімпійскія гульні 1980| ]] [[Катэгорыя:Ліпень 1980 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 1980 года]] or8ig0yggp4rqmw3kvjpf1kkmsowlls 5176147 5176109 2026-08-05T22:56:05Z Rabbi Mendl 19651 /* Беларускія медалісты */ дапаўненне 5176147 wikitext text/x-wiki {{Алімпіяда|Назва=XXII летнія Алімпійскія гульні|Эмблема=File:IBA Kol Israel Heleni 5690.jpg|Памер=200px|Горад=Масква}} '''Летнія Алімпійскія гульні 1980''', афіцыйна вядомыя як '''Гульні XXII Алімпіяды''' (1980 Summer Olympics), праходзілі ў [[Масква|Маскве]], сталіцы [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], з [[19 ліпеня]]<ref>{{YouTube|F5QvGawX1Us|Олимпиада-80. День открытия (1980)|logo=1}}</ref> да [[3 жніўня]]<ref>{{YouTube|lDm-7eSV3J8|Олимпиада - день закрытия. Олимпиада-80 (1980)|logo=1}}</ref> [[1980]]. Гульні 1980 афіцыйна адкрываў [[Леанід Ілліч Брэжнеў|Леанід Брэжнеў]]. Некаторыя краіны Захаду байкатавалі Алімпійскія гульні ў Маскве з-за ўводу войскаў СССР на тэрыторыю Афганістана. Акрамя Масквы гульні XXII Алімпіяды праходзілі ў [[Ленінград]]зе, [[Кіеў|Кіеве]], [[Мінск]]у і [[Талін]]е. [[Выява:USSR badge 1980 Summer Olympics Emblem.png|thumb|240px|right|Медаль]] == Кандыдаты == * [[Масква]], [[СССР]] Першае месца * [[Лос-Анджэлес]], [[ЗША]] Другое месца == Беларускія медалісты == * [[Аляксандр Партноў]] — [[залаты медаль]] па скачках у ваду з 3-метровага трампліна<ref>[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu НАК РБ]</ref>. * [[Аляксандр Уладзіміравіч Каршакевіч|Аляксандр Каршакевіч]] — [[срэбны медаль]] па гандболу<ref>[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/karshakevich-aleksandr-vladimirovich-gandbol/ НАК РБ]</ref>. == Гл. таксама == * [[Алімпійскі Мішка]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{commons|1980 Summer Olympics}} * [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1980 Афіцыйная старонка Алімпійскіх гульняў — 1980 на сайце МАК] * [http://80.ruz.net/index.htm Алімпіяда-80, аўтарскі сайт]{{ref-ru}} {{Алімпійскія гульні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Летнія Алімпійскія гульні 1980| ]] [[Катэгорыя:Ліпень 1980 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 1980 года]] 7t90zy47l9mlii6o2cy633a9uqogt3q 0 44160 5176214 4628700 2026-08-06T06:52:20Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя носьбіты */ 5176214 wikitext text/x-wiki '''Пруднікаў''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Алан Аляксеевіч Пруднікаў]] (нар. 1986) — расійскі [[футбаліст]], брамнік, сын Аляксея Пруднікава. * [[Аляксандр Аляксандравіч Пруднікаў]] (нар. 1989) — расійскі футбаліст, нападнік. * [[Аляксей Паўлавіч Пруднікаў]] (нар. 1960) — савецкі футбаліст, брамнік. * [[Алесь Пруднікаў]] (Аляксандр Трафімавіч, 1910—1941) — беларускі савецкі [[паэт]], стрыечны брат Паўла Пруднікава. * [[Андрэй Уладзіміравіч Пруднікаў]] (нар. 1984) — расійскі футбаліст. * [[Віктар Сяргеевіч Пруднікаў]] (нар. 1948) — вучоны ў галіне [[Ветэрынарыя|ветэрынарыі]]. * [[Дзмітрый Сяргеевіч Пруднікаў]] (нар. 1988) — расійскі ігрок у [[міні-футбол]]. * [[Міхаіл Сідаравіч Пруднікаў]] (1913—1995) — [[генерал-маёр]], [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Павел Іванавіч Пруднікаў]] (1911—2000) — беларускі паэт і [[пісьменнік]], стрыечны брат Алеся Пруднікава. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў]] — літоўскі оперны спявак, дзяржаўны дзеяч беларускага паходжання * [[Уладзіслаў Андрэевіч Пруднікаў]] (нар. 1936) — беларускі вучоны ў галіне [[Аграхімія|аграхіміі]], доктар сельскагаспадарчых навук (1994). == Пруднікава == * [[Вольга Піліпаўна Пруднікава]] (нар. 1967) — беларуская дзяржаўная дзяячка, намеснік Міністра энергетыкі Рэспублікі Беларусь (з 2017 года). {{неадназначнасць}} f4vtevb3vclceliaed2hu886dvdjh5d 0 44465 5176387 3908683 2026-08-06T10:48:08Z Autumndancer 168015 5176387 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Зялёны мост}} {{Мост}} '''Зялё́ны (Паліцэйскі) мост''' — злучае [[Казанскі востраў|Казанскі]] і [[2-і Адміралцейскі востраў|2-і Адміралцейскі]] астравы праз [[Мойка|раку Мойку]] ў [[Цэнтральны раён (Санкт-Пецярбург)|Цэнтральным раёне]] [[Санкт-Пецярбург]]а. Пафарбаваны ў 1730 г. у зялёны колер — адсюль назва. == Месцазнаходжанне == Знаходзіцца па асі [[Неўскі праспект|Неўскага праспекта]]. {{Масты цераз Мойку}} [[Катэгорыя:Масты Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Масты цераз Мойку]] 6092wc95ae92zvvxmcp0q1waeq0ohdo 5176388 5176387 2026-08-06T10:48:23Z Autumndancer 168015 5176388 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Зялёны мост}} {{Мост}} '''Зялё́ны (Паліцэйскі) мост''' — злучае [[Казанскі востраў|Казанскі]] і [[2-і Адміралцейскі востраў|2-і Адміралцейскі]] астравы цераз [[Мойка|раку Мойку]] ў [[Цэнтральны раён (Санкт-Пецярбург)|Цэнтральным раёне]] [[Санкт-Пецярбург]]а. Пафарбаваны ў 1730 г. у зялёны колер — адсюль назва. == Месцазнаходжанне == Знаходзіцца па асі [[Неўскі праспект|Неўскага праспекта]]. {{Масты цераз Мойку}} [[Катэгорыя:Масты Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Масты цераз Мойку]] sw4eoxeu21reb628tt6dkim69r4h4rt 0 45108 5176295 5158272 2026-08-06T08:39:38Z Autumndancer 168015 5176295 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Ганг |Нацыянальная назва = hi/गङ्गा |Выява = Bend_in_ganges_garhwal2008a.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = Ганг ва [[Утаракханд]]зе |Даўжыня = 2700 |Плошча вадазбору = 1060000 |Расход вады = 12 тыс. |Месца вымярэння = |Выток = Заходнія [[Гімалаі]] |Месцазнаходжанне вытока = |Вышыня вытока = 7756 |Каардынаты вытока = |Вусце = [[Бенгальскі заліў]] |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = |Карта = River Ganges and tributaries.png |Подпіс карты = Ганг з прытокамі |Краіна = Індыя/Непал/Бангладэш |Рэгіён = |Раён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ганг''' ({{lang-hi|गंगा}}, {{IAST|gaṅgā}}, {{Audio-IPA|hi-Ganga.ogg|[ˈɡəŋɡaː]}}, {{lang-en|Ganges}}) — найбуйнейшая рака [[Індыйскі субкантынент|Індыйскага субкантынента]]. Адна з самых паўнаводных рэк у свеце, займае 3-е месца па ваданосным патоку пасля [[Амазонка|Амазонкі]] і [[Конга (рака)|Конга]]. У [[Індыя|Індыі]] Ганг лічыцца нацыянальнай ракой<ref>[http://india.gov.in/knowindia/national_river.php National River] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100616102320/http://india.gov.in/knowindia/national_river.php |date=16 чэрвеня 2010 }}{{Ref-en}}</ref>. Плошча басейна складае 2055 тыс. км²<ref>[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Ганг/ Ганг. Большая советская энциклопедия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130525041335/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B3/ |date=25 мая 2013 }}{{Ref-ru}}</ref>. Утвараецца на горным схіле Заходніх [[Гімалаі|Гімалаяў]] з дзвюх рэк, Багіратхі-Ганга і [[Алакнанда|Алакнанда-Ганга]], якія бяруць пачатак з ледавіка [[Ганготры (ледавік)|Ганготры]] ў штаце [[Утаракханд]], працякае на паўднёвы ўсход, перасякаючы [[Інда-Гангская раўніна|Інда-Гангскую раўніну]] на поўначы [[Індыя|Індыі]], і ўпадае ў [[Бенгальскі заліў]], фармуючы разам з рэкамі [[Брахмапутра]]й і [[Мегхна]] [[Дэльта Ганга|дэльту Ганга-Брахмапутры]] (пераважна на тэрыторыі [[Бангладэш]]), частка якой пакрыта лясамі [[Сундарбан]]. Ганг у індуісцкай міфалогіі — нябесная рака, якая спусцілася на зямлю. З даўніх часоў лічыцца святой ракой для [[Індуізм|індуістаў]]. Індуісты здзяйсняюць да яе пілігрымкі, асабліва да яе вытокаў і гарадох [[Харыдвар]], [[Варанасі]] і [[Алахабад]] (месца ўпадзення [[Джамна|Джамны]]). На яе берагах праходзяць крэмацыі, у вадзе рассейваецца попел памерлых індуістаў і ажыццяўляюцца рытуальныя абмыванні. Рака актыўна выкарыстоўваецца для арашэння. Басейн Ганга, плошчай больш за 1 млн км², з'яўляецца адным з найбольш густанаселеных рэгіёнаў Зямлі. [[Суднаходства]] на рацэ зараз некалькі ўскладнілася і магчыма толькі ад вусця да горада [[Канпур]] на пласкадонных лодках. Ганг з'яўляецца галоўнай воднай артэрыяй [[Бенгалія|Бенгаліі]] і паўночна-ўсходніх штатаў Індыі, часта разглядаецца ў якасці сімвалу ўсёй краіны. == Флора і фаўна == [[Выява:Indian Gharial Crocodile Digon3.JPG|left|thumb|230px|[[Гавіял]]]] Як вядома з гістарычных сведчанняў, даліны Ганга і [[Джамна|Джамны]] былі пакрыты густымі лясамі, яшчэ ў 16—17 стст. тут заставаліся значныя некранутыя ўчасткі. У гэтых лясах вадзіліся [[Індыйскі слон|сланы]], [[Азіяцкі буйвал|буйвал]], [[насарогі]], [[Леў|ільвы]], [[тыгр]]ы. Прыбярэжная зона Ганга з яе спакойным і жыватворным асяроддзем прыцягвала мноства разнавіднасцей вадаплаўных птушак, прынамсі 140 відаў рыб, 35 відаў паўзуноў і 42 віды сысуноў. На гэтай тэрыторыі і цяпер распаўсюджаны рэдкія віды жывёл, якія знаходзяцца пад абаронай — [[буры мядзведзь]], [[лісіца]], [[леапард]], [[снежны барс]], [[Аленевыя|некалькі відаў аленяў]] (у тым ліку [[плямісты алень]]), [[кабарга]], [[дзікабраз]] і іншыя. Таксама тут распаўсюджаны [[Лускакрылыя|матылі]] і іншыя насякомыя розных колераў. [[Выява:Schnabeldelphin-drawing.jpg|міні|250px|[[Гангскі дэльфін|Гангскі рачны дэльфін]]]] З-за павышэння дэмаграфічнага ціску з боку людзей, уся фаўна павольна перамяшчалася з даліны Ганга да рэштак лясоў. На [[Інда-Гангская раўніна|Інда-Гангскай раўніне]] можна часам сустрэць аленяў, [[дзік]]а, [[Лясная кошка|дзікага ката]], [[воўк|ваўка]], шматлікія віды [[Лісіца|лісіц]]. У рацэ сустракаюцца [[Гангскі дэльфін|прэснаводныя дэльфіны]] двух відаў, рачная і гангская [[акула|акулы]] і іншыя прэснаводныя рыбы. Больш за ўсё [[біяразнастайнасць]] захавалася ў вусці ракі, на стыку з [[Бенгальскі заліў|Бенгальскім залівам]] у раёне [[Сундарбан]], дзе ўсё яшчэ распаўсюджана вельмі шмат формаў малавывучанай і рэдкай флоры і жамчужына жывёльнага свету рэгіёна — [[бенгальскі тыгр]]. Тыповымі рыбамі гэтага раёна з'яўляюцца [[Notopteridae|натаптэрыды]] (''Notopteridae''), [[карпавыя]] (''Cyprinidae''), [[прамысловы кларыяс]] (''Clarias batrachus''), [[Лабірынтавыя рыбы|лабірынтавыя]] (''Anabantidae'') і [[Ханас, рыба|ханас]] (''Chanos chanos''). == Гісторыя == === Старажытны свет === У часы [[Ведыйская цывілізацыя|ранняй ведыйскай цывілізацыі]] Ганг не меў вялікага значэння, а галоўнымі рэкамі [[Рыг-веда|Рыг-веды]] былі [[Інд]] і легендарная [[рака Сарасваці|Сарасваці]]. Але ўжо познія [[Веды]] сталі надаваць Гангу значна больш увагі, што пацвярджаецца шматлікімі згадваннямі пра яго<ref name="indianetzone">[http://www.indianetzone.com/29/history_ganga_river.htm History of Ganga River] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711171023/http://www.indianetzone.com/29/history_ganga_river.htm |date=11 ліпеня 2015 }} ''Geography of India''</ref>. Верагодна, першым сярод прадстаўнікоў заходняй культуры гэту раку ўзгадаў [[Мегасфен]] у сваім рукапісе ''«Індыка»'': <blockquote> «Індыя мае шмат рэк, вялікіх і суднаходных, якія пачынаюцца з паўночных гор і перасякаюць краіну, і большасць з іх, аб'ядноўваючыся разам, упадаюць у раку, званую Гангам. Гэта рака, шырынёй да 30 [[стадый]], цячэ з поўначы на поўдзень, і ўпадае ў акіян у дзяржаве Гангарыдаі, якая мае вялікую армію са сланоў»<ref name="indianetzone"/>. </blockquote> === Сярэднявечча === Гістарычна [[Інда-Гангская раўніна]] была цэнтрам шматлікіх цывілізацый [[Індыя|Індыі]], якія змянялі адна адну. На берагах Ганга знаходзіўся цэнтр [[Імперыя Маур’яў|імперыі Маур'яў]] — горад Паталіпутра (цяпер [[Патна]]). [[Канаўдж]], ізноў жа на беразе Ганга, быў цэнтрам імперыі [[Харша|Харшы]], якая ў [[VII]] стагоддзі ахоплівала ўсю Паўночную Індыю. Цэнтрамі [[Імперыя Вялікіх Маголаў|імперыі Вялікіх Маголаў]] былі [[Агра]] і [[Дэлі]], размешчаныя на берагах галоўнага прытоку Ганга — [[Джамна|Джамны]]. Падчас панавання [[Мусульмане|мусульман]] іх улада распаўсюдзілася на ўсю даўжыню ракі, уключаючы [[Бенгалія|Бенгалію]]. Іншымі цэнтрамі ўлады мусульманскіх дзяржаў былі гарады ў дэльце Ганга — [[Дака]] і [[Муршыдабад]]<ref name="Брытаніка"/>. === Новы і найноўшы час === [[Выява:Print1861.jpg|left|250px|thumb|Бенарэс ([[Варанасі]]) у [[1861]] годзе]] Найноўшая гісторыя Ганга звязана перш за ўсё з брытанскім панаваннем. [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Ост-Індская кампанія]] заснавала горад [[Калькута]] (цяпер Колката) на берагах рукава [[Рака Хуглі|Хуглі]] ў канцы [[XVII]] стагоддзя і паступова распаўсюдзіла свой уплыў на ўсю тэрыторыю даліны Ганга, дасягнуўшы [[Дэлі]] ў пачатку [[XIX]] стагоддзя. У [[1848]] годзе кампанія была рэарганізавана ў [[Гісторыя Брытанскай Індыі|Брытанскую Індыю]], якая панавала па ўсім цячэнні Ганга і большай частцы яго басейна да здабыцця Індыяй незалежнасці ў [[1947]] годзе<ref name="Брытаніка"/>. У выніку [[падзел Брытанскай Індыі|падзелу Брытанскай Індыі]] большая частка ракі адышла да Індыі, а частка яе дэльты — да [[Пакістан]]а. З [[1971]] года [[Бенгалія|бенгальскія тэрыторыі]] Пакістана аддзяліліся ў выніку [[вайна за незалежнасць Бангладэш|вайны за незалежнасць]] з утварэннем незалежнай дзяржавы [[Бангладэш]].ўсю Паўночную Індыю. Цэнтрамі [[Імперыя Вялікіх Маголаў|імперыі Вялікіх Маголаў]] былі [[Агра]] і [[Дэлі]], размешчаныя на берагах галоўнага прытоку Ганга — [[Джамна|Джамны]]. Падчас панавання [[Мусульмане|мусульман]] іх улада распаўсюдзілася на ўсю даўжыню ракі, уключаючы [[Бенгалія|Бенгалію]]. Іншымі цэнтрамі ўлады мусульманскіх дзяржаў былі гарады ў дэльце Ганга — [[Дака]] і [[Муршыдабад]]<ref name="Брытаніка">{{cite web|author=Encyclopaedia Britannica.|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/225359/Ganges-River|title=Ganges River|accessdate=2010-3-22|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120226125919/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/225359/Ganges-River|archivedate=26 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Ганг| ]] [[Катэгорыя:Памежныя рэкі]] [[Катэгорыя:Свяшчэнныя рэкі]] [[Катэгорыя:Рэкі Бангладэш]] [[Катэгорыя:Рэкі Індыі]] [[Катэгорыя:Індуізм]] [[Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Індыйскі акіян]] 8h4wzfqxjcwmo65p6vzhjmg9jsbg0b4 0 45926 5175974 5144346 2026-08-05T14:27:50Z ~2026-43024-05 172188 дапаўненне 5175974 wikitext text/x-wiki [[Файл:Эпізод паўстання 1831 года.jpg|250px|thumb|Невядомы аўтар. «Эпізод паўстання 1831 года». [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей]]]] '''Паўстанне ў Царстве Польскім, Беларусі і Літве 1830—1831'''<ref name="ГМА">История международных отношений: Учеб. пособие: В 4 ч. Ч. 1 / Ю. И. Малевич, С. Ф. Свилас, Р. М. Турарбекова и др.; Под ред. А. В. Шарапо. — Минск: БГУ, 2004. — 375 с.</ref> — узброенае паўстанне на расійскай частцы тэрыторый былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] за яе аднаўленне ў межах 1772 года. Таксама часам называецца '''Руска-польскай вайной 1830—1831''' з-за таго, што баявыя дзеянні з боку паўстанцаў вяліся ад імя Сейма і Урада Царства Польскага. У польскай гістарыяграфіі мае назву '''Лістападаўскае паўстанне''' ({{lang-pl|Powstanie listopadowe}}), у сучаснай расійскай — '''Польскае паўстанне 1830—1831 гадоў''' ({{lang-ru|Польское восстание 1830-1831 годов}}). == Перадумовы паўстання == * Паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]], частка створанага [[Напалеон]]ам [[Варшаўскае княства|Варшаўскага княства]] ўвайшла ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пад назвай [[Царства Польскае]], а расійскі [[імператар]] абвяшчаўся і польскім каралём. Царству Польскаму была нададзена і [[канстытуцыя]], якая неаднаразова парушалася расійскімі ўладамі; * Частка насельніцтва, у асноўным [[шляхта]], мела на мэце аднаўленне [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у межах 1772 года; * Абмежаванне дзейнасці сейма ў Царстве; * Палітычныя рэпрэсіі супроць «нязгодных». Да прыкладу: удзельнікі тайных таварыстваў, у асноўным навучэнцы, былі яшчэ ў 1824—1825 гадах узятыя пад нагляд. Ад працы ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] былі адхілены выкладчыкі [[Іаахім Лялевель|І. Лялевель]], [[І. Даніловіч]], [[М. Баброўскі]]. == Пачатак паўстання == {{Main|Гісторыя Польшчы#Паўстанне 1830—1831}} У канцы лістапада 1830 года ў [[Варшава|Варшаве]] ўспыхнула паўстанне ў сувязі з намерам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] паслаць польскае войска на падаўленне рэвалюцыі ў [[Францыя|Францыі]] і [[Бельгія|Бельгіі]]. [[Руская імператарская армія|Расійскія войскі]] пакінулі Варшаву, а ў пачатку снежня — і Царства Польскае. 18 снежня сейм заклікаў да паўстання насельніцтва ўсіх тэрыторый былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] каб аднавіць яе незалежнасць. У студзені 1831 года князь [[Адам Ежы Чартарыйскі]] стаў старшынёю польскага Нацыянальнага Урада. Тады ж сейм прыняў акт аб пазбаўленні Мікалая I і членаў яго сям’і правоў на польскі трон. == Паўстанне на тэрыторыі сучаснай Беларусі == Для кіраўніцтва паўстаннем на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літве]] ў пачатку 1831 года быў створаны Віленскі цэнтральны паўстанцкі камітэт пры падтрымцы эмісараў з Варшавы. Пачаць паўстанне было вырашана з [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], дзе знаходзілася невялікая колькасць расійскіх войск. Аднак створаны камітэт не змог забяспечыць адначасовае выступленне паўстанцкіх сіл у [[павет]]ах і іх узаемадзеянне. Пытанне аб адносінах да паўстання вырашала шляхта кожнага павета асобна. Пры станоўчым рашэнні яна выбірала павятовы ўрад і ваеннага камандзіра. Гэтыя ўрады прыводзілі насельніцтва да прысягі, аб’яўлялі рэкруцкія наборы ў паўстанцкае войска, выдавалі адозвы з заклікамі да барацьбы. У сакавіку-красавіку паўстанне ахапіла Літву, паўночна-заходнюю частку сучаснай тэрыторыі Беларусі ([[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі]], [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскі]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі]] і [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі]] паветы); у красавіку паўстанне ахапіла ўсю Віленскую губерню, але сувязь паміж паветамі была перарвана. У [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] паўстанне пачалося ў маі, на поўдні [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] — толькі ў чэрвені-ліпені, калі ў [[Царства Польскае|Царстве Польскім]] ужо прадвызначылася паражэнне паўстанцкіх сіл. У Беларусі і Літве было арганізавана каля трыццаці партызанскіх атрадаў, якія налічвалі 12 тыс. чалавек. Найбольш буйнымі былі атрады: * пад кіраўніцтвам [[Станіслаў Радзішэўскі|Станіслава Радзішэўскага]] ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] — 3,3 тыс. чалавек, * В. Брахоцкага ў [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскім павеце]] — 3 тыс. чалавек, * [[Кароль Дамінік Пшаздзецкі|К. Пшаздецкага]] ў [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]] — 2,5 тыс. чалавек, * [[Юзаф Кашыц|Ю. Кашыца]] і М. Мяржэўскага ў [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскім павеце]] — 1 тыс. чалавек * [[Ануфрый Яцэвіч|Ануфрыя Яцэвіча]] ў [[Цельшаўскі павет|Цельшаўскім павеце]] — каля 4 тыс. чалавек. Шляхта, каталіцкае, часткова ўніяцкае духавенства падтрымалі лозунг барацьбы за аднаўленне Рэчы Паспалітай як польскай дзяржавы. Пытанне пра дзяржаўнасць свайго краю не ставілася. Сяляне актыўнага ўдзелу ў паўстанні не прымалі. == Канец паўстання == Віленскі цэнтральны камітэт вырашыў пачаць падрыхтоўку да захопу Вільні і стварыць аб’яднанае войска. Бітва за Вільню 19 чэрвеня 1831 года стала кульмінацыяй паўстання. Аб’яднаныя паўстанцкія сілы краю разам з прысланым на дапамогу польскім корпусам (12 тыс. чалавек) не змаглі дасягнуць перамогі над расійскім войскам. На пачатку жніўня 1831 года на ўсёй тэрыторыі Беларусі паўстанне было падаўлена. Многія актыўныя паўстанцы, у тым ліку з тэрыторыі сучаснай Беларусі, пакінулі радзіму і пазней удзельнічалі ў барацьбе за свабоду ў розных краінах Еўропы. == Рэпрэсіі пасля паўстання == Указам ад 6 мая 1831 года былі выдзелены тры разрады «злачынцаў»: * да першага адносілі кіраўнікоў, * да другога — тых, хто ўдзельнічаў у баявых дзеяннях, * да трэцяга — усіх іншых. Свае маёнткі страцілі буйныя магнаты — [[Агінскія]], [[Плятэры]], [[Радзівілы]], [[Сапегі]], [[Чартарыйскія]] і інш., частка маёмасці падвергнулася разграбленню. Ад секвестру пазбаўляліся тыя, хто сам з’явіўся на працягу месяца пасля публікацыі ўказа і пакаяўся або даказаў, што яго прымусілі далучыцца да паўстання. Увогуле да следства за ўдзел у паўстанні ў беларуска-літоўскіх губернях было прыцягнута 2878 чалавек, частка была прысуджана да ссылкі, на іх месца прывозілі лаяльных расейскіх памешчыкаў. Спачуваючых паўстанню [[Сялянства|сялян]] паролі ды ссылалі ў [[Сібір]], вескі спальвалі. Крамя таго, былі зачынены касцёлы ([[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Віцебск)]], [[Касцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканцаў (Гродна)]], [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)]], [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Смальяны)]], [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Лыскава)]], [[Касцёл Святога Вінцэнта і кляштар місіянераў (Смілавічы)]], [[Бялыніцкі касцёл і кляштар кармелітаў]], [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа і кляштар кармелітаў (Гродна)]], [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Віцебск)]], [[Касцёл Святога Юрыя (Крамяніца)]], [[Свята-Пакроўская царква (Дудаковічы)]]. * У 1831 годзе скасавана дзеянне Статута 1588 года ў Віцебскай і Магілёўскай губернях, у 1840 — на ўсёй тэрыторыі Беларусі. * У 1832 годзе закрыты [[Віленскі ўніверсітэт]], зноў адкрыты толькі ў 1904 годзе. * У 1837 годзе імператар патрабаваў, каб усе [[абітурыент]]ы расійскіх універсітэтаў мелі пасведчанне пра недатычнасці да паўстанцкага руху. * У 1839 годзе на Полацкім царкоўным саборы скасавана [[Берасцейская унія]] з прадвызначаным пераводам усіх [[уніяцтва|уніятаў]] у [[праваслаўе]]. Яшчэ адным вынікам паўстання сталі першыя крокі палітыкі дэпаланізацыі і [[русіфікацыя|русіфікацыі]] беларускіх зямель. == Вядомыя ўдзельнікі == * [[Эмілія Плятэр]] (1806—1831) * [[Шыман Канарскі]] (1808—1839) * [[Ян Непамуцэн Дашкевіч-Кундзіч]] (1796—1869) * [[Адам Ежы Чартарыйскі]] (1770—1861) * [[Ільдэфонс Анцыпа]] (1814—1863) * [[Габрыэль Агінскі]] (1784—1842) * [[Людвік Тадэвуш Замбжыцкі]] (1803—1834) * [[Тадэвуш Тышкевіч]] (1774—1852) * [[Напалеон Феліксавіч Яленскі]] (1810—1883) * [[Напалеон Орда]] (1807—1883) * [[Ігнат Дамейка]] (1802—1889) * [[Алаіз Яновіч]] (1792—1849) * князь [[Раман Станіслаў Сангушка]] (1800—1881) * [[Юзаф Зянковіч]] (1807-1833) * [[Кароль Дамінік Пшаздзецкі]] (1782-1832) == Гл. таксама == * [[Віленскае часовае ваеннае губернатарства]] * [[Мінскае часовае ваеннае губернатарства]] * [[Дынабургскае часовае ваеннае губернатарства]] * [[Шляхецкі рух]] {{зноскі}} == Літаратура == {{Навігацыя}} * ''Гарбачова, В. В.'' Паўстанне 1830—1831 гадоў на Беларусі / В. В. Гарбачова. — Мінск : БДУ, 2001. — 186 с. * ''Гарбачова, В. В.'' Удзельнікі паўстання 1830—1831 гг. на Беларусі : бібліягр. слоўн. / В. В. Гарбачова. — Мінск : БДУ, 2006. — 400 с. * [http://elib.bsu.by/handle/123456789/3347 Сосна, У. А. «Польскае» паўстанне 1830—1831 гг. и беларускае сялянства. У. А. Сосна // Российские и славянские исследования: науч. сб. Вып. 4 / редкол.: А. П. Сальков, О. А. Яновский (отв. редакторы) &#91;и др.&#93;. — Минск: БГУ, 2009. — С. 191—197] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305110911/http://elib.bsu.by/handle/123456789/3347 |date=5 сакавіка 2016 }} {{Пратэсты ў Беларусі}} {{Войны XIX стагоддзя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Паўстанне 1830—1831 гадоў| ]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Расіі]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Царства Польскае]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Літве]] [[Катэгорыя:1830]] 2ttnb2q3lbp524z5gs342befq7ai9op 0 49583 5175969 4805050 2026-08-05T14:11:52Z Emilia Noah 155537 5175969 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Ynys Môn |Беларуская назва = Англсі |Краіна = [[Уэльс]] [[Image:Flag of Wales 2.svg|25px]] |Сталіца = [[Лангеўні]] |Насельніцтва = 66 829 |Год перапісу = 2007 |Плошча = 714 }} '''Англсі''' ([[валійская мова|вал]]. Ynys Môn) — [[востраў]] і [[графства]] ў паўночна-ўсходнім [[Уэльс]]е. Ад вострава Брытанія аддзелены пралівам Менай, праз які пракладзеныя два масты. == Прырода == Востраў мае крутыя берагі і ўзгорыстую (да 250 м) паверхню. Распаўсюджаны верасоўнікі і [[луг]]і. На востраве ўпершыню<ref name="cmin">[http://www.catalogmineralov.ru/mineral/anglesite.html Англезит // Каталог Минералов. RU]{{ref-ru}}</ref> ў [[1832]] годзе французскім мінералогам і [[геолаг]]ам [[Франсуа Сюльпіс Бёдан|Ф. С. Бёданам]] ({{lang-fr|François Sulpice Beudant}})<ref name="mindat">[https://www.mindat.org/min-233.html Anglesite // Mindat.org]{{ref-en}}</ref> быў знойдзены мінерал [[англезіт]]. == Гісторыя == Падчас рымскага заваявання Брытаніі востраў доўга заставаўся пад уладаю [[друіды|друідаў]] і быў канчаткова скораны толькі [[Гней Юлій Агрыкала|Агрыкалам]] у [[78]] годзе. Пасля сыходу рымлян з Брытаніі, Англсі быў захоплены ірландцамі, пазней належаў [[Каралеўства Гвінед|каралеўству Гвінед]], падвяргаўся нападам вікінгаў, саксаў і нарманаў. У 13 ст. яго падпарадкаваў англійскі кароль Эдвард I. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|выгляд=міні|Anglesey}} *[http://www.angleseyfirstresponse.co.uk Anglesey First Response, Life Saving Charity] *[http://www.anglesey-today.com/Anglesey-blog.html Anglesey Today] *[http://www.anglesey.gov.uk/index.asp?cat=615 Isle of Anglesey County Council / Cyngor Sir Ynys Môn] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080811183654/http://www.anglesey.gov.uk/index.asp?cat=615 |date=11 жніўня 2008 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Графства Уэльса}} [[Катэгорыя:Брытанскія астравы]] [[Катэгорыя:Англсі| ]] [[Катэгорыя:Традыцыйныя графствы Уэльса]] [[Катэгорыя:Вобласці Уэльса]] 5h0cqdkb2g7db2dwsdltqtweqrhdven 0 51245 5176154 4416709 2026-08-06T02:12:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176154 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{Цёзкі2|Муха}} '''Васіль Лаўрэнцьевіч Муха''' ({{ДН|25|2|1889}}, [[Андрэеўка (Рэчыцкі раён)|Андрэеўка]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] — {{ДС|11|10|1965}}) — беларускі дзеяч, левы [[эсэры|сацыяліст-рэвалюцыянер]]. Паходзіў з [[сялянства|сялян]]. Скончыў [[Маладуша|Маладушскае]] народнае вучылішча (Рэчыцкі павет), школу тэлеграфістаў у Кранштаце. З 1910 года на [[Балтыйскі флот Расійскай імперыі|Балтыйскім флоце]], матрос. З сакавіка 1917 года член абласнога камітэта арміі, флоту і рабочых [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. Удзельнік 3-га з’езда [[БСГ]] у кастрычніку 1917 года, быў абраны ў склад яе ЦК. Быў намеснікам старшыні [[З’езд воінаў-беларусаў Заходняга фронту|з’езда воінаў-беларусаў Заходняга фронту]] (18—24 кастрычніка [31 кастрычніка — 6 лістапада] 1917), вылучаны кандыдатам ва [[Усерасійскі Устаноўчы сход|Устаноўчы сход]] (як левы эсэр). У лістападзе 1917 года ўвайшоў у склад [[Аблвыкамзах]]а, у снежні 1917 года камісар аддзела апекі [[СНК Заходняй вобласці і фронту]]. Дэлегат [[Першы Усебеларускі з’езд|I Усебеларускага з’езда]], у знак пратэсту супраць яго разгону пакінуў пасаду камісара. З 1918 года ў Чырвонай Арміі, палітрук радыёсувязі 16-й арміі. У 1920—1954 гадах на савецкай і партыйнай рабоце ў [[БССР]]. == Бібліяграфія == * ''Муха В. Л.'' У слаўным семнаццатым // «Чырвоная змена», 1957, 3 лютага; * ''Муха В. Л.'' Шлях у рэволюцыю // «Магілеўская пр аўда», 1957, 16 кастрычніка. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|5|Муха Васіль Лаўрэнцьевіч||241}} * ''Уладзімір Калаткоў''. [http://kamunikat.org/download.php?item=2187-17.pdf Маракі-беларусы Балтыйскага флоту ў беларускім нацыянальна-вызваленчым руху 1917—1918 гг.]{{Недаступная спасылка}} // Białoruskie Zeszyty Historyczne = Беларускі гістарычны зборнік № 19, 2003. — Białystok: Białoruskie Towarzystwo Historyczne, 2003. — 301 s., 23 cm. — ISSN 1232-7468 — S. 256—259/ {{DEFAULTSORT:Муха Васіль Лаўрэнцьевіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім раёне]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першага Усебеларускага з’езда]] ptuzl7muzliimkwt2kevpdmj0jc7ywm 0 51651 5176105 4433691 2026-08-05T21:14:50Z Rabbi Mendl 19651 дапаўненне 5176105 wikitext text/x-wiki {{Алімпіяда|Назва=XXIV летнія Алімпійскія гульні|Эмблема=File:Steffen Zesner. Seoul 1988, Schwimmen.JPG|Горад=Сеул|Памер=200px}} '''Летнія Алімпійскія гульні 1988''', афіцыйна вядомыя як '''Гульні XXIV Алімпіяды''' ({{lang-en|1988 Summer Olympics}}), прайшлі ў [[Сеул]]е з [[17 верасня]] па [[2 кастрычніка]] [[1988]]. У агульным заліку найбольшых поспехаў дабіліся [[СССР]] (55 залатых медалёў), [[ГДР]] (37), [[ЗША]] (36). З беларускіх спартоўцаў удзел прымаў прыгун у ваду [[Аляксандр Партноў]] (10 месца). {{Зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Category:}} {{Алімпійскія гульні}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Летнія Алімпійскія гульні 1988| ]] [[Катэгорыя:Верасень 1988 года]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1988 года]] neodbc1lezvw42aok6nasxvhdke5j7f 0 52603 5176412 4069121 2026-08-06T11:20:50Z Ciepiersia 162280 афармленне 5176412 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Image:DirkvdM tinder box.jpg|thumb|Крэмень, крэсіва і цэра]] '''Крэсіва, красала''' — металічная прылада для высякання [[агонь|агню]] з [[крэмень|крэменю]]. Бытавала з эпохі жалезнага веку на працягу многіх стагоддзяў. Паводле формы вылучаюць наступныя тыпы крэсіваў: * абаранкападобнае (з язычком пасярод ударнага ляза і без яго), * 2-лязовае авальнае, * 2-лязовае прамавугольнае, * санкападобнае, у выглядзе прамавугольнай пласцінкі з адагнутымі ўверх канцамі; існавалі і індывідуальныя формы. Высечаная з крэменю іскра падпальвала цэру (маса накшталт ваты з вываранага і высушанага дрэвавага грыба). Крэмень, крэсіва і цэру насілі звычайна ў магалейцы — скураным мяшэчку каля пояса з левага боку. Са з’яўленнем у ХІХ стагоддзі [[запалка|запалак]] бытаванне крэсіва заняпала спачатку ў горадзе, потым і ў вёсцы. {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Крыніцы агню]] lt1y3gjadbb4zitmvkh1b4w65d8wj00 0 55667 5175944 4813702 2026-08-05T13:33:50Z Gabix 49 арфаграфія 5175944 wikitext text/x-wiki '''Аршанскае паўстанне 1918''' — паўстанне, якое адбылося [[5 жніўня|5]] — [[6 жніўня]], найбуйнейшае ў ланцугу леваэсэраўскіх мяцяжоў 1918 года. Повадам паслужыла адпраўка [[чырвонаармейцы|чырвонаармейц]]аў на [[Усходні фронт РСЧА|Усходні фронт]]. Кіраўнікі паўстання — мясцовыя [[эсэры]] Буевіч, Петражыцкі, Іваноў. Большасць чырвонаармейцаў Невельскага, Аршанскага пяхотнага, 1-га Беларускага коннага палкоў, артдывізіёна былі з мясцовых [[сяляне|сялян]], якія лічылі найпершай задачай барацьбу з нямецкімі акупантамі. Да іх далучыліся чырвонаармейцы Стайкаўскага і Сенненскага палкоў. Паўстанцы выступілі супраць улады Саветаў, [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] 1918 года. Аршанскі Савет рабочых, чырвонаармейскіх і сялянскіх дэпутатаў быў ліквідаваны, як орган улады створаны [[рэўкам]]. Паўстанне задушылі чырвонаармейскія часці з [[Віцебск|Віцебска]] пад кіраўніцтвам С. Крылова і [[Смаленск]]а пад камандаванне Я. Адамовіча, конніца, 2 браневікі, атрад [[чэкісты|чэкістаў]] на чале з намеснікам старшыні ЧК Заходняй вобласці Я. Кромбергам. == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1}} {{Грамадзянская вайна і інтэрвенцыя ў Беларусі}} {{Беларускі антысавецкі супраціў (1918—1933)}}{{Пратэсты ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Оршы]] [[Катэгорыя:Жнівень 1918 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 5 жніўня]] [[Катэгорыя:Падзеі 6 жніўня]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1918 года]] nqcadw1odjofss9srt52kk1jl84v3yx 0 58318 5176162 4277947 2026-08-06T03:49:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176162 wikitext text/x-wiki {{Вышыннае збудаванне |building_name=Вежы Петронас |image=[[Выява:Petronas Panorama II.jpg|240px|center|Вонкавы від]] |previous tallest= [[Уіліс-таўар]] |surpassed by= [[Тайбэй 101]] |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 9|lat_sec = 28 |lon_dir = E|lon_deg = 101|lon_min = 42|lon_sec = 42 |region = MY |built= 1992–1998 |use= Офісны будынак |location= {{Сцяг Малайзіі}} [[Куала-Лумпур]], [[Малайзія]] |roof=378,6 м |top_floor=375,0 м |antenna_spire=451,9 м |floor_count=88 |floor_area=395 000 м² |elevator_count=78 |architect=[[Сезар Пелі]], <br /> Mahathir bin Mohamad |skyscraperpage_id=22 |}} '''Петро́нас''' — 88-павярховы небаскроб. Вышыня — 451,9 метраў. Знаходзіцца ў сталіцы [[Малайзія|Малайзіі]] [[Куала-Лумпур]]ы. У праектаванні небаскробаў прыняў удзел [[прэм’ер-міністр]] Малайзіі і загадаў стварыць будынкі ў «ісламскім» стылі. Таму ў плане комплекс уяўляе сабой дзве васьканцовыя зоркі, а архітэктар дадаў паўкруглыя выступы для ўстойлівасці. Працягласць будаўніцтва 6 год (1992—1998). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|}} * [http://www.petronas.com.my/ Petronas Towers official website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200805095207/http://www.petronas.com.my/ |date=5 жніўня 2020 }} * [http://urbanity2.blogsome.com/2007/07/03/design-and-construction-of-the-petronas-towers/ Design and construction of the Petronas Towers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071112133225/http://urbanity2.blogsome.com/2007/07/03/design-and-construction-of-the-petronas-towers/ |date=12 лістапада 2007 }} * [http://www.petronastwintowers.com.my / Petronas Towers official website ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110719165438/http://www.petronastwintowers.com.my/ |date=19 ліпеня 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Звышвысокія будынкі}} [[Катэгорыя:Архітэктура Малайзіі]] [[Катэгорыя:Звышвысокія будынкі]] [[Катэгорыя:Куала-Лумпур]] [[Катэгорыя:Небаскробы вышынёй звыш 350 метраў]] gyvae8en48782o7mqymcpeprh44ye3c 14 58635 5176193 1568059 2026-08-06T06:13:47Z DobryBrat 5701 выдалена [[Катэгорыя:Жанчына]]; дададзена [[Катэгорыя:Жаночае здароўе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5176193 wikitext text/x-wiki {{Catmain}} {{Commonscat|Gynecology}} [[Катэгорыя:Клінічныя раздзелы медыцыны]] [[Катэгорыя:Жаночае здароўе]] soa13j9idkhsok99lcv1inauzrsxvdg 0 61202 5176266 5118306 2026-08-06T08:05:18Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль, абнаўленне звестак 5176266 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = Горад |беларуская назва = Вісагінас |арыгінальная назва = Visaginas |павет = Уцянскі |самакіраванне = Вісагінаскае }} '''Вісагінас''' ({{lang-lt|Visaginas}}) — горад у паўночнай [[Літва|Літве]] ў складзе [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]]. Плошча складае 8,96 км². Праз горад праходзіць чыгунка [[Вільня]] — [[Даўгаўпілс]]. Размешчаны за 1 км ад мяжы з [[Беларусь|Беларуссю]] і за 15 км з [[Латвія]]й. == Гісторыя == Горад быў заснаваны ў 1975 годзе разам з будуемай тут [[Ігналінская атамная электрастанцыя|Ігналінскай атамнай электрастанцыяй]]. Да 1992 года меў назву '''Снечкус''' (''Sniečkus''), у гонар [[Антанас Снечкус|Антанаса Снечкуса]], першага сакратара Камуністычнай партыі Літвы ў 1940—1974 гадах. Большая частка насельніцтва горада працуе на электрастанцыі, ці ў арганізацыях якія яе абслугоўваюць. Ігналінская электрастанцыя, чарнобыльскага тыпу рэактараў (RBMK-1500), самая блізкая да Беларусі атамная электрычная станцыя. Складалася з двух рэактараў па 1500 МВт і пачала сваю дзейнасць у другой палове [[1980-я|1980-х]] гадоў. Згодна з абавязкамі, якія ўзяла на сябе Літва перад уваходам ў [[Еўрапейскі Саюз]], станцыя была зачынена. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} === Нацыянальны склад === Паводле даных [[Перапіс насельніцтва і жыллёвага фонду Літвы 2021 года|перапісу 2021 года]], нацыянальны склад горада быў наступным<ref>{{Cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=bf10be3f-0e79-4c5b-9477-c3c5f62bd4d1|title=Urban areas population by largest ethnic group|website=osp.stat.gov.lt|access-date=2026-03-29}}</ref>: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ Нацыянальны склад Вісагінаса (2021) ! Нацыянальнасць !! Колькасць (чал.) !! Доля (%) |- | style="text-align:left;" | '''Усяго''' || '''19&nbsp;446''' || '''100,00''' |- | style="text-align:left;" | [[Рускія]] || 9&nbsp;235 || 47,49 |- | style="text-align:left;" | [[Літоўцы]] || 3&nbsp;896 || 20,03 |- | style="text-align:left;" | [[Палякі]] || 1&nbsp;993 || 10,25 |- | style="text-align:left;" | [[Беларусы]] || 1&nbsp;872 || 9,63 |- | style="text-align:left;" | [[Украінцы]] || 1&nbsp;013 || 5,21 |- | style="text-align:left;" | Іншыя || 541 || 2,78 |- | style="text-align:left;" | Не ўказалі || 890 || 4,58 |} == Культура == Беларускі культурны цэнтр «Крок». == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Гл. таксама == * [[Ігналіна]] * [[Ігналінская атамная электрастанцыя]] == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://visaginas.narod.ru/photos.html Вісагінас] {{ref-ru}} {{Адміністрацыйны падзел Уцянскага павета}} {{Гарады Літвы}} {{Бібліяінфармацыя}} 25qsfjb6gzqfgtwf3d6n0tnmeaobbo0 0 63023 5176078 5157509 2026-08-05T19:00:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176078 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|2=Валенсія}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Валенсія |арыгінальная назва = {{lang-es|Valencia}}, {{lang-ca|València}} |падначаленне = |краіна = Іспанія |герб = Escut_de_València.svg |сцяг = Flag of the Land of Valencia (official).svg |шырыня герба = 80 |шырыня сцяга = 150 |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff | photo1a = Ciutat de les Arts i les Ciències à la noche.jpg | photo2a = Valencia - El Micalet 01.jpg | photo2b = Llotja_de_la_Seda_(52043210235).jpg | photo3a = Ayuntamiento de Valencia 2012.jpg | photo3b = The Corporation (6452393677).jpg | photo4a = Valencia Port - panoramio.jpg | photo4b = Playa de El Cabanyal (Valencia) 03.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 270 | text = }} |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 39|lat_min = 28|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 0|lon_min = 22|lon_sec = 30 |CoordAddon = type:city(807000)_region:ES |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 138 да н. э. |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 134,65 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 15 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 810 064 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 6016,1 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = +34 96 |паштовы індэкс = 46000-46026 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Valencia |сайт = http://www.valencia.es/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вале́нсія''' ({{lang-es|Valencia}}, {{lang-ca|València}}) — горад у [[Іспанія|Іспаніі]], цэнтр [[Валенсія (аўтаномная супольнасць)|аўтаномнай супольнасці Валенсія]] і аднайменнай правінцыі. Трэці па колькасці жыхароў горад Іспаніі пасля [[Мадрыд]]а і [[Барселона|Барселоны]]. Валенсія мае статус глабальнага горада<ref>[http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html The World According to GaWC 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120527184751/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |date=27 мая 2012 }}. Globalization and World Cities Study Group and Network, Loughborough University.</ref>. Порт Валенсіі з’яўляецца найбуйнейшым у [[Міжземнае мора|Міжземным моры]]. Горад быў заснаваны як рымская калонія ў [[138 да н.э.|138 годзе да н.э.]] Размешчаны на берагах часткова асушанай ракі [[Турыя (рака)|Турыя]], на ўсходнім узбярэжжы [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]]. Гістарычны цэнтр горада з’яўляецца адным з найбуйнейшых у Іспаніі і займае тэрыторыю ў прыкладна 169 акраў<ref>[http://www.ayto-valencia.es/ayuntamiento/webs/estadistica/inf_dtba/pub/Districte_01.pdf Districte 1. Ciutat Vella]. Oficina d’Estadística. Ajuntament de València </ref>. У Валенсіі маецца вялікая колькасць старажытных помнікаў, культурных славутасцей, што робіць яе адным з самых папулярных турыстычных месцаў у краіне. Мастацкія музеі Валенсіі маюць вялікую калекцыю карцінаў з [[14 стагоддзе|XIV]] па [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзя]], у тым працы [[Дыега Веласкес|Веласкеса]], [[Эль Грэка]], [[Франсіска Гоя|Гоі]] і іншых мастакоў<ref>[http://museobellasartesvalencia.gva.es/ Museo de bellas artes de Valencia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090525050236/http://museobellasartesvalencia.gva.es/historia.html |date=25 мая 2009 }}. www.museobellasartesvalencia.gva.es.</ref>. Традыцыйная іспанская страва, [[паэлья]], ўзнікла ў Валенсіі. == Гісторыя == Валенсія была заснавана рымлянамі ў [[Франсіска Гоя|137 годзе да н.э.]], і, дзякуючы спрыяльным кліматычным умовам, горад ператварыўся ў адзін з самых заможных сельскагаспадарчых гарадоў [[Еўропа|Еўропы]] старажытных часоў. Зараз [[сельская гаспадарка]] таксама з’яўляецца адной з найважнейшых галінаў эканомікі гораду. Валенсія — лідар сярод сусветных экспарцёраў [[цытрусавыя|цытрусавых]] (пераважна ў [[ЗША]]). [[Файл:Chaime I d'Aragón.jpg|thumb|200px|злева|[[Хаймэ I Заваёўнік]] скарыў маўрытанскую Валенсію]] Рымскі перыяд гісторыі Валенсіі завяршыўся ў [[413]] годзе, калі Валенсія была захоплена [[вестготы|вестготамі]]. У [[714]] годзе горад заваявалі [[маўры]], уключыўшы горад у склад [[Кордаўскі халіфат|Кордаўскага халіфату]]. Пад ісламскім валадарствам зноў аднавілася актыўнае развіццё Валенсіі, якое практычна спынілася ў перыяд панавання вестготаў. Ужо да [[718]] годзе насельніцтва горада дасягнула 15 тысяч чалавек. Пачатак [[11 стагоддзе|XI стагоддзя]] з’яўляецца эпохай найвышэйшага росквіту маўрытанскай Валенсіі, якая стала сталіцай маўрытанскага каралеўства, якое ўтварылася пасля развалу халіфата. Вестготы і маўры ([[6 стагоддзе|VI]]—[[13 стагоддзе|XIII стст.]]), якія захапілі рэгіён пасля рымлян, удасканалілі сістэму арашальных [[Канал (гідраграфія)|каналаў]], вырошчвалі апэльсінавыя, гранатавыя і лімонныя дрэвы, [[рыс]]. Менавіта ў гэты перыяд была закладзена аснова [[тэкстыльная прамысловасць|тэкстыльнай прамысловасці]] і вытворчасці керамікі, якімі славіцца рэгіён. Гістарычна, з часоў [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]], і пазней у перыяд панавання мусульман на [[Іберыйскі паўвостраў|Іберыйскім паўвостраве]], горад быў цэнтрам гандлю. У [[1094]] годзе легендарны іспанскі палкаводзец Радрыга Дыяс дэ Вівар, больш вядомы як [[Сід Кампеадор]], здолеў захапіць Валенсію і вызваліць яе ад маўраў, пасля чаго кіраваў горадам аж да сваёй гібелі ў [[1099]] годзе. За перыяд свайго кіравання Сід ператварыў Валенсію з мусульманскага горада ў адзін з найбуйнейшых хрысціянскіх цэнтраў Іспаніі таго часу, у прыватнасці, да [[1096]] года ўсе мусульманскія мячэці Валенсіі былі альбо знішчаны, альбо ператвораны ў цэрквы. У [[1102]] годзе ў горадзе зноў усталявалася ісламскае валадарства. Як і для ўсёй Іспаніі таго часу, гэты перыяд характарызуецца мірным суіснаваннем хрысціян, мусульман і [[іўдаізм|іўдзеяў]] ва ўмовах рэлігійнай цярпімасці. У [[1238]] годзе Валенсія была другі раз вызвалена ад арабскага валадарства, увайшоўшы ў [[Арагонскае каралеўства]] ([[13 стагоддзе|XIII]]—[[18 стагоддзе|XVIII стст.]]). У [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]] горад набыў незвычайны росквіт і замацаваў за сабой тытул «фінансавай сталіцы Міжземнамор’я». У перыяд [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны 1936—1939 гадоў]] Валенсія стала месцам знаходжання рэспубліканскага ўрада і фактычна часовай сталіцай Іспаніі. У апошнія дзесяцігоддзі Валенсія ператварылася ў адзін з самых папулярных турыстычных цэнтраў краіны. == Прамысловасць == Судна- і маторабудаванне, вытворчасць чыгуначнага абсталявання. Пладова-агароднінная, тэкстыльная, хімічная прамысловасць. Цэнтр сельскагаспадарчага раёна (цытрусавыя, агародніна, рыс). == Навука, адукацыя, культура == Дзейнічаюць 2 ўніверсітэты (адзін з іх з 1500). Музей прыгожых мастацтваў (з археалагічным музеем). == Транспарт == Вузел чыгунак і аўтадарог. Марскі порт. Міжнародны аэрапорт. == Планіроўка і архітэктура == Унутры бульварнага кальца (на месцы старажытных сцен) — стыхійная забудова Старога горада са шматлікімі садамі, помнікамі маўрытанскага дойлідства, з каляровай маёлікавай абліцоўкай, цэрквамі і палацамі, упрыгожанымі багатай скульптурнай разьбой. Захаваліся архітэктурныя помнікі. Гатычны сабор (XIII—XVIII ст.; інтэр’ер у стылі «чурыгерэска», XVII—XVIII ст.), шаўковая біржа «Лонха дэ Седа» (XV ст.), Калехіо дэль Патрыярка (1586—97, праект Х. Б. дэ Эрэры), палац Агуас (цяпер Музей керамікі; 1740—46). На подзень ад Старога горада — рэгулярная забудова раёнаў XIX—XX ст. Горад вядомы манументальнай скульптурай XIX—XX ст. == Вядомыя асобы == * [[Арнольд з Вілановы]] * [[Хасэ Вергара-Хімена]] * [[Марыя Тэрэса Фернандэс дэ ла Вега Санс]] * [[Хуан Луіс Вівес]] * [[Аўзіяс Марк]] * [[Хуан Хеновес]], іспанскі мастак Валенсію наведаў манах-бернардзінец [[Ювеналій Харкевіч]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Валенсія}} {{Сталіцы правінцый Іспаніі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады аўтаномнай супольнасці Валенсія]] [[Катэгорыя:Валенсія| ]] [[Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Валенсія]] 9ebvgeqqhssud2qtr8pq4vzvhxdg5se 0 65129 5176366 3670433 2026-08-06T10:30:28Z Autumndancer 168015 5176366 wikitext text/x-wiki '''Замкавая гара''' — назва розных узвышшаў і населеных пунктаў у розных краінах свету. == Беларусь == * [[Замкавая гара (Пуцэвічы)|Замкавая гара]] (Пуцэвіцкая) — найвышэйшы пункт [[Навагрудскае ўзвышша|Наваградскага ўзвышша]] (323 м). * [[Замкавая гара (Мазыр)|Замкавая гара]] ў [[Мазыр]]ы — узгорак, на якім размяшчаўся дзядзінец горада Мазыр; зараз размяшчаецца рэканструкцыя замка. * [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавая гара]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] — гарадзішча ([[дзядзінец]]), першапачатковы цэнтр гістарычнага Мсціслава. * [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавая гара]] ў [[Навагрудак|Наваградку]] — узвышша, на якім знаходзяцца рэшткі [[Навагрудскі замак|Наваградскага замка]]. * [[Замкавая гара (Крычаў)|Замкавая гара]] — гарадзішча XII—XIII стст. у [[Крычаў|Крычаве]], дзе некалі стаяў [[Крычаўскі замак|замак]]. == Літва == * [[Замкавая гара (Вільня)]] == Гл. таксама == * [[Шлосберг]] * [[Кэстлхіл]] {{неадназначнасць}} gatibv8ro6m9f79a69p1lzk39zxtenw 0 65628 5176202 4771168 2026-08-06T06:31:53Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, арфаграфія 5176202 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Альгірдас Міколас Бразаўскас''' ({{lang-lt|Algirdas Mykolas Brazauskas}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Літва|літоўскі]] палітычны дзеяч, [[Прэзідэнт Літоўскай Рэспублікі]] (1993—1998), [[Прэм’ер-міністр]] Літоўскай Рэспублікі (2001—2006). Доктар эканамічных навук (1974). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэзідэнты Літвы}} {{Старшыні Сейма Літвы}} {{DEFAULTSORT:Бразаўскас}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Літвы]] [[Катэгорыя:Дактары эканамічных навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Каўнаскага тэхналагічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Старшыні Сейма Літвы]] [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Літвы]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад акруг Літвы]] [[Катэгорыя:Інжынеры Літвы]] [[Катэгорыя:Члены Сацыял-дэмакратычнай партыі Літвы]] [[Катэгорыя:Ганаровыя дактары]] [[Катэгорыя:Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР]] [[Катэгорыя:Члены Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары ЦК КП Літвы]] [[Катэгорыя:Памерлі ад лімфомы]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку прадсталёвай залозы]] [[Катэгорыя:Народныя камісары і міністры Літоўскай ССР]] [[Катэгорыя:Сакратары ЦК КП Літвы]] 1muxje55hbaojksksowfbu946jknfy3 4 66466 5176023 5175245 2026-08-05T16:39:46Z Aliaksei Lastouski 75892 5176023 wikitext text/x-wiki {{змест справа}} == А == # [[Адольф Іванавіч Абіхт|Абіхт Адольф Іванавіч]] (4; 338) # [[Абламовічы]] (4; 338) # [[Ян Абрамовіч|Абрамовіч (Абрагамовіч) Ян]] (2; 41) # [[Адам Абрамовіч|Абрамовіч Адам]] (3; 164) # [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Абрамовіч Антон Іванавіч]] (4; 338—339) # [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Абрамовіч Марыян Станіслаў]] (4; 339) # [[Альгерд Рышардавіч Абуховіч|Абуховіч Альгерд Рышардавіч]] (4; 339—340) # [[Міхал Лявон Абуховіч|Абуховіч Міхал Лявон]] (3; 164—165) # [[Піліп Казімір Абуховіч|Абуховіч Піліп Казімір]] (3; 165) # [[Тэадор Геранім Абуховіч|Абуховіч Тэадор Геранім]] (3; 165—166) # [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|Авенарыус Мікалай Пятровіч]] (4; 340) # [[Багдан Агінскі|Агінскі Багдан]] (3; 166) # [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] (3; 166—167) # [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] (3; 167—168) # [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Агрызка Іасафат Пятровіч]] (4; 340—341) # [[Вацлаў Агрыпа|Агрыпа Вацлаў (Венцлаў)]] (2; 41) # [[Рэйнальд Адам|Адам Рэйнальд]] (3; 168—169) # [[Адам Фердынанд Адамовіч|Адамовіч Адам Фердынанд]] (4; 341) # [[Людвіг Фларыянавіч Адамовіч|Адамовіч Людвіг Фларыянавіч]] (4; 341—342) # [[Антон Эдвард Адынец|Адынец Антон Эдвард]] (4; 342) # [[Эліза Ажэшка|Ажэшка Эліза]] (4; 342—345) # [[Дзмітрый Іванавіч Азарэвіч|Азарэвіч Дзмітрый Іванавіч]] (4; 345) # [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|Акрэйц Станіслаў Станіслававіч]] (4; 345—346) # [[Алелька Уладзіміравіч|Алелькавіч Аляксандр (Алелька)]] (2; 41-42) # [[Аарон Алізароўскі|Алізароўскі Аарон (Адам, Аляксандр)]] (3; 169—170) # [[Альгерд]] (2; 42-44) # [[Якуб Альшэўскі|Альшэўскі Якуб]] (3; 170—171) # [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] (2; 44) # [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іосіф Іванавіч]] (3; 171—172) # Амельяновіч Васіль Мікалаевіч; гл. Цяпінскі Васіль Мікалаевіч (2; 45) # [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|Анацэвіч Ігнат Сымонавіч]] (4; 346) # [[Ф. Андрушкевіч|Андрушкевіч Ф.]] (3; 172) # [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Андрыёлі Міхал Эльвіра]] (4; 346—348) # [[Кірыла Цімафеевіч Анікіевіч|Анікіевіч Кірыла Цімафеевіч]] (4; 348) # [[Мікалай Анімеле|Анімеле Мікалай]] (4; 348) # [[Анісіфар Дзевачка|Анісіфар]] (2; 45) # [[Ежы Казімір Анцута|Анцута Ежы Казімір]] (3; 172—173) # [[Ільдафонс Дзяменцьевіч Анцыпа-Чыкунскі|Анцыпа (Анцыпа-Чыкунскі) Ільдафонс Дзяменцьевіч]] (4; 348—349) # [[Фердынанд Францавіч Арля-Ашмянец|Арля-Ашмянец Фердынанд Францавіч]] (3; 173) # [[Арцемій]] (2; 45) # [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аскерка Аляксандравіч Уладзіслававіч]] (4; 349) # [[Сцяпан Міхаіл Аскерка|Аскерка Сцяпан Міхаіл]] (3; 173—174) # [[Павел Каспаравіч Астравіцкі|Астравіцкі Павел Каспаравіч]] (2; 45-46) # [[Канстанцін-Васіль Канстанцінавіч Астрожскі|Астрожскі Канстанцін (Васіль) Канстанцінавіч]] (2; 46-48) # [[Тамаш Мацвеевіч Аўгусціновіч|Аўгусціновіч Тамаш Мацвеевіч]] (4; 349—350) # [[Аўрамій Смаленскі]] (1; 12) # [[Аўрамка]] (2; 48-49) # [[Міхаіл Мікалаевіч Ачапоўскі|Ачапоўскі Міхаіл Мікалаевіч]] (4; 350) == Б == # [[Андрэй Баболя|Баболя Андрэй]] (3; 174) # [[Міхаіл Кірылавіч Баброўскі|Баброўскі Міхаіл Кірылавіч]] (3; 174—176) # [[Павел Восіпавіч Баброўскі|Баброўскі Павел Восіпавіч]] (4; 350—351) # [[Францішак Багамолец|Багамолец Францішак]] (3; 176) # [[Аляксандр Міхайлавіч Багаткевіч|Багаткевіч Аляксандр Міхайлавіч]] (4; 351) # [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Багдановіч Адам Ягоравіч]] (4; 351—352) # [[Ангел Іванавіч Багдановіч|Багдановіч Ангел Іванавіч]] (4; 352—353) # [[Яўстафій Багданоўскі|Багданоўскі Яўстафій]] (4; 353) # [[Паўлюк Багрым|Багрым Паўлюк]] (4; 353—354) # [[Канстанцін Багуслаўскі|Багуслаўскі Канстанцін]] (3; 176—177) # [[Марыя Уладзіміраўна Багушэвіч|Багушэвіч Марыя Уладзіміраўна]] (4; 354—355) # [[Францішак Бенядзікт Казіміравіч Багушэвіч|Багушэвіч Францішак Бенядзікт Казіміравіч]] (4; 355—361) # [[Аляксей Міхайлавіч Бажанаў|Бажанаў Аляксей Міхайлавіч]] (4; 361—362) # [[Мануіл Базілевіч|Базілевіч Мануіл]] (3; 177) # [[Кіпрыян Базылік|Базылік Цыпрыян (Кіпрыян)]] (2; 49-50) # [[Юзаф Бака|Бака Юзаф]] (3; 177) # [[Сцяпан Міхайлавіч Бакарэвіч|Бакарэвіч Сцяпан Міхайлавіч]] (4; 369) # [[Юльян Бакшанскі|Бакшанскі Юльян]] (4; 362) # [[Міхаіл Ігнатавіч Балінскі|Балінскі Міхаіл Ігнатавіч]] (4; 362—363) # [[Антон Бандзевіч|Бандзевіч Антон]] (3; 177—178) # [[Іосіф Васілевіч Баранецкі|Баранецкі Іосіф Васілевіч]] (4; 363) # [[Ян Іосіф Бараноўскі|Бараноўскі Іван (Ян) Іосіф]] (4; 363) # [[Іван Каятанавіч Бардзілоўскі|Бардзілоўскі Іван Каятанавіч]] (4; 363) # [[Авіт Факудзьевіч Барздынскі|Барздынскі Авіт Факудзьевіч]] (4; 363—364) # [[Лявон Бароўскі|Бароўскі Лявон]] (4; 364—366) # [[Антоній Барташэвіч|Барташэвіч Антоні]] (3; 178) # [[Кароль Бартольд|Бартольд Кароль]] (3; 178—179) # [[Ян Баршчэўскі|Баршчэўскі Ян]] (4; 366—367) # [[Іван Пятровіч Барычэўскі-Тарнава|Барычэўскі (Барычэўскі-Тарнава) Іван Пятровіч]] (4; 367—368) # Барэйка Аляксандр; гл. Ходзька Аляксандр (4; 368) # [[Юзаф Барэйка|Барэйка Юзаф]] (3; 179) # Барэйка Ян; гл. Ходзька Ян (4; 368) # [[Міхаіл Восіпавіч Без-Карніловіч|Без-Карніловіч Міхаіл Восіпавіч]] (4; 368) # [[Каспар Бекеш|Бекеш Каспар]] (2; 50-51) # [[Аўгуст Бекю|Бекю Аўгуст]] (3; 179) # [[Андрэй Хрыстафоравіч Белаблоцкі|Белаблоцкі (Белабоцкі) Андрэй (Ян) Хрыстафоравіч]] (3; 180) # [[Браніслаў Белаблоцкі|Белаблоцкі Браніслаў]] (4; 369) # [[Андрэй Берант|Берант Андрэй]] (3; 180) # [[Юзаф Беркман|Беркман Юзаф]] (4; 369—370) # [[Іаан Андрэевіч Берман|Берман Іаан Андрэевіч]] (4; 370) # [[Раймунд Бжазоўскі|Бжазоўскі Раймунд]] (4; 370) # [[Тадэвуш Бжазоўскі (генерал езуітаў)|Бжазоўскі Тадэвуш]] (3; 180—181) # [[Ігнат Бжастоўскі|Бжастоўскі Ігнат]] (4; 370) # [[Павел Ксаверы Бжастоўскі|Бжастоўскі Павел Ксаверы]] (3; 181) # [[Цыпрыян Павел Бжастоўскі|Бжастоўскі Цыпрыян Павел]] (3; 181—182) # [[Тэадор Білевіч|Білевіч Тэадор]] (3; 182) # [[Амелія Даравінская|Бірута (Даравінская Амелія)]] (4; 370—371) # [[Стэфан Бізіа|Бісіс Стафан]] (3; 182—183) # [[Франц Феліксавіч Блус|Блус Франц Феліксавіч (Ілья Піліпавіч)]] (4; 371) # [[Францішак Ксаверы Міхал Богуш|Богуш Францішак Ксаверы Міхал]] (3; 183) # [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Богуш-Сестранцэвіч Станіслаў Іванавіч]] (3; 183—185) # [[Анатоль Восіпавіч Бонч-Асмалоўскі|Бонч-Асмалоўскі Анатоль Восіпавіч]] (4; 371—372) # [[Уладзіслаў Канстанцінавіч Борзабагаты|Борзабагаты Уладзіслаў Канстанцінавіч]] (4; 372) # [[Фларыян Бохвіц|Бохвіц Фларыян]] (4; 373) # Бранеўскі М.; гл. Філалет Хрыстафор (2; 51) # [[Мікалай Карнілавіч Бржэскі|Бржэскі Мікалай Карнілавіч]] (4; 373) # [[Келясцін Іванавіч Брэн|Брэн Келясцін Іванавіч]] (4; 373—374) # [[Якуб Антоні Брэтэ|Брэтэ Якуб Антоні]] (3; 185) # [[Іосіф Будзіла|Будзіла Іосіф]] (3; 185—186) # [[Антон Сямёнавіч Будзіловіч|Будзіловіч Антон Сямёнавіч]] (4; 374) # Будзімір; гл. Каганец Карусь (4; 374) # [[Канстанцін Андрэевіч Будзінскі|Будзінскі Канстанцін Андрэевіч]] (4; 374) # [[Беняш Будны|Будны Беняш]] (3; 186—188) # [[Сымон Будны|Будны Сымон]] (2; 51-59) # [[Іасафат Булгак|Булгак Іасафат]] (4; 374—375) # [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгакоўскі Дзмітрый Гаўрылавіч]] (4; 375) # [[Фадзей Булгарын|Булгарын Фадзей Венядзіктавіч]] (4; 375—376) # Бурачок Мацей; гл. Багушэвіч Францішак (4; 376) # [[Вінцэнцій Бучынскі|Бучынскі Вінцэнцій]] (4; 376) # [[Ігнацій Якса Быкоўскі|Быкоўскі Ігнацій Якса]] (3; 188—189) # [[Юзаф Уладзіслаў Быхавец|Быхавец Юзаф Уладзіслаў]] (4; 376—377) # [[Бычковы]] (4; 377) #: [[Яўген Іванавіч Бычкоў|Бычкоў Яўген Іванавіч]] #: [[Уладзімір Іванавіч Бычкоў|Бычкоў Уладзімір Іванавіч]] #: [[Аляксандр Іванавіч Бычкоў|Бычкоў Аляксандр Іванавіч]] # [[Даніэль Бялінскі|Бялінскі Даніэль]] (2; 59-60) # [[Памва Бярында|Бярында Памва]] (3; 189—191) == В == # [[Вадкоўскія]] (4; 377—378) #: [[Іван Фёдаравіч Вадкоўскі|Вадкоўскі Іван Фёдаравіч]] #: [[Фёдар Фёдаравіч Вадкоўскі|Вадкоўскі Фёдар Фёдаравіч]] #: [[Аляксандр Фёдаравіч Вадкоўскі|Вадкоўскі Аляксандр Фёдаравіч]] # [[Антон Станіслававіч Вайніловіч|Вайніловіч Антон Станіслававіч]] (4; 378) # [[Восіп Мікалаевіч Вайніловіч|Вайніловіч Восіп Мікалаевіч]] (4; 378) # [[Марцін Валадковіч|Валадковіч Марцін]] (2; 60) # [[Міхаіл Міхайлавіч Валатоўскі|Валатоўскі Міхаіл Міхайлавіч]] (4; 378—379) # [[Аляксандр Валіцкі|Валіцкі Аляксандр]] (4; 379) # [[Астафій Багданавіч Валовіч|Валовіч Астафій Багданавіч]] (2; 60-63) # [[Міхаіл Казіміравіч Валовіч|Валовіч Міхаіл Казіміравіч]] (4; 379—380) # [[Вацлаў Валеры Валодзька|Валодзька Вацлаў Валеры]] (4; 380) # [[Валенцій Ваньковіч|Ваньковіч Валенцій Мельхіёравіч]] (4; 380—382) # [[Настасся Якаўлеўна Васільева|Васільева Настасся Якаўлеўна]] (4; 382—383) # [[Тамаш Ваўжэцкі|Ваўжэцкі Тамаш]] (3; 191—192) # [[Васіль Максімавіч Вашчанка|Вашчанка Васіль Максімавіч]] (3; 192—193) # [[Максім Ярмалініч Вашчанка|Вашчанка Максім Ярмалініч]] (3; 193—195) # [[Бярнард Ваяводка|Ваяводка Бярнард]] (2; 63) # [[Канстанцін Васілевіч Вераніцын|Вераніцын Канстанцін Васілевіч]] (4; 383) # [[Вітаўт]] (2; 63-65) # [[Эразм Вітэлій|Вітэлій Эразм (Цёлк)]] (2; 65) # [[Андрэй Вішаваты|Вішаваты Андрэй]] (3; 195—198) # [[Андрэй Волан|Волан (Волян) Андрэй]] (2; 65-66) # [[Мікола Вольскі|Вольскі Мікола]] (3; 198—199) # [[Ялегі Пранціш Вуль|Вуль Ялегі Пранціш (Карафа-Корбут Элегі Францішак Маўрыкіевіч)]] (4; 383—384) # [[Кароль Вырвіч|Вырвіч Кароль]] (3; 199—200) # [[Казімір Вяржбіцкі|Вяжбіцкі (Вяржбіцкі) Казімір]] (3; 200) # [[Аляксандр Андрэевіч Вярыга|Вярыга Аляксандр Андрэевіч]] (4; 384) # [[Браніслаў Фартунатавіч Вярыга|Вярыга Браніслаў Фартунатавіч]] (4; 384) # [[Уладзіслаў Вярыга|Вярыга Уладзіслаў]] (4; 384—385) # [[Арцём Ігнатавіч Вярыга-Дарэўскі|Вярыга-Дарэўскі Арцём Ігнатавіч]] (4; 385) # [[Францішак Леапольдавіч Вярэнька|Вярэнька Францішак Леапольдавіч]] (4; 385—386) # [[Ірадзіён Якаўлевіч Вятрынскі|Вятрынскі Ірадзіён Якаўлевіч]] (4; 386); <small>[[:ru:Ветринский, Иродион Яковлевич]]</small>. == Г == # [[Станіслаў Габрыловіч|Габрыловіч Станіслаў]] (2; 66) # [[Ксенафонт Гаворскі|Гаворскі Ксенафонт Антонавіч]] (4; 386—387) # [[Лукаш Галамбёўскі|Галамбёўскі Лукаш]] (4; 387) # [[Казімір Галоўка|Галоўка Казімір]] (3; 200—201) # [[Юзаф Галухоўскі|Галухоўскі Юзаф]] (4; 387—388) # [[Яфім Гальперын|Гальперын Яфім Абрамавіч]] (4; 388) # [[Гальшанскія]] (2; 66-67) # [[Сяргей Фёдаравіч Галюн|Галюн Сяргей Фёдаравіч]] (4; 388—389) # [[Піліп Нерыуш Галянскі|Галянскі Піліп Нерыуш]] (3; 201—203) # [[Міхаіл Лявонавіч Гамаліцкі|Гамаліцкі Міхаіл Лявонавіч]] (4; 389) # [[Васіль Міхайлавіч Гарабурда|Гарабурда Васіль Міхайлавіч]] (2; 68) # [[Міхаіл Багданавіч Гарабурда|Гарабурда Міхаіл]] (2; 68) # [[Юльян Гарайн|Гарайн Юльян]] (4; 389—390) # [[Апалінар Гараўскі|Гараўскі Апалінар Гілярыевіч]] (4; 390—391) # [[Іван Данілавіч Гарбачэўскі|Гарбачэўскі Іван Данілавіч]] (4; 391—392) # [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі|Гарбачэўскі Мікіта Іванавіч]] (4; 392) # [[Максім Гаўрыленка|Гаўрыленка Максім (Максімільян)]] (4; 392) # [[Міхаіл Антонавіч Гаўсман|Гаўсман Міхаіл Антонавіч]] (4; 392—393) # [[Сямён Сафронавіч Гаховіч|Гаховіч Сямён Сафронавіч]] (4; 393) # [[Іосіф Антонавіч Гашкевіч|Гашкевіч Іосіф Антонавіч]] (4; 393—394) # [[Альбрэхт Гаштольд|Гаштольд Альбрэхт]] (2; 68-69) # [[Аляксандр Гваньіні|Гваньіні Аляксандр]] (2; 69) # [[Гедзімін]] (2; 69-71) # [[Віктар Гельтман|Гельтман Віктар]] (4; 394) # [[Вікенцій Данілавіч Герберскі|Герберскі Вікенцій (Уладзіслаў) Данілавіч]] (4; 394—395) # [[Вільгельм Данілавіч Гіндэнбург|Гіндэнбург Вільгельм Данілавіч]] (4; 395) # [[Уладзіслаў Люцыян Францавіч Гінтаўт-Дзевалтоўскі|Гінтаўт-Дзевалтоўскі Уладзіслаў Люцыян Францавіч]] (4; 395) # [[Уладзімір Фёдаравіч Гіргас|Гіргас Уладзімір Фёдаравіч]] (4; 395) # [[Міхаіл Гіціх|Гіціх Міхаіл]] (3; 203) # [[Антон Юзаф Глінскі|Глінскі Антон Юзаф]] (4; 396) # [[Аба Глуск|Глуск (Глоск) Аба]] (3; 203) # [[Міхаіл Восіпавіч Глушневіч|Глушневіч Міхаіл Восіпавіч]] (4; 396) # [[Іван Іванавіч Гольц-Мілер|Гольц-Мілер Іван Іванавіч]] (4; 396—397) # [[Канстанцін Антоній Горскі|Горскі Канстанцін Антоній]] (4; 397) # [[Станіслаў Горскі|Горскі Станіслаў]] (4; 397) # [[Пётр Іванавіч Гофман|Гофман Пётр Іванавіч]] (4; 398) # [[Адам Станіслававіч Грабніцкі|Грабніцкі (Дактаровіч) Адам Станіслававіч]] (4; 398) # [[Градзіслава Святаслаўна]] (1; 12-13) # [[Табіяш Граткоўскі|Граткоўскі Табіяш]] (3; 203) # [[Годфрыд Эрнест Гродэк|Гродэк Годфрыд Эрнест]] (3; 203—204) # [[Кандрат Іванавіч Грум-Гржымайла|Грум-Гржымайла Кандрат Іванавіч]] (4; 398) # [[Іван Іванавіч Грыгаровіч|Грыгаровіч Іван Іванавіч]] (4; 398—399) # [[Ігнат Яўхімавіч Грынявіцкі|Грынявіцкі Ігнат Яўхімавіч]] (4; 400) # [[Валяр'ян Гурскі|Гурскі Валяр'ян]] (4; 400—401) # [[Адам Гіляры Гурыновіч|Гурыновіч Адам Гіляры]] (4; 401—402) # [[Тамаш Гусаржэўскі|Гусаржэўскі Тамаш]] (3; 204—205) # [[Мікола Гусоўскі|Гусоўскі Мікола]] (2; 71-73) == Д == # [[Іван Вікенцьевіч Дабравольскі|Дабравольскі Іван Вікенцьевіч]] (4; 402) # [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Дабравольскі Уладзімір Мікалаевіч]] (4; 402—403) # [[Бенядзікт Дабшэвіч|Дабшэвіч Бенядзікт]] (3; 205—208) # [[Якаў Ігнацій Дадэрка|Дадэрка Якаў Ігнацій]] (4; 403—404) # [[Васіль Васілевіч Дакучаеў|Дакучаеў Васіль Васілевіч]] (4; 404—405) # [[Іван Іванавіч Далгоў|Далгоў Іван Іванавіч]] (4; 405) # [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Даленга-Хадакоўскі Зарыян Якаўлевіч]] ([[Адам Чарноцкі|Чарноцкі Адам]]) (4; 405—406) # [[Далеўскія]] (4; 406—407) # [[Фабіян Даманеўскі|Даманеўскі (Даманоўскі) Фабіян]] (2; 73) # [[Язэп Даманеўскі|Даманеўскі (Даманоўскі) Язэп]] (3; 208—209) # [[Ян Даманеўскі|Даманеўскі Ян]] (2; 73) # [[Марыян Дамашэвіч|Дамашэвіч Марыян]] (3; 209—210) # [[Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч]] (4; 407) # [[Васіль Фёдаравіч Дамброўскі|Дамброўскі Васіль Фёдаравіч]] (4; 407—408) # [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Дамейка Ігнат Іпалітавіч]] (4; 408—411) # [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|Даніловіч Ігнат Мікалаевіч]] (4; 411—412) # Даніэль з Ланчыцы; гл. Ланчыцкі Даніэль (2; 73) # [[Крыштоф Мікалай Дарагастайскі|Дарагастайскі Крыштоф Мікалай]] (2; 73-74) # [[Юзаф Дашчынскі|Дашчынскі Юзаф]] (4; 412) # [[Павел Дзмітровіч|Дзмітровіч Павел]] (3; 210) # [[Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў|Дзмітрыеў Міхаіл Аляксеевіч]] (4; 412—413) # [[Луі Максіміліян Дзюпрэ|Дзюпрэ Луі Максіміліян]] (3; 210) # [[Мацей Догель|Догель Мацей]] (3; 210—211) # [[Анёл Доўгірд|Доўгірд Анёл]] (4; 413—416) # [[Самуіл Доўгірд|Доўгірд Самуіл]] (3; 211) # [[Норберт Вікенцьевіч Доўнар|Доўнар Норберт Вікенцьевіч]] (4; 416—417) # [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Доўнар-Запольскі Мітрафан Віктаравіч]] (4; 417—418) # Друцкі-Падбярэскі; гл. Падбярэскі Рамуальд Андрэевіч (4; 418) # [[Сямён Маркавіч Дубноў|Дубноў Сямён Маркавіч]] (4; 418) # [[Іван Дубовіч|Дубовіч Іван]] (3; 211) # [[Дзмітрый Іванавіч Дубяга|Дубяга Дзмітрый Іванавіч]] (4; 418) # [[Сцяпан Сямёнавіч Дудышкін|Дудышкін Сцяпан Сямёнавіч]] (4; 418—419) # [[Уладзіслаў Дулевіч|Дулевіч Уладзіслаў]] (3; 211) # [[Арнольд Барысавіч Думашэўскі|Думашэўскі Арнольд Барысавіч]] (4; 419) # [[Аляксандр Аляксандравіч Дунін-Горкавіч|Дунін-Горкавіч Аляксандр Аляксандравіч]] (4; 419) # [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Дунін-Марцінкевіч Вінцэнт (Вікенцій Іванавіч)]] (4; 419—426) # [[Бенядзікт Іванавіч Дыбоўскі|Дыбоўскі Бенядзікт Іванавіч]] (4; 426) # [[Уладзіслаў Іванавіч Дыбоўскі|Дыбоўскі Уладзіслаў Іванавіч]] (4; 426) # [[Саламея Дэшнер|Дэшнер Саламея]] (3; 211—212) == Е == # [[Аляксандр Ельскі|Ельскі Аляксандр Карлавіч]] (4; 426—428) # [[Міхаіл Ельскі|Ельскі Міхаіл Карлавіч]] (4; 428) # [[Васіль Пятровіч Ермакоў|Ермакоў Васіль Пятровіч]] (4; 428—429) # [[Фёдар Еўлашоўскі|Еўлашоўскі (Еўлашэўскі) Фёдар Міхайлавіч]] (2; 74-75) # [[Ефрасіння Полацкая]] (1; 13-20) # [[Еўфрасіння Пскоўская|Ефрасіння Рагвалодаўна]] (1; 20-21) == Ж == # [[Ігнацы Жаба|Жаба Ігнацы]] (3; 212) # [[Тамаш Жаброўскі|Жаброўскі Тамаш]] (3; 212—213) # [[Эдвард Вітальд Жалігоўскі|Жалігоўскі Эдвард Вітальд (Сава Антоні)]] (4; 429) # [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|Жуковіч Платон Мікалаевіч]] (4; 429—430) # [[Дзмітрый Пятровіч Жураўскі|Жураўскі Дзмітрый Пятровіч]] (4; 430) # [[Жыгімонт Стары|Жыгімонт I (Зыгмунт, Сігізмунд) Стары]] (2; 75-78) # [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонт II (Зыгмунт, Сігізмунд) Аўгуст]] (2; 78-80) # [[Жан Эмануэль Жылібер|Жылібер Жан Эмануэль]] (3; 213—214) # [[Кароль Антоні Жэра|Жэра Кароль Антоні]] (3; 214—215) == З == # [[Іосіф Вікенцьевіч Забелін|Забелін Іосіф Вікенцьевіч]] (4; 430—431) # [[Завадскія]] (4; 431—432) # [[Уладзімір Завітневіч |Завітневіч]] (4; 432—433) # [[Крыштаф Станіслаў Завіша|Завіша Крыштаф Станіслаў]] (3; 215) # [[Антоні Загурскі|Загурскі Антоні]] (3; 215) # [[Браніслаў Францавіч Залескі|Залескі Браніслаў Францавіч]] (4; 433) # [[Лука Залускі|Залускі Лука]] (3; 215—216) # [[Ягор Ягоравіч Замыслоўскі|Замыслоўскі Ягор Ягоравіч]] (4; 433—434) # [[Тамаш Зан, паэт|Зан Тамаш]] (4; 434—435) # [[Сяргей Канстанцінавіч Заранка|Заранка Сяргей Канстанцінавіч]] (4; 435) # [[Мікалай Іванавіч Зарэмба|Зарэмба Мікалай Іванавіч]] (4; 435—436) # [[Феліцыян Марцін Зарэмба-Каліноўскі|Зарэмба-Каліноўскі Феліцыян Марцін]] (4; 436) # [[Звеніслава Барысаўна]] (1; 21-22) # [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Здановіч Аляксандр]] (4; 436) # [[Лаўрэнцій Зізаній|Зізаній (Тустаноўскі) Лаўрэнцій]] (2; 80-83) # [[Стафан Зізаній|Зізаній (Тустаноўскі) Стафан]] (2; 83-85) # [[Ян Зноска|Зноска Ян]] (4; 437—438) # [[Антоній (Зубко)|Зубко Антоній]] (4; 438) # [[Леан Зянковіч|Зянковіч Леан]] (4; 438) # [[Крыштоф Зяновіч|Зяновіч Крыштоф]] (3; 216) # [[Рамуальд Сымонавіч Зянькевіч|Зянькевіч Рамуальд Сымонавіч]] (4; 438—439) == І == # [[Грынь Івановіч|Івановіч Грынь]] (2; 85) # [[Ігнат Акінфавіч Іваноўскі|Іваноўскі Ігнат Акінфавіч]] (4; 439) # [[Міхаіл Якімавіч Іваноўскі|Іваноўскі Міхаіл Якімавіч]] (4; 439) # [[Вікенцій Васілевіч Ігнатовіч|Ігнатовіч Вікенцій Васілевіч]] (4; 439—440) # [[Руф Гаўрылавіч Ігнацьеў|Ігнацьеў Руф Гаўрылавіч]] (4; 440) # [[Адам Бенядзікт Іёхер|Іёхер Адам Бенядзікт]] (4; 440) # [[Рыгор Пракопавіч Ісаеў|Ісаеў Рыгор Пракопавіч]] (4; 440—441) # [[Ігнацій Іяўлевіч|Іяўлевіч (Яўлевіч) Ігнацій]] (3; 216—217) # [[Фама Іяўлевіч|Іяўлевіч Фама]] (3; 217) == К == # [[Софія Кавалеўская|Кавалеўская Софія]] (4; 441) # [[Соф'я Васілеўна Кавалеўская|Кавалеўская Соф'я Васілеўна (Корвін-Крукоўская)]] (4; 442) # [[Аляксандр Ануфрыевіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Аляксандр Ануфрыевіч]] (4; 442—443) # [[Восіп Міхайлавіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Восіп Міхайлавіч]] (4; 443—444) # [[Уладзімір Ануфрыевіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Уладзімір Ануфрыевіч]] (4; 444—445) # [[Мацей Кавянчынскі|Кавянчынскі Мацей]] (2; 85) # [[Карусь Каганец|Каганец Карусь]] (4; 445—447) # [[Віктар Кажынскі|Кажынскі Віктар М.]] (4; 447) # [[Мацей Кажынскі|Кажынскі Мацей]] (3; 217—218) # [[Казімір IV Ягелончык]] (2; 86-87) # [[Ігнат Ігнатавіч Казлоўскі|Казлоўскі Ігнат Ігнатавіч]] (4; 447) # [[Дзмітрый Нічыпаравіч Кайгародаў|Кайгародаў Дзмітрый Нічыпаравіч]] (4; 447) # [[Кузьма Каладынскі|Каладынскі Кузьма (Андрэй)]] (2; 87-88) # [[Віктар Отан Сямёнавіч Каліноўскі|Каліноўскі Віктар Отан Сямёнавіч]] (4; 448—449) # [[Кастусь Каліноўскі|Каліноўскі Кастусь]] (4; 449—454) # [[Юзаф Андрэевіч Каліноўскі|Каліноўскі Юзаф Андрэевіч]] (4; 454—455) # [[Адам Каменскі|Каменскі (Каменскі-Длужык, Длужык-Каменскі) Адам]] (3; 218) # [[Георгій Каніскі|Канінскі Георгій]] (3; 218—220) # [[Казімір Кантрым|Кантрым Казімір]] (4; 455) # [[Ілья Капіевіч|Капіевіч (Капіеўскі) Ілья Фёдаравіч]] (3; 220—222) # [[Язэп Каралькевіч|Каралькевіч Язэп]] (4; 455—456) # [[Вінцэсь Аляксандравіч Каратынскі|Каратынскі Вінцэсь Аляксандравіч]] (4; 456) # [[Іосіф Іванавіч Каржанеўскі|Каржанеўскі Іосіф Іванавіч]] (4; 457) # [[Францішак Карпінскі|Карпінскі Францішак]] (3; 222—223) # [[Лявонцій Карповіч|Карповіч Лявонцій]] (3; 223—224) # [[Міхаіл Францішак Карповіч|Карповіч Міхаіл Францішак]] (3; 224) # [[Станіслаў Карповіч|Карповіч Станіслаў]] (4; 457) # [[Мацей Карскі|Карскі Мацей]] (3; 224) # [[Сяргей Карскі|Карскі Сяргей]] (4; 457—458) # [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карскі Яўхім Фёдаравіч]] (4; 458—460) # [[Рыгор Іванавіч Карташэўскі|Карташэўскі Рыгор Іванавіч]] (4; 460—461) # [[Ян Карцан|Карцан Ян]] (2; 88) # [[Міхал Карыцкі|Карыцкі Міхал]] (3; 225) # [[Ігнацій Андрэевіч Касовіч|Касовіч Ігнацій Андрэевіч]] (4; 461) # [[Каэтан Андрэевіч Касовіч|Касовіч Каятан Андрэевіч]] (4; 461—462) # [[Пётр Самсонавіч Касовіч|Касовіч Пётр Самсонавіч (Сямёнавіч)]] (4; 462) # [[Феадосій Касой|Касой Феадосій]] (2; 88-90) # [[Андрэй Тадэвуш Банавентура Касцюшка|Касцюшка Андрэй Тадэвуш Банавентура]] (3; 226—235) # [[Іаан Антонавіч Катовіч|Катовіч Іаан Антонавіч]] (4; 462) # [[Пётр Кахлеўскі|Кахлеўскі Пётр]] (3; 235—326) # [[Уладзімір Васілевіч Качаноўскі|Качаноўскі Уладзімір Васілевіч]] (4; 462—463) # [[Станіслаў Кашуцкі|Кашуцкі Станіслаў]] (2; 90) # [[Альберт Каяловіч|Каяловіч Альберт]] (3; 236—237) # [[Войцех Віюк Каяловіч|Каяловіч Войцех Віюк]] (3; 237) # [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|Каяловіч Міхаіл Восіпавіч]] (4; 463) # [[Анастаз Людвік Керсніцкі|Керсніцкі Анастаз Людвік]] (3; 237) # [[Канстанцін Кжыжаноўскі|Кжыжаноўскі Канстанцін]] (4; 463) # [[Францыск Кініксман|Кініксман Францыск]] (3; 237—238) # [[Кіпрыян, Мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі|Кіпрыян]] (2; 90-92) # [[Адам Ганоры Карлавіч Кіркор|Кіркор Адам Ганоры Карлавіч]] (4; 463—465) # [[Кірыла Тураўскі]] (1; 23-29) # [[Ян Кішка|Кішка Ян]] (2; 92) # [[Казімір Крыштоф Клакоцкі|Клакоцкі Казімір Крыштоф]] (3; 238—239) # [[Іпаліт Клімашэўскі|Клімашэўскі Іпаліт]] (4; 465—466) # [[Клімент Смаляціч]] (1; 29-32) # [[Пётр Бластус Кміта|Кміта Пётр Бластус]] (3; 239) # [[Філон Сямёнавіч Кміта-Чарнабыльскі|Кміта-Чарнабыльскі Філон Сямёнавіч]] (2; 92-93) # [[Мікалай Кміціц|Кміціц Мікалай]] (3; 239—240) # [[Францішак Дыянізы Князьнін|Князьнін Францішак Дыянізы]] (3; 240) # [[Юзаф Копаць|Копаць Юзаф]] (3; 240) # [[Тадэвуш Сільвестр Корзан|Корзан Тадэвуш Сільвестр]] (4; 466) # [[Юліян Корсак|Корсак Юліян]] (4; 466) # [[Сільвестр Косаў|Косаў Сільвестр]] (3; 240—241) # [[Валяр'ян Красінскі|Красінскі (Скорабагаты) Валяр'ян]] (4; 466—467) # [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Крачкоўскі Юльян Фаміч]] (4; 467) # [[Каятан Крашэўскі|Крашэўскі Каятан]] (4; 467—468) # [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Крашэўскі Юзаф Ігнацы]] (4; 468—469) # [[Лаўрэнцій Крышкоўскі|Крышкоўскі Лаўрэнцій]] (2; 93) # [[Леў Крэўза|Крэўза Леў (Лявон)]] (3; 241—242) # [[Нестар Васілевіч Кукальнік|Кукальнік Нестар Васілевіч]] (4; 469) # [[Ігнат Рыгоравіч Кулакоўскі|Кулакоўскі Ігнат Рыгоравіч]] (4; 469—470) # [[Ян Алаізій Кулеша|Кулеша Ян Алаізій]] (3; 242) # [[Рыгор Іванавіч Кулжынскі|Кулжынскі Рыгор Іванавіч]] (4; 470) # [[Ігнат Кульчынскі|Кульчынскі Ігнат]] (3; 242) # [[Іасафат Кунцэвіч|Кунцэвіч Іасафат]] (3; 242—244) # [[Андрэй Міхайлавіч Курбскі|Курбскі Андрэй Міхайлавіч]] (2; 93-95) # [[Тамаш Кургановіч|Кургановіч Тамаш]] (4; 470—471) # [[Міхаіл Францавіч Кусцінскі|Кусцінскі Міхаіл Францавіч]] (4; 471) # [[Міхаіл Сямёнавіч Кутарга|Кутарга Міхаіл Сямёнавіч]] (4; 471) # [[Сцяпан Сямёнавіч Кутарга|Кутарга Сцяпан Сямёнавіч]] (4; 471—472) # [[Васіль Іванавіч Кутневіч|Кутневіч Васіль Іванавіч]] (4; 472) == Л == # [[Андрэй Мітрафанавіч Лабада|Лабада Андрэй Мітрафанавіч]] (4; 472—473) # [[Мацвей Лавіцкі|Лавіцкі Мацвей]] (4; 473—474) # [[Тадэвуш Гіляравіч Лада-Заблоцкі|Лада-Заблоцкі (Заблоцкі-Лада) Тадэвуш Гіляравіч]] (4; 475) # [[Даніэль Ланчыцкі|Ланчыцкі Даніэль]] (2; 95) # [[Міхаіл Дзям'янавіч Лапа|Лапа Міхаіл (Мацвей) Дзям'янавіч]] (4; 475—476) # [[Дзмітрый Еўдакімавіч Лапо|Лапо Дзмітрый Еўдакімавіч]] (4; 476) # [[Ян Ласіцкі|Ласіцкі Ян]] (2; 95-96) # [[Васіль Васілевіч Латышаў|Латышаў Васіль Васілевіч]] (4; 476—477) # [[Сігізмунд Лаўксмін|Лаўксмін Сігізмунд]] (3; 244—245) # [[Аўраам Бер Лебензон|Лебензон Аўраам Бер]] (4; 477) # [[Ігнат Сямёнавіч Легатовіч|Легатовіч Ігнат Сямёнавіч]] (4; 477—478) # [[Кандрат Тодаравіч Лейка|Лейка Кандрат Тодаравіч]] (4; 478) # [[Васіль Іванавіч Лепяшынскі|Лепяшынскі Васіль Іванавіч]] (4; 478—479) # [[Міхалон Літвін|Літвін Міхаіл (Цішкевіч Міхайла)]] (2; 96-97) # [[Ян Ліцыній Намыслоўскі|Ліцыній Намыслоўскі Ян]] (2; 97-99) # [[Ян Лавейка|Лован Стэфан Рыгоравіч (Ян Лавейка)]] (2; 99-101) # [[Стафан Лускіна|Лускіна Стафан]] (3; 245) # [[Янка Лучына|Лучына Янка]] (4; 479—481) # [[Казімір Лышчынскі|Лышчынскі Казімір]] (3; 245—249) # [[Марк Мікалаевіч Любашчынскі|Любашчынскі Марк Мікалаевіч]] (4; 481) # [[Аляксей Пятровіч Людагоўскі|Людагоўскі Аляксей Пятровіч]] (4; 481) # [[Іаахім Лялевель|Лялевель Іаахім]] (4; 481—483) # [[Мікалай Лянчыцкі|Лянчыцкі Мікалай]] (3; 249) # [[Юльян Ляскоўскі|Ляскоўскі Юльян]] (4; 483—484) == М == # [[Саламон Майман|Майман (Хейман) Саламон]] (3; 249—253) # [[Тамаш Макоўскі|Макоўскі Тамаш]] (3; 253) # [[Вікенцій Васілевіч Макушаў|Макушаў Вікенцій Васілевіч]] (4; 484—485) # [[Мікалай Маліноўскі|Маліноўскі Мікалай]] (4; 485) # [[Павел Паўлавіч Малышэвіч|Малышэвіч Павел Паўлавіч]] (4; 485) # [[Іван Ігнатавіч Малышэўскі|Малышэўскі Іван Ігнатавіч]] (4; 485—486) # [[Мамонічы]] (2; 101—102) # [[Ігнат Антонавіч Манькоўскі|Манькоўскі Ігнат Антонавіч]] (4; 486—487) # [[Дамінік Манюшка|Манюшка Дамінік]] (4; 487) # [[Станіслаў Манюшка|Манюшка Станіслаў]] (4; 487—490) # [[Юзаф Маралёўскі|Маралёўскі Юзаф]] (4; 490) # [[Ілья Марахоўскі|Марахоўскі Ілья (Стафановіч Ірахім)]] (3; 253—254) # [[Каятан Марашэўскі|Марашэўскі Каятан]] (3; 254) # [[Ануфрый Маркевіч|Маркевіч Ануфрый]] (3; 254—255) # [[Арсен Іванавіч Маркевіч|Маркевіч Арсен Іванавіч]] (4; 490—491) # [[Маркел (мітрапаліт казанскі)|Маркел]] (3; 255) # [[Каміла Вінцэнтаўна Марцінкевіч|Марцінкевіч (Асіповіч) Каміла Вінцэнтаўна]] (4; 492) # [[Геранім Францавіч Марцінкевіч|Марцінкевіч Геранім Францавіч]] (4; 491—492) # [[Антон Марціноўскі|Марціноўскі Антон]] (4; 492—493) # [[Інгацій Якуб Масальскі|Масальскі Інгацій Якуб]] (3; 255—256) # [[Эдвард Тамаш Масальскі|Масальскі Эдвард Тамаш]] (4; 493—494) # [[Юзаф Ануфрыевіч Масальскі|Масальскі Юзаф Ануфрыевіч]] (4; 494) # Масквіцін Іван Фёдаравіч; гл. Фёдараў Іван (2; 102) # [[Багуслаў Казімір Маскевіч|Маскевіч Багуслаў Казімір]] (3; 256) # [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Маскевіч Самуіл Іванавіч]] (3; 257) # [[Марцін Матушэвіч|Матушэвіч Марцін]] (3; 257—260) # [[Фадзей Машчэўскі|Машчэўскі Фадзей]] (4; 494) # [[Андрэй Казіміравіч Меер|Меер Андрэй Казіміравіч]] (3; 260) # [[Міхаіл Восіпавіч Мікешын|Мікешын Міхаіл Восіпавіч]] (4; 494—496) # [[Станіслаў Паўлавіч Мікуцкі|Мікуцкі Станіслаў Паўлавіч]] (4; 496—497) # [[Фларыян Станіслаў Міладоўскі|Міладоўскі Фларыян Станіслаў]] (4; 497—498) # [[Ян Міхановіч|Міхановіч Ян]] (4; 498) # [[Адам Міцкевіч|Міцкевіч Адам]] (4; 498—505) # [[Юзаф Міцкевіч|Міцкевіч Юзаф]] (3; 260) # [[Тадэвуш Млоцкі|Млоцкі Тадэуш]] (3; 260—261) # [[Пётр Цімафеевіч Мсціславец|Мсціславец Пётр Цімафеевіч]] (2; 102—104) # [[Андрэй Мужылоўскі|Мужылоўскі Андрэй (Антоній)]] (3; 261) # [[Мікалай Нічыпаравіч Мурзакевіч|Мурзакевіч Мікалай Нічыпаравіч]] (4; 505) # [[Нічыпар Мурзакевіч|Мурзакевіч Нічыпар]] (4; 506) # [[Станіслаў Мурмэліус|Мурмэліус Станіслаў]] (2; 104) # [[Нікодым Мусніцкі|Мусніцкі Нікодым]] (3; 261—262) # [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлінскі Антон Восіпавіч]] (4; 506—507) # [[Міхаіл Паўлавіч Мысаўской|Мысаўской Міхаіл Паўлавіч]] (4; 507—508) # [[Ю. Мышкоўскі|Мышкоўскі Ю.]] (3; 262) # [[Іван Мялешка|Мялешка Іван]] (3; 262—263) # [[Сяргей Канстанцінавіч Мяржынскі|Мяржынскі Сяргей Канстанцінавіч]] (4; 508) == Н == # [[Даніла Набароўскі|Набароўскі Даніла]] (3; 263—264) # [[Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі|Навадворскі Вітольд Уладзіміравіч]] (4; 508—509) # [[Леў Якаўлевіч Нагумовіч|Нагумовіч Леў Якаўлевіч]] (4; 509) # [[Казімір Нарбут|Нарбут Казімір]] (3; 264—265) # [[Тэадор Нарбут|Нарбут Тэадор]] (4; 509—510) # [[Юстын Нарбут|Нарбут Юстын]] (4; 510—511) # [[Франц Міліконт Нарвойш|Нарвойш Франц Міліконт]] (3; 265—266) # [[Якаў Антонавіч Наркевіч-Ёдка|Наркевіч-Ёдка Якаў Антонавіч]] (4; 511) # [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Нарушэвіч Адам Станіслаў]] (3; 266—267) # [[Іван Іванавіч Насовіч|Насовіч Іван Іванавіч]] (4; 511—513) # [[Аляксандр Незабытоўскі|Незабытоўскі Аляксандр]] (4; 513) # [[Станіслаў Ян Незабытоўскі|Незабытоўскі Станіслаў Ян]] (3; 267) # [[Казімір Ігнацы Несялоўскі|Несялоўскі Казімір Ігнацы]] (3; 267—268) # [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч]] (4; 513—514) # [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Нямцэвіч Юльян Урсын]] (4; 514—516) == О == # [[Напалеон Орда|Орда Напалеон]] (4; 516—518) == П == # [[Павел з Візны]] (2; 104—105) # Павенскі Пётр; гл. Скарга Пётр (2; 105) # [[Платон Мікалаевіч Пагарэльскі|Пагарэльскі Платон Мікалаевіч]] (4; 518—519) # [[Аляксандр Фаміч Пагоскі|Пагоскі Аляксандр Фаміч]] (4; 519) # [[Іван Карнілавіч Падабедаў|Падабедаў Іван Карнілавіч]] (4; 519) # [[Міхал Падалінскі|Падалінскі Міхал]] (4; 520) # [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Падбярэскі (Друцкі-Падбярэскі) Рамуальд Андрэевіч]] (4; 520) # [[Карл Іванавіч Падчашынскі|Падчашынскі Карл Іванавіч]] (4; 520) # [[Фёдар Васільевіч Пакроўскі|Пакроўскі Фёдар Васілевіч]] (4; 520—521) # [[Міхаіл Мадэставіч Палінскі-Пёлка|Палінскі-Пёлка Міхаіл Мадэставіч]] (4; 521) # [[Леанід Аляксандравіч Палонскі|Палонскі Леанід Аляксандравіч]] (4; 521—522) # [[Георгій Антонавіч Палюта|Палюта Георгій Антонавіч]] (4; 522) # [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Панятоўскі Станіслаў Аўгуст]] (3; 268—270) # [[Аляксандр Нічыпаравіч Папоў|Папоў Аляксандр Нічыпаравіч]] (4; 522) # [[Францішак Папроцкі|Папроцкі Францішак]] (3; 270—271) # [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Парцянка Канстанцін Іванавіч]] (4; 522) # [[Іван Раманавіч Пастарнацкі|Пастарнацкі Іван Раманавіч]] (4; 522—523) # [[Марцін Антоні Паўловіч|Паўловіч Марцін Антоні]] (4; 523) # [[Эдвард Баніфацы Францавіч Паўловіч|Паўловіч Эдвард Баніфацы Францавіч]] (4; 523) # [[Адам Казіміравіч Паўстанскі|Паўстанскі Адам Казіміравіч]] (4; 524) # [[Іпацій Пацей|Пацей Іпацій]] (2; 105—106) # [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Пачобут-Адляніцкі Марцін]] (3; 271—274) # [[Ян Пашакоўскі|Пашакоўскі Ян]] (3; 274) # [[Ян Казімір Пашкевіч|Пашкевіч Ян Казімір]] (3; 274) # [[Вацлаў Вацлававіч Пелікан|Пелікан Вацлаў Вацлававіч]] (4; 524) # [[Яўген Вацлававіч Пелікан|Пелікан Яўген Вацлававіч]] (4; 524—525) # [[Гальяш Пельгжымоўскі|Пельгжымоўскі Гальяш]] (2; 106—107) # [[Іван Сямёнавіч Перасветаў|Перасветаў Іван Сямёнавіч]] (3; 275) # [[Пётр з Ганёндза]] (2; 107) # [[Леў Іосіфавіч Петражыцкі|Петражыцкі Леў Іосіфавіч]] (4; 525—526) # [[Іван Міхайлавіч Петрапаўлаўскі|Петрапаўлаўскі Іван Міхайлавіч]] (4; 526) # [[Ануфрый Петрашкевіч|Петрашкевіч Ануфрый]] (4; 526) # [[Давыд Зыгмунт Пільхоўскі|Пільхоўскі Давыд Зыгмунт]] (3; 275—276) # [[Адам Плуг|Плуг Адам]] (4; 526—527) # [[Эмілія Францаўна Плятэр|Плятэр Эмілія Францаўна]] (4; 527—528) # Прадслава; гл. Ефрасіння Полацкая (1; 32) # [[Ян Бенядзіктавіч Пратасовіч|Пратасовіч Ян Бенядзіктавіч]] (2; 108—109) # [[Адрыян Віктаравіч Прахаў|Прахаў Адрыян Віктаравіч]] (4; 528) # [[Мікалай Міхайлавіч Пржавальскі|Пржавальскі (Прывальскі) Мікалай Міхайлавіч]] (4; 528—529) # [[Станіслаў Аляксандравіч Прыбытак|Прыбытак (Пржыбытак) Станіслаў Аляксандравіч]] (4; 529) # [[Іван Львовіч Пташыцкі|Пташыцкі Іван Львовіч]] (4; 529) # [[Станіслаў Львовіч Пташыцкі|Пташыцкі Станіслаў Львовіч]] (4; 530) # [[Каспар Пянткоўскі|Пянткоўскі Каспар]] (2; 109) # Пяткевіч Антоні; гл.: Плуг Адам (4; 530) # [[Іван Канстанцінавіч Пятніцкі|Пятніцкі Іван Канстанцінавіч]] (4; 530) == Р == # [[Ізраіль Міхаіл Рабіновіч|Рабіновіч Ізраіль Міхаіл]] (4; 530) # [[Вікенцій Паўлавіч Равінскі|Равінскі Вікенцій Паўлавіч]] (4; 530—531) # [[Іосіф Іпалітавіч Равіч|Равіч Іосіф Іпалітавіч]] (4; 531) # [[Рагнеда Рагвалодаўна]] (1; 32-33) # [[Міхаіл Рагоза|Рагоза Міхаіл]] (2; 109) # [[Казімір Рагоўскі|Рагоўскі Казімір]] (3; 277) # [[Міхаіл Васілевіч Радзевіч|Радзевіч Міхаіл Васілевіч]] (4; 531—532) # [[Соф'я Слуцкая|Радзівіл (Алелька-Радзівіл) Соф'я]] (2; 114—115) # [[Альбрыхт Станіслаў Радзівіл|Радзівіл Альбрыхт Станіслаў]] (3; 277) # [[Людвіка Караліна Радзівіл|Радзівіл Людвіка Караліна]] (3; 277—278) # [[Мацей Радзівіл|Радзівіл Мацей]] (3; 278—279) # [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Радзівіл Мікалай Крыштоф Сіротка]] (2; 109—112) # [[Мікалай Радзівіл Чорны|Радзівіл Мікалай Чорны]] (2; 112—114) # [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Радзівіл Міхал Казімір Рыбанька]] (3; 279—280) # [[Удальрык Крыштоф Радзівіл|Радзівіл Удальрык (Ульрык) Крыштоф]] (3; 280) # [[Францішка Уршуля Радзівіл|Радзівіл Францішка Уршуля]] (3; 280—282) # [[Ігнацій Іванавіч Радкавец|Радкавец Ігнацій Іванавіч]] (4; 532) # [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радчанка Зінаіда Фёдараўна]] (4; 532) # [[Фелікс Ражанскі|Ражанскі Фелікс]] (4; 532—533) # [[Пётр Раізій|Раізій Пётр]] (2; 115—116) # [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Раманаў Еўдакім Раманавіч]] (4; 533) # [[Аўгусцін Ратондус|Ратондус (Мялецкі Аўгусцін)]] (2; 116—117) # [[Адам Станіслававіч Ржавускі|Ржавускі Адам Станіслававіч]] (4; 533) # [[Альфрэд Ізідар Ромер|Ромер Альфрэд Ізідар]] (4; 534) # [[Дамінік Рудніцкі|Рудніцкі Дамінік]] (3; 282) # [[Міхаіл Іванавіч Рукевіч|Рукевіч Міхаіл Іванавіч]] (4; 534) # [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|Румянцаў Мікалай Пятровіч]] (3; 282—284) # [[Сцяпан Рыгоравіч Рункевіч|Рункевіч Сцяпан Рыгоравіч]] (4; 535) # [[Саламея Русецкая|Русецкая Саламея Рэгіна]] (3; 285—287) # [[Канут Русецкі|Русецкі Канут Іванавіч]] (4; 535) # [[Ян Рустэм|Рустэм Ян]] (4; 535—536) # [[Антоні Руткоўскі|Руткоўскі Антоні]] (4; 536) # [[Язэп Руцкі|Руцкі Іосіф Вельямін]] (3; 287—289) # [[Андрэй Рымша|Рымша Андрэй]] (2; 117—118) # [[Аляксандр Феліксавіч Рыпінскі|Рыпінскі (Радван) Аляксандр Феліксавіч]] (4; 536—538) # [[Саламон Рысінскі|Рысінскі Саламон Фёдаравіч]] (2; 118) # [[Францішак Рысінскі|Рысінскі Францішак]] (4; 538) # [[Міхаіл Васілевіч Рытаў|Рытаў Міхаіл Васілевіч]] (4; 538—539) # [[Вінцэнт Рэут|Рэут (Газдава-Рэут) Вінцэнты (Вікенцій Уладзіслававіч)]] (4; 539) # [[Ігнацій Якаўлевіч Рэшка|Рэшка Ігнацій Якаўлевіч]] (3; 289) == С == # [[Людвік Сабалеўскі|Сабалеўскі Людвік]] (4; 539) # [[Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў|Сабольшчыкаў Васіль Іванавіч]] (4; 540) # [[Аляксандр Васілевіч Саветаў|Саветаў Аляксандр Васілевіч]] (4; 540—541) # [[Францішак Савіч|Савіч Францішак]] (4; 541—544) # [[Войслаў Савіч-Заблоцкі|Савіч-Заблоцкі (Суліма-Савіч-Заблоцкі) Войслаў (Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч)]] (4; 544—546) # [[Фабіян Саковіч|Саковіч Фабіян]] (3; 289) # [[Іван Сакольскі|Сакольскі Іван]] (3; 289—290) # [[Леў Іванавіч Сапега|Сапега Леў Іванавіч]] (2; 119—122) # [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Сапуноў Аляксей Парфенавіч]] (4; 546—548) # [[Мацей Казімір Сарбеўскі|Сарбеўскі Мацей Казімір]] (3; 290—293) # [[Антон Юр'евіч Сасноўскі|Сасноўскі Антон Юр'евіч]] (4; 548) # [[Казімір Семяновіч|Семяновіч Казімір]] (3; 293—296) # [[Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі|Семянтоўскі (Семянтоўскі-Курыла) Аляксандр Максімавіч]] (4; 548—549) # [[Іван Іванавіч Сердзюкоў|Сердзюкоў Іван Іванавіч]] (4; 549—550) # [[Людвіг Сцяпанавіч Сеўрук|Сеўрук Людвіг Сцяпанавіч]] (4; 550) # [[Нікадзім Юр'евіч Сілівановіч|Сілівановіч Нікадзім Юр'евіч]] (4; 550—551) # [[Сімяон Полацкі]] (3; 296—307) # [[Іван Фёдаравіч Сінцоў|Сінцоў Іван Фёдаравіч]] (4; 551) # [[Сітанскія]] (3; 307) # [[Пётр Скарга|Скарга (Павенскі) Пётр]] (2; 122—123) # [[Антоні Адам Скарульскі|Скарульскі Антон]] (3; 307—309) # [[Францыск Скарына|Скарына (Скарыніч) Францыск]] (2; 123—137) # [[Леан Скрабецкі|Скрабецкі Леан]] (4; 552) # [[Епіфаній Славінецкі|Славінецкі Епіфаній]] (3; 309—311) # [[Пётр Славінскі|Славінскі Пётр]] (4; 552) # [[Міхаіл Слёзка|Слёзка Міхаіл]] (3; 311—312) # [[Зіновій Якаўлевіч Слонімскі|Слонімскі Зіновій (Хаім Зэлік) Якаўлевіч]] (4; 552—553) # [[Аляксандр Іванавіч Слупскі|Слупскі Аляксандр Іванавіч]] (4; 553) # [[Перац Смаленскі|Смаленскі Перац Майсеевіч]] (4; 553) # [[Аляксандр Паўлавіч Смародскі|Смародскі Аляксандр Паўлавіч]] (4; 553) # [[Мялецій Сматрыцкі|Сматрыцкі Мялецій]] (2; 137—142) # [[Францішак Смуглевіч|Смуглевіч Францішак]] (3; 312—313) # [[Анджэй Снядэцкі|Снядэцкі Анджэй]] (3; 313—314) # [[Ян Снядэцкі|Снядэцкі Ян]] (3; 314—317) # [[Спірыдон Собаль|Собаль Спірыдон]] (3; 317—318) # [[Фауст Соцын|Соцын Фауст]] (2; 142—143) # [[Уладзімір Данілавіч Спасовіч|Спасовіч Уладзімір Данілавіч]] (4; 553—555) # [[Іван Мікалаевіч Станкевіч|Станкевіч Іван Мікалаевіч]] (4; 555) # [[Стафан Баторый]] (2; 143—146) # [[Вікенцій Рыгоравіч Стафановіч|Стафановіч Вікенцій Рыгоравіч]] (4; 555) # [[Дамінік Рыгоравіч Стафановіч|Стафановіч Дамінік Рыгоравіч (Восіпавіч)]] (4; 555—556) # [[Іеранім Страйноўскі|Страйноўскі Іеранім]] (3; 318—319) # [[Мацей Стрыйкоўскі|Стрыйкоўскі Мацей]] (2; 146) # [[Уладзімір Казіміравіч Стукаліч|Стукаліч Уладзімір Казіміравіч]] (4; 556) # [[Яўгенія Канстанцінаўна Судзілоўская|Судзілоўская Яўгенія Канстанцінаўна]] (4; 556) # [[Мікалай Канстанцінавіч Судзілоўскі|Судзілоўскі Мікалай Канстанцінавіч]] (4; 556—564) # Суліма-Савіч-Заблоцкі; гл. Савіч-Заблоцкі Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч (4; 564) # [[Васіль Суражскі|Суражскі Васіль]] (3; 319—320) # [[Трафім Раманавіч Сурта|Сурта Трафім Раманавіч]] (3; 320) # [[Іван Аляксандравіч Сцебут|Сцебут Іван Аляксандравіч]] (4; 564—565) # [[Ян Сцірпейка|Сцірпейка Ян (Іван)]] (3; 320) # [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля Уладзіслаў]] (4; 565—568) # [[Іосіф Сямашка|Сямашка Іосіф]] (4; 568—569) # [[Васіль Іванавіч Сямеўскі|Сямеўскі Васіль Іванавіч]] (4; 569—570) # [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Сянкоўскі Восіп Іванавіч]] (4; 570—571) == Т == # [[Міхал Антон Бонча Тамашэўскі|Тамашэўскі Міхал Антон Бонча]] (3; 320—321) # [[Фелікс Феліксавіч Тапчэўскі|Тапчэўскі Фелікс Феліксавіч]] (4; 571) # [[Генрых Хрыстафоравіч Татур|Татур Генрых Хрыстафоравіч]] (4; 571) # [[Юрый Трубніцкі|Трубніцкі Юрый]] (3; 321) # [[Антон Данілавіч Трусаў|Трусаў Антон Данілавіч]] (4; 571—572) # [[Іван Пятровіч Трутнеў|Трутнеў Іван Пятровіч]] (4; 572—574) # [[Іаіль Труцэвіч|Труцэвіч Іаіль]] (3; 321) # [[Зоф’я Адамаўна Трашчкоўская|Тшашчкоўская (Трашчкоўская) Зоф’я Адамаўна]] (4; 574) # [[Антоній Тызенгаўз|Тызенгаўз Антоній]] (3; 321—324) # [[Канстанцін Тызенгаўз|Тызенгаўз Канстанцін]] (4; 574) # [[Войцех Тылькоўскі|Тылкоўскі Войцех]] (3; 324—325) # [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Тышкевіч Канстанцін Піевіч]] (4; 575—576) # [[Яўстафій Піевіч Тышкевіч|Тышкевіч Яўстафій Піевіч]] (4; 576—579) == У == # [[Міхаіл Паўлавіч Урончанка|Урончанка Міхаіл Паўлавіч]] (4; 579) # [[Валерый Антоній Урублеўскі|Урублеўскі Валерый Антоній]] (4; 579—581) # [[Зыгмунд Фларэнцы Урублеўскі|Урублеўскі Зыгмунд Фларэнцы]] (4; 582) # [[Эдуард Антонавіч Урублеўскі|Урублеўскі Эдуард Антонавіч]] (4; 582) # [[Усяслаў Брачыславіч]] (1; 34-36) == Ф == # [[Іван Якаўлевіч Файніцкі|Файніцкі Іван Якаўлевіч]] (4; 582—583) # [[Якаў Забядэвуш Фалькоўскі|Фалькоўскі Якаў Забядэвуш]] (4; 583) # [[Якуб Фалькоўскі|Фалькоўскі Якуб (Шыман Тадэвуш)]] (4; 583—584) # [[Аляксандр Аляксандравіч Фамін|Фамін Аляксандр Аляксандравіч]] (4; 584) # [[Іван Фёдараў|Фёдараў (Хведаровіч) Іван]] (2; 146—150) # [[Вацлаў Пятровіч Федаровіч|Федаровіч Вацлаў Пятровіч]] (4; 584—585) # [[Міхал Федароўскі|Федароўскі Міхал]] (4; 585—587) # [[Хрыстафор Філалет|Філалет Хрыстафор]] (2; 150) # [[Афанасій Філіповіч|Філіповіч Афанасій]] (3; 325—326) # [[Антоній Фіялкоўскі|Фіялкоўскі Антоній]] (4; 587) # [[Якуб Побуг Фрычынскі|Фрычынскі Якуб Побуг]] (4; 587) # [[Мацвей Васілевіч Фурсаў|Фурсаў Мацвей Васілевіч]] (4; 587) # [[Ева Фялінская|Фялінская Ева]] (4; 587—588) == Х == # [[Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч|Хадкевіч Рыгор Аляксандравіч]] (2; 150—151) # [[Францішак Ксаверый Хамінскі|Хамінскі Францішак Ксаверы]] (4; 588) # [[Канстанцін Васілевіч Харламповіч|Харламповіч Канстанцін Васілевіч]] (4; 588) # Хведаровіч Іван Фёдаравіч; гл. Фёдараў Іван (2; 151) # [[Аляксандр Ходзька|Ходзька (Барэйка) Аляксандр]] (4; 588—589) # [[Ян Ходзька|Ходзька (Барэйка) Ян]] (4; 590) # [[Дамінік Цэзары Ходзька|Ходзька Дамінік Цэзары]] (4; 589) # [[Ігнат Ходзька|Ходзька Ігнат]] (4; 589) # [[Леанард Ходзька|Ходзька Леанард]] (4; 589—590) # [[Ігнат Яўстахавіч Храпавіцкі|Храпавіцкі Ігнат Яўстахавіч]] (4; 591) # [[Адам Храптовіч|Храптовіч Адам]] (4; 591) # [[Іаахім Ігнацый Юзаф Літавор Храптовіч|Храптовіч Іаахім Ігнацый Юзаф Літавор]] (3; 326—328) == Ц == # [[Ян Цадроўскі|Цадроўскі Ян Янавіч]] (3; 328) # [[Рыгор Цамблак|Цамблак Грыгорый]] (2; 151—154) # [[Самсон Цвяткоўскі|Цвяткоўскі Самсон]] (4; 591—592) # [[Іосіф Цітовіч|Цітовіч Іосіф Парфір'евіч]] (4; 592) # [[Язэп Ціхінскі|Ціхінскі Язэп]] (4; 592) # [[Вітольд Цэраскі|Цэраскі Вітольд Карлавіч]] (4; 592—593) # [[Васіль Цяпінскі|Цяпінскі (Амельяновіч) Васіль Мікалаевіч]] (2; 154—156) # [[Марцін Цяплінскі|Цяплінскі Марцін]] (4; 593) # [[Міхал Цяцерскі|Цяцерскі Міхал]] (3; 328) == Ч == # [[Сымон Юльянавіч Чалоўскі|Чалоўскі Сымон Юльянавіч]] (4; 593) # [[Эмерык Чапскі (1828)|Чапскі (Гутэн-Чапскі) Эмерык]] (4; 593—595) # [[Марыя Чарноўская|Чарноўская Марыя]] (4; 595) # Чарноцкі Адам; гл.: Даленга-Хадакоўскі З. Я. (4; 595) # [[Адам Ежы Чартарыйскі|Чартарыйскі (Чартарыскі) Адам Юрый]] (4; 595—597) # [[Марцін Чаховіц|Чаховіц Марцін]] (2; 156—157) # [[Антон Антонавіч Чачот|Чачот Антон Антонавіч]] (4; 597) # [[Ян Антоні Чачот|Чачот Ян Антоні]] (4; 597—598) # [[Уладзімір Фёдаравіч Чыж|Чыж Уладзімір Фёдаравіч]] (4; 598) # [[Сяргей Іванавіч Чыр'еў|Чыр'еў Сяргей Іванавіч]] (4; 598—599) # [[Іван Дзяменцьевіч Чэрскі|Чэрскі Іван Дзяменцьевіч]] (4; 599) == Ш == # [[Станіслаў Шадурскі|Шадурскі Станіслаў]] (3; 329—331) # [[Сямён Вуколавіч Шалковіч|Шалковіч Сямён Вуколавіч]] (4; 599) # [[Леў Юльянавіч Шапялевіч|Шапялевіч (Лазарэвіч-Шапялевіч) Леў Юльянавіч]] (4; 600) # [[Гаўдэнтый Шапялевіч|Шапялевіч Гаўдэнтый (Радзіслаў Іасафатавіч)]] (4; 599—600) # [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Шпілеўскі Павел Міхайлавіч]] (4; 600—602) # [[Вандалін Аляксандравіч Шукевіч|Шукевіч Вандалін Аляксандравіч]] (4; 602) # [[Якуб Шчавінскі (ваявода брэсцка-куяўскі)|Шчавінскі]] (3; 331) # [[Людамір Людвіг|Шчарбовіч-Вечар Людамір Людвіг]] (4; 602) # [[Тыматэвуш Шчураўскі|Шчураўскі Тыматэвуш]] (3; 331) # [[Аляксандр Нічыпаравіч Шыманоўскі|Шыманоўскі Аляксандр Нічыпаравіч]] (4; 602—603) # [[Фёдар Спірыдонавіч Шымкевіч|Шымкевіч Фёдар Спірыдонавіч]] (4; 603) # [[Павел Васілевіч Шэйн|Шэйн Павел Васілевіч]] (4; 603) # [[Адам Шэмеш|Шэмеш Адам]] (4; 604) == Э-Я == # [[Аркадзь Данілавіч Элькінд|Элькінд Аркадзь Данілавіч]] (4; 604) # [[Станіслаў Баніфацый Юндзіл|Юндзіл Станіслаў Баніфацый]] (4; 604—606) # [[Іван Іванавіч Юркевіч|Юркевіч Іван Іванавіч]] (4; 606) # [[Ігнат Юрэвіч|Юрэвіч Ігнат]] (3; 331) # [[Людвік Адам Дзям'янавіч Юцэвіч|Юцэвіч Людвік Адам Дзям'янавіч]] (4; 606—607) # [[Станіслаў Ягадынскі|Ягадзінскі Станіслаў Серафім]] (3; 331—332) # [[Ягайла]] (2; 157—159) # [[Юзаф Яжоўскі|Яжоўскі Юзаф]] (4; 607—608) # [[Якуб з Калінаўкі]] (Каліноўскі, Калінуўка, Каліновіус) (2; 160) # [[Максімільян Юр'евіч Якубовіч|Якубовіч Максімільян Юр'евіч]] (4; 608) # [[Эма Яленская|Яленская (Дмахоўская) Эма]] (4; 608) # [[Іосіф Міхайлавіч Яленскі|Яленскі Іосіф Міхайлавіч]] (3; 332—333) # [[Канстанцін Васілевіч Яльніцкі|Яльніцкі Канстанцін Васілевіч]] (4; 608—609) # Ян са Свіслачы; гл.: Ходзька Ян # [[Плацыд Янкоўскі|Янкоўскі Плакід]] (4; 609) # [[Адольф Міхал Валяр'ян Юліян Янушкевіч|Янушкевіч Адольф Міхал Валяр'ян Юліян]] (4; 610) # [[Яўстафій Янушкевіч|Янушкевіч Яўстафій]] (4; 610) # [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Янчук Мікалай Андрэевіч]] (4; 610—611) # [[Іосіф Бенядзіктавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч Іосіф Бенядзіктавіч]] (4; 611) # [[Казімір Антонавіч Ясевіч|Ясевіч Казімір Антонавіч]] (4; 611—612) # [[Юзаф Ясінскі|Ясінскі Юзаф]] (4; 612) # [[Якуб Ясінскі|Ясінскі Якуб]] (3; 333—334) # [[Іван Фердынанд Львовіч Ястржэмбскі|Ястржэмбскі Іван Фердынанд Львовіч]] (4; 612—613) # [[Мікалай Фёдаравіч Ястржэмбскі|Ястржэмбскі Мікалай Феліксавіч]] (4; 614) # [[Мікалай Геранімавіч Яцко|Яцко Мікалай Геранімавіч]] (4; 614) # [[Ігнат Яцкоўскі|Яцкоўскі Ігнат]] (4; 614) [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праект:Словаспісы]] n5324pbas1nzrbw8pmxv1m028nfv396 0 66541 5176404 4685960 2026-08-06T11:13:33Z Ciepiersia 162280 афармленне 5176404 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Image:Sierp.svg|thumb|Два сярпы]] '''Серп''' — прылада для зрэзвання [[Метлюжковыя|злакаў]] і [[трава|траў]], складаецца з закругленага ляза (як правіла сталёвага) і кароткай драўлянай ручкі. Серп верагодна быў вынайдзены ў старажытным [[Міжрэчча|Міжрэччы]] і з'яўляецца адной са старажытнейшых прылад працы чалавека і сімвалам земляробства. У [[камунізм|камуністычнай]] сімволіцы скрыжаваныя серп і молат азначалі саюз сялян і рабочых. Выява скрыжаваных сярпа і молата была прадстаўлена на гербах і сцягах СССР і саюзных рэспублік. {{зноскі}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сельскагаспадарчыя інструменты]] 2ecqcfjoa5wr6t3cf9qwgk65m8kcdea 14 67631 5176191 1568475 2026-08-06T06:10:48Z DobryBrat 5701 выдалена [[Катэгорыя:Мужчына]]; дададзена [[Катэгорыя:Мужчынскае здароўе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5176191 wikitext text/x-wiki {{Catmain}} {{Commonscat|Andrology}} [[Катэгорыя:Клінічныя раздзелы медыцыны]] [[Катэгорыя:Мужчынскае здароўе]] m7oqom5n77rmjlcu9whwwkknyl5ox0v 0 71438 5176046 5123010 2026-08-05T17:32:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176046 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |эмблема = [[File:MA RB.jpg|100px]] |назва = Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь |скарачэнне = ВА РБ |выява = Military akademia RB.jpg |арыгінал = |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = [[1995]] |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = Дзяржаўны |найменне пасады = Начальнік |піб пасады = [[Дзмітрый Аронавіч Стрэшынскі]] |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = каля 2500 |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = 250 кандыдатаў навук |дактары = 20 |прафесары = |выкладчыкі = 700 |размяшчэнне = {{BLR}}, [[Мінск]] |кампус = |адрас = [[Мінск]]-57, установа адукацыі «Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь». |сайт = [varb.mil.by] |узнагароды = |lat_dir =N|lat_deg =53|lat_min =57|lat_sec =30 |lon_dir =E|lon_deg =27|lon_min =44|lon_sec = 0 |CoordScale = 2000 |edu_region = BY }} '''Ваéнная акадэмія Рэспублікі Беларусь''' ('''ВАРБ''') — вышэйшая ваенная навучальная ўстанова ў нацыянальнай сістэме адукацыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] і галаўная ўстанова адукацыі ў сістэме падрыхтоўкі, перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі [[Ваеннаслужачы|ваенных кадраў]]. == Гісторыя == Установа адукацыі «Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь» створана ў адпаведнасці з Указам [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] № 192 ад [[17 мая]] [[1995]] года на базе двух вучылішчаў — [[Мінскае вышэйшае ваеннае інжынернае вучылішча|Мінскага вышэйшага ваеннага інжынернага]] і [[Мінскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча|Мінскага вышэйшага ваеннага каманднага]]. Мінскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча стала пераемнікам Мінскага вышэйшага ваенна-палітычнага агульнаваеннага вучылішча (МВВПАВ), якое было заснавана [[10 мая]] [[1980]] года, і за час свайго існавання (да [[1991]] года) ажыццявіла 11 выпускаў і падрыхтавала больш 1900 афіцэраў, 35 з іх па завяршэнні вучобы атрымалі залатыя медалі. Больш за 150 яго выпускнікоў прайшлі [[Афганская вайна (1979—1989)|афганскую вайну]]. З 1980 па 1991 год у Мінскім ваенна-палітычным вучылішчы атрымалі ваенную адукацыю 900 чалавек з 21 замежнай краіны. Пасля [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|здабыцця Беларуссю незалежнасці]], МВВПАВ было пераўтворана ў Мінскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча. Сёння ўстанова адукацыі «Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь» уваходзіць у лік найбуйнейшых ВНУ краіны і мае спецыяльны дазвол (ліцэнзію) № 02100/0533105 на права ажыццяўлення адукацыйнай дзейнасці. [[29 кастрычніка]] [[2020]] года з акадэміі быў вымушаны звольніцца выкладчык ваеннай гісторыі кафедры тактыкі [[Віталь Чырвінскі]]. Кіраўніцтва акадэміі пачало аказваць на яго ціск, пагражаючы звальненнем пасля таго, як ён быў заўважаны на дазволеным пікеце [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] у час [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|перадвыбарнай кампаніі]] ў жніўні таго ж года. Пасля яму выгаворвалі за тое, што ён быццам бы крычаў з балкона «[[Жыве Беларусь!]]» і за размешчаныя на вокнах уласнай кватэры белыя лісткі паперы (сімвал падтрымкі [[Пратэсты супраць фальсіфікацыі выбараў у Беларусі (2020)|пратэстоўцаў]])<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=261522 «Даскакаліся. У вас на вокнах аркушы белай паперы!» Звольнены выкладчык Вайсковай акадэміі]</ref>. == Навучанне і матэрыяльна-тэхнічная база == Акадэмія налічвае 9 [[факультэт]]аў — Генеральнага штабу, агульнавайсковы, сувязі і аўтаматызаваных сістэм кіравання, [[Супрацьпаветраная абарона|супрацьпаветранай абароны]], ваеннай [[Разведка|разведкі]], [[Ваенна-паветраныя сілы|авіяцыйны]], [[Унутраныя войскі|унутраных войскаў]], ракетных войскаў і артылерыі і ракетна-артылерыйскага ўзбраення, павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў. Рыхтуюцца спецыялісты па 20 спецыяльнасцях, 7 напрамках і 35 спецыялізацыях. Навучанне курсантаў на [[афіцэр]]аў з вышэйшай ваеннай спецыяльнай адукацыяй для замяшчэння першасных афіцэрскіх [[Пасада|пасад]] (з прысваеннем [[Воінскае званне|звання]] [[лейтэнант]] з тэрмінам навучання 4 ці 5 гадоў (у залежнасці ад спецыяльнасці). Выкладчыцкі калектыў налічвае звыш 700 высокакваліфікаваных выкладчыкаў, сярод якіх 20 [[Доктар навук|дактароў]] і больш за 250 [[Кандыдат навук|кандыдатаў навук]], 25 [[прафесар]]аў і каля 200 [[дацэнт]]аў. Многія з іх носяць ганаровыя званні [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь|заслужаных дзеячаў навукі і тэхнікі]], [[Заслужаны працаўнік адукацыі Рэспублікі Беларусь|заслужаных работнікаў вышэйшай школы]], заслужаных [[Заслужаны вынаходнік Рэспублікі Беларусь|вынаходнікаў]] і [[Заслужаны рацыяналізатар Рэспублікі Беларусь|рацыяналізатараў]]. Значнае месца ў навучанні будучых афіцэраў займае агульнаваенная і фізічная падрыхтоўка. Разнастайная і добра абсталяваная спартыўная база спрыяе рабоце шматлікіх спартыўных секцый. == Факультэты і спецыяльнасці == {| class="standard" !№ п/п !Пералік спецыяльнасцей, спецыялізацый (напрамкаў спецыяльнасцей) !Кваліфікацыя !Тэрмін навучання |- !colspan="6" |[[Агульнавайсковы факультэт ВАРБ|Агульнавайсковы факультэт]] |- |1 | Кіраванне мотастралковымі падраздзяленнямі | Спецыяліст па кіраванню — інжынер | 4 гады |- | 2 | Кіраванне падраздзяленнямі сіл спецыяльных аперацый па спецыялізацыі: кіраванне падраздзяленнямі спецыяльнай разведкі | Спецыяліст па кіраванню з веданнем замежных моў | 5 год |- | 3 | Кіраванне падраздзяленнямі сіл спецыяльных аперацый па спецыялізацыі: кіраванне падраздзяленнямі вайсковай разведкі | Спецыяліст па кіраванню з веданнем замежных моў | 5 год |- | 4 | Кіраванне падраздзяленнямі сіл спецыяльных аперацый па спецыялізацыі: кіраванне падраздзяленнямі вайсковай разведкі | Спецыяліст па кіраванню з веданнем замежных моў | 5 год |- | 5 | Кіраванне танкавымі падраздзяленнямі | Спецыяліст па кіраванню — інжынер | 4 гады |- | 6 | Тылавое забеспячэнне войскаў па спецыялізацыі: забеспячэнне гаручым | Спецыяліст па кіраванню | 4 гады |- | 7 | Ідэалагічная праца ў падраздзяленнях па кірунку: ідэалагічная праца (Узброеныя Сілы) | Спецыяліст па ідэалагічнай працы | 4 гады |- | 8 | Кіраванне падраздзяленнямі ракетных войскаў і артылерыі | Спецыяліст па кіраванню — інжынер | 5 год |- | 9 | Эксплуатацыя радыётэхнічных сістэм, па спецыялiзацыi эксплуатацыя і рамонт артылерыйскіх радыётэхнічных сістэм | Інжынер. Спецыяліст па кіраванню | 5 год |- | 10 | Эксплуатацыя наземных сістэм узбраення па спецыялізацыі: эксплуатацыя і рамонт артылерыйскага ўзбраення | Інжынер. Спецыяліст па кіраванню | 5 год |- !colspan="6" |[[Факультэт сувязі і аўтаматызаваных сістэм кіравання ВАРБ|Факультэт сувязі і аўтаматызаваных сістэм кіравання]] |- | 11 | Тэлекамунікацыйныя сістэмы | Інжынер. Спецыяліст па кіраванню | 5 год |- | 12 | Эксплуатацыя аўтаматызаваных сістэм кіравання | Інжынер. Спецыяліст па кіраванню | 5 год |- | 13 | Эксплуатацыя аўтаматызаваных сістэм апрацоўкі інфармацыі | Інжынер. Спецыяліст па кіраванню | 5 год |- !colspan="6" |[[Факультэт супрацьпаветранай абароны ВАРБ|Факультэт супрацьпаветранай абароны]] |- | 14 | Эксплуатацыя радыётэхнічных сістэм | Інжынер. Спецыяліст па кіраванню | 5 год |- !colspan="6" |[[Факультэт ваеннай разведкі ВАРБ|Факультэт ваеннай разведкі]] |- | 15 | Кіраванне падраздзяленнямі сіл спецыяльных аперацый | Спецыяліст па кіраванню з веданнем замежных моў | 5 год |- | 16 | Тэлекамунікацыйныя сістэмы (кірунак «тэлекамунікацыйныя сістэмы (радыёкантроль і супрацьдзеянне)») | Інжынер. Спецыяліст па кіраванню | 5 год |- !colspan="6" |[[Авіяцыйны факультэт ВАРБ|Авіяцыйны факультэт]] |- | 17 | Кіраванне паветраным рухам, баявое кіраванне авіяцыяй | Інжынер па кіраванні паветраным рухам. Спецыяліст па кіраванню | 5 год |- | 18 | Эксплуатацыя паветранага транспарту, кіраванне паветраным рухам па кірунку: франтавая авіяцыя | Пілот-інжынер самалёта. Спецыяліст па кіраванню | 5 год |- | 19 | Эксплуатацыя паветранага транспарту, кіраванне паветраным рухам па кірунку: вайсковая авіяцыя | Пілот-інжынер верталёта. Спецыяліст па кіраванню | 5 год |- | 20 | Эксплуатацыя паветранага транспарту, кіраванне паветраным рухам па кірунку: штурманская авіяцыя | Штурман-інжынер. Спецыяліст па кіраванню | 5 год |- | 21 | Эксплуатацыя радыётэхнічных сістэм па спецыялізацыі: прымяненне падраздзяленняў і вайсковых часцей радыётэхнічнага забеспячэння палётаў авіяцыі, эксплуатацыя і рамонт радыётэхнічных сродкаў палётаў авіяцыі | Інжынер. Спецыяліст па кіраванню | 5 год |- | 22 | Тэхнічная эксплуатацыя электрасістэм і пілатажныя-навігацыйных комплексаў лятальных апаратаў | Інжынер. Спецыяліст па кіраванню | 5 год |- | 23 | Тэхнічная эксплуатацыя пілатуемых лятальных апаратаў і іх сілавых установак | Інжынер. Спецыяліст па кіраванню | 5 год |- | 24 | Тэхнічная эксплуатацыя комплексаў узбраення лятальных апаратаў | Інжынер. Спецыяліст па кіраванню |5 год |- | 25 | Тэхнічная эксплуатацыя бартавых радыёэлектронных комплексаў лятальных апаратаў | Інжынер. Спецыяліст па кіраванню | 5 год |- !colspan="6" |[[Факультэт унутраных войскаў ВАРБ|Факультэт унутраных войскаў]] |- | 26 | Кіраванне падраздзяленнямі ўнутраных войскаў | Спецыяліст па кіраванню — юрыст |4 гады |} == Начальнікі == {{Div col|2}} * [[Віктар Ціханавіч Осіпаў]] (1991—1995), * [[Рыгор Iванавiч Флярко]] (1995—1999), * [[М. В. Лазараў]] (1999—2000), * [[Ігнат Арцёмавіч Місурагін]] (2000—2008), * [[Сяргей Валянцінавіч Бобрыкаў]] (2008—2016), * [[Віктар Аляксандравіч Лісоўскі]] (6 снежня 2016 — 15 ліпеня 2021<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32100269&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 15 июля 2021 года № 269 «О В. А. Лисовском»]</ref>), * [[Генадзь Уладзіміравіч Ляпешка]] (15 ліпеня 2021 — 29 сакавіка 2024)<ref>[https://president.gov.by/be/events/naznachany-novyya-namesnik-nachalnika-ab-yadnanaga-shtaba-adkb-i-nachalnik-vaennay-akademii Назначаны новыя намеснік начальніка Аб’яднанага штаба АДКБ і начальнік Ваеннай акадэміі]</ref><ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32400117 УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 29 марта 2024 г. № 117 О Г. В. Лепешко]</ref>, * [[Андрэй Міхайлавіч Гарбаценка]] (29 красавіка 2024<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32400181 Указ Президента Республики Беларусь от 29 апреля 2024 года № 181 «Об А. М. Горбатенко»]</ref> — 3 сакавіка 2026<ref>[https://mnsvu.org/news/belarus/gorbatenko-naznachen-zamom-gossekretarya-sovbeza/ Генерал-майор Андрей Горбатенко назначен на должность заместителя Государственного секретаря Совета безопасности]</ref>). * [[Дзмітрый Аронавіч Стрэшынскі]] (з 27 сакавіка 2026)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600103 Указ Президента Республики Беларусь от 27 марта 2026 года № 103 «О Д. А. Стрешинском»]</ref> {{Div col end}} == Гл. таксама == * [[Рота інфармацыйных тэхналогій (Беларусь)]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.mil.by/by/varb/information/about/ Аб акадэміі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013155753/http://www.mil.by/by/varb/information/about/ |date=13 кастрычніка 2016 }} — mil.by * [https://varb.mil.by/information/65year/65_book.pdf ВОЕННАЯ АКАДЕМИЯ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ. СОХРАНЯЯ ТРАДИЦИИ ПОКОЛЕНИЙ. 65 ЛЕТ]{{Недаступная спасылка}} {{Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь}} {{Начальнікі Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь}} {{ВНУ Беларусі}} {{Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:1995 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь| ]] fuigjr8u2gsl7npx0581zmtt02l0v3d 0 72561 5176066 5044931 2026-08-05T18:22:35Z JerzyKundrat 174 5176066 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Парэчча}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Парэчча |вобласць = Брэсцкая |раён = Пінскі |сельсавет2 = Парэцкі |першае згадванне = 1495 }} '''Парэ́чча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Parečča}}, {{lang-ru|Поречье}}) — [[вёска]] ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Парэцкі сельсавет (Пінскі раён)|Парэцкага сельсавета]]. За 30 км ад [[Пінск]]а на беразе [[Ясельда|Ясельды]], за 13 км ад аўтамабільнай дарогі [[Івацэвічы]] — Пінск — [[Столін]]. == Гісторыя == Упершыню згадана пад 1495 годам, калі пінская княгіня [[Марыя Гаштольд|Марыя]] надала тут два дварышчы свайму баярыну Мацвею Грычыне. У спадчыну па Мацвеі ўладанні ў Парэччы атрымаў яго сын [[Барыс Грычына|Барыс]], потым уладальнікамі былі яго нашчадкі [[Войны-Грычынавічы|Войны-Грычыны]]. На пачатку XVII стагоддзя ўласнікамі былі [[Цярлецкія]]. Пазней Парэчча перайшло да [[Агінскія|Агінскіх]], затым да [[Скірмунты|Скірмунтаў]]. У 1830-я гады [[Аляксандр Ізідар Скірмунт]] засноўвае прамысловыя вытворчасці. Потым маёнтак пераходзіць яго сыну [[Аляксандр Аляксандравіч Скірмунт|Аляксандру Аляксандравічу]], затым унуку [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раману Аляксандравічу]]. Скірмунты пабудавалі сядзібны дом, які не захаваўся да нашых часоў, заклалі парк; У розныя гады функцыянавалі цукровы завод (лічыўся лепшым бурачнацукровым заводам [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]), [[Парэцкая суконная фабрыка|суконная фабрыка]] (1836—1916)<ref name="Бел">{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)||565}}</ref>, варсільная плантацыя і бровар. У 1907 годзе Скірмунтамі збудаваны захаваўся) касцёл Сэрца Ісуса (не захаваўся) і праваслаўны храм. У складзе Польскай Рэспублікі з 1921 года, з’яўляецца цэнтрам [[гміна|гміны]]. З 1939 года ў БССР. У час гітлераўскай акупацыі ў сакавіку 1944 года знішчана 20 двароў, забіта 20 жыхароў. У 1915-1960-я гады праз Парэчча праходзіла вузкакалейная чыгунка Івацэвічы—Камень-Кашырскі, быў разваротны трохвугольнік. У 1998 годхе 298 гаспадарак. У Парэцкай сярдэняй школе 9—10 класы вучылася беларуская паэтэса і перакладчыца [[Яўгенія Янішчыц]] (1948—1988). Рашэннем Пінскага райвыканкама школе было нададзена імя Яўгеніі Янішчыц. У 2025 годзе, у сувязі з закрыццём школы, экспанаты музея пры школе паэткі адвезлі ў Пінск<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/379027|title=У Пінскім раёне больш няма музея Яўгеніі Янішчыц|website=Наша Ніва|date=2025-10-12|access-date=2025-10-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/aksana.spryncan/posts/31776530501962106|title=Музея Яўгеніі Янішчыц болей няма, на жаль пра гэта маўчаць і сваякі, і ўдзельнікі працэсу|author=[[Аксана Спрынчан]]|website=facebook.com|date=2025-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012220316/https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Faksana.spryncan%2Fposts%2Fpfbid0aZfLWCP4jryM3ULicWg8odUZ35pfpwnTaKa3KcGSGWfDPs4gFhy2JH6BmLfWa4otl|archive-date=2025-10-12}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Файл:Memorial shield to R.Skirmunt.JPG|справа|thumb|Памятны знак Раману Скірманту]] * [[Царква Раства Багародзіцы (Парэчча)|Царква Раства Багародзіцы]] (1912) — {{ГККРБ 4|112Г000579}}; * Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан; * Воінскія могілкі часоў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], магілы польскіх і нямецкіх салдат; * [[Абарончае збудаванне|Абарончыя збудаванні]] [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]; * Сядзіба Скірмунтаў: ** Парк «Парэчча» (1910) — {{ГККРБ 4|112Г000575}}; ** Цукровы завод; * Магіла [[Раман Скірмунт|Рамана Скірмунта]]. == Вядомыя асобы == * [[Надзея Паўлаўна Нікіціна]] (нар. 1970) — беларускі палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Parečča, Pinsk District}} * [http://pinskhistory.ru/Book/country14.html Парэчча на «Гісторыя Пінска»]{{Недаступная спасылка}} * [http://globustut.by/poreche_pi/index.htm Парэчча на «Глобус Беларусі»] {{Парэцкі сельсавет (Пінскі раён)}} [[Катэгорыя:Парэцкі сельсавет (Пінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пінскага раёна]] [[Катэгорыя:Парэчча (Пінскі раён)| ]] 5dtd1aeb93cpd7yzau47yhj596311u3 5176068 5176066 2026-08-05T18:23:33Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ вікіфікацыя 5176068 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Парэчча}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Парэчча |вобласць = Брэсцкая |раён = Пінскі |сельсавет2 = Парэцкі |першае згадванне = 1495 }} '''Парэ́чча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Parečča}}, {{lang-ru|Поречье}}) — [[вёска]] ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Парэцкі сельсавет (Пінскі раён)|Парэцкага сельсавета]]. За 30 км ад [[Пінск]]а на беразе [[Ясельда|Ясельды]], за 13 км ад аўтамабільнай дарогі [[Івацэвічы]] — Пінск — [[Столін]]. == Гісторыя == Упершыню згадана пад 1495 годам, калі пінская княгіня [[Марыя Гаштольд|Марыя]] надала тут два дварышчы свайму баярыну Мацвею Грычыне. У спадчыну па Мацвеі ўладанні ў Парэччы атрымаў яго сын [[Барыс Грычына|Барыс]], потым уладальнікамі былі яго нашчадкі [[Войны-Грычынавічы|Войны-Грычыны]]. На пачатку XVII стагоддзя ўласнікамі былі [[Цярлецкія]]. Пазней Парэчча перайшло да [[Агінскія|Агінскіх]], затым да [[Скірмунты|Скірмунтаў]]. У 1830-я гады [[Аляксандр Ізідар Скірмунт]] засноўвае прамысловыя вытворчасці. Потым маёнтак пераходзіць яго сыну [[Аляксандр Аляксандравіч Скірмунт|Аляксандру Аляксандравічу]], затым унуку [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раману Аляксандравічу]]. Скірмунты пабудавалі сядзібны дом, які не захаваўся да нашых часоў, заклалі парк; У розныя гады функцыянавалі цукровы завод (лічыўся лепшым бурачнацукровым заводам [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]), [[Парэцкая суконная фабрыка|суконная фабрыка]] (1836—1916)<ref name="Бел">{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)||565}}</ref>, варсільная плантацыя і бровар. У 1907 годзе Скірмунтамі збудаваны захаваўся) касцёл Сэрца Ісуса (не захаваўся) і праваслаўны храм. У складзе Польскай Рэспублікі з 1921 года, з’яўляецца цэнтрам [[гміна|гміны]]. З 1939 года ў БССР. У час гітлераўскай акупацыі ў сакавіку 1944 года знішчана 20 двароў, забіта 20 жыхароў. У 1915-1960-я гады праз Парэчча праходзіла вузкакалейная чыгунка Івацэвічы—[[Камень-Кашырскі]], быў разваротны трохвугольнік. У 1998 годхе 298 гаспадарак. У Парэцкай сярдэняй школе 9—10 класы вучылася беларуская паэтэса і перакладчыца [[Яўгенія Янішчыц]] (1948—1988). Рашэннем Пінскага райвыканкама школе было нададзена імя Яўгеніі Янішчыц. У 2025 годзе, у сувязі з закрыццём школы, экспанаты музея пры школе паэткі адвезлі ў Пінск<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/379027|title=У Пінскім раёне больш няма музея Яўгеніі Янішчыц|website=Наша Ніва|date=2025-10-12|access-date=2025-10-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/aksana.spryncan/posts/31776530501962106|title=Музея Яўгеніі Янішчыц болей няма, на жаль пра гэта маўчаць і сваякі, і ўдзельнікі працэсу|author=[[Аксана Спрынчан]]|website=facebook.com|date=2025-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012220316/https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Faksana.spryncan%2Fposts%2Fpfbid0aZfLWCP4jryM3ULicWg8odUZ35pfpwnTaKa3KcGSGWfDPs4gFhy2JH6BmLfWa4otl|archive-date=2025-10-12}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Файл:Memorial shield to R.Skirmunt.JPG|справа|thumb|Памятны знак Раману Скірманту]] * [[Царква Раства Багародзіцы (Парэчча)|Царква Раства Багародзіцы]] (1912) — {{ГККРБ 4|112Г000579}}; * Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан; * Воінскія могілкі часоў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], магілы польскіх і нямецкіх салдат; * [[Абарончае збудаванне|Абарончыя збудаванні]] [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]; * Сядзіба Скірмунтаў: ** Парк «Парэчча» (1910) — {{ГККРБ 4|112Г000575}}; ** Цукровы завод; * Магіла [[Раман Скірмунт|Рамана Скірмунта]]. == Вядомыя асобы == * [[Надзея Паўлаўна Нікіціна]] (нар. 1970) — беларускі палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Parečča, Pinsk District}} * [http://pinskhistory.ru/Book/country14.html Парэчча на «Гісторыя Пінска»]{{Недаступная спасылка}} * [http://globustut.by/poreche_pi/index.htm Парэчча на «Глобус Беларусі»] {{Парэцкі сельсавет (Пінскі раён)}} [[Катэгорыя:Парэцкі сельсавет (Пінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пінскага раёна]] [[Катэгорыя:Парэчча (Пінскі раён)| ]] trmwft7mlb4uqtz9m386knkcmlucraw 0 74807 5175904 5148226 2026-08-05T12:21:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175904 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Бураты <br /> (''буряад'') | image = [[Выява:Sartuul 01.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 674 000 | popplace = {{Сцягафікацыя|Расія}} — 461 389<br /> {{Сцягафікацыя|Кітай}} — 160 000<br /> {{Сцягафікацыя|Манголія}} — 45 087<br /> {{Сцягафікацыя|Беларусь}} — 53<br /> | langs = [[бурацкая мова|бурацкая]] | rels = [[шаманізм]], [[будызм]], [[праваслаўе]] | related = [[Манголы]], [[калмыкі]] }} '''Бура́ты''' (саманазва ''буряад'') — народ, карэнныя жыхары поўдню [[Сібір]]ы ([[Расія]]), поўначы [[Манголія|Манголіі]] і паўночнага ўсходу [[Кітай|Кітая]]. Падпадзяляюцца на шэраг этна-тэрытарыяльных і моўных груп — булагаты, эхірыты, харынцы, хангадоры, сартулы, цанголы, табангуты і інш. Прыкладная агульная колькасць — 674 тыс. == Паходжанне == Згодна [[генетыка|генетычным]] даследаванням, большасць буратаў адносіцца да нашчадкаў старажытнага насельніцтва [[Азія|Азіі]], якое перасялілася ў раён вакол [[Байкал|возера Байкал]] каля 60 тысяч гадоў таму. Адсюль ішлі перасяленні на [[Карэйскі паўвостраў]] і Паўночна-Усходнюю Азію, а адтуль — у [[Амерыка|Амерыку]]. Такім чынам, бураты генетычна блізкія да іншых народаў [[Сібір]]ы і [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]], асабліва да [[Цюркскія народы|цюркаў]]<ref>[http://www.predistoria.org/index.php?name=News&file=article&sid=24 Александр Махачкеев, Раскрыта тайна происхождения бурят]</ref><ref>[http://gentis.ru/info/mtdna-tutorial/hg-g/g2a Гаплогруппа G2a] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130310151813/http://gentis.ru/info/mtdna-tutorial/hg-g/g2a |date=10 сакавіка 2013 }}</ref>. Аднак [[мовазнаўства|лінгвістычна]] бураты адносяцца да [[мангольскія народы|мангольскіх народаў]]. Гэта тлумачыцца міграцыяй [[манголы|мангольскіх]] плямёнаў на поўдзень Сібіры з [[7 стагоддзе|VII]] — [[11 стагоддзе|XI]] стст. н. э.<ref>[http://tradkulzab.narod.ru/HistoryBuryat.html Этнос — Буряты]</ref> Яны [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асімілявалі]] іншамоўнае мясцовае карэннае насельніцтва. Назва ''буряад'', відавочна, мае [[цюркскія мовы|цюркскае]] паходжанне. Першапачаткова яна азначала заходніх [[гуны|гунаў]]. У [[13 стагоддзе|XIII]] — сярэдзіне [[17 стагоддзе|XVII]] стст. бураты ўваходзілі ў склад [[Юань (імперыя)|сярэднявечнай мангольскай дзяржавы]]. З [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у землях, населеных буратамі, з’явіліся [[рускія]] перасяленцы. Згодна дагаворам [[1689]] г., [[1727]] г. і [[1728]] г. паміж [[Расія]]й і [[Імперыя Цын|маньчжурамі]], землі буратаў трапілі ў склад Расіі. Адносіны паміж буратамі і рускімі мелі надзвычай складаны характар і суправаджаліся сутыкненнямі з абодвух бакоў. Гэта выклікала перасяленне часткі буратаў спачатку ў [[Манголія|Манголію]], а потым і ў [[Кітай]], а таксама раскол расійскіх буратаў на некалькі геаграфічна-культурных груп<ref>[http://buryadxelen.com/articles/?article=20 Хилханов Д. Л., Этническая идентичность бурят и способ производства]</ref>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі 1917 г.]] падзел бурацкага народа быў замацаваны ў выніку стварэння ў [[1923]] г. Бурат-Мангольскай Аўтаномнай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (зараз [[Бурація|Рэспубліка Бурація]]), у [[1937]] г. [[Усць-Ардынская Бурацкая аўтаномная акруга|Усць-Ардынскай Бурацкай аўтаномнай акругі]] і [[Агінская Бурацкая аўтаномная акруга|Агінскай Бурацкай аўтаномнай акругі]]. У [[2008]] г. насуперак пярэчанням з боку бурацкіх праваабаронцаў і VI Кангрэса бурацкага народа<ref>[http://www.baikal-media.ru/news/analytics/24917/ Буряты: Нация без лидеров] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210118205957/https://www.baikal-media.ru/news/analytics/24917/ |date=18 студзеня 2021 }}</ref><ref>[http://teoria-practica.ru/-7-2012/politics/zheleznyakov-litvinova.pdf Железняков Александр Сергеевич, ЭТНИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ УКРУПНЕНИЯ СУБЪЕКТОВ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ НА ПРИМЕРЕ ВОСТОЧНО-СИБИРСКОГО И СЕВЕРО-КАВКАЗСКОГО РЕГИОНОВ]{{Недаступная спасылка}}</ref> Усць-Ардынская Бурацкая аўтаномная акруга і Агінская Бурацкая аўтаномная акруга спынілі сваё існаванне. == Рассяленне == === Бураты ў Расіі === Згодна перапісу [[2010]] г., у [[Расія|Расіі]] жыло 461389 чал., якія вызнавалі сваю [[этнас|этнічную]] тоеснасць як бураты. З іх 286839 чал. жылі ў [[Бурація|Рэспубліцы Бурація]], 73941 чал. — у [[Забайкальскі край|Забайкальскім краі]] (да [[2008]] г. тут існавала [[Агінская Бурацкая аўтаномная акруга]]), 77667 чал. — у [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкай вобласці]] (да 2008 г. тут існавала [[Усць-Ардынская Бурацкая аўтаномная акруга]])<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm gks.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200430211642/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |date=30 красавіка 2020 }}</ref>. Для параўнання, ў [[1926]] г. у [[РСФСР]] налічвалася 237,5 тыс. буратаў, у [[1939]] г. — 251,5 тыс., у [[1970]] г. — 312,8 тыс., у [[1979]] г. — 349,8 тыс., у [[1989]] г. — 417,4 тыс.<ref>[http://www.ethnos.nw.ru/lib/data/126.html БУРЯТЫ: Основные сведения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150517002338/http://www.ethnos.nw.ru/lib/data/126.html |date=17 мая 2015 }}</ref> У Расіі дзейнічае шэраг нацыянальных бурацкіх арганізацый, у тым ліку Усебурацкая асацыяцыя развіцця культуры<ref>{{Cite web |url=http://modvark.com/ |title=ВАРК |access-date=15 верасня 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130614000806/http://modvark.com/ |archivedate=14 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref>, які арганізуе Кангрэс бурацкага народа (VI Кангрэс адбыўся ў 2008 г.) і [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургскі]] бурацкі культурны цэнтр, пры якім існуюць дабрачынны фонд «Ая-Ганга» і Бурацкая нацыянальна-культурная аўтаномія «Гэсэр»<ref>[http://www.ethnospb.ru/p4/t11/l83/index.htm ethnospb.ru]</ref>. === Бураты ў Кітаі === Прыкладная колькасць буратаў у [[КНР]] ([[2013]] г.) дасягае 160 тысяч чал.<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=19319 Buriat, Chinese]</ref> Гэта нашчадкі бурацкіх бежанцаў, якія перасяляліся ў Кітай з [[СССР]] у 1930 — 1940-ых гг.<ref>[http://smglnc.blogspot.com/2010/12/blog-post.html 内蒙古布里亚特蒙古人的今昔]</ref> Яны жывуць пераважна ва [[Унутраная Манголія|Унутранай Манголіі]] і правінцыі [[Хэйлунцзян]]. У КНР бураты разглядаюцца як частка [[Манголы|мангольскай]] нацыянальнай меншасці. === Бураты ў Манголіі === Бураты [[Манголія|Манголіі]] кампактна насяляюць Дарнодскі, Хэнтэйскі, Цэнтральны, Селенгінскі, Булганскі і Хубсугульскі аймакі, жывуць у буйных [[горад|гарадах]] гэтай краіны. У Хэнтэйскім аймаку існуюць монаэтнічныя бурацкія самоны Біндэр, Батшырээт і Дадал. Большасць буратаў адносяцца да этнічнай групы ''хоры'', вылучаюцца таксама ''сангол'', булганскія бураты, тункінскія бураты, хамнінганскія бураты і г. д. Перасяленне буратаў у Манголію пачалося ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. з-за сутыкненняў з [[рускія|рускімі]] перасяленцамі. Так, у сярэдзіне XVII ст. у Манголію перакачавала вялікая група буратаў з [[:ru:Балаганский район|Балаганскага стэпу]]. Яны ратаваліся ад вынішчэння, што ўчынілі [[казакі]] на чале [[:ru:Похабов, Иван Иванович|Івана Пахабава]]. Частка ранніх перасяленцаў змяшалася з іншымі [[этнас|этнічнымі супольнасцямі]] [[манголы|манголаў]]. Бураты таксама пераязджалі з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў Манголію па [[рэлігія|рэлігійных]] прычынах як манахі і пілігрымы. У першай палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. колькасць перасяленцаў значна павялічылася ў сувязі з [[Рэпрэсіі ў СССР|рэпрэсіямі ў СССР]]. Урад Манголіі успрымаў буратаў як этнічна блізкіх да манголаў, а таму спрыяў іх адаптацыі на новых месцах. У некаторых выпадках ім перадаваліся ў карыстанне качэўі значна лепшыя, чым на гістарычнай радзіме. Аднак большасць сучасных буратаў Манголіі вызнае сваю сувязь з буратамі Расіі і падтрымлівае з імі шчыльныя, у тым ліку сваяцкія, сувязі. Агульная колькасць буратаў у гэтай краіне ([[2010]] г.) — 45 087 чал.<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf toollogo2010.mn]</ref> === Бураты ў Беларусі === У [[2009]] г. у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] жыло 53 чал., якія вызначалі сваю [[этнас|этнічную]] тоеснасць як бураты<ref>[https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf belstat.gov.by]</ref>. З іх толькі 8 чал. лічылі роднай [[мова]]й [[бурацкая мова|бурацкую]] і 2 чал. — [[беларуская мова|беларускую]]. == Традыцыйная культура == === Заняткі === Да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. у буратаў сфарміраваўся [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўча]]-[[земляробства|земляробчы]] гаспадарчы комплекс. Жывёлагадоўля мела качавы характар. Трымалі [[карова|кароў]], [[Вярблюд двухгорбы|вярблюдаў]], [[Авечка свойская|авечак]]. [[малако|Малочныя]] прадукты і [[мяса]] ў асноўным спажывалі самі. [[Скура]] і [[воўна]] перапрацоўваліся, ішлі на выраб [[вопратка|вопраткі]] або прадаваліся [[гандаль|гандлярам]]. У засушлівых рэгіёнах для арашэння [[луг]]оў практыкавалася [[ірыгацыя]]. Захоп часткі качавых тэрыторый [[рускія|рускімі]] перасяленцамі вымушаў буратаў змяняць лад жыцця, пераходзіць да [[земляробства]]. Гэта было асабліва характэрна для насельнікаў сучаснай [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкай вобласці]] і часткі [[Бурація|Бураціі]]. Вырошчвалі [[збожжавыя культуры]], [[бульба|бульбу]], [[гародніна|гародніну]]. Бураты таксама займаліся [[паляванне]]м і [[рыбалоўства]]м. Былі вядомыя калектыўныя формы палявання ''зэгэтэ-аба'' і ''аба хайдак'', у якіх удзельнічалі ўсе члены роду. Родавыя саюзы лічыліся маёмаснікамі паляўнічых угоддзяў. Палявалі з дапамогай розных пастак, радзей з дапамогай агнястрэльнай зброі. Рыбалоўствам і паляваннем на байкальскую нерпу займаліся прыбярэжныя жыхары берагоў [[Байкал|возера Байкал]] і [[Селенга|ракі Селенга]]. Скура нерпы спраўджвалася ў [[Іркуцк]]. Мяса і [[жыр]] спажываліся, часткова прадаваліся рускім гандлярам. Распаўсюджаныя [[рамяство|рамёствы]] — перапрацоўка [[воўна|воўны]], [[метал]]аў і [[драўніна|драўніны]], [[бондарства]], [[гарбарства]], выраб вопраткі. Бураты, што насялялі [[лес|лясныя]] раёны, таксама здабывалі драўніну і драўняны вугаль. === Жытло === У качавых буратаў, што насялялі [[стэп]], найбольш распаўсюджанай формай жытла была [[лямец|лямцавая]] юрта. Яна майстравалася з 5 — 10 [[драўніна|драўляных]] рашотак ''хана'', якія вертыкальна растаўлялі колам і звязвалі валасянымі шнурамі. Наверсе з рэяк ''уні'' рабіўся [[конус]]ападобны [[дах]]. У цэнтры яны шчапляліся за абруч ''тона''. Атрыманы такім чынам каркас абкладвалі лямцавымі покрыўкамі і звязвалі вяроўкамі. ''Тона'' заставалася свабоднай для выхаду дыму і пранікнення сонечнага святла. [[Падлога]] ладзілася з драўляных дошак, але найчасцей заставалася земляной, пасцілалася скурамі і лямцом. Уваход закрывалі драўлянымі дзвярыма ''халага'' і лямцавай покрыўкай ''уда''. У жыхароў паўночных лясных раёнаў існаваў ''бухэк'', канічны будан з жэрдак, накрыты звярынымі скурамі. Аднак з пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. ён выкарыстоўваўся ўжо толькі як часовае жытло для паляўнічых. Дастаткова распаўсюджанымі былі драўляныя юрты, якія будаваліся з [[Хвоя|хваёвых]] бярвенняў ў 8 сцен, дыяметрам да 10 м. У драўляных юртах жылі пераважна ў летні сезон або выкарыстоўвалі як хлеў ці рамесную майстэрню. Былі вядомы звычайныя хаты з бярвення. Многія бураты мелі некалькі жытлаў — летняе, зімовае і часовае (для перакачовак, часу палявання і рыбнага лову). Цэнтральная частка жытла выкарыстоўвалася для вогнішча, [[гліна|глінянай]] або [[жалеза|жалезнай]] [[печ]]ы з плітою. Насупраць ''халага'' месцілі бажніцу, дзе трымалі [[рытуал]]ьныя рэчы і невялікія выявы продкаў і [[бог|багоў]]. [[шаманізм|Шаманісты]] на месцы бажніцы мелі доўгі [[куфар]] з рытуальнымі выявамі ''ангонамі'', часцяком у выглядзе футра. Налева ад уваходу знаходзілася мужчынская зона, направа — жаночая. === Вопратка === Народная вопратка складаецца з прамога футравага [[халат]]а з запахам направа і стаялым каўняром, шырокага пояса і скураных [[боты|ботаў]]. Жаночыя халаты маюць нізкі каўнер, зборкі ў таліі і станік, абабіты вузкай стужкай. Пад халат апранаюць [[штаны]] і [[кашуля|кашулю]]. Жанчыны на халат — [[камізэлька|камізэльку]]. Мужчынскую шапку з вострым верхам і пашыраным аколышкам шыюць з лямцу і лісінага футра. Жаночыя шапкі робяцца з каляровай тканіны, абабітай мехам бабра. Улетку жанчыны носяць [[хустка|хустку]]. Жаночыя ўпрыгожванні апранаюць так, каб яны былі бачныя спераду. Ва ўсходніх раёнах, населеных буратамі, раней сярод мужчын было прынята галіць пярэднюю частку галавы, а ззаду заплятаць касу. === Кухня === Народная бурацкая [[кулінарыя|кухня]] прадстаўлена пераважна стравамі з [[мяса]], [[рыбы]] і [[малако|малочных]] прадуктаў. Мяса вяляць, гатуюць з яго розныя віды каўбас, бульён ''бухлер'', пельмені ''бууз'' (позы), піражкі ''хушуур'', суп з лапшой і баранім мясам ''шулэн'' і г. д. Рыба традыцыйна ўжываецца ў ежу жыхарамі берагоў [[Байкал|возера Байкал]]. Яе смажаць на вуглях, на камянях або на патэльні, ядуць салёнай і вэнджанай. З малака робяць ласункі — сушаную малочную плеўку ''ўрмэ'' і смятанныя аладкі ''саламат''. Смятану заварваюць кіпнем і ядуць з молатай чаромхай. На малаке гатуюць саланаваты чай. Папулярны алкагольны напоі ''архі'' і ''тарасун'' з перагнанага кіслага малака. Двойчы перагнанае малако раней ішло на ''арсу'', якую злівалі ў спецыяльны посуд, дадавалі туды ядомае карэнне, чаромху, муку. ''Арсу'' доўга захоўвалася, ужывалася дарослымі і малымі. === Грамадства === У канцы [[19 стагоддзе|XIX]] — пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. сацыяльная арганізацыя буратаў была дастаткова складанай. Існавалі буйныя роды, што аб’ядноўвалі [[сям'я|сем’і]] пэўнай тэрыторыі і фактычна з’яўляліся не столькі сваяцкімі, колькі суседскімі абшчынамі, а таксама аб’яднанні кроўных сваякоў ''ясу'' (літаральна «костка»), якія гуртавалі родзічаў з розных родаў. Прыналежнасць да ''ясу'' лічылася вельмі важнай, таму звычайна кожны бурат ведаў сваіх продкаў і асноўныя адгалінаванні сваёй сям’і на шмат стагоддзяў да свайго нараджэння. Роды кантралявалі зямельныя ўгоддзі, арганізоўвалі адміністрацыйнае кіраўніцтва, сумесную працу, узаемадапамогу, шанаванне духаў ''эджын'', што разглядаліся як гаспадары месцаў, населеных абшчыннікамі, агульныя святы і ахвярапрынашэнні. Пераважалі малыя нуклеарныя сем’і. Дазвалялаіся [[палігінія]] і дамовы паміж бацькамі аб будучым [[шлюб]]е яшчэ малых дзяцей. Дзяўчынак аддавалі замуж ва ўзросце 11 — 15 гадоў. Шлюбная дамова мела абавязковы характар, і за яе парушэнне неслі адказнасць усе чальцы абшчыны. Бацькі жаніха выплочвалі за нявесту выкуп. Калі яна раптам мяняла рашэнне і знаходзіла да вяселля іншага мужа, то той абавязваўся аддаць выкуп былому жаніху. Каб пазбегнуць выкупу, сем’і часцяком абменьваліся нявестамі. Сваяцтва мела выразную іерархію, вылучаліся старэйшыя і малодшыя сваякі, сваякі па маці і па бацьку. Асаблівыя адносіны звязвалі не толькі з бацькамі, але братам маці. Жанчыны ў сям’і лічыліся падначаленымі, іх паводзіны значна абмяжоўваліся. === Фальклор === Бурацкі [[фальклор]] знакаміты [[эпас|эпічнымі]] [[Націск|сілабічнымі]] [[паэзія|паэмамі]] ''ўлігер'', прысвечанымі змагарам са злом. Найбольш вядомы эпас пра героя Гэсэра, які, як лічаць, захаваўся ў буратаў у найбольш архаічнай форме. Таксама вядомы чарадзейныя [[казка|казкі]], [[гісторыя|гістарычныя]] паданні, [[легенда|легенды]], [[песня|песні]]. Папулярнымі святочнымі забавамі буратаў з’яўляюцца стральба з [[лук]]у, скачкі на [[Конь свойскі|конях]], [[Барацьба|дужанне]], [[танец|танцы]], у тым ліку сакральны [[Карагод|танок]] ''ёхор'', які суправаджаецца спевамі. <gallery align=center> Файл:Бурятские юрты в степи..JPG|Бурацкія юрты Файл:Buryatdress.jpg|Вопратка Файл:Sartuul 07.jpg|Жанчыны ў народных строях Файл:Obed v Khoyto-Gole.jpg|Прыгатаванне ежы Файл:Buryat wrestling 04.jpg|Барацьба Файл:Namgar en Trio Nov 13 2008 Moscow.jpg|Сучасныя музыканты </gallery> == Мова == [[Бурацкая мова]] адносіцца да паўночнай групы [[мангольскія мовы|мангольскіх моў]]. Мае афіцыйны статус у [[Бурація|Рэспубліцы Бурація]]. Сучасныя лінгвісты вылучаюць мовы буратаў [[Расія|Расіі]], [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітая]] як фактычна самастойныя. Мова расійскіх буратаў падзяляецца на 5 буйных [[дыялект]]аў. У Расіі да [[1931]] г. бураты карысталіся тым жа [[пісьмо]]м, што і [[мангольская мова|манголы]]. У 1931 г. была ўведзена [[лацінскі алфавіт|лацінская графіка]]. У [[1939]] г. — [[алфавіт]] на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F%D1%82%D1%8B Энциклопедия «Вокруг света»]</ref>. У [[Манголія|Манголіі]] бураты карыстаюцца [[Мангольская мова|мангольскай]] кірылічнай графікай. У [[Кітай|Кітаі]] — старамангольскай графікай. == Рэлігія == === Шаманізм === [[Шаманізм]] з’яўляўся асноўнай [[рэлігія]]й буратаў да [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. Нават пасля шырокага распаўсюджання [[будызм]]у практыка шаманізму мела вялікае значэнне, асабліва сярод заходніх і паўночных буратаў. [[Расійская імперыя|Расійская]] каланіяльная адміністрацыя вяла барацьбу з шаманізмам, навязвала [[будызм]] або [[праваслаўе]]<ref name="zaimka.ru">[http://zaimka.ru/religion/badmaev1.shtml Бадмаев А. А., Некоторые новые данные о христианизации предбайкальских бурят] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140114204823/http://zaimka.ru/religion/badmaev1.shtml |date=14 студзеня 2014 }}</ref>. У гады станаўлення савецкай улады шаманы таксама падвяргаліся ганенням і рэпрэсіям, таму былі вымушаны дзейнічаць патаемна або наогул адмаўляцца ад сваіх поглядаў. Пасля [[1991]] г. шаманізм зноў адрадзіўся. У наш час адбываецца кансалідацыя шаманістаў, праводзяцца сумесныя абрады, дзейнічае рэлігійная арганізацыя «Тэнгэры»<ref>[http://buryatia.asia/shamany-pribajkalya-sobralis-na-drevnejshij-obryad-tajlagan/ Шаманы Прибайкалья собрались на древнейший обряд Тайлаган] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304142356/http://buryatia.asia/shamany-pribajkalya-sobralis-na-drevnejshij-obryad-tajlagan/ |date=4 сакавіка 2016 }}</ref><ref>[http://buryatia.asia/shamany-buryatii-konsolidiruyutsya/ Шаманы Бурятии консолидируются] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304185819/http://buryatia.asia/shamany-buryatii-konsolidiruyutsya/ |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Бурацкі шаманізм увабраў у сябе архаічныя [[анімізм|анімістычныя]] вераванні, старажытны [[культ продкаў]] і пэўныя рысы [[бурханізм]]у. Разам з гэтым, ён уяўляе сабою дастаткова складаную сістэму, якая адлюстроўвае асаблівы светапогляд і [[рытуал]]ьную частку. Шаманісты вераць у тое, што [[сусвет]] быў створаны прамаці ўсіх [[бог|багоў]] Ээхэ. Ён падзяляецца на тры часткі. Верхні свет ''Дээдэ замбі'' насяляюць 99 добрых і злых багоў ''тэнгры'', сярэдні ''Тээлі замбі'' — людзі, ніжэйшы ''Даода замбі'' — злыя сілы на чале Эрлен-хана. Цэнтрам сусвету з’яўляецца [[Палярная зорка]] (''Алтан гадас'', літаральна «залаты кол»). Чалавечы свет нагадвае шмат’ярусную канструкцыю, дзе маюцца свае багі, уладары тых ці іншых краін, духі-ахоўнікі пэўных месцаў ''эджын'' і меншыя па значнасці звышнатуральныя істоты<ref>[http://www.endlessplanet.org/expeditions/barguzin_valley/results/shaman.htm Шаманизм в Баргузинской долине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130829010956/http://www.endlessplanet.org/expeditions/barguzin_valley/results/shaman.htm |date=29 жніўня 2013 }}</ref>. Увесь [[пантэон]] бурацкіх бажаствоў шануецца па чатырох бакам свету. Бурацкія шаманы падзяляюцца на белых, якія шануюць ''тэнгры'', і чорных, прыхільнікаў злых сіл. Абрады практыкуюцца з дапамогай ''ангон'' — рэчаў, што утрымоўваюць у сябе духаў або толькі адлюстроўваюць іх. <gallery align=center> Файл:Shaman Buryatia.jpg|Бурацкі шаман. Фота 1904 г. Файл:Khagdaev1.JPG|Сучасны шаман [[Востраў Альхон|вострава Альхон]] Файл:Шаманский обряд.jpg|Шаманскі рытуал Файл:Stela Hongodors.jpg|Стадол буратаў-хангадораў </gallery> === Будызм === Сярод буратаў распаўсюджаны [[будызм]] у форме [[ламаізм]]у (ваджраяна), які прыйшоў сюды з тэрыторыі [[Тыбет]]а праз [[Манголія|Манголію]]. Будызм быў вядомы ў [[Бурація|Бураціі]] з канца [[16 стагоддзе|XVI]] ст., аднак пачатак яго інтэнсіўнага распаўсюджвання прыпаў на пачатак [[18 стагоддзе|XVIII]] ст., калі ў землі буратаў прыйшлі 150 [[Лама (будызм)|лам]]-місіянераў. У [[1741]] г. [[Лізавета Пятроўна|Елізавета I]] афіцыйна дазволіла распаўсюджванне будызму ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1773]] г. [[імператар]]скі ўказ рэгламентаваў мець не болей за 1 кляштар-''дацан'' для кожнага бурацкага рода<ref>[http://www.buriatia.ru/religion/buddizm.htm buriatia.ru]</ref>. У іх вялася не толькі [[рэлігія|рэлігійная]], але і [[культура|культурная]] праца — перапісваліся і перакладаліся [[кніга|кнігі]], вялася падрыхтоўка вучняў. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] савецкія ўлады пачалі закрыццё дацанаў, і да [[1937]] г. усе будысцкія рэлігійныя цэнтры буратаў былі знішчаны. Толькі ў [[1945]] г. ва [[Улан-Удэ]] быў адчынены адзіны Івалгінскі дацан<ref>[http://www.datsan.buryatia.ru/ datsan.buryatia.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140209052336/http://www.datsan.buryatia.ru/ |date=9 лютага 2014 }}</ref>. У наш час патрэбы вернікаў-буратаў абслугоўвае 23 дацаны. З [[1991]] г. пры Івалгінскім дацане працуе будысцкі інстытут «Дашы Чайнхарлін», [[1999]] г. — будысцкі ўніверсітэт. <gallery align=center> Файл:Tsam.jpg|Рытуал ''цам'', фота кан. XIX ст. Файл:Egituysky datsan.jpg|Сучасны дацан Файл:Сартул-Гэгэтуйский дацан (ступы).JPG|Будысцкія ступы Файл:Жаргал-лама Норбоев.jpg|Бурацкі лама </gallery> === Праваслаўе === [Праваслаўе] пачало распаўсюджвацца на землях буратаў з [[1648]] г., калі [[рускія]] [[казакі]] заснавалі Баргузінскую крэпасць, дзе мелася [[Царква (збудаванне)|царква]] і [[святар]]<ref>[http://chita.eparhia.ru/enapx/hist/nov/histbur/ А. Д. ЖАЛСАРАЕВ «ПРАВОСЛАВИЕ В БУРЯТИИ: ДАТЫ И ФАКТЫ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101103185850/http://chita.eparhia.ru/enapx/hist/nov/histbur/ |date=3 лістапада 2010 }}</ref>. Місіянерская дзейнасць сярод буратаў актыўна праводзілася ў [[19 стагоддзе|XIX]] — пачатку [[20 стагоддзе|XX]] стст. Яна была накіравана ў першую чаргу на прыцягненне [[шаманізм|шаманістаў]] на захадняй поўначы ад [[Байкал|возера Байкал]]. Пры падтрымцы каланіяльнай [[Расійская імперыя|расійскай]] адміністрацыі вернікаў заахвочвалі адменай [[ясак]]а і іншых павіннасцяў, але таксама ўжывалі прымус і розныя пакаранні<ref name="zaimka.ru"/><ref>[http://dlib.eastview.com/browse/doc/7937875 П. ПЕРЕПЕЧЕНОВА, КРЕЩЕНИЕ БУРЯТ (ЦЕРКОВЬ НА СЛУЖБЕ САМОДЕРЖАВИЯ)]</ref>. Некаторыя з новаахрышчоных працягвалі патаемна ад царквы спраўляць старыя [[свята|святы]] і хаваць памерлых па даўнейшым звычаям. Разам з гэтым, сярод праваслаўных місіянераў меліся тыя, хто даследваў і апісваў [[культура|культуру]] бурацкага народа. У канцы XIX ст. яны пераклалі на [[бурацкая мова|бурацкую мову]] некалькі [[Агіяграфія|агіяграфічных]] твораў і частку [[Біблія|Бібліі]]<ref>{{Cite web |url=http://krotov.info/libr_min/11_k/ul/kulganek.html |title=И. В. Кульганек, НЕИЗВЕСТНАЯ РАБОТА А. М. ПОЗДНЕЕВА О ПЕРЕВОДЕ СВЯЩЕННОГО ПИСАНИЯ |access-date=17 верасня 2013 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305091930/http://krotov.info/libr_min/11_k/ul/kulganek.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://rbo.spb.ru/proektyi/perevod-biblii-na-buryatskiy-yazyik.htm Перевод Библии на бурятский язык] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140622150103/http://rbo.spb.ru/proektyi/perevod-biblii-na-buryatskiy-yazyik.htm |date=22 чэрвеня 2014 }}</ref>. Сярод найбольш выбітных ахрышчаных буратаў быў хросны сын [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]], [[:ru:Бадмаев, Пётр Александрович|Пётр Аляксандравіч Бадмаеў]] ([[1851]]—[[1920]] гг.), урач і даследчык [[Тыбет]]а. У наш час праваслаўныя вернікі ёсць толькі сярод буратаў, што жывуць у [[Расія|Расіі]] (каля 27 %). У [[2010]] г. пачалася публікацыя новага перакладу кніг [[Стары Запавет|Старога Запавета]] на бурацкай мове, быў зроблены поўны пераклад [[Новы Запавет|Новага Запавета]]<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/1320960.html В Улан-Удэ представили Новый Завет на бурятском языке, изданный Институтом перевода Библии]</ref>. <gallery align=center> Файл:Badmaev P.A. 1913-16 Karl Bulla.jpg|Пётр Бадмаеў Файл:Посольский Спасо-Преображенский мужской монастырь 4.JPG|Праваслаўны Пасольскі манастыр у Бураціі Файл:Успенская церковь в Кяхте.JPG|Праваслаўная царква Ушэсця ў Кяхце Файл:Old Believers chapel.JPG|Капліца рускіх старавераў у Бураціі </gallery> == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * [http://www.academia.edu/480827/_Mongolian_Buryats_A_Diaspora_in_the_Situations_of_Challenge_ Трансграничные миграции в пространстве монгольского мира: история и современность: сб. науч. ст. — Улан-Удэ: Изд-во БНЦ СО РАН, 2010 ] * Буряты. // Народы России: Энциклопедия. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994 — С. 118—122 * [http://mirknig.com/knigi/religiya/1181607275-dolamaistskie-verovaniya-buryat.html Галданова Г. Р., Доламаистские верования бурят. — Новосибирск: Наука, 1987] * [http://www.hist.msu.ru/Science/Disser/Tregubova.pdf Трегубова Динара Дмитриевна, Субэтнические группы бурят в прошлом и настоящем. Автореферат диссертации на соискание учёной степени кандидата исторических наук. 07.00.07 -Этнография, этнология и антропология. — Москва, 2011] == Спасылкі == {{Commonscat|Buryat people}} * [http://www.narodru.ru/peoples1196.html Буряты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309220800/http://www.narodru.ru/peoples1196.html |date=9 сакавіка 2016 }} * [http://www.buryatia.org Сайт бурятского народа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071026021017/http://www.buryatia.org/ |date=26 кастрычніка 2007 }} * [http://www.languages-study.com/buryat.html ИЗУЧЕНИЕ БУРЯТСКОГО ЯЗЫКА В ИНТЕРНЕТЕ] * [http://www.tengerism.org/Buryat_History.html History of Buryatia (Ar Mongol)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140310032941/http://www.tengerism.org/Buryat_History.html |date=10 сакавіка 2014 }} * [http://www.baikal-raduga.com/tourism-buriatia/traveling/24/ Ethnic cuisine of Buryatia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150930140153/http://www.baikal-raduga.com/tourism-buriatia/traveling/24/ |date=30 верасня 2015 }} * [http://www.wanmin.org/minzu/buriat 关于布利亚特民族] [[Катэгорыя:Мангольскія народы]] [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Народы Сібіры]] [[Катэгорыя:Народы Расіі]] [[Катэгорыя:Народы Кітая]] [[Катэгорыя:Народы Манголіі]] h6kfhuhvp9h9261ss6k6wry2s1el3kz 0 75050 5175906 4732702 2026-08-05T12:24:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175906 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} [[File:Kathedrale Bourges z.JPG|thumb|Буржскі сабор]] '''Буржскі сабор''' (Cathédrale Saint-Étienne de Bourges) — кафедральны гатычны сабор Святога Стэфана ў французскім горадзе [[Бурж]]. Пачатак будаўніцтва гэтага грандыёзнага будынка датуецца канцом XII стагоддзя, асвячэнне сабора адбылося [[13 мая]] [[1324]] года, аднак працы над будынкам працягваліся аж да XVI стагоддзя. За сваю ўнікальную архітэктуру, выразныя скульптуры і цудоўныя вітражы XIII стагоддзя ў [[1992]] годзе сабор быў унесены ў спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Аднесены да ліку помнікаў нацыянальнай спадчыны Францыі. == Гісторыя будаўніцтва == Сабор размешчаны ў паўночна-заходняй частцы былога рымскага горада Аварыкум, які даў сховішча першым гальскім хрысціянам. На месцы сённяшняга будынка размяшчаліся, па меншай меры, тры храмы, пабудаваныя ў III, IV і IX стагоддзях. Першы кафедральны сабор XI стагоддзя, сляды якога захаваліся ў крыпце апошняга будынка, быў выкананы ў раманскім стылі. Дата пачатку будаўніцтва дакладна невядомая, аднак яна размяшчаецца паміж [[1183]] і [[1195]] гадамі. Так як усходняя частка сабора выступае за межы старых гарадскіх сцен, то яго будаўніцтва не магло быць пачата да 1183 года - даты, калі быў атрыманы дазвол на іх разбурэнне. 1195 год з'яўляецца датай дакумента, згадваюцца выдаткі на рэканструкцыю папярэдняга раманскага сабора. Заўважым, што даты пачатку будаўніцтва Буржскага сабора і знакамітага [[Шартрскі сабор|Шатрскага сабора]] практычна супадаюць. Імёны будаўнікоў Буржскага сабора да нашага часу не дайшлі. == Галерэя== <center><gallery perrow=3 heights=140 widths=140> Выява:Bourges la cathedrale.jpg|Заходні фасад Выява:Bourges la cathedrale la nef.jpg|Неф Буржскага сабора Выява:Bourges-Sant-Joan-Baptista.jpg|Вітраж, прысвечаны [[Ян Хрысціцель|Яну Хрысціцелю]] Выява:Bourges cathedral c1840.jpg|Ніжняя частка заходняга фасада Выява:Bourges Cathedral exterior 014.JPG|Раманская разьба паўднёвага партала Выява:Bourges eglise souterraine de la cathedrale.jpg|Ніжняя царква </gallery></center> == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Францыі]] {{зноскі}} == Спасылкі== * [http://www.sacred-destinations.com/france/bourges-cathedral.htm Буржскі кафедральны сабор у даведніку Sacred Destinations {{ref-en}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130326100452/http://www.sacred-destinations.com/france/bourges-cathedral.htm |date=26 сакавіка 2013 }} * http://web.kyoto-inet.or.jp/org/orion/eng/hst/gothic/bourges.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051210221330/http://web.kyoto-inet.or.jp/org/orion/eng/hst/gothic/bourges.html |date=10 снежня 2005 }} * [http://www.ville-bourges.fr/english/heritage/cathedral.php Кафедральны сабор на сайце горада Бурж {{ref-en}}] * http://www.medievalart.org.uk/bourges/default.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100119211038/http://www.medievalart.org.uk/bourges/default.htm |date=19 студзеня 2010 }} * [http://www.gotik-romanik.de/Bourges%20Thumbnails/Thumbnails.html Фотаздымкі Буржскага сабора] {{Гатычныя саборы Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Саборы Францыі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Францыі ў гатычным стылі]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Францыі]] [[Катэгорыя:Бурж]] fbmmsuea4midvre737zx3wblytdhirs 0 79352 5176150 4906643 2026-08-06T01:55:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176150 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Вітка}} {{цёзкі2|Крысько}} {{Пісьменнік | Імя = Васіль Вітка | Арыгінал імя = | Фота = Васіль Вітка.jpg | Шырыня = | Подпіс = | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = Цімафей Васілевіч Крысько | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Дзеці = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = [[Беларуская мова|беларуская]] | Прэміі = | Узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі}}{{!!}}{{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}}{{!!}}{{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!!}}{{Ордэн Знак Пашаны}}{{!!}}{{Ордэн Знак Пашаны}}{{!!}}{{Медаль Францыска Скарыны}} {{!}}} | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Васіль Ві́тка''', сапр. '''Цімох Васілевіч Крысько''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі {{Крытык|Беларусі|СССР}}, {{Паэт|Беларусі|СССР}}, {{Перакладчык|Беларусі|СССР|паэзіі на беларускую мову|з рускай мовы|з украінскай мовы|з польскай мовы|з латышскай мовы|з балгарскай мовы||}}, {{Публіцыст|Беларусі|СССР}}, {{Празаік|Беларусі|СССР}}, {{Драматург|Беларусі|СССР}}, педагог; класік [[Беларуская дзіцячая літаратура|беларускай дзіцячай літаратуры]]. [[Заслужаны дзеяч культуры Беларускай ССР]] (1970)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Витка Василь |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 115 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 16 мая 1911 года ў в. [[Еўлічы]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў сялянскай сям’і. Быў старэйшым дзіцем у сям’і, акрамя яго было яшчэ двое братоў і дзве сястры<ref name="novychas">[https://novychas.by/asoba/vyboistyja-szljahi-julii-czarnjauskaj Выбоістыя шляхі Юліі Чарняўскай]</ref>. Скончыў Слуцкую прафтэхшколу (1928), працаваў слесарам на [[Бабруйскі дрэваапрацоўчы камбінат|Бабруйскім дрэваапрацоўчым камбінаце]], у заводскай шматтыражцы (1929—1930), рэдакцыях газет «[[Камуніст (газета, Бабруйск)|Камуніст]]» ([[Бабруйск]], 1930—1933), «[[Ударнік (газета)|Ударнік]]» ([[Жлобін]], 1933—1935)<ref name="БС"/>. Пасля пераехаў у [[Мінск]], з 1935 года працаваў у рэдакцыі газеты «[[Чырвоная змена]]». У 1935 годзе адбылося яго знаёмства з будучай жонкай яўрэйкай Вольгай (Эльке) Рыгораўнай Лерман<ref name="novychas"/>. У 1936 годзе яны пабраліся шлюбам. Вольга была трэцяй па ўзросце з сямі дочак у сям’і Рыгора і Рахілі Беркаўны Лерманаў. Яе малодшая сястра Геня выйшла замуж за паэта [[Рыгор Суніца|Рыгору Суніцу]], брата [[Міхась Лынькоў|Міхася Лынькова]]<ref name="pressreader">[https://www.pressreader.com/belarus/gomelskaya-pravda/20160903/281633894676411 Аповяд Таццяны Буднік]</ref>. У 1937 годзе ў Цімоха і Вольгі нарадзіўся сын Вісарыён, названы бацькам у гонар рускага пісьменніка [[Вісарыён Бялінскі|Вісарыёна Бялінскага]]<ref name="novychas"/>. У час сталінскіх рэпрэсій, у 1937 годзе быў выключаны з [[камсамол]]а і выгнаны з рэдакцыі «Чырвонай змены» «за страту пільнасці і лібералізм». На працу не бралі, дапамог Рыгор Лынькоў, які ўзяў на сваё імя часовую работу і перадаў яе Крысько. Гаспадыня прыватнага дамка на [[вуліца Розы Люксембург (Мінск)|вуліцы Розы Люксембург]], якая здавала сям’і пакойчык, спалохалася і пагнала іх з кватэры. Тады [[Міхась Лынькоў]] дамогся праз [[Літфонд]], каб яго пасялілі ў флігельку вартаўніка пры Доме творчасці ў [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічах]]. У гэты час Цімох Крысько захварэў на [[сустаўны раматус]] і пачаў хадзіць з кіёчкам. Праз дзевяць месяцаў быў адноўлены на працы<ref name="kamunikat">{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=32957-1.pdf |title=Жыў на свеце дзед Васіль |access-date=12 лютага 2020 |archive-date=15 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415045415/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=32957-1.pdf |url-status=dead }}</ref>. Працаваў у рэдакцыях газет «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]» (1937—1938) і часопіса «[[Полымя рэвалюцыі]]» (1938—1939)<ref name="БС"/>. У лістападзе 1939 года яго прызваны ў армію. Служыў у [[Чырвонае Урочышча|Чырвоным Урочышчы]] пад Мінскам<ref name="kamunikat"/>. Удзельнічаў у [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходзе Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь]] і да самага пачатку вайны працаваў сакратаром Беластоцкага абласнога аддзялення СП БССР<ref name="БС"/>. З пачатку Вялікай Айчыннай вайны пераехалі ў Гомель, дзе Крысько пайшоў у ваенкамат, каб стаць добраахвотнікам, але яго не ўзялі з прычыны кепскага зроку і адразу накіравалі ў Маскву працаваць у беларускіх выданнях. Размінуўся з жонкай і сустрэўся з ёй толькі пад канец вайны. Вольга пешкі з двума маленькімі дзецьмі на руках дайшла з Гомеля ў [[Орша|Оршу]], а потым дабралася да [[Смаленск]]а, дзе здолела сесці на цягнік. Так сям’я апынулася ў эвакуацыі ў [[Курган (горад)|Кургане]]<ref name="kamunikat"/>. Цімох працаваў у рэдакцыі газеты «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]», а з 1942 года — у аддзеле прапаганды і агітацыі ЦК КПБ, рэдактар масавых выданняў для акупіраваных раёнаў. Супрацоўнічаў у сатырычных часопісах «[[Партызанская дубінка]]» і «[[Раздавім фашысцкую гадзіну]]». [[Файл:Сэмінар творчых работнікаў БССР воз Нарач 1972 год.jpg|міні|злева|Семінар творчых работнікаў БССР возеры Нарач. Злева направа: [[Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч|Уладзімір Юрэвіч]], Васіль Вітка, [[Іван Пташнікаў]], [[Барыс Сачанка]], [[Ніл Гілевіч]], [[Пётр Машэраў]], [[Анатоль Багатыроў]]. 1972]] З дня ўтварэння часопіса «[[Беларусь (1944)|Беларусь]]» (студзень 1944) працаваў яго адказным сакратаром, з 1948 года — намеснікам, з 1951 года — галоўным рэдактарам газеты «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]». У 1957—1974 гадах — галоўны рэдактар часопіса «[[Вясёлка (1957)|Вясёлка]]». У 1974—1987 гадах — член сцэнарна-рэдакцыйнай калегіі кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] з 1943 года. Жыў у [[Дом пісьменнікаў (Мінск)|Доме пісьменнікаў]] па [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вул. Карла Маркса]], 36<ref name="novychas"/>. Паводле ўспамінаў унучкі, [[Юлія Чарняўская|Юліі Чарняўскай]], пасля [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 года]] пра змену [[Бела-чырвона-белы сцяг|дзяржаўнай сімволікі]], ініцыяванага [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]], Васіль Вітка напісаў на гэтую падзею верш, пісьменніка адразу перасталі друкаваць, пасля смерці на могілках раптам не знайшлося месца для пахавання, [[беларускае тэлебачанне]] не сказала ані слова пра смерць заслужанага дзеяча культуры, не здолелі таксама дамагчыся мемарыяльнай дошкі на яго доме<ref name="novychas"/>. Пахаваны на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках Мінска]] (Паўночныя-1, 96а/5/28)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/breskaja-hareczki.html|title=Брэская — Гарэцкі – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-07-26}}</ref>. == Творчасць == Друкавацца пачаў у 1928 годзе<ref name="БС"/>. === Паэзія === Першы зборнік вершаў «Гартаванне» выдадзены ў 1944 ў [[Масква|Маскве]]. Затым выйшлі зборнікі паэзіі «Поўдзень» (1946), «Вернасць» (1953), «Ружа і штык» (1958), «Паверка» (1961), «Вершы» (1968), «Беларуская калыханка» (1971), «Праводзіны лета» (1972), «Вышыні святла» (1977), «Случчына» (1981), «Трэція пеўні» (1988), зборнік сатыры і гумару «Для дома, для альбома і трохі для эпохі» (1983). Для дзяцей выдаў кніжкі паэзіі і вершаваных казак «Вавёрчына гора» (1948), «Буслінае лета» (1958), «Казка пра цара Зубра» (1960), «Дударык» (1964), «Азбука Васі Вясёлкіна» (1965), «Казкі» (1968, 1976), «Чытанка-маляванка» (1971), «Хто памагае сонцу» (1975), «Ладачкі-ладкі» (1977), «Мы будуем метро» (1979), «Мінскія балады» (1982), «Казкі і краскі», «Госці», «Загадка пра зярнятка» (усе 1984), «Дзецям» (выбраныя творы ў дзвюх кнігах, 1986), «Свята дружбы» (1987), зборнік апавяданняў «Зайчык-вадалаз» (1962). У 1973 выйшлі Выбраныя творы ў 2 тамах<ref name="БС"/>. === Драматургія і публіцыстка === Аўтар п’ес «Прамень будучыні» (1948), «Шчасце паэта», прысвечанай [[Янка Купала|Я. Купалу]] (1951, пастаўлена [[Купалаўскі тэатр|тэатрам імя Я. Купалы]] ў 1952)<ref name="БС"/>. Напісаў многа літаратурна-крытычных і публіцыстычных артыкулаў на маральна-этычныя і выхаваўчыя тэмы, пісаў артыкулы пра [[Кузьма Чорны|К. Чорнага]], [[Міхась Лынькоў|М. Лынькова]], [[Максім Танк|М. Танка]], [[Янка Брыль|Я. Брыля]], [[Васіль Аляксандравіч Сухамлінскі|В. Сухамлінскага]] і іншых. У 1977 выдаў кнігу дзённікаў, нарысаў і апавяданняў «Дзеці і мы», у 1982 — кнігу «Урокі», у 1988 — «Азбука душы». Адзін з аўтараў чытанак «Роднае слова» для 1 (1969), 2 (1970) і 3 (1988) класаў<ref name="БС"/>. === Пераклады === На беларускую мову пераклаў паэму [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|У. Маякоўскага]] «Добра!» (1940, з [[Рыгор Ціханавіч Лынькоў|Р. Лыньковым]]), «{{нп3|Паны Галаўлёвы||ru|Господа Головлёвы}}» [[Міхаіл Яўграфавіч Салтыкоў-Шчадрын|М. Салтыкова-Шчадрына]] (1956), кнігу [[Васіль Аляксандравіч Сухамлінскі|В. Сухамлінскага]] «Блакітныя жураўлі» (1971), асобныя творы [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. Талстога]], [[Антон Паўлавіч Чэхаў|А. Чэхава]], [[Райніс|Я. Райніса]], [[Мікалай Сямёнавіч Ціханаў|М. Ціханава]], [[Максім Тадэевіч Рыльскі|М. Рыльскага]], [[Мікола Платонавіч Бажан|М. Бажана]], [[Міхаіл Апанасавіч Стэльмах|М. Стэльмаха]], а таксама творы іншых рускіх, украінскіх, латышскіх, балгарскіх і польскіх пісьменнікаў<ref name="БС"/>. На латышскую мову творы В. Віткі перакладаў [[Імантс Ласманіс]], на украінскую — [[Марыя Авакумаўна Пазнанская|Марыя Пазнанская]], {{нп3|Юрый Іванавіч Назаранка|Юрый Назаранка|uk|Назаренко Юрій Іванович}} и {{нп3|Любоў Васілеўна Забашта|Любоў Забашта|uk|Забашта Любов Василівна}}, на англійскую — [[Уолтэр Мэй]] і [[Сяргей Браніслававіч Сасінскі|Сяргей Сасінскі]], на сербскую — [[Вера Кусіцкі]] і [[Пётр Антановіч]], на славацкую — {{нп3|Гелена Крыжанова-Брындзова||uk|Гелена Крижанова-Бриндзова}}, на эстонскую — [[Муя Вээтам]], на балгарскую — [[Найдзен Вылчаў]], на чэшскую — {{нп3|Здэнка Берграва||uk|Зденка Берґрова}}, на французскую — [[Сцяпан Максімавіч Батура|Сцяпан Батура]], на нямецкую — [[Уладзімір Пятровіч Чапега|Уладзімір Чапега]], на польскую — [[Барыс Ошэраў]] і [[Аляксандр Барскі]], на літоўскую — {{нп3|Анзельмас Матуціс||lt|Anzelmas Matutis}} і [[Альбінас Жукаўскас]], на нідэрландскую — [[Р. дэ Врыес]], на узбекскую — {{нп3|Пулат Мумінаў||uz|Poʻlat Moʻmin}}. == Сям’я == Унучка — [[Юлія Вісарыёнаўна Чарняўская]] (нар. 1962) — беларускі культуролаг, пісьменніца<ref>[http://news.tut.by/tv/227048.html Круги на воде. К столетию Василя Витки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150919100007/http://news.tut.by/tv/227048.html |date=19 верасня 2015 }}</ref>. == Узнагароды == [[Файл:Childrens library named after Vasil Vitka in Minsk.jpg|thumb|right|300px|Дзіцячая бібліятэка імя Васіля Віткі ў Мінску]] Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР (1972) за кнігі «Беларуская калыханка», «Казкі» і «Чытанка-маляванка»<ref name="БС"/>. У 1978 годзе ўзнагароджаны дыпломам Міжнароднага журы па прэміях Х. К. Андэрсена (1978)<ref name="БС"/> з занясеннем прозвішча пісьменніка ў Ганаровы спіс дацкага казачніка. Узнагароджаны [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|ордэнамі Кастрычніцкай Рэвалюцыі]], двума [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга]], двума — «Знак Пашаны» і медалямі. 10 кастрычніка 1991 года ўзнагароджаны [[медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]]. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * Юрэвіч У. Сейбіт дабра і справядлівасці // Юрэвіч У. Абрысы. — Мн., 1976. * Гілевіч Н. Талент удзячны Бацькаўшчыне // Гілевіч Н. У гэта веру. — Мн., 1978. * Беларуская дзіцячая літаратура. 2-е выд. — Мн., 1980. * Беларускія пісьменнікі (1917—1990): даведнік / склад. А. Гардзіцкі. — Мн., 1994. ISBN 5-340-00709-X * Грахоўскі С. З разведчыкаў шчасця (Успаміны. Публіцыстыка). 1986. Гл. на www.grahouski.org. * Каліта І. Сімволіка малой радзімы ў літаратурнай спадчыне Васіля Віткі. ''In: Малая радзіма ў творчасці беларускіх пісьменнікаў. —'' Мінск: Беларуская навука'', 2022, 219 с., c. 122—147.'' ISBN 978-985-08-2858-3. * Лынькоў М. Шукальнік запаветнага слова, «Маладосць», 1961, № 5; * Пісьменнікі Савецкай Беларусі. Кароткі біябібліяграфічны даведнік.— Мн., 1970. == Спасылкі == * [http://sledvainy.ru/autor/vasil-vitka Вершы пра вайну] * [http://moykahany.ru/autor/vasil-vitka Вершы пра каханне] * [http://nasledie-sluck.by/ru/people/Literators/4009/ Васіль Вітка] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вітка Васіль}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі польскага паходу РСЧА]] [[Катэгорыя:Гумарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя паэты]] e7y3u2m86cca9is5lazxd22uumy7bdx 0 81985 5176206 4443875 2026-08-06T06:35:56Z DobryBrat 5701 стыль 5176206 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Парэчча}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Парэчча |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Parečča, Belarus - panoramio.jpg |подпіс = [[Царква Казанскай Маці Божай (Парэчча)|Царква Казанскай Маці Божай]] |lat_dir =N|lat_deg =53|lat_min =53|lat_sec =6 |lon_dir =E|lon_deg =24|lon_min =8|lon_sec =1 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет2 = Парэцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 231742 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 243025470 }} '''Парэ́чча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Parečča}}, {{lang-ru|Поречье}}) — [[аграгарадок]] у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр [[Парэцкі сельсавет (Гродзенскі раён)|Парэцкага сельсавета]]. [[Чыгуначная станцыя]] [[Парэчча (станцыя)|Парэчча]] на лініі Гродна — [[Вільня]]. == Геаграфія == Каля аграгарадка возера [[Малочнае|Малочнае (Малотнева)]]. == Славутасці == [[Файл:Поречье, Беларусь - panoramio.jpg|міні|злева|Касцёл]] [[Файл:Grodna District, Belarus - panoramio (43).jpg|міні|злева|Чыгуначны вакзал]] * [[Царква Казанскай Маці Божай (Парэчча)|Царква Казанскай Маці Божай]] 1901 г. * [[Касцёл Маці Божай Нястомнай Дапамогі (Парэчча)|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Парэчча (станцыя)|Чыгуначны вакзал станцыі Парэчча]] * Могілкі салдатаў Першай сусветнай вайны ([[1915]]—[[1918]]) == Вядомыя асобы == * [[Павел Сцяпанавіч Куц]] (нар. 1925) — [[вучоны]] ў галіне прамысловай цеплатэхнікі, [[доктар тэхнічных навук]]<ref name="БЭ9">{{Крыніцы/БелЭн|9}} — С. 64.</ref>. * [[Вітольд Казіміравіч Песціс]] (нар. 1949) — беларускі палітык. Доктар сельскагаспадарчых навук, прафесар. * [[Раманія Раманаўна Скамарошка]] (нар. 1970) — беларускі ўрач, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|6-га]] склікання. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Глобус Беларусі|http://globustut.by/poreche_gr/index.htm}} * [https://radzima.org/be/miesca/parechcha-1.html Парэчча] на сайце radzima.org {{Парэцкі сельсавет (Гродзенскі раён)}} [[Катэгорыя:Парэчча (Гродзенскі раён)| ]] nsfnk7zf3ftzjgfp7nz73lejc6w5abj 0 86781 5176407 5114476 2026-08-06T11:16:39Z Ciepiersia 162280 афармленне 5176407 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{значэнні|Каса (значэнні)}} '''Каса''' — [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчая]] ручная прылада для кашэння травы, як на сена для корму жывёле, так і для выроўнівання газонаў і іншага. Ручная каса — доўгае металічнае лязо загнутае крыху ўнутр з дзяржальняй, прымацаванай да ляза ў яго асновы (пяткі), на дзяржальні ў сярэдняй частцы ёсць ручка (цыбулька). Лязо касы мацуецца да дзяржальні драўляным клінам і металічным кальцом. Большасць кос, што ўжываліся ў Беларусі і ўсходняй Літве, былі гэтак званымі «[[Літоўка (каса)|літоўкамі]]» — мелі доўгае прамое касавішча. [[Файл:Mahilioŭskaja, V. Kostka. Магілёўская, В. Костка (1903—1904) 04.jpg|міні|злева|Мужчына з касой у [[Магілёўскі павет (Магілёўская губерня)|Магілёўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Фота [[Вячаслаў Калістратавіч Костка|Вячаслава Косткі]], 1903—1904 гг.]] У краінах Балтыі канструкцыя касы іншая — на дзяржальні дзве ручкі, стацыянарныя, разнесеныя, даўжынёй 20—25 см. == Гл. таксама == * [[Газонакасілка]] == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сельскагаспадарчыя інструменты]] 9mrebvpz6qpvn9uj62owpc5wwfk3fri 4 90386 5176052 5175524 2026-08-05T17:46:12Z JerzyKundrat 174 абнаўленне звестак 5176052 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] 0re1qodsuht2riuh8uceyc4lzdw95uy 5176220 5176052 2026-08-06T06:59:28Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5176220 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * у пачтаку 21 стагоддзя [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства культуры Літвы]] ўзначальваў '''[[Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў|віленскі беларус]]'''. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] ffcf95vwiiirx6o4j5rke2f3fah2yip 5176221 5176220 2026-08-06T06:59:39Z Autumndancer 168015 5176221 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * у пачатку 21 стагоддзя [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства культуры Літвы]] ўзначальваў '''[[Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў|віленскі беларус]]'''. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] 6okl2toh18ombc71ba84m10fm3gezz3 10 90741 5176053 5164410 2026-08-05T17:48:55Z JerzyKundrat 174 абнаўленне звестак 5176053 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Калі ласка, новыя элементы дадавайце зверху, пасля папярэдняга абмеркавання --> <!-- паказ залежыць ад каляндарнай даты --> <!-- 1 — самы новы збор фактаў --> <br /></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTDAY}} mod 10 | }} |1 = * Аб’яднанне '''[[Яўдхея]]''' займала землі [[Індыя|Індыі]], якія ў старажытныя часы лічыліся асабліва ўрадлівымі. * Самы вядомы на [[Беларусь|Беларусі]] экзэмпляр [[арэх чорны|чорнага арэха]] расце ў '''[[Палаца-паркавы ансамбль (Нача)|сядзібным парку]]''' ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]]. * Паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] з частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]] ў складзе [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] было створана '''[[Вялікае Княства Пазнанскае]]'''. * Школьныя падручнікі '''[[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|дарэвалюцыйнага расійскага гісторыка]]''' перавыдаваліся звыш 30 разоў. * Адзін з '''[[Tiocfaidh ár lá|ірландскіх патрыятычных лозунгаў]]''' парушае граматыку [[Ірландская мова|ірландскай мовы]]. * '''[[Пажарная аўтаматыка]]''' складаецца з сістэм [[пажарная сігналізацыя|пажарнай сігналізацыі]] і аўтаматычных установак пажаратушэння. |2 = * '''[[Лінія Кармана]]''' служыць умоўнай мяжой паміж [[Атмасфера Зямлі|атмасферай Зямлі]] і [[Касмічная прастора|касмічнай прасторай]]. * Прадстаўнікі [[біялагічны род|роду]] '''[[рабкі (род птушак)|рабкоў]]''' маюць афарбоўку, прыстасаваную да маскіроўкі. * Асноўным матэрыялам для будаўніцтва абарончых замкаў часоў [[Гедымін]]а і [[Альгерд]]а была '''[[цэгла-пальчатка]]'''. * '''[[Філіп Фрэно|Паэт Амерыканскай рэвалюцыі]]''' славіў [[ром (напой)|алкагольны напой]] [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], як ключавы тавар амерыканскага гандлю. * '''[[Легенда Соннай Лагчыны]]''' вядома сваёй атмасферай жаху, спалучэннем [[фальклор]]у і [[гумар]]у. * Адной з галоўных прыстаней на [[Нёман]]е ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] з’яўлялася '''[[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]]'''. * [[Магілёў]]скі '''[[Беларускі нацыянальны камітэт (Магілёў)|Беларускі нацыянальны камітэт]]''' падтрымаў стварэнне [[БНР]]. |3 = * Вынікам [[рассейванне святла|рассейвання святла]] на завіслых часціцах і [[малекула]]х [[паветра]] з’яўляецца '''[[смуга (надвор’е)|смуга]]'''. * [[Папа Рымскі]] '''[[Віталіян]]''' у 666 годзе ўвёў у літургічны ўжытак [[арган]]. * Упершыню [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|савецкія войскі]] '''[[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|ўвайшлі ў Афганістан]]''' у 1929 годзе. * Для працы над сцэнарам '''[[Мець і не мець (фільм)|фільма]]''', намінальна заснаванага на [[Мець і не мець|рамане]] [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хэмінгуэя]], быў прыцягнуты іншы [[Уільям Катберт Фолкнер|нобелеўскі лаўрэат]]. * На тэрыторыі стадыёна '''«[[Лакаматыў (стадыён, Гомель)|Лакаматыў]]»''' у [[Гомель|Гомелі]] існавала першая ў [[БССР]] [[Дзіцячая чыгунка (Гомель)|Дзіцячая чыгунка]]. * Жыхары [[Мінск]]а могуць назіраць за жывой прыродай у '''[[Лебядзіны (заказнік)|заказніку]]''' ў межах горада. * Адна са '''[[Святая Марыя (станцыя метро)|станцый метро]]''' ў [[Тэгеран]]е ўпрыгожана выявамі і скульптурамі з хрысціянскімі вобразамі. |4 = * [[Вавілон]]яне перанялі ў [[шумер]]аў '''[[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|сістэму злічэння]]''' з асновай 60 і паклалі яе ў аснову сваёй [[Вавілонская астраномія|астраноміі]]. * Афіцыйнай мяжой [[Масква|Масквы]] да 1960 года была '''[[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі|кальцавая чыгунка]]'''. * Пасля ўстанаўлення пабрацімскіх адносін з горадам [[Кіёта]] ў [[Кіеў|Кіеве]] быў закладзены '''[[Парк Кіёта (Кіеў)|парк]]''', аформлены ў [[Японскі сад|японскім стылі]]. * [[Кракадзіл]] стаў прычынай '''[[Катастрофа Let L-410 у Бандунду|авіякатастрофы]]''' ў [[ДР Конга]]. * Пункт дыслакацыі '''[[Расійская авіяцыйная група місіі ААН у Судане|расійскіх міратворцаў]]''' у [[Паўднёвы Судан|Паўднёвым Судане]] быў празваны Міхайлаўкай. * Штогод у першую суботу [[май|мая]] [[садоўнік]]і ўсяго свету '''[[Сусветны дзень голага садоўніка|яднаюцца з прыродай]]'''. |5 = * Аснова плаўніка '''[[кісцяпёрыя рыбы|кісцяпёрых рыб]]''' уяўляе сабой мускулістую лопасць, унутры якой знаходзіцца моцны [[шкілет]]. * '''[[Балтыйская града]]''' цягнецца ад [[Данія|Даніі]] на захадзе да [[Дзвіна|Дзвіны]] на ўсходзе. * У анамальна засушлівае і гарачае лета з [[Дзвіна|Дзвіны]] ўдалося дастаць '''[[Барысаў камень (Друя)|Барысаў камень]]''', які лічыўся страчаным. * Пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск]] з [[Афганістан]]а ў краіне заставалася група '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|ваенных спецыялістаў]]'''. * Падчас прэзідэнцтва [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша-малодшага]] ў [[Белы дом|Белым доме]] жыла '''[[Індыя (котка)|Індыя]]'''. * '''[[Пустынныя ваўкі|Калумбійскіх наймітаў]]''' на [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|вайну ў Судане]] вербавалі падманам. * Сэрвіс '''[[Discord]]''' быў папулярызаваны [[геймер]]амі. |6 = * Самым далёкі ад [[Зямля|Зямлі]] '''[[(486958) Аракат|аб’ект]]''', які наведаў [[New Horizons|касмічны зонд]], знаходзіцца на адлегласці 6,5&nbsp;млрд&nbsp;км. * '''[[Звычайны лапатанос]]''' найлепш сярод [[асятровыя|асятровых]] адаптаваўся да жыцця ў рэках з моцнай плынню. * Толькі '''[[Віцебскі звон (1605)|адзіны звон]]''' [[Віцебск]]а перажыў пакаранне за забойства [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. * Пры '''[[Парафіяльныя спісы (1857—1858)|спробе вызначыць]]''' этнічны склад [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] выявілі '''[[Чарнарусы|чарнарусаў]]''', '''[[Бужане (этнаграфічная група)|бужан]]''', [[яцвягі|яцвягаў]] ды [[Крывічы|крывічоў]]. * '''[[Верфольф (апалчэнне)|Нацысцкае падполле]]''' выкарыстоўвала пераклад дапаможніка [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|савецкіх партызан]]. * У творчасці [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] асабліва часта сустракаецца вобраз '''[[Акуліна Андрэеўна Барадуліна|маці]]'''. |7 = * Да [[Блакітная крыніца|Блакітнай крыніцы]], што паблізу [[Слаўгарад]]а, здзяйсняецца '''[[Паломніцтва і пакланенне «Блакітнай крыніцы»|пілігрымка]]'''. * '''[[Спаская царква (Вільня)|Спаская царква]]''' з’яўлялася важным элементам усходнехрысціянскай тапаграфіі старажытнай [[Вільня|Вільні]]. * Гістарычна тэрыторыя [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] падзялялася на «[[Вялікаросы|вялікарускую]]» і '''«[[беларусы на Смаленшчыне|беларускую]]»''' часткі. * Першая на [[Беларусь|Беларусі]] '''[[Паўднёва-Беларуская гідралагічная станцыя|гідралагічная станцыя]]''' працавала на вадазборы ракі [[Ведрыч (рака)|Ведрыч]]. * Мексіканская мастачка [[Фрыда Кало]] намалявала на адным палатне адразу '''[[Дзве Фрыды|дзве версіі]]''' [[аўтапартрэт]]а. * У [[Скірмантава|Скірмантаве]] на Міншчыне штогод '''«[[ката пячы|пякуць ката]]»'''. |8 = * '''[[Я|Апошняя літара]]''' [[Беларускі алфавіт|беларускага алфавіта]] абазначае нелабіялізаваны [[галосныя|галосны]] [[гук (мова)|гук]] сярэдняга рада ніжняга пад’ёму. * Паводле адной з версій, правобразам [[Пагоня|герба «Пагоня»]] сталі выявы бога '''[[Пяркунас]]а''', які скакаў па небе. * Перакананне аўтарытэтных астраномоў аб тым, што [[астэроід]]аў існуе толькі чатыры, развянчаў '''[[Карл Людвіг Хенке|аматар]]'''. * '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|Савецкія вайскоўцы]]''' ў [[Ангола|Анголе]] дамагаліся паразумення з саюзнікамі праз святы. * Спрэчны характар '''[[Смерць Джэфры Эпштэйна|смерці]]''' [[Джэфры Эпштэйн]]а спарадзіў [[інтэрнэт-мем]]. * '''[[Абу Лулу|Суданскі генерал]]''' выхваляўся [[Разня ў Эль-Фашыры (2025)|масавымі забойствамі]] на прамой трансляцыі ў [[TikTok]]. * '''[[Гродзенскія вербы]]''' ў адрозненне ад '''[[Віленскія вербы|віленскіх]]''' маюць характэрную плоскую форму. |9 = * Пераламляльную здольнасць [[аптычная сістэма|аптычнай сістэмы]] характарызуе '''[[аптычная сіла]]'''. * Ананімнае '''«[[Пасланне да латын з іх жа кніг]]»''' накіравана супраць [[каталіцызм]]у і яго прапаведнікаў. * '''[[Мемарыяльны музей Халакосту (ЗША)|Мемарыяльны музей Халакосту]]''' ў [[Вашынгтон]]е з’яўляецца самым наведвальным гістарычным музеем свету. * Некаторы час на '''[[Пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі ў Сірыі|базе ВМФ Расіі]]''' ў [[Сірыя|сірыйскім]] [[Тартус]]е знаходзіўся толькі грамадзянскі персанал. * Напярэдадні буйных мерапрыемстваў у [[Рыа-дэ-Жанэйра]] звычайна праводзяцца '''[[Аперацыя «Стрымліванне»|паліцэйскія аперацыі]]'''. * Cучасныя '''[[чат-бот]]ы''' могуць выкарыстоўваць сістэмы [[Генератыўны штучны інтэлект|генератыўнага штучнага інтэлекту]], каб падтрымліваць размову. |0 = * Аўтарам першай вядомай [[Геліяцэнтрычная сістэма свету|геліяцэнтрычнай мадэлі]] быў '''[[Арыстарх Самоскі]]'''. * '''[[Дубовыя лясы]]''' ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] ўтварае [[дуб чырвоны]]. *'''[[Насір ад-Дзін Тусі]]''' пабудаваў у горадзе [[Мераге|Марага]] найбуйнейшую астранамічную абсерваторыю свайго часу. * Лічыцца, што першая камерцыйна паспяховая '''[[пішучая машынка]]''' была сканструявана ў [[ЗША]] ў 1867 годзе. * Брытанскі '''[[Марш палкоўніка Боўгі|вайсковы марш]]''' 1914 года стаў вельмі папулярны ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] дзякуючы яго жартаўлівай версіі. * Адметныя рысы '''[[беларускі арнамент|беларускага арнаменту]]''' ў [[Вышыўка|вышыўцы]] і [[Ткацтва|ткацтве]] — упарадкаванасць формы і [[чырвоны колер|чырвона]]-[[чорны колер|чорная]] каляровая гама на [[белы колер|белым]] фоне. }}<noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка|Падрыхтоўка]] · [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> 2wjnk5fwfw78p6xqn1queokrkihx0dt 4 90742 5176051 5163426 2026-08-05T17:45:53Z JerzyKundrat 174 /* 5 жніўня 2026 года */ 5176051 wikitext text/x-wiki <noinclude> == 5 жніўня 2026 года == * Аб’яднанне '''[[Яўдхея]]''' займала землі [[Індыя|Індыі]], якія ў старажытныя часы лічыліся асабліва ўрадлівымі. * Самы вядомы на [[Беларусь|Беларусі]] экзэмпляр [[арэх чорны|чорнага арэха]] расце ў '''[[Палаца-паркавы ансамбль (Нача)|сядзібным парку]]''' ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]]. * Паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] з частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]] ў складзе [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] было створана '''[[Вялікае Княства Пазнанскае]]'''. * Школьныя падручнікі '''[[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|дарэвалюцыйнага расійскага гісторыка]]''' перавыдаваліся звыш 30 разоў. * Адзін з '''[[Tiocfaidh ár lá|ірландскіх патрыятычных лозунгаў]]''' парушае граматыку [[Ірландская мова|ірландскай мовы]]. * '''[[Пажарная аўтаматыка]]''' складаецца з сістэм [[пажарная сігналізацыя|пажарнай сігналізацыі]] і аўтаматычных установак пажаратушэння. == 9 ліпеня 2026 года == * '''[[Лінія Кармана]]''' служыць умоўнай мяжой паміж [[Атмасфера Зямлі|атмасферай Зямлі]] і [[Касмічная прастора|касмічнай прасторай]]. * Прадстаўнікі [[біялагічны род|роду]] '''[[рабкі (род птушак)|рабкоў]]''' маюць афарбоўку, прыстасаваную да маскіроўкі. * Асноўным матэрыялам для будаўніцтва абарончых замкаў часоў [[Гедымін]]а і [[Альгерд]]а была '''[[цэгла-пальчатка]]'''. * '''[[Філіп Фрэно|Паэт Амерыканскай рэвалюцыі]]''' славіў [[ром (напой)|алкагольны напой]] [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], як ключавы тавар амерыканскага гандлю. * '''[[Легенда Соннай Лагчыны]]''' вядома сваёй атмасферай жаху, спалучэннем [[фальклор]]у і [[гумар]]у. * Адной з галоўных прыстаней на [[Нёман]]е ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] з’яўлялася '''[[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]]'''. * [[Магілёў]]скі '''[[Беларускі нацыянальны камітэт (Магілёў)|Беларускі нацыянальны камітэт]]''' падтрымаў стварэнне [[БНР]]. == 18 чэрвеня 2026 года == * Вынікам [[рассейванне святла|рассейвання святла]] на завіслых часціцах і [[малекула]]х [[паветра]] з’яўляецца '''[[смуга (надвор’е)|смуга]]'''. * [[Папа Рымскі]] '''[[Віталіян]]''' у 666 годзе ўвёў у літургічны ўжытак [[арган]]. * Упершыню [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|савецкія войскі]] '''[[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|ўвайшлі ў Афганістан]]''' у 1929 годзе. * Для працы над сцэнарам '''[[Мець і не мець (фільм)|фільма]]''', намінальна заснаванага на [[Мець і не мець|рамане]] [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хэмінгуэя]], быў прыцягнуты іншы [[Уільям Катберт Фолкнер|нобелеўскі лаўрэат]]. * На тэрыторыі стадыёна '''«[[Лакаматыў (стадыён, Гомель)|Лакаматыў]]»''' у [[Гомель|Гомелі]] існавала першая ў [[БССР]] [[Дзіцячая чыгунка (Гомель)|Дзіцячая чыгунка]]. * Жыхары [[Мінск]]а могуць назіраць за жывой прыродай у '''[[Лебядзіны (заказнік)|заказніку]]''' ў межах горада. * Адна са '''[[Святая Марыя (станцыя метро)|станцый метро]]''' ў [[Тэгеран]]е ўпрыгожана выявамі і скульптурамі з хрысціянскімі вобразамі. == 29 мая 2026 года == * [[Вавілон]]яне перанялі ў [[шумер]]аў '''[[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|сістэму злічэння]]''' з асновай 60 і паклалі яе ў аснову сваёй [[Вавілонская астраномія|астраноміі]]. * Афіцыйнай мяжой [[Масква|Масквы]] да 1960 года была '''[[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі|кальцавая чыгунка]]'''. * Пасля ўстанаўлення пабрацімскіх адносін з горадам [[Кіёта]] ў [[Кіеў|Кіеве]] быў закладзены '''[[Парк Кіёта (Кіеў)|парк]]''', аформлены ў [[Японскі сад|японскім стылі]]. * [[Кракадзіл]] стаў прычынай '''[[Катастрофа Let L-410 у Бандунду|авіякатастрофы]]''' ў [[ДР Конга]]. * Пункт дыслакацыі '''[[Расійская авіяцыйная група місіі ААН у Судане|расійскіх міратворцаў]]''' у [[Паўднёвы Судан|Паўднёвым Судане]] быў празваны Міхайлаўкай. * Штогод у першую суботу [[май|мая]] [[садоўнік]]і ўсяго свету '''[[Сусветны дзень голага садоўніка|яднаюцца з прыродай]]'''. == 8 мая 2026 года == * Аснова плаўніка '''[[кісцяпёрыя рыбы|кісцяпёрых рыб]]''' уяўляе сабой мускулістую лопасць, унутры якой знаходзіцца моцны [[шкілет]]. * '''[[Балтыйская града]]''' цягнецца ад [[Данія|Даніі]] на захадзе да [[Дзвіна|Дзвіны]] на ўсходзе. * У анамальна засушлівае і гарачае лета з [[Дзвіна|Дзвіны]] ўдалося дастаць '''[[Барысаў камень (Друя)|Барысаў камень]]''', які лічыўся страчаным. * Пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск]] з [[Афганістан]]а ў краіне заставалася група '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|ваенных спецыялістаў]]'''. * Падчас прэзідэнцтва [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша-малодшага]] ў [[Белы дом|Белым доме]] жыла '''[[Індыя (котка)|Індыя]]'''. * '''[[Пустынныя ваўкі|Калумбійскіх наймітаў]]''' на [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|вайну ў Судане]] вербавалі падманам. * Сэрвіс '''[[Discord]]''' быў папулярызаваны [[геймер]]амі. == 19 сакавіка 2026 года == * Самым далёкі ад [[Зямля|Зямлі]] '''[[(486958) Аракат|аб’ект]]''', які наведаў [[New Horizons|касмічны зонд]], знаходзіцца на адлегласці 6,5&nbsp;млрд&nbsp;км. * '''[[Звычайны лапатанос]]''' найлепш сярод [[асятровыя|асятровых]] адаптаваўся да жыцця ў рэках з моцнай плынню. * Толькі '''[[Віцебскі звон (1605)|адзіны звон]]''' [[Віцебск]]а перажыў пакаранне за забойства [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. * Пры '''[[Парафіяльныя спісы (1857—1858)|спробе вызначыць]]''' этнічны склад [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] выявілі '''[[Чарнарусы|чарнарусаў]]''', '''[[Бужане (этнаграфічная група)|бужан]]''', [[яцвягі|яцвягаў]] ды [[Крывічы|крывічоў]]. * '''[[Верфольф (апалчэнне)|Нацысцкае падполле]]''' выкарыстоўвала пераклад дапаможніка [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|савецкіх партызан]]. * У творчасці [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] асабліва часта сустракаецца вобраз '''[[Акуліна Андрэеўна Барадуліна|маці]]'''. == 11 сакавіка 2026 года == * Да [[Блакітная крыніца|Блакітнай крыніцы]], што паблізу [[Слаўгарад]]а, здзяйсняецца '''[[Паломніцтва і пакланенне «Блакітнай крыніцы»|пілігрымка]]'''. * '''[[Спаская царква (Вільня)|Спаская царква]]''' з’яўлялася важным элементам усходнехрысціянскай тапаграфіі старажытнай [[Вільня|Вільні]]. * Гістарычна тэрыторыя [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] падзялялася на «[[Вялікаросы|вялікарускую]]» і '''«[[беларусы на Смаленшчыне|беларускую]]»''' часткі. * Першая на [[Беларусь|Беларусі]] '''[[Паўднёва-Беларуская гідралагічная станцыя|гідралагічная станцыя]]''' працавала на вадазборы ракі [[Ведрыч]]. * Мексіканская мастачка [[Фрыда Кало]] намалявала на адным палатне адразу '''[[Дзве Фрыды|дзве версіі]]''' [[аўтапартрэт]]а. * У [[Скірмантава|Скірмантаве]] на Міншчыне штогод '''«[[ката пячы|пякуць ката]]»'''. == 8 сакавіка 2026 года == * '''[[Я|Апошняя літара]]''' [[Беларускі алфавіт|беларускага алфавіта]] абазначае нелабіялізаваны [[галосныя|галосны]] [[гук (мова)|гук]] сярэдняга рада ніжняга пад’ёму. * Паводле адной з версій, правобразам [[Пагоня|герба «Пагоня»]] сталі выявы бога '''[[Пяркунас]]а''', які скакаў па небе. * Перакананне аўтарытэтных астраномоў аб тым, што [[астэроід]]аў існуе толькі чатыры, развянчаў '''[[Карл Людвіг Хенке|аматар]]'''. * '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|Савецкія вайскоўцы]]''' ў [[Ангола|Анголе]] дамагаліся паразумення з саюзнікамі праз святы. * Спрэчны характар '''[[Смерць Джэфры Эпштэйна|смерці]]''' [[Джэфры Эпштэйн]]а спарадзіў [[інтэрнэт-мем]]. * '''[[Абу Лулу|Суданскі генерал]]''' выхваляўся [[Разня ў Эль-Фашыры (2025)|масавымі забойствамі]] на прамой трансляцыі ў [[TikTok]]. * '''[[Гродзенскія вербы]]''' ў адрозненне ад '''[[Віленскія вербы|віленскіх]]''' маюць характэрную плоскую форму. == 9 лютага 2026 года == * Пераламляльную здольнасць [[аптычная сістэма|аптычнай сістэмы]] характарызуе '''[[аптычная сіла]]'''. * Ананімнае '''«[[Пасланне да латын з іх жа кніг]]»''' накіравана супраць [[каталіцызм]]у і яго прапаведнікаў. * '''[[Мемарыяльны музей Халакоста (ЗША)|Мемарыяльны музей Халакоста]]''' ў [[Вашынгтон]]е з’яўляецца самым наведвальным гістарычным музеем свету. * Некаторы час на '''[[Пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі ў Сірыі|базе ВМФ Расіі]]''' ў [[Сірыя|сірыйскім]] [[Тартус]]е знаходзіўся толькі грамадзянскі персанал. * Напярэдадні буйных мерапрыемстваў у [[Рыа-дэ-Жанэйра]] звычайна праводзяцца '''[[Аперацыя «Стрымліванне»|паліцэйскія аперацыі]]'''. * Cучасныя '''[[чат-бот]]ы''' могуць выкарыстоўваць сістэмы [[Генератыўны штучны інтэлект|генератыўнага штучнага інтэлекту]], каб падтрымліваць размову. == 8 студзеня 2026 года == * Аўтарам першай вядомай [[Геліяцэнтрычная сістэма свету|геліяцэнтрычнай мадэлі]] быў '''[[Арыстарх Самоскі]]'''. * '''[[Дубовыя лясы]]''' ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] ўтварае [[дуб чырвоны]]. * '''[[Насір ад-Дзін Тусі]]''' пабудаваў у горадзе [[Мераге|Марага]] найбуйнейшую астранамічную абсерваторыю свайго часу. * Лічыцца, што першая камерцыйна паспяховая '''[[пішучая машынка]]''' была сканструявана ў [[ЗША]] ў 1867 годзе. * Брытанскі '''[[Марш палкоўніка Боўгі|вайсковы марш]]''' 1914 года стаў вельмі папулярны ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] дзякуючы яго жартаўлівай версіі. * Адметныя рысы '''[[беларускі арнамент|беларускага арнаменту]]''' ў [[Вышыўка|вышыўцы]] і [[Ткацтва|ткацтве]] — упарадкаванасць формы і [[чырвоны колер|чырвона]]-[[чорны колер|чорная]] каляровая гама на [[белы колер|белым]] фоне. == 4 студзеня 2026 года == * '''[[Доказ (логіка)|Доказ]]''' у [[логіка|логіцы]] не стварае ісціннасці выказвання, а з’яўляецца спосабам яе выяўлення. * [[Касмалогія|Касмолагі]] мяркуюць, што '''[[цёпла-гарачае міжгалактычнае асяроддзе|разрэджаная плазма]]''' запаўняе прастору паміж [[Галактыка|галактыкамі]]. * У [[Беларусь|Беларусі]] сустракаецца толькі адзін '''[[кароўка дваццацічатырохкропкавая|раслінаедны від]]''' [[божыя кароўкі|божых каровак]]. * Першая '''[[Агатка, або Прыезд пана|прафесійная опера]]''', галоўнымі героямі якой сталі беларусы, была паказана ў 1784 годзе ў [[Нясвіж]]ы. * Зборнік [[Шляхецкая гавэнда|шляхецкіх гавэндаў]] аўтарства [[Генрык Жавускі|Генрыка Жавускага]] лічыцца '''[[Успаміны Сапліцы|эталонным узорам]]''' гэтага жанру. * Пасля выхада фільма '''«[[І бог стварыў жанчыну]]»''' актрыса [[Брыжыт Бардо]] набыла вядомасць. * '''«[[Вялікі слоўнік беларускай мовы]]»''' змяшчае каля 223 тысяч [[слова|слоў]]. == 17 снежня 2025 года == * [[Палеаліт|Самую старажытную эпоху]] ў гісторыі чалавецтва адкрыў '''[[Жак Бушэ дэ Перт|французскі археолаг]]'''. * На [[хрысціянства|хрысціянскіх]] надмагіллях часта сустракаецца '''[[Deo Optimo Maximo|лацінскае выслоўе]]''', напачатку адрасаванае [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэру]]. * Назва '''[[пінгвін Адэлі|пінгвінаў Адэлі]]''' ўзыходзіць да імя жонкі [[Жуль Себасцьен Сезар Дзюмон-Дзюрвіль|французскага мараплаўцы]]. * Літаратурная [[Ганкураўская прэмія]] можа быць прысуджана аўтару толькі адзін раз, але '''[[Рамэн Гары]]''' атрымаў яе двойчы. * У часткі [[пацыент]]аў, якія перанеслі аперацыю пратэзавання [[сэрца|сардэчных клапанаў]], развіваецца '''[[сіндром Скуміна|памежнае псіхічнае захворванне]]'''. * Шматтомная '''«[[Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі]]»''' ўключае больш за пятнаццаць тысяч артыкулаў. == 20 лістапада 2025 года == * [[Камета]] '''[[3I/ATLAS]]''' валодае самым вялікім [[Эксцэнтрысітэт арбіты|эксцэнтрысітэтам арбіты]] з усіх адкрытых міжзоркавых аб’ектаў. * '''[[Град]]''' выпадае з магутных [[кучава-дажджавыя воблакі|кучава-дажджавых воблакаў]]. * '''[[Грыбная скала]]''' ў [[Мальтыйскі архіпелаг|Мальтыйскім архіпелагу]] насамарэч назвай не звязана [[грыбы|грыбамі]]. * Імкненне грэчаскіх дзяржаў вызваліцца ад гегемоніі [[Спарта|Спарты]] выклікала '''[[Карынфская вайна|Карынфскую вайну]]'''. * '''[[Беларускія гаворкі ў Літве|Рэгіянальныя гаворкі]]''' на [[Віленшчына|Віленшчыне]] захавалі шмат старажытных рыс [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. * Бясконцая паводле задумы [[відэагульня]] '''«[[Pac-Man]]»''' з-за праграмнай памылкі абрываецца на 256 узроўні. * У [[2018]] годзе камандай з двух лётчыкаў быў здзейснены '''[[першы беларускі кругасветны пералёт]]'''. == 27 кастрычніка 2025 года == * Найбольшая тоўшча [[сапрапель|сапрапелю]] на [[Беларусь|Беларусі]] '''[[Судаблеўскае радовішча сапрапелю|назапасілася]]''' ў возеры [[Судабле]]. * Стомлены кавальскай працай '''[[Хадльгрымюр П’етурсан|ісландзец]]''' на вуліцы [[Глюкштат|нямецкага горада]] слаў праклёны на [[ісландская мова|роднай мове]], але дзякуючы гэтаму стаў затым паважаным прапаведнікам. * Самай вядомай '''[[эўкатастрофа]]й''' у творах [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона Р. Р. Толкіна]] з’яўляецца развязка рамана «[[Валадар Пярсцёнкаў]]». * Самая вялікая колькасць [[кавер-версія|кавер-версій]] у гісторыі была зроблена на песню '''«[[Yesterday]]»''' гурта «[[The Beatles]]». * Побач з [[Кёльнскі сабор|Кёльнскім саборам]] знаходзіцца адзін з найбольш значных '''[[Музей Людвіга|музейных збораў]]''' сучаснага мастацтва. * Яшчэ да пачатку [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|афіцыйнага ўдзелу]] ў [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскім канфлікце]] ля берагоў [[Сірыя|Сірыі]] дзейнічаў '''[[Пастаяннае аператыўнае злучэнне ваенна-марскога флоту Расійскай Федэрацыі ў Міжземным моры|расійскі флот]]'''. == 23 кастрычніка 2025 года == * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў [[бялкі|бялкоў]] і [[нуклеінавыя кіслоты|нуклеінавых кіслот]] утвараюцца '''[[нуклеапратэіды]]'''. * Рака '''[[Купер-Крык (Аўстралія)|Купер-Крык]]''' у [[Аўстралія|Аўстраліі]] ў час па­водак дасягае бяссцёкавага возера [[Эйр (возера)|Эйр]]. * '''[[Махаяна]]''' разглядае мэту стаць [[Буда (тытул)|Будай]] як магчымую для кожнага. * '''[[Ашэр са Століна]]''' заснаваў найбуйнейшую [[хасідызм|хасідскую]] дынастыю на Палессі. * '''[[Барыс Леанідавіч Пастарнак|Барыс Пастарнак]]''' у канцы [[раман]]а {{нп3|Доктар Жывага|«Доктар Жывага»|ru|Доктор Живаго}} змясціў [[верш]]ы галоўнага героя. * Заснавальнікі кампаніі '''«[[Prada]]»''' пачыналі з гандлю ў [[Мілан]]е імпартаванымі з [[Англія|Англіі]] вырабамі. * У канструкцыях, якія не [[зварка|зварваюцца]] або не дапускаюць награвання, можна прымяніць '''[[заклёпачнае злучэнне]]'''. == 19 кастрычніка 2025 года == * У [[каменнавугальны перыяд]] прадстаўнікі класа '''[[палушнікавыя (клас)|палушнікавых]]''' складалі асноўны раслінны покрыў планеты. * Сярэднявечны '''[[Шэнь Куо|кітайскі навукоўца]]''' па шматграннасці супастаўляецца з выдатнымі [[Універсальны чалавек|ўніверсалістамі]] [[Рэнесанс]]у. * У многіх [[жывапіс]]ных творах '''[[Хасэ дэ Рыбера]]''' падкрэсліваў перамогу волі над фізічнымі пакутамі. * '''[[Анры Жыфар]]''' стварыў першы ў свеце [[дырыжабль]] з [[Парасілавая ўстаноўка|паравым рухавіком]]. * Паўстанцкі атрад [[Вінцэнт Козел-Паклеўскі|Козел-Паклеўскага]] фактычна перастаў існаваць пасля '''[[Бой пад Уладыкамі|бою пад Уладыкамі]]'''. * Фундатарам '''[[Касцёл Усіх Святых (Свянцяны)|каталіцкага храма]]''' ў [[Свянцяны|Свянцянах]] быў [[Казімір Чаховіч|афіцэр расійскай арміі]]. * У [[музыка|музыцы]] '''[[тэмп (музыка)|тэмп]]''' можа абазначацца спалучэннем тэрміналагічных і метранамічных паказчыкаў. == 8 кастрычніка 2025 года == * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. * На лясных абшарах [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] ў [[Архаічны перыяд у Паўночнай Амерыцы|Архаічны перыяд]] існаваў самастойны '''[[Усходні сельскагаспадарчы комплекс|цэнтр узнікнення]]''' [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і [[Культурныя расліны|культурных раслін]]. * Адным з асноўных відаў ежы [[інкі|інкаў]] нароўні з [[кукуруза]]й і [[бульба]]й было '''[[кіноа]]'''. * '''[[Вераніка Остэн-Сакен|Віленская арыстакратка]]''' з’ехала да ссыльнага жанатага [[Адам Рымша|шляхціча]] ў [[Вяцкая губерня|Вяцкую губерню]] і таемна абвянчалася з ім. * [[Максім Багдановіч]] асабліва адзначаў '''[[А. Новіч|празаіка]]''', які ўпершыню паспрабаваў напісаць вялікую рэч па-беларуску. * Пасля завяршэння праграмы [[Спейс шатл]]аў '''[[Выратавальны карабель НАСА|выратавальныя караблі]]''' [[НАСА]] апынуліся без работы. * [[Інвестыцыя|Інвестарам]] пры аналізе цэн на [[Акцыя (фінансы)|акцыі]] дапамагае '''[[фондавы індэкс]]'''. == 9 чэрвеня 2025 года == * Пры генетычным аналізе з дапамогай '''[[анеўплаідыя|анеўплаідыі]]''' можна вызначыць лакалізацыю [[ген]]аў у [[храмасома]]х. * У [[Жанчына|жанчыны]] са з’яўленнем [[дзіця]]ці складваецца '''[[Сузор’е мацярынства|асаблівы стан]]''' [[Свядомасць|свядомасці]]. * Паводле ірландскага фальклору, '''[[лепрыкон]]ы''' жывуць адасоблена, займаюцца вырабам [[абутак|абутку]], і іх прысутнасць выдае стук [[малаток|малатка]]. * Адзін з '''[[Маці Божая Ружанцовая|марыйных тытулаў і заклікаў]]''', які выкарыстоўваюць [[каталікі]], звязаны з [[малітва]]й і ружанцовай пабожнасцю. * Да з’яўлення твораў '''[[Марыя Французская|франкамоўнай пісьменніцы]]''' літаратура Францыі стваралася пераважна на [[Лацінская мова|лаціне]]. * '''[[Пётр Сцыпіён дэль Кампа|Каралеўскі сакратар]]''' [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]] паводле афіцыйнай версіі быў нашчадкам рымскіх [[Сцыпіён]]аў. * '''[[Дэбет і крэдыт]]''' — асноўныя паняцці двайнога бухгалтарскага запісу, які выкарыстоўваецца ў [[бухгалтарскі ўлік|бухгалтарскім уліку]]. == 16 мая 2025 года == * [[Алелі]] могуць распаўсюджвацца '''[[Генетычны аўтастоп|аўтастопам]]'''. * [[Від, біялогія|Від]] '''[[Bagheera kiplingi|павукоў-вегетарыянцаў]]''' быў названы ў гонар [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|пісьменніка]] і {{нп3|Багіра|выдуманай|en|Bagheera}} [[пантэры]]. * Сярод фігур манумента «'''[[Тысячагоддзе Расіі]]'''» ёсць чацвёра [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў літоўскіх]]. * Ля вытокаў [[Сацыяльная псіхалогія|сацыяльнай]] і карэкцыйнай псіхалогіі ў [[Бразілія|Бразіліі]] стаяла '''[[Алена Уладзіміраўна Анціпава|ўраджэнка Гродна]]'''. * У выніку '''[[Паводка на Хуанхэ 1938 года|найбуйнейшага акту экалагічнай вайны ў гісторыі]]''' загінула прынамсі пяцьсот тысяч чалавек. * Асновай '''[[кейнсіянства]]''' з’яўляецца ідэя, што рынкі не заўсёды здольныя самастойна забяспечыць [[Поўная занятасць|поўную занятасць]] і стабільны эканамічны рост. * У [[Рэспубліка Карэя|Паўднёвай Карэі]] арганізавалі '''[[Кампанія па зборы золата|кампанію па зборы]]''' [[золата]] дзеля пераадолення {{нп3|Азіяцкі фінансавы крызіс|фінансавага крызісу|en|1997 Asian financial crisis}}. == 15 мая 2025 года == * Ёсць меркаванне, што бацькам [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] быў '''[[Альбер Прэцыозі|лётчык]]''' палка «[[Нармандыя-Нёман|Нармандыя—Нёман]]». * Песню «'''[[Сігма Бой]]'''» абвінавацілі адначасова і ў прапагандзе, і ў падрыве традыцыйных [[патрыярхат|патрыярхальных]] каштоўнасцей. * На выбар: ** У перадсвяточны вечар Новага года беларусы глядзяць '''[[Навагодні зварот Святланы Ціханоўскай|два звароты]]'''. ** '''[[Навагодні зварот Святланы Ціханоўскай|Навагодні зварот]]''' лідаркі беларускай апазіцыі стаў прычынай адключэння [[YouTube]] ва ўсёй краіне. ** Феноменам беларускай палітыкі сталі '''[[Навагодні зварот Святланы Ціханоўскай|навагоднія звароты]]''' двух лідараў краіны. == 18 студзеня 2025 года == * Ствалы [[хвоя звычайная|хвоі]] часта ўкрывае лішайнік '''[[гіпагімнія ўздутая]]'''. * '''[[Кроква (геральдыка)|Геральдычная фігура]]''', што служыла абазначэннем [[Раненне|ранення]], стала знакам, які надаваўся будаўнікам [[Фартэцыя|фартэцый]]. * Каб абыйсці забарону на пераклад [[Каран]]а, мінскі імам назваў свой '''[[Мінскі тафсір|манускрыпт]]''' каментаром. * '''[[Лінкальнскі ўніверсітэт (Новая Зеландыя)|Лінкальнскі ўніверсітэт]]''' у [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] — найстарэйшая [[Сельская гаспадарка|сельскагаспадарчая]] навучальная ўстанова [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвага паўшар’я]]. * '''[[Бой за Тынзауатэн|Бой на алжырска-малійскай мяжы]]''' прывёў да разрыву дыпламатычных адносін [[Малі]] і [[Нігер]]а з [[Украіна]]й. * Да свайго юбілею [[Каталіцкая царква]] прадставіла '''[[Лючэ (талісман)|мульцяшнага маскота]]''', падобнага на персанажаў [[анімэ]]. == 19 снежня 2024 года == * У [[венд]]скі перыяд '''[[Валына-Аршанскі прагін|марскі басейн]]''' ахопліваў больш за 80&nbsp;% тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * У апытанні на любімую кветку ў [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] '''[[Hyacinthoides non-scripta|адзін варыянт]]''' быў выключаны са спісу, паколькі паўсюль перамагаў. * Хан [[Залатая Арда|Залатой Арды]] '''[[Менгу-Цімур]]''' у знак самастойнасці ад [[Мангольская імперыя|Мангольскай імперыі]] чаканіў на манетах уласнае імя. * Этнакультурную сітуацыю ў '''[[Беларуска-польска-літоўскае памежжа|беларуска-польска-літоўскім памежжы]]''' характарызуюць, як «плавільны кацёл». * У [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]] ёсць зала, прысвечаная '''[[воіны-інтэрнацыяналісты ў Беларусі|воінам-інтэрнацыяналістам]]'''. * Самым доўгім [[пасажырскі самалёт|пасажырскім самалётам]] у свеце з’яўляецца '''«[[Boeing 747-8]]»'''. * [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Кіраўніцтву справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] належыць '''[[Беларусь (санаторый, Місхор)|санаторый у Крыме]]'''. == 9 лістапада 2024 года == * '''[[Тэарэма Паскаля]]''' ўстанаўлівае важныя праектыўныя ўласцівасці [[канічнае сячэнне|канічных сячэнняў]]. * '''[[Гідрастатычны парадокс]]''' заключаецца ў несупадзенні [[вага|вагі]] [[вадкасць|вадкасці]], налітай у пасудзіну, з сілай [[ціск]]у на дно гэтай пасудзіны. * У генах [[Эўгленавыя водарасці|эўгленавых пратыстаў]] знойдзены '''[[інтроны III групы]]'''. * На '''[[З’езд у Луцку|з’езд еўрапейскіх манархаў]]''' у [[Луцк]] прыбыло ў некалькі разоў больш людзей, чым насельніцтва горада. * Пілігрымы прынеслі да '''[[Абраз Маці Божай Чэнстахоўскай|абраза Маці Божай Чэнстахоўскай]]''' шматлікія ахвяраванні і дары. * Тастамент '''[[Ян Уладзіслаў Саламярэцкі|апошняга з роду]]''' князёў [[Саламярэцкія|Саламярэцкіх]] быў прызнаны несапраўдным. * '''[[Ваенна-паветраныя сілы Катангі]]''' выкарыстоўвалі самаробныя авіябомбы з гранат і бутэлек. == 20 верасня 2024 года == * На [[фазавая дыяграма|дыяграме стану]] [[рэчыва]] існуе '''[[трайны пункт|пункт]]''', дзе ў раўнавазе знаходзяцца адразу тры яго [[Фазавы пераход|фазы]]. * '''[[Rickettsia prowazekii|Узбуджальнік]]''' [[Эпідэмічны сыпны тыф|эпідэмічнага сыпнога тыфу]] з’яўляецца найбліжэйшым родзічам [[Мітахондрыя|мітахондрый]]. * Некаторыя '''[[Costasiella kuroshimae|марскія малюскі]]''' здольныя [[Клептапластыя|ўскосна выконваць]] працэс [[фотасінтэз]]у. * У '''[[траецкія песні|траецкіх песнях]]''' асабліва персаніфікаваны вобраз [[бяроза|бярозы]]. * У Сярэднявеччы '''[[Познань]]''' была адной з галоўных рэзідэнцый польскіх князёў. * '''[[Станіслаў Свяневіч|Польскі прафесар]]''' даваў паказанні камісіі [[Кангрэс ЗША|Кангрэса ЗША]] па расследаванні [[Катынскі расстрэл|Катынскага расстрэлу]] ў масцы з меркаванняў бяспекі. * Самы поўны ў свеце '''[[Ethnologue|каталог моў]]''' выдае амерыканская [[Евангельскія хрысціяне|евангельская]] хрысціянская арганізацыя. == 9 жніўня 2024 года == * [[Біялюмінесцэнцыя]] з’яўляецца асобным выпадкам '''[[хемілюмінесцэнцыя|хемілюмінесцэнцыі]]'''. * [[Неандэрталец|Неандэртальцы]] валодалі тэхнікай '''[[Ручное прадзенне|прадзення]]'''. * У [[Ведычная рэлігія|ведыйскай рэлігіі]] '''[[Адзіці]]''' выступае ўвасабленнем жаночага пачатку і мацярынства. * Фламандскі картограф [[Герард Меркатар]] назваў свой '''[[геаграфічны атлас|збор карт]]''' у гонар міфічнага караля Лівіі. * Пахавальная працэсія '''[[Жуань Лін’юй|актрысы нямога кіно]]''' сабрала трыста тысяч чалавек. * Часовы рабоча-сялянскі ўрад Украіны да пачатку 1919 года размяшчаўся ў '''[[Суджа|Суджы]]'''. * [[ЗША]] праз [[Балгарыя|Балгарыю]] ў [[Беларусь|Беларусі]] набывалі '''[[Timber Sycamore|супрацьтанкавыя ракеты]]''' для [[Сірыйская апазіцыя|сірыйскіх паўстанцаў]]. == 20 ліпеня 2024 года == * '''[[Мас-спектраметрыя]]''' заснавана на вызначэнні масы часціц, што ўтвараюцца пры [[іанізацыя|іанізацыі]] малекул. * Для рыб [[атрад, біялогія|атрада]] '''[[гімнотападобныя|гімнотападобных]]''' характэрна наяўнасць электрычных органаў. * У XIX стагоддзі выявілася, што '''[[аксіёма Архімеда]]''' выконваецца не заўсёды. * Адным з самых вядомых выпадкаў {{нп5|Літаратурная інквізіцыя|літаратурнай інквізіцыі|d|Q1203086}} стала пакаранне нашчадкаў і цела '''[[Люй Люлян|кітайскага паэта]]'''. * Гарадскія ўлады [[Сан-Францыска]] аплачвалі жыллё для '''[[Нортан I|самаабвешчанага імператара]]''' [[ЗША|Злучаных Штатаў]]. * Першым эстонскім нацыянальным балетам стаў '''«[[Дамавік (балет)|Дамавік]]»'''. * У фантастычным фільме «[[Назад у будучыню]]» пад машыну часу быў мадыфікаваны '''[[DeLorean DMC-12|аўтамабіль]]'''. == 12 чэрвеня 2024 года == * Мерай таго, наколькі моцна [[аптычная сістэма]] збірае або рассейвае [[святло]], з’яўляецца '''[[фокусная адлегласць]]'''. * '''[[Тапаграфічныя ўмоўныя знакі]]''' на [[тапаграфічная карта|картах]] рознага [[маштаб]]у маюць адзіную аснову паводле малюнка, колеру і шрыфтоў. * '''[[Абсалютная вільготнасць паветра]]''' на [[Беларусь|Беларусі]] летам значна большая, чым зімой. * Чукоцкае [[пісьмо]], створанае '''[[Тэневіль|Тэневілем]]''', выступае прыкладам зараджэння пісьмовый традыцыі пры мінімальным уздзеянні звонку. * '''[[Бібліятэка Вільнюскага ўніверсітэта]]''' найстарэйшая і адна з самых буйных у [[Літва|Літве]]. * '''[[Другаснае закісанне (віна)|Другаснае закісанне]]''' [[віно|віна]] мае адбывацца ў іншым посудзе, а не ў тым, які выкарыстоўваўся для пачатку працэсу. * Для візуальнай праверкі якасці [[яйка (харчовы прадукт)|яек]] выкарыстоўваецца '''[[аваскоп]]'''. == 24 мая 2024 года == * Прасторавае размяшчэнне [[атам]]аў [[вуглярод]]у ў малекуле '''[[адамантан]]а''' паўтарае размяшчэнне атамаў у [[крышталічная рашотка|крышталічнай рашотцы]] [[алмаз]]а. * [[Жывёлы]] '''[[абісаль|абісальнай зоны]]''' акіяна часта валодаюць [[біялюмінесцэнцыя]]й. * Карэйскі мастак '''[[Чон Сон]]''' адмовіўся ад канонаў [[Кітайскі жывапіс|кітайскага стылю жывапісу]] і набыў шматлікіх паслядоўнікаў. * '''[[Абсерваторыя Вільнюскага ўніверсітэта|Астранамічная абсерваторыя]]''', заснаваная ў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]] ў 1753 годзе, стала чацвёртай па ліку ў Еўропе. * [[Вялікабрытанія]], каб прадухіліць уступленне [[Іспанія|Іспаніі]] ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]], падкупіла '''[[Валянцін Галарса Марантэ|асабістага сябра]]''' [[Франсіска Франка]]. * '''[[Ульрых Шнафт|Былы вайсковец]]''' [[Вафен-СС]] даслужыўся да афіцэра ў арміі [[Ізраіль|Ізраіля]], выдаючы сябе за [[яўрэі|яўрэя]]. * '''[[Пары-Ла-Дэфанс Арэна|Найбуйнейшая канцэртная зала]]''' [[Еўропа|Еўропы]] знаходзіцца ў французскім [[Нантэр]]ы. == 28 красавіка 2024 года == * '''[[Талочныя песні]]''' суправаджалі працу беларускага [[земляроб]]а і на сяўбе, і на [[Жніво|жніве]]. * '''[[Сібусава Эіці|Бацька японскага капіталізму]]''' прымаў удзел у стварэнні звыш ста кампаній і каля трыццаці каледжаў і ўніверсітэтаў. * Першы нацыянальны манумент у [[ЗША]], прысвечаны не прэзідэнту, быў адкрыты ў гонар '''[[Джордж Вашынгтан Карвер|вучонага-батаніка]]'''. * '''[[Чжэн Цзасінь|Заснавальніку]]''' сучаснай кітайскай [[Арніталогія|арніталогіі]] паступіць ва ўніверсітэт дапамог [[Тамат звычайны|памідор]]. * '''[[Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой|Замежныя камандзіроўкі]]''' [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецоў]] спрыялі іх кар’ернаму росту ва [[Узброеныя сілы СССР|Узброеных сілах СССР]]. * Папулярнасці [[Локшына хуткага прыгатавання|локшыны хуткага прыгатавання]] ў [[Японія|Японіі]] спрыялі '''[[Інцыдэнт Асама-Санса|захоп закладніцы]]''' і яго асвятленне ў [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]]. == 20 красавіка 2024 года == * '''[[Засуха 2100-х гадоў да н.э.]]''' была адной з найбольш цяжкіх, па выкліканых ёю сацыяльных узрушэннях, кліматычных падзей [[галацэн]]у. * '''[[Тамборская мова]]''' з інданезійскага вострава [[Сумбава]] цалкам загінула падчас вывяржэння [[Тамбора|вулкана]]. * [[Ацтэкі]] лячылі жываты і сэрцы '''[[Chiranthodendron|рукамі д’ябла]]'''. * Першы ў гісторыі начны паветраны таран здзейснены на самалёце '''[[І-15]]'''. * Апошні прысуд па справе аб '''[[Хатынская трагедыя|знішчэнні Хатыні]]''' вынесены ў 2024 годзе. * У амерыканскім '''[[Карбандэйл (Ілінойс)|Карбандэйле]]''' можна было назіраць два поўных [[сонечнае зацьменне|сонечных зацьменні]] з інтэрвалам у сем гадоў. * '''[[Уінсарскі ўніверсітэт]]''' з’яўляецца самым паўднёвым у [[Канада|Канадзе]]. == 3 красавіка 2024 года == * Адзіны ў свеце падводны '''[[Psathyrella aquatica|пласціністы грыб]]''' расце ў верхнім басейне ракі [[Роўг (рака)|Роўг]] у [[ЗША]]. * Паводле генетычных даследаванняў сучасная [[Свойскі бык|буйная рагатая жывёла]] паходзіць ад васьмідзесяці '''[[Тур (жывёла)|тураў]]''', {{нп5|Прыручэнне|прыручаных||Tame animal}} у [[Анатолія|Анатоліі]] і [[Сірыя|Сірыі]]. * У многіх раёнах [[Аўстралія|Аўстраліі]] сустракаюцца '''[[Брамбі|здзічэлыя коні]]'''. * Пасля далучэння зямель Беларусі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пачаліся масавыя '''[[падараванні сялян]]''' чыноўнікам. * '''[[Ліда (аэрадром)|Лідскі аэрадром]]''' з’яўляецца адным з найстарэйшых у свеце. * Беларускія спецслужбы дапамаглі літоўскім уладам затрымаць кіраўніка '''[[Камуністычная партыя Літвы|Камуністычнай партыі Літвы]]'''. * Ужыванне '''[[Трусінае малако|трусінага малака]]''' можа дапамагчы людзям пасля [[Трансплантацыя|трансплантацыі]]. == 14 сакавіка 2024 года == * Паблізу [[Лафатэнскія астравы|Лафатэнскіх астравоў]] у [[Нарвежскае мора|Нарвежскім моры]] фарміруецца сістэма '''[[Маскстрэумен|магутных віроў]]'''. * Спосаб, якім японскія [[рыбак]]і запісвалі ўлоў, стаў самастойным '''[[Гётаку|відам мастацтва]]'''. * '''[[Абарона Смаргоні]]''' ў час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] працягвалася васямсот дзесяць дзён. * '''[[Ян Фрыцавіч Фабрыцыус|Першы кавалер]]''' чатырох [[ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнаў Чырвонага Сцяга]] два з іх атрымаў у час [[савецка-польская вайна|савецка-польскай вайны]] на тэрыторыі Беларусі. * '''[[Ада Блэкджэк|Маладая жанчына]]''' была пакінута на [[Востраў Урангеля|востраве Урангеля]] і здолела выжываць там амаль два гады разам з [[Кот свойскі|коткай]]. * Двухтысячагадовую гісторыю [[Чанша|Чаншы]] знішчыў '''[[Пажар у Чаншы (1938)|пажар]]''', учынены людзьмі, якія хацелі зберагчы горад ад захопу. * На '''[[Спецыяльная Алімпіяда|Спецыяльнай Алімпіядзе]]''' няма мэты выявіць наймацнейшага і зафіксаваць спартыўныя рэкорды. == 29 лютага 2024 года == * '''[[Эктапічная рэкамбінацыя]]''' часта прыводзіць да храмасомнай перабудовы. * На паўднёвым захадзе [[Мадагаскар]]а ўтварыўся ўнікальны '''[[Мадагаскарскія калючыя зараснікі|калючы лес]]'''. * '''[[Мангольскае заваяванне Харэзма|Заваяванне Харэзма]]''' [[Мангольская імперыя|манголамі]] пачалося з '''[[Атрарская катастрофа|аблогі]]''' гарнізонаў і ўмацаванняў на рацэ [[Сырдар’я|Сырдар’і]]. * Літара '''[[Ŭ]]''' была першы раз выкарыстана ў беларускамоўных дыялогах герояў кнігі [[Габрыэль Асоўскі|Габрыэля Асоўскага]]. * '''[[Земская рэформа]]''' ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] прадугледжвала стварэнне органаў [[Мясцовае самакіраванне|мясцовага самакіравання]] ў сельскай мясцовасці. * Дачка '''[[Цілсан Харысан|канадскага лекара]]''' засведчыла, што ён быў прататыпам [[Індыяна Джонс|Індыяны Джонса]]. * У '''[[Эл Ортэр|чатырохразовага алімпійскага чэмпіёна]]''' па [[Кіданне дыска|кіданні дыска]] на працягу ўсёй кар’еры не было трэнера. == 20 лютага 2024 года == * Некалькі '''[[Падзеі Міяке|скачкоў]]''' канцэнтрацыі ізатопу [[Вуглярод-14|вугляроду-14]] у [[атмасфера Зямлі|атмасферы]] дапамагаюць датаваць падзеі мінулага. * '''[[Hippomane mancinella|Самае атрутнае]]''' дрэва ў свеце мае [[Плод|плады]] вельмі падобныя на звычайныя [[яблык]]і. * З [[Гемалімфа|гемалімфы]] '''[[Мечахвосты|мечахвостаў]]''' атрымліваюць рэактыў для праверкі [[Стэрылізацыя|стэрыльнасці]] медыцынскіх прэпаратаў. * '''[[Вайна шымпанзэ Гомбе|Чатырохгадовы канфлікт]]''' у [[Танзанія|Танзаніі]] стаў першай зарэгістраванай вайной [[Малпы|малпаў]]. * За часамі кіравання імператара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] праводзілася '''[[інвентарная рэформа]]'''. * У гісторыю [[Казахстан]]а '''[[Фаціма Зайнулінаўна Габітава|Фаціма Габітава]]''' ўвайшла як жонка і муза трох выбітных асоб. * '''[[Нью-Мексіканскі высакагорны ўніверсітэт]]''' мае галоўны кампус у [[Лас-Вегас (Нью-Мексіка)|Лас-Вегасе]]. == 9 лютага 2024 года == * '''[[Cosmos atrosanguineus|Кветкавая расліна]]''' сямейства [[Астравыя|астравых]] знікла ў прыродзе, бо пахла [[шакалад]]ам. * Некаторыя '''[[Regimbartia|жукі]]''' здольныя жыўцом праходзіць праз [[Страўнікава-кішачны тракт|стрававальную сістэму]] [[Звычайныя жабы|жаб]]. * Адно з найбольш значных '''[[галацэнавае выміранне|масавых выміранняў]]''' з’яўляецца амаль выключна вынікам чалавечай дзейнасці. * [[Лабары|Зборшчыкі]] ахвяраванняў для цэркваў з [[Іванава]] мелі сваю '''[[Лабарская гаворка|сакрэтную гаворку]]'''. * '''[[Олівер Голдэн|Сын]]''' былога [[Афраамерыканцы|афраамерыканскага]] раба стаяў ля вытокаў развіцця навуковага [[бавоўніцтва]] ва [[Узбекістан]]е. * Вынікам мядовага месяца '''[[Джэні Дарлінгтан|амерыканскай даследчыцы]]''' сталі першая жаночая зімоўка і цяжарнасць у [[Антарктыда|Антарктыдзе]]. * Самая высакагорная '''[[Каракарумская шаша|міжнародная шаша]]''' ў свеце злучае [[Пакістан]] і [[Кітай]]. == 27 студзеня 2024 года == * Найбольш распаўсюджаным тыпам [[галактыка|зорных сістэм]] з’яўляюцца '''[[дыскавая галактыка|дыскавыя галактыкі]]'''. * Самкі '''[[Eresidae|некаторых павукоў]]''' кормяць дзіцянят уласнымі вантробамі. * '''[[Капраліт з Лойд-банка|Самы вялікі]]''' з захаваных [[капраліты|калцеш]] знойдзены на паселішча [[Вікінгі|вікінгаў]] у [[Англія|Англіі]]. * Арнамент німба на іконе '''«[[Маці Божая Адзігітрыя (Слуцкі раён)|Маці Божая Адзігітрыя]]»''' са [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] ўласцівы італа-крыцкай школе жывапісу. * '''[[Гродзенскі гадзіннік]]''' на вежы [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|касцёла Святога Францыска Ксаверыя]] лічыцца самым старым у [[Еўропа|Еўропе]] з тых, чый механізм працуе па сёння. * '''[[Сельскі стараста]]''' быў галоўнай апорай улады на вёсцы ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пасля 1861 года. * Для аднаўлення месца свайго дзяцінства '''[[Себасцьян Салгаду|фатограф]]''' з жонкай арганізавалі высадку двух з паловай мільёнаў дрэў. == 10 студзеня 2024 года == * Знакам князёў старажытнай [[Кіеўская Русь|Кіеўскай дзяржавы]] з уладарнага роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]] быў '''[[Трызуб (геральдыка)|трызуб]]'''. * На пачатку XVII стагоддзя [[менск]]і магістрат абураўся, што кальвінская грамада збудавала сваю '''«[[Кальвінскі збор (Мінск)|царкву]]»''', а павіннасцей на карысць горада не нясе. * Кошт маёмасці '''[[Хэшэнь|найвялікшага карупцыянера]]''' ў [[Гісторыя Кітая|гісторыі Кітая]] быў супастаўны з даходамі дзяржавы за восем гадоў. * Першым савецкім аўтамабілем, удастоеным дзяржаўнага знака якасці, стаў '''[[БелАЗ-540А]]'''. * Упершыню паспяховую пасадку на [[Марс]] здзейсніў амерыканскі касмічны апарат '''«[[Вікінг-1]]»'''. * Рэсурсы [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] ў час '''[[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]]''' эксплуатаваліся іншымі афрыканскімі краінамі. == 20 снежня 2023‎ года == * '''[[Школа Тоса]]''' развіла традыцыі японскага сярэднявечнага жывапісу [[Ямато-э]]. * Адным з камандуючых «'''[[Атака мерцвякоў|атакі мерцвякоў]]'''» у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] быў [[Уладзіслаў Максімілянавіч Страмінскі|польска-беларускі мастак]]. * '''[[Ён Рабэ|Нямецкі прадпрымальнік]]''' дзякуючы членству ў [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]] здолеў [[Нанкінская разня|выратаваць ад гібелі]] дзвесце тысяч чалавек. * Пасаду міністра знешняга гандлю [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] займала '''[[Андрэ Касонга Ілунга|выдуманая асоба]]'''. * [[Венесуэла]] прэтэндуе на '''[[Гаянска-венесуэльскі крызіс (2023)|большую частку тэрыторыі]]''' [[Гаяны]]. * Горад '''[[Чэнду]]''' з’яўляецца сусветным цэнтрам даследавання і аховы [[вялікая панда|вялікіх панд]]. * '''[[Міжнародны саюз беларускіх пісьменнікаў]]''' мае мэтай пашырэнне прасторы [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] ў свеце. == 30 лістапада 2023‎ года == * Ураган '''«[[Оціс (ураган)|Оціс]]»''', што абрынуўся на [[Мексіка|Мексіку]], лічыцца самым моцным [[трапічны цыклон|трапічным цыклонам]] у [[Заходняе паўшар’е|Заходнім паўшар’і]] з пачатку метэаназіранняў. * У год першай згадкі [[Маладзечна]] ў '''[[Бітва пры Буйр-Нууры|бітве пры Буйр-Нууры]]''' ў палон захапілі звыш 70 тысяч чалавек і ўдвая больш свойскай жывёлы * '''[[Джозеф Баерлі|Бацька]]''' аднаго з паслоў [[ЗША]] ў [[Расія|Расіі]] служыў і ў [[Армія ЗША|амерыканскай]], і ў [[РСЧА|савецкай]] арміях. * Студэнты з [[ГДР]], якія '''[[Беларуска-ўсходнегерманскія адносіны|вывучалі]]''' [[руская мова|рускую мову]] ў [[БССР]], ужывалі [[беларусізмы]]. * '''[[A23a|Самы вялікі ў свеце]]''' [[айсберг]] адкалоўся ад [[Шэльфавы ледавік Фільхнера|шэльфавага ледавіка Фільхнера]] ў [[Антарктыка|Антарктыцы]]. * Аргенцінец '''[[Ліянель Месі]]''' восем разоў атрымоўваў [[футбол]]ьны «[[Залаты мяч]]». * У [[Нідэрланды|нідэрландскім]] [[Хардэрвейк]]у дарогу могуць пераходзіць '''[[Акведук Велювемеер|судны]]'''. * '''[[Now and Then (песня The Beatles)|Апошняя песня]]''' «[[The Beatles]]» была створана пры дапамозе [[штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. == 19 лістапада 2023‎ года == * '''[[Астраўная экалогія|Відаўтварэнне на астравах]]''' адбываецца хутчэй, чым на мацерыках. * Першай краінай [[Еўропа|Еўропы]], дзе жанчыны атрымалі [[жаночае выбарчае права|выбарчае права]], стала '''[[Вялікае Княства Фінляндскае]]'''. * [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулю]] заахвоціў пісаць па-беларуску '''[[Вульф Сосенскі|збіральнік яўрэйскага фальклору]]''' з [[Даўгінава]]. * Каўказская '''[[Каўказская Краёвая Беларуская Рада|Беларуская Рада]]''' адну з галоўных сваіх задач бачыла ў эвакуацыі беларусаў на радзіму. * Падчас '''[[Кумульскае паўстанне|Кумульскага паўстання]]''' чырвонаармейцы і белаэмігранты змагаліся на адным баку. * Званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] '''[[Іван Паўлавіч Серада|армейскі кухар]]''' атрымаў за тое, што з [[сякера]]й і [[вінтоўка]]й паланіў экіпаж нямецкага танка. * '''[[Маямскі ўніверсітэт]]''' знаходзіцца ў горадзе [[Оксфард (Агая)|Оксфард]], а назвай звязаны з [[Маямі (народ)|племем індзейцаў]]. == 20 кастрычніка 2023‎ года == * '''[[Модуль сцёку]]''' вылічваецца шляхам дзялення расходу вады на плошчу [[вадазбор]]у. * Даследчыкі эвалюцыйных, біягеаграфічных і экалагічных працэсаў даказалі, што часамі '''[[заснавальнік забірае ўсё]]'''. * Прыхільнікі '''[[Індахецкая гіпотэза|індахецкай гіпотэзы]]''' мяркуюць, што [[анаталійскія мовы]] аддзяліліся ад астатніх [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх]] задоўга да з’яўлення [[Праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]]. * '''[[Рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі|Рускія добраахвотнікі]]''', якія прымалі ўдзел у канфліктах падчас [[Распад Югаславіі|распаду Югаславіі]], выкарыстоўвалі манархічныя сімвалы. * Аховай амерыканскіх баз у [[Ірак]]у займаліся '''[[Прыватныя ваенныя кампаніі ў Іракскай вайне|прыватныя ваенныя кампаніі]]'''. * '''[[Міслаў Калакушыч|Дэпутат]]''' [[Еўрапарламент]]а ад [[Харватыя|Харватыі]] патрабаваў прызнаць [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|СААЗ]] тэрарыстычнай арганізацыяй. * '''[[Раз’яднальнік]]і''' [[электрычны ланцуг|электрычных ланцугоў]] высокага напружання часта прыводзяцца ў дзеянне [[электрычны рухавік|электрычнымі рухавікамі]]. == 9 кастрычніка 2023‎ года == * Калі [[выпадковая велічыня]] мае аднолькавы шанец прыняць кожнае з канечнага набору значэнняў, узнікае '''[[раўнамернае дыскрэтнае размеркаванне|раўнамернае дыскрэтнае]]''' [[размеркаванне імавернасцей]]. * У [[Старажытныя Афіны|Старажытных Афінах]] перад народным сходам штогод ставілася пытанне аб '''[[астракізм|выгнанні з горада]]''' асобных грамадзян. * '''[[Аль-Акса|Адна з галоўных святынь]]''' [[іслам]]а ў [[Іерусалім]]е неаднаразова разбуралася землетрасеннямі і аднаўлялася. * Супраць '''[[Вайна за незалежнасць Алжыра|алжырскіх партызан]]''' французы будавалі загараджальныя лініі. * '''[[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Былыя дарфурскія паўстанцы]]''' выступілі міратворцамі ў [[Канфлікт у Судане (2023)|канфлікце]] двух суданскіх генералаў. * Для пераўтварэння [[Пераменны ток|пераменнага току]] ў [[Пастаянны ток|пастаянны]] выкарыстоўваецца '''[[дыёдны мост]]'''. * '''[[Палац (фільм)|Апошні фільм]]''' [[Раман Паланскі|лаўрэата прэстыжных кінапрэмій]] сусветная крытыка назвала безгустоўным. == 1 кастрычніка 2023‎ года == * Самае старажытнае знойдзенае '''[[Збудаванне Каламба|драўлянае збудаванне]]''' папярэднічае з’яўленню ''[[Homo sapiens]]'' на сто тысяч гадоў. * Гісторык '''[[Бартальд Георг Нібур]]''' прапанаваў тэорыю пра паходжанне [[патрыцыі|патрыцыяў]] і [[плебеі|плебеяў]] у выніку заваявання рымскімі царамі лацінскіх пасяленняў. * '''[[Сокі цаліны|Першы беларускамоўны раман]]''' пісаўся на працягу 1914—1929 гадоў. * Пасля закрыцця '''[[Навагрудская чыгунка|чыгункі]]''' станцыю ў [[Навагрудак|Навагрудку]] перапрафілявалі ў аўтамабільную. * Ад буйнога [[нафта]]- і [[прыродны газ|газаноснага]] басейна, што знаходзіцца сярод адкладаў [[пермскі перыяд|пермскага перыяду]], атрымаў назву '''[[Тэхаскі ўніверсітэт Пермскага басейна|ўніверсітэт]]''' у [[Тэхас]]е. * '''[[Біл Шумейкер|Амерыканскі жакей]]''' дваццаць дзевяць гадоў валодаў сусветным рэкордам па колькасці прафесійных перамог у скачках. * Пераважная колькасць ахвяр [[Даніэль (шторм)|цыклона «Даніэль»]] загінула ад '''[[Абвальванне плацін у Дэрне|абвальвання дзвюх плацін]]'''. == 20 верасня 2023‎ года == * '''[[Platanthera obtusata|Адзін з відаў чараўнікоў]]''' прываблівае крывасмокаў водарам, падобным на пах чалавечага цела. * Рыбы сямейства '''[[панцырнікавыя|панцырнікавых]]''' здольны выкарыстоўваць для дыхання атмасферны кісларод. * Прозвішча '''[[Радзівілы|Радзівілаў]]''' паходзіць ад старабалцкага двухасноўнага імя. * Працэдура асвячэння '''[[Мядзельская Кальварыя|Мядзельскай Кальварыі]]''' доўжылася чатыры дні. * '''[[Гамбійскі полк]]''' Каралеўскіх заходнеафрыканскіх пагранічных сіл [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] пачаў і скончыў сваю гісторыю як [[рота]]. * Звяржэнню [[Манархія|манархіі]] ў [[Эфіопія|Эфіопіі]] паспрыяў '''[[Вайна за незалежнасць Эрытрэі|эрытрэйскі сепаратызм]]'''. * '''[[Гульнявы рухавік|Гульнявыя рухавікі]]''' звычайна ўключаюць адпаведныя [[Бібліятэка (праграмаванне)|бібліятэкі]] і выкарыстоўваюцца для іншых відаў інтэрактыўных праграм. == 19 жніўня 2023‎ года == * Апынуўшыся ў безабаронным горадзе, '''[[Чжугэ Лян|кітайскі палкаводзец]]''' перамог ворага, адкрыўшы перад ім вароты. * '''[[Патсдамскі эдыкт]]''' заклікаў [[Пратэстанцтва|пратэстантаў]] пераехаць у [[Брандэнбург]]. * '''[[Ян Зумбах|Польскі лётчык]]''' узначальваў [[ваенна-паветраныя сілы]] двух самаабвешчаных дзяржаў у [[Афрыка|Афрыцы]]. * '''[[Міністэрства энергетыкі ЗША]]''' было створана як рэакцыя на [[нафтавы крызіс 1973 года]]. * '''[[Марсаход]]ы''' дэманструюць шэраг пераваг перад стацыянарнымі [[Пасадачны модуль|пасадачнымі апаратамі]]. * У назве папулярнай '''[[MySQL|сістэмы кіравання]]''' [[база даных|базамі даных]] спалучаецца імя дачкі распрацоўшчыка і назва [[SQL|мовы запытаў]]. * Фармат выявы '''[[16:9]]''' стаў найбольш распаўсюджаным варыянтам суадносін бакоў для [[Тэлебачанне|тэлевізараў]] і [[Манітор (прылада)|камп’ютэрных манітораў]]. == 9 жніўня 2023‎ года == * У лясах [[Барнеа]] вядомы '''[[Pinanga subterranea|від пальм]]''', які цвіце і плоданасіць пад зямлёй. * Рэцэпт {{нп5|Качка па-пекінску|качкі па-пекінску|en|Peking duck}} з’явіўся ў сярэднявечным дыетычным настаўленні, напісаным '''[[Ху Сыхуэй|прыдворным медыкам]]'''. * «Альгамбрскі дэкрэт» прадпісваў [[яўрэі|яўрэям]] [[Іспанія|Іспаніі]] або перайсці ў [[хрысціянства]], або '''[[Выгнанне яўрэяў з Іспаніі|пакінуць краіну]]'''. * Папярэднік '''[[Алабамскі дзяржаўны ўніверсітэт|Алабамскага ўніверсітэта]]''' стаў першай у [[ЗША]] навучальнай установай для [[афраамерыканцы|афраамерыканцаў]], фінансаванай дзяржавай. * На мяжы [[Егіпет|Егіпта]] і [[Судан]]а ляжыць '''[[Бір Тавіль|тэрыторыя]]''', на якую ніводная з гэтых дзяржаў не прэтэндуе. * Першы [[патэнт]] на '''[[Судна на падводных крылах|судна з падводнымі крыламі]]''' быў выдадзены ў [[Францыя|Францыі]]. * '''[[Клептакацяня Дасці|«Клептакацяня» Дасці]]''' прынесла дадому больш за 600 рэчаў пасля сваіх начных вылазак. == 30 ліпеня 2023‎ года == * Адным з першых стаў прымяняць каардынатную сетку на картах «'''[[Пей Сю|бацька]]'''» кітайскай традыцыйнай [[Картаграфія|картаграфіі]]. * Здольнасць '''[[Physarum polycephalum|прасцейшага арганізма]]''' выбіраць самы кароткі шлях прапануюць выкарыстоўваць для пошуку яшчэ не адкрытых [[Рымскія дарогі|рымскіх дарог]]. * '''[[Цяа Вэйюэ|Вынаходнік]]''' першага ў свеце [[шлюз]]а сучаснага тыпу працаваў на [[Вялікі канал Кітая|Вялікім канале Кітая]]. * '''[[Адольф Уунона|Цёзка]]''' [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] выступаў супраць [[апартэід]]у і перамог на мясцовых выбарах у [[Намібія|Намібіі]]. * '''[[Партызанскае садоўніцтва]]''' звычайна прадугледжвае неардынарны падыход да [[азеляненне|азелянення]]. * Кінатрылогія '''«[[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Уладар пярсцёнкаў]]»''' уваходзіць у лік самых касавых фільмаў усіх часоў. == 19 ліпеня 2023‎ года == * У бразільскіх штатах [[Амазонас]] і [[Рандонія]] сустракаюцца '''[[Coccoloba gigantifolia|дрэвы]]''' з паўтараметровым [[лісце]]м. * Некаторыя '''[[Elysia marginata|бруханогія малюскі]]''' здольныя аддзяліць [[галава|галаву]] і вырасціць новае цела. * Адна з самых кравапралітных '''[[Бітва пры Чанпіне|бітваў]]''' у гісторыі адбылася ў Старажытным Кітаі дваццаць тры стагоддзі таму. * Канкурэнцыя '''[[Людвік Міхал Пац|Людвіка Паца]]''' з [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адамам Чартарыйскім]] за руку і сэрца дзяўчыны мела палітычны падтэкст. * Апошняя завершаная карціна '''[[Густаў Клімт|Густава Клімта]]''' была прададзена на лонданскім аўкцыёне за рэкордную для Еўропы суму. * Першая легальная '''[[Executive Outcomes|прыватная ваенная кампанія]]''' стваралася для абыходу міжнароднага эмбарга супраць [[апартэід]]у. * В’етнамскія жанчыны на святочных мерапрыемствах носяць '''[[аазай]]'''. == 11 ліпеня 2023‎ года == * Адным з галоўных фактараў фарміравання [[Зямная кара|зямной кары]] з’яўляецца '''[[магматызм]]'''. * '''[[Жоўцевыя кіслоты]]''' належаць да класа [[стэроіды|стэроідаў]]. * Высаджванне шматлікіх [[Вярба|вербаў]] дапамагло стварыць адно з найбуйнейшых '''[[Вярбовы палісад|фартыфікацыйных збудаванняў]]''' у гісторыі. * На '''[[Закарпацкая нізіна|Закарпацкай нізіне]]''' для барацьбы з [[паводка]]мі ўздож рэк узведзены дамбы. * Пасля смерці [[Чынгісхан]]а была складзена '''«[[Тайная гісторыя манголаў]]»'''. * Праз высокую патрабавальнасць да сваіх твораў '''[[Мілан Ракіч|пачынальнік]]''' сербскай літаратуры ХХ стагоддзя надрукаваў толькі дзве кнігі. * «'''[[Паляўнічыя на ІДІЛ]]'''» большую частку страт панеслі ад амерыканскай авіяцыі. == 4 ліпеня 2023‎ года == * '''[[Метад выпадковага лесу]]''' заключаецца ў выкарыстанні ансамбля дрэў рашэнняў. * У [[Новае царства (Егіпет)|Старажытным Егіпце]] за вайсковую доблесць узнагароджвалі '''[[Залатыя мухі (узнагарода)|залатымі мухамі]]'''. * Адначасовае '''[[Цзінканскі інцыдэнт|выкраданне двух імператараў]]''' паўплывала на прозвішчы, эканоміку і сексуальныя нормы Старажытнага Кітая. * '''[[Пудзелі|Сабакі-пудзелі]]''' атрымалі сваю назву таму, што выкарыстоўваліся ў паляванні на [[вадаплаўныя птушкі|вадаплаўных птушак]]. * Слова «'''[[манкурт]]'''» упершыню з’явілася ў рамане кіргізскага пісьменніка [[Чынгіз Тарэкулавіч Айтматаў|Чынгіза Айтматава]], перакладзенага ў [[1987]] годзе на беларускую мову. * Вытворчасць [[піва]] і [[гарэлка|гарэлкі]] ў [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|Цэнтральна-Афрыканскай Рэспубліцы]] трапіла пад кантроль '''[[Дзейнасць ПВК «Вагнер» у ЦАР|расійскіх наймітаў]]'''. * Сербскі [[тэніс]]іст '''[[Новак Джокавіч]]''' здабыў рэкордныя дваццаць тры тытулы [[Вялікі шлем|Вялікага шлема]]. == 25 чэрвеня 2023 года == * За чатырохтысячагадовую [[гісторыя Кітая|гісторыю Кітая]] толькі '''[[У Цзэцянь|адзіная жанчына]]''' валодала вярхоўным тытулам імператара. * '''[[Пяць паверхаў|Мастацкая стужка]]''', у якой адбыўся акцёрскі дэбют [[Юрый Віктаравіч Тарыч|заснавальніка]] беларускай кінематаграфіі, была закапана ў зямлю і згінула. * Першая кітайская '''[[Лінь Хуэінь|жанчына-архітэктар]]''' была музай [[Сюй Чжымо|паэта]], іграла ў спектаклі для [[Рабіндранат Тагор|нобелеўскага лаўрэата]], пісала літаратурныя творы і выявіла найстарэйшы драўляны будынак. * '''[[Паштовая адміністрацыя ААН]]''' выпускае [[Паштовая марка|маркі]] з пазнакай [[намінал]]у ў [[Долар ЗША|доларах]] для офіса ў [[Нью-Ёрк]]у, [[Швейцарскі франк|швейцарскіх франках]] для офіса ў [[Жэнева|Жэневе]] і [[еўра]] — у [[Вена|Вене]]. * Класіфікацыя [[воблакі|воблакаў]] '''[[Asperitas|была дапоўнена]]''' дзякуючы ўдзелу [[Грамадзянская навука|грамадзянскай навукі]] і добраахвотных непрафесійных памочнікаў. * Іспанскі [[тэніс]]іст '''[[Карлас Алькарас]]''' стаў самым маладым лідарам сусветнага рэйтынга ў гісторыі. == 14 чэрвеня 2023 года == * Самы вялікі '''[[Ду (востраў)|востраў]]''' [[Беларусь|Беларусі]] знаходзіцца на [[Асвейскае|Асвейскім возеры]]. * У назве горада '''[[Барысаў#Назва|Барысава]]''' можна адшукаць [[балцкія мовы|балцкія]] карані. * Слова «'''[[грубіян]]'''» паходзіць ад імя персанажа нямецкага фальклору. * '''[[Бішэр Амін Халіль аль-Раві|Інфарматар]]''' брытанскай [[Сакрэтная разведвальная служба|сакрэтнай разведкі]] трапіў у зняволенні ў [[Сакрэтныя турмы ЦРУ|сакрэтныя турмы]] амерыканскага [[ЦРУ]]. * [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] мае адразу '''[[Спіс краін з некалькімі сталіцамі|тры афіцыйныя сталіцы]]'''. * Рэкорд па перамогах на этапах Кубка свету па [[гарналыжны спорт|гарналыжным спорце]] належыць амерыканцы '''[[Мікаэла Шыфрын|Мікаэле Шыфрын]]'''. * У '''[[палатно|палатнянай тканіне]]''' ніткі [[Аснова (ткацтва)|асновы]] і [[Уток|ўтка]] чаргуюцца ў шахматным парадку. == 26 мая 2023 года == * Непасрэдных сведчанняў існавання '''[[праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]]''' няма, але навуковая супольнасць пераканана ў гэтым. * [[Зменная велічыня|Зменныя велічыні]] ў матэматычным мадэляванні і [[Эксперымент|эксперыментальных навуках]] могуць быць '''[[Залежныя і незалежныя зменныя|залежныя ці незалежныя]]'''. * '''[[Фізаліс сунічны|Сунічны фізаліс]]''' шырока ўжываюць у кулінарыі. * Некаторыя '''[[Gorgone macarea|матылі]]''' сілкуюцца [[слёзы|слязамі]] птушак. * Стыль '''[[Цянь-цуй|старадаўняга кітайскага мастацтва]]''' з пёрамі [[зімародкавыя|зімародка]] спрыяў багаццю [[Кхмерская імперыя|Кхмерскай дзяржавы]], але давёў да гібелі шэраг [[від, біялогія|відаў]]. * Тэрмін «'''[[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове|Беларусія]]'''» ўпершыню ўжыў паплечнік [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]]. * [[Фінляндыя]] стала трыццаць першым членам '''[[НАТА]]'''. == 19 красавіка 2023 года == * '''[[Ураўненне Бернулі]]''' звязвае [[скорасць]] і [[ціск]] у патоку вадкасці пры ўстойлівым цячэнні. * Рагавыя паясы і шчыты '''[[браняносцы|браняносцаў]]''' змацаваныя [[злучальная тканка|злучальнай тканкай]], што забяспечвае рухомасць іх панцыра. * '''[[Васіль Васілевіч Шахновіч|Нашчадак]]''' слуцкіх [[выбранцы|выбранцаў]] заклаў асновы армій [[Ангола|Анголы]] і [[Самалі]]. * На працягу тыдня на [[Каморскія Астравы|Каморскіх астравах]] '''[[Аперацыя «Азалі»|кіравалі]]''' замежныя найміты. * У [[Беларусь|Беларусі]] каляровую шкалу ўзроўня небяспекі ў [[Прагноз надвор’я|прагнозы надвор’я]] ўключылі пасля '''[[Хаўер (цыклон)|цыклона «Хаўер»]]'''. == 18 сакавіка 2023 года == * Паколькі [[Кветка|кветкі]] розных [[Травяністыя расліны|травяністых раслін]] распускаюцца і закрываюцца ў пэўны час [[суткі|сутак]], можна стварыць '''[[кветкавы гадзіннік]]'''. * Карміць птушанят па{{націск}}ры '''[[сініца-апалоўнік|сініц-апалоўнікаў]]''' дапамагаюць асобіны, якія не размнажаліся. * Вядомая з XVIII стагоддзя папулярная '''[[Каток — скок на платок|польская дзіцячая песня]]''' часта прыпісваецца беларускаму паэту [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіславу Сыракомлю]]. * Нарвежскі палярны даследчык і дзяржаўны дзеяч [[Фрыцьёф Нансен]] ажыццявіў ідэю выдачы '''[[пашпарт Нансена|замежных пашпартоў]]''' уцекачам. * Цэнтральнае тэлеграфнае агенцтва [[КНДР]] адзначыла паспяховае супрацоўніцтва з [[ЗША]] ў '''[[Інцыдэнт з суднам «Дай Хун Дан»|вызваленні судна]]''', захопленага піратамі. == 18 лютага 2023 года == * Неад’емнай уласцівасцю [[вадкасць|вадкасці]] ў стане спакою з’яўляецца '''[[паверхневае нацяжэнне]]'''. * Знойдзеная ў [[Брэтань|Брэтані]] каменная '''[[пліта Сен-Белек]]''' адлюстроўвае, як лічаць, прастору ўладарства [[бронзавы век|бронзавага веку]] і прызнаецца самай ранняй картай у Еўропе. * Галоўным храмам [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскай лаўры]] з’яўляецца '''[[Успенскі сабор (Кіева-Пячэрская лаўра)|Успенскі сабор]]''', месца пахавання [[Вялікія князі кіеўскія|вялікіх князёў кіеўскіх]]. * Манах-[[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|базыльянін]] з [[Баруны (Ашмянскі раён)|Барунаў]] захаваў у рукапісе '''[[Барунскія вершы|беларускія камічныя маналогі]]''' XVIII стагоддзя. * [[Эфіопа-эрытрэйскі канфлікт|Пагранічная вайна]] 1998—2000 гадоў паміж [[Эфіопія]]й і [[Эрытрэя]]й завяршылася '''[[Алжырскае пагадненне (2000)|Алжырскім мірным пагадненнем]]'''. == 18 студзеня 2023 года == * Насенне '''[[Ceratocaryum argenteum|паўднёваафрыканскай расліны]]''' [[мімікрыя|падобнае]] на [[Кал|экскрыменты]] [[Антылопы|антылоп]], чым падманвае жукоў-гнаевікоў. * '''[[Найміты ў Анголе|Наймітаў]]''' на [[грамадзянская вайна ў Анголе|вайну]] ў [[Ангола|Анголе]] набіралі праз аб’явы ў [[часопіс]]е. * Верш [[Янка Купала|Янкі Купалы]] '''«[[А хто там ідзе?]]»''' перакладзены на сто адну мову свету. * '''[[Міжнароднае брацтва кіроўцаў грузавікоў]]''' аб’ядноўвае больш за мільён членаў. * Для ацэнкі адпаведнасці паверхняў вертыкальнай ці гарызантальнай плоскасці выкарыстоўваецца '''[[грунтвага]]'''. == 18 снежня 2022 года == * Галоўная функцыя [[лялька|лялькі]] '''[[Берагіня|Берагіні]]''' быць заступніцай і абаронцай ад злых духаў і суроку, прыносіць дастатак. * '''[[Мсціслаўскі гісторыка-археалагічны музей]]''' — адзіны ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], значная частка экспанатаў якога атрымана падчас раскопак. * Брытанскія адмыслоўцы назвалі найвялікшым '''[[Фантан (Дзюшан)|творам]]''' дваццатага стагоддзя [[пісуар]], створаны [[Марсель Дзюшан|франка-амерыканскім мастаком]]. * Колькасць праглядаў песні '''«''[[Despacito]]''»''' большая, чым [[насельніцтва Зямлі]]. * '''[[Хакатон]]''' ладзіцца, каб сумесна і згуртавана вырашыць складаную задачу за кароткі час. == 12 лістапада 2022 года == * Сплаў [[рэдказямельныя элементы|рэдказямельных элементаў]] называюць '''[[мішметал]]ам'''. * Насавыя адтуліны ў '''[[кітападобныя|кітападобных]]''' размешчаны на цемені. * Першая ў еўрапейскай навуцы пра мову сістэматычная [[граматыка]] з’явілася дзякуючы '''[[Дыянісій Фракійскі|Дыянісію Фракійскаму]]'''. * Пісьменніца Людвіка Сівіцкая ў '''[[Зоська Верас|псеўданіме]]''' зашыфравала дзень уласнага нараджэння. * Першая беларуская сетка [[фаст-фуд]]у ў [[Мінск]]у насіла назву '''«[[Хутка-смачна]]»'''. == 4 кастрычніка 2022 года == * Невялікі [[астэроід]] '''[[(243) Іда|Іда]]''' мае ўласны [[спадарожнік астэроіда|спадарожнік]]. * [[Дзяржынская (гара)|Найвышэйшы пункт]] [[Беларусь|Беларусі]] знаходзіцца на '''[[Івянецкае ўзвышша|Івянецкім узвышшы]]'''. * Паводле легенды, велічны храм, які меў з’явіцца ў горадзе [[Дубна (Украіна)]], быў з-за памылкі '''[[Свята-Мікалаеўская царква (Дубна)|ўзведзены]]''' ў аднайменнай [[Дубна (Мастоўскі раён)|беларускай вёсцы]]. * У '''[[Бой пры Сесеньі і Эсківіясе|адным баі]]''' ўпершыню прыменены танк [[Т-26]], адбыўся [[танкавы таран]] і здзейсніў подзвіг першы [[Герой Савецкага Саюза]] з Беларусі. * '''[[Помнік Уладзіміру Караткевічу (Кіеў)|Помнік]]''' [[Уладзімір Караткевіч|аўтару]] «[[Зямля пад белымі крыламі|Зямлі пад белымі крыламі]]» ў [[Кіеў|Кіеве]] быў выраблены коштам Беларусі, а ўсталяваны дзякуючы ўкраінскім мецэнатам. == 4 верасня 2022 года == * Даліна [[Прыпяць|Прыпяці]] ў межах '''[[Лунінецкая нізіна|Лунінецкай нізіны]]''' ў шырыню перасягае семдзесят кіламетраў. * На '''[[Царскія вароты з Ялова|беларускім абразе XVI стагоддзя]]''' рэзалі хлеб і сала — менавіта гэта і дапамагло яго выявіць. * Грамадзяне [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|даваеннай Польшчы]] з ліку '''[[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|ўдзельнікаў]]''' [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|вайны ў Іспаніі]] былі пазбаўлены польскага [[грамадзянства]], але атрымалі ганаровае іспанскае. * '''[[Сяргей Аляксандравіч Астроўскі|Ураджэнец]]''' [[Баранавічы|Баранавічаў]] узначальваў [[6-я асобная механізаваная брыгада (Украіна)|украінскую механізаваную брыгаду]] ў [[Ірак]]у. * [[Беларусь]] стала першай краінай, якая '''[[Дэкрэт аб развіцці лічбавай эканомікі|юрыдычна ўзаконіла]]''' [[смарт-кантракт]]ы. == 5 жніўня 2022 года == * Падчас [[Апошні ледавіковы максімум|апошняга ледавіковага максімуму]] найбольшым па плошчы [[біём]]ам Зямлі быў '''[[тундрастэп]]'''. * Першая амерыканская друкаваная кніга [[верш]]аў апублікавана '''[[Эн Брэдстрыт|жанчынай]]'''. * '''[[Міхал Стафан Аскерка|Шляхціц з Беларусі]]''' напісаў эканамічны трактат пра асваенне пусткавых земляў у [[Маркграфства Брандэнбург|Брандэнбургскай марцы]]. * Музыку да пастаноўкі «[[Паўлінка|Паўлінкі]]», якую ў 1913 годзе зладзіў [[Беларускі навукова-літаратурны гурток]] студэнтаў у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]], стварыў '''[[Стасіс Шымкус|літоўскі кампазітар]]'''. * [[Ісландыя]], не маючы ўласных [[Узброеныя сілы Ісландыі|узброеных сіл]], '''[[Атрад рэагавання на крызісныя сітуацыі|прыняла ўдзел]]''' у некалькіх місіях [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчых сіл ААН]] і [[НАТА]]. * '''[[Паўночна-Усходні Грэнландскі нацыянальны парк|Самы вялікі]]''' [[нацыянальны парк]] свету размяшчаецца на [[Грэнландыя|Грэнландыі]]. == 5 ліпеня 2022 года == * Найвышэйшыя нерухомыя [[Дзюна|дзюны]] на Зямлі знаходзяцца ў пустыні '''[[Бадын-Джаран]]''' у [[Кітай|Кітаі]]. * Згодна легендзе, [[Ангкор|сталіца]] '''[[Кхмерская імперыя|Кхмерскай імперыі]]''' была заснавана непадалёк [[Танлесап|возера]] на месцы, дзе спыніўся [[слон]] манарха. * Княгіня '''[[Алогія]]''', жонка [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]], мела асобны двор у [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] і [[Дружына|дружыну]], роўную княжацкай. * З развіццём [[артылерыя|артылерыі]] на змену сярэднявечнай фартыфікацыі прыйшла '''[[бастыённая сістэма ўмацаванняў]]'''. * Беларускіх літаратараў на чужыне па [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] задзіночыла аб’яднанне '''«[[Шыпшына (літаратурнае аб’яднанне)|Шыпшына]]»'''. == 5 чэрвеня 2022 года == * Адзіным узорам дагістарычнага наскальнага мастацтва на тэрыторыі [[Грузія|Грузіі]] з’яўляюцца '''[[Трыялецкія петрогліфы]]'''. * На [[Тыбет|Тыбеце]] распаўсюджана асаблівая '''[[Тыбецкі будызм|форма практыкі]]''' [[Будызм|будысцкай рэлігіі]]. * '''[[Уверцюра]]''' ўзнікла ў [[Італія|Італіі]] XVII стагоддзя як уступ да [[опера|оперы]]. * У [[Стамбул]]е знаходзіцца '''[[Музей Адама Міцкевіча (Стамбул)|Музей Адама Міцкевіча]]''' з [[кенатаф|сімвалічнай магілай]] паэта. * Падчас [[эфіопа-эрытрэйскі канфлікт|эфіопа-эрытрэйскага канфлікту]] супрацьстаялі '''[[Група расійскіх ваенных спецыялістаў у Эфіопіі|расійскія]]''' і '''[[Група ўкраінскіх ваенных спецыялістаў у Эрытрэі|ўкраінскія]]''' вайскоўцы. * '''[[Клён ясенялісты]]''', завезены з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], сфарміраваў у [[Еўразія|Еўразіі]] другасны арэал і праяўляе інвазійныя ўласцівасці. == 3 мая 2022 года == * У выніку спалучэння старажытных культаў [[Тыбецкая мова|тыбецкіх]] народаў з [[будызм]]ам узнікла '''[[Бон (рэлігія)|сінкрэтычная рэлігія]]'''. * '''[[Новая Швецыя]]''' з’явілася на берагах ракі [[Дэлавэр (рака)|Дэлавэр]] на тэрыторыі сучасных амерыканскіх штатаў [[Дэлавэр]], [[Нью-Джэрсі]] і [[Пенсільванія]]. * [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Каралеўства Італія]] было абвешчана на чале з апошнім '''[[Сардзінскае каралеўства|сардзінскім]]''' каралём. * Адзіная '''[[Пратэст на Розенштрасэ|масавая дэманстрацыя немцаў]]''' у [[Трэці рэйх|Трэцім рэйху]] супраць дэпартацыі [[яўрэі|яўрэяў]] дамаглася выканання сваіх патрабаванняў. * Чалавечыя [[Кал|фекаліі]] ў бляшанцы былі прададзены на аўкцыёне за 220 тыс. еўра як '''[[Гаўно мастака|твор мастацтва]]'''. == 2 красавіка 2022 года == * [[Лічынка|Лічынкі]]-лептацэфалы '''[[вугрападобныя|вугрападобных]]''' марфалагічна вельмі адрозніваецца ад дарослых рыб. * '''[[Acta diurna|Пліты]]''' з напісанымі на іх паведамленнямі, якія штодзённа выстаўляліся на [[Рымскі форум|Рымскім форуме]], былі папярэднікамі [[Газета|газет]]. * Разам са Святым Мікалаем у дні [[Нараджэнне Хрыстова|Раства]] да благіх дзяцей прыходзіць '''[[Крампус|адмоўны персанаж]]''', каб пакараць іх за паводзіны. * Горад '''[[Отэпя]]''' носіць неафіцыйны тытул «зімовай сталіцы» [[Эстонія|Эстоніі]]. * '''[[Парашутны спорт]]''' уключае між іншым скачкі на дакладнасць прызямлення. == 20 студзеня 2022 года == * '''[[Сент-Чарльз (мыс)|Самы ўсходні пункт]]''' мацерыка [[Паўночная Амерыка]] знаходзіцца на паўвостраве [[Лабрадор (паўвостраў)|Лабрадор]]. * Некаторыя віды '''[[браканіды|наезнікаў-браканідаў]]''' выкарыстоўваюцца ў біялагічнай барацьбе са шкоднымі насякомымі. * Разбойнік Бармалей з казак [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Карнея Чукоўскага]] атрымаў імя сугучнае назве '''[[Бармалеева вуліца|вуліцы]]''' ў [[Санкт-Пецярбург]]у. * Дыснееўскі [[Папялушка (мультфільм, 1950)|мультфільм]] 1950 года пра Папялушку стаў асновай рамантычнага фэнтэзійнага '''[[Папялушка (фільм, 2015)|рэмэйка]]''', агучанага і па-беларуску. * У вызваленні '''[[Вячаслаў Міхайлавіч Качура|беларуса]]''' з лівійскага палону ўдзельнічаў [[Рамзан Ахматавіч Кадыраў|кіраўнік]] [[Чачня|Чачэнскай Рэспублікі]]. == 27 лістапада 2021 года == * '''[[Choanoflagellate|Тып]]''' аднаклетачных жгуціканосцаў разглядаецца як сястрынскі [[таксон]] да шматклетачных [[жывёлы|жывёл]]. * У [[самец|самцоў]] мушак '''[[дразафілы|дразафілаў]]''' шлюбныя паводзіны ўключаюць тан­цы і «пес­ні». * '''[[Радзівілаўская карта]]''' зямель [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] выдзяляецца незвычайнай для свайго часу дакладнасцю і багаццем дэталей. * Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] амерыканскі '''[[Віктар Гаральд Крулак|марскі пехацінец]]''' паабяцаў бутэльку [[віскі]] [[Джон Фіцджэральд Кенэдзі|Джону Кенэдзі]], а выканаў сваё абяцанне, калі той ужо быў [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнтам]]. * Чэмпіёнам '''[[УЕХЛ у сезоне 1995/1996|першага сезона]]''' [[Усходне-еўрапейская хакейная ліга|Усходне-Еўрапейскай хакейнай лігі]] стаў клуб «[[ХК Нёман Гродна|Нёман]]» з [[Гродна]]. == 19 кастрычніка 2021 года == * Сярод [[карпавыя|карпавых]] рыб ёсць '''[[жэрах|адзіны]]''' тыповы [[драпежнік]]. * '''[[Глыбоцкія скамарохі-мядзведнікі|Глыбоцкія скамарохі]]''' прывучалі танцаваць [[буры мядзведзь|мядзведзяў]], перад тым абуваючы іх. * Беларуская памешчыца прайграла ў карты шмат грошай рускаму афіцэру і аддала замуж за яго сваю '''[[Аляксандра Свечына|дачку]]''', а завяршылася гісторыя пабудовай [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вярэйкі)|касцёла]] ў вёсцы [[Вярэйкі]]. * Пераход у [[праваслаўе]] і заручыны з губернатарскай дачкой не выратавалі '''[[Аляксандр Біспінг|беларускага памешчыка]]''' ад рэпрэсій. * Суд заняў бок '''[[Ян Каміль Біспінг|барона]]''', які забіў князя і беларускіх сялян. == 19 верасня 2021 года == * '''[[Фаралонавы астравы]]''', што ляжаць на захад ад [[Сан-Францыска]], з’яўляюцца месцам навуковых даследаванняў. * У гонар багіні [[Гера|Геры]] кожныя чатыры гады ладзіліся '''[[Герайскія гульні|спартыўныя спаборніцтвы]]''' ў бегу сярод дзяўчат. * Вядомы ліст [[Запарожская Сеч|запарожцаў]] турэцкаму султану па легендзе быў напісаны кашавым атаманам '''[[Іван Сірко|Іванам Сірко]]'''. * Каб не атрымаць статусу аса, '''[[Роберт Олдс|амерыканскі лётчык]]''' спецыяльна не збіваў варожыя самалёты. * У '''[[беларуска-літвінскія шахматы|беларуска-літвінскіх шахматах]]''' выкарыстоўваецца дошка памерам дзевяць на дзевяць клетак, а дадатковай фігурай стаў княжыч. == 13 жніўня 2021 года == * У '''[[Спіс ключоў Кансі|сістэме сімвалаў]]''' [[кітайскае пісьмо|кітайскага пісьма]] знакі расстаўлены ў парадку павелічэння колькасці [[рыса ў іерагліфіцы|рыс]]. * Вылучэнне '''[[перыяд фарміравання|перыяду фарміравання]]''' ў амерыканскай археалогіі з’яўляецца альтэрнатывай традыцыйнай перыядызацыі [[археалагічная культура|археалагічных культур]]. * Астравы '''[[Трындады-э-Марцін-Вас]]''' са складу бразільскага штата [[Эспірыту-Санту]] знаходзяцца ў акіяне больш як за 1100 км ад яго [[Віторыя (Бразілія)|сталіцы]]. * '''[[Гродзенскі палац Тызенгаўза|Палац Тызенгаўза]]''', які быў кампазіцыйным цэнтрам [[Гарадніца|Гарадніцы]], разбурылі ў 1915 годзе. * У былой '''[[Ваўчынае логава|сакрэтнай штаб-кватэры]]''' [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] зараз знаходзіцца музейная ўстанова. == 8 ліпеня 2021 года == * Навучэнцамі '''[[Шклоўская балетная школа|Шклоўскай балетнай школы]]''' былі прыгонныя з навакольных вёсак і мясцовыя кадэты. * '''[[Пуанты]]''' ўпершыню скарыстала італьянская балерына [[Марыя Тальёні]]. * '''[[Славамір Равіч|Беларускі падарожнік]]''' сустрэў у [[Гімалаі|Гімалаях]] {{нп5|снежны чалавек|снежнага чалавека|en|Yeti}}, аднак страціў жонку. * Жонка '''[[Флойд Джэймс Томпсан|амерыканскага афіцэра]]''', які трапіў у [[Амерыканскія ваеннапалонныя падчас вайны ў В’етнаме|в’етнамскі палон]], палічыла мужа нябожчыкам і знайшла сабе іншага. * '''[[Юань Лунпін|Кітайскага вучонага]]''' называюць «бацькам» гібрыднага [[рыс]]у. * Брат беларускага рэжысёра [[Валерый Яўгенавіч Мазынскі|Валерыя Мазынскага]] загінуў у '''[[Расстрэлы ў Сане (2013)|тэракце ў Емене]]'''. == 8 чэрвеня 2021 года == * '''[[Шасціпрамянёвыя каралы]]''' ў выкапнёвым стане вядомы з [[ардовікскі перыяд|ардовікскага перыяду]], а, магчыма, і раней. * Вандроўныя '''[[павукі-ваўкі]]''' не будуюць лоўчых сетак, а здабычу даганяюць скачкамі. * Месца пахавання '''[[Выкраданне расійскіх дыпламатаў у Іраку|выкрадзеных расійскіх дыпламатаў]]''' шукалі амаль шэсць гадоў. * Прадстаўнікі бакоў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|грамадзянскай вайны ў Лівіі]] неаднаразова '''[[Напады на пасольства Лівіі ў Мінску|ўступалі ў сутыкненні]]''' ў [[Мінск]]у. * Беларускія ўлады мэтанакіравана знішчаюць '''[[Дзік у Беларусі|папуляцыю]]''' [[дзік]]оў у краіне. == 28 сакавіка 2021 года == * Спелымі пладамі '''[[люфа|люфы]]''' карыстаюцца як мачалкамі. * Наскальны малюнак [[бабіруса|свінні-бабірусы]] ў '''[[Карставыя пячоры ў Маросе і Панкепе|карставых пячорах]]''' вострава [[Сулавесі (востраў)|Сулавесі]] прызнаны найстаражытнейшым узорам выяўленчага мастацтва. * '''[[Эліэзер Бэн-Егуда|Адраджальнік іўрыта]]''' нарадзіўся на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]. * '''[[Абу Тахсін Аль-Салхі|Вядомы іракскі снайпер]]''', які змагаўся з [[ІДІЛ]], у маладосці наведаў [[БССР]]. * '''[[Ход каралевы (міні-серыял)|Найпапулярнейшы міні-серыял]]''' у гісторыі стрымінгавай платформы [[Netflix]] пра [[шахматы]]. == 7 лютага 2021 года == * У прыродзе вядомы '''[[глаўкацысціс|прыклад]]''' цеснага сімбіёзу бясколернай і [[сіне-зялёныя водарасці|сіне-зялёнай]] водарасцей. * У кіраўніцтва '''[[Арганізацыя вызвалення Палесціны|Арганізацыі вызвалення Палесціны]]''' ўваходзіў '''[[Ілан Галеві|яўрэй]]'''. * Па колькасці ахвяр '''[[Бхапальская катастрофа]]''' пераўзыходзіць [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскую]]. * Пошукі [[хімічная зброя|хімічнай зброі]] для '''[[Польскі вайсковы кантынгент у Іраку|польскага кантынгента]]''' ў [[Ірак]]у скончыліся выяўленнем французскіх ракет. * Лік 39 у [[Афганістан]]е '''[[Боязь ліку 39|асацыюецца]]''' з [[прастытуцыя]]й. * У двух [[курды|курдскіх]] аўтаномных рэгіёнаў склаліся '''[[Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам|няпростыя адносіны]]'''. * '''[[Польскае Радыё]]''' вяшчае таксама і на [[беларуская мова|беларускай мове]]. == 15 снежня 2020 года == * '''[[Геня Жытамірскі|Яўрэйскі хлопчык]]''', які загінуў у канцэнтрацыйным лагеры падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], меў свой профіль у [[Facebook]]. * '''[[Джон Абізаід|Амерыканец]]''' напісаў навуковую працу аб [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], а праз шмат гадоў стаў паслом [[ЗША]] у гэтай краіне. * [[Футбол]]ьны клуб '''«[[ФК Рывер Плэйт|Рывер Плэйт]]»''' трыццаць пяць разоў станавіўся чэмпіёнам [[Аргенціна|Аргенціны]]. * У '''[[Мяне клічуць Чырвоны|рамане]]''' турэцкага пісьменніка [[Архан Памук|Архана Памука]] апавяданне вядуць труп, намаляваная манета і [[чырвоны колер]]. * У 2008 годзе адну з цэнтральных '''[[Вуліца Леніна (Полацк)|вуліц]]''' [[Полацк|самага старажытнага горада Беларусі]] перайменавалі ў гонар [[Ленін]]а. * Узнагароджанне [[Сі Цзіньпін|кітайскага лідара]] '''[[Ордэн «За ўмацаванне міру і дружбы»|беларускім ордэнам]]''' адбылося за паўгода да яго заснавання. == 15 лістапада 2020 года == * На [[Беларусь|Беларусі]] сустракаюцца прадстаўнікі дваццаці [[род, біялогія|родаў]] '''[[Спіс карапузікаў Беларусі|карапузікаў]]'''. * '''[[Аперацыя «Катэдж»|Вызваленне]]''' цалкам пустога ад ворага [[Кыска|вострава]] забрала жыцці трохсот амерыканскіх [[Ваенны|байцоў]]. * '''«[[Саліван Рой|Чалавек-грамаадвод]]»''' перажыў сем удараў [[Маланка|маланкі]]. * '''[[Акадэмічны асяродак|Беларускія дысідэнты]]''' ажыццяўлялі дзейнасць між іншым у [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. * Заснавальнікам [[Сірыя|сірыйскіх]] «[[Белыя каскі|Белых касак]]» стаў '''[[Джэймс Ле Мезур’е|брытанец французскага паходжання]]''' з [[Сінгапур]]а. * Афіцыйным гарадскім святам [[Мінск]]а з’яўляецца '''[[Дзень танкіста (фестываль)|фестываль аматараў]]''' камп’ютарнай гульні «[[World of Tanks]]». == 11 кастрычніка 2020 года == * Ірландцы [[Патрык Куінлан]] і [[Майкл Хоар]] '''[[Аблога Жадавіля|змагаліся]]''' супраць адзін аднаго ў далёкім афрыканскім [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Конга]]. * '''[[Васіль Шаўчэнка|Атамана з Магілёўшчыны]]''' савецкія ўлады знішчылі толькі на пяты год. * Самы доўгі '''[[Дар Паможа|парусны карабель]]''' у свеце стаіць на прычале ў [[Гдыня|Гдыні]]. * П’еса '''«[[Белая хвароба (п’еса)|Белая хвароба]]»''' [[Карэл Чапек|Карэла Чапека]] прадказала і [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|акупацыю Чэхаславакіі]], і [[Пандэмія COVID-19|пандэмію каранавіруса]]. * Беларускі '''[[Анатоль Нарцысавіч Занеўскі|графічны дызайнер]]''' стаў сааўтарам [[Герб Таджыкістана|герба]] і [[Сцяг Таджыкістана|сцяга]] [[Таджыкістан]]а. * '''[[Уладзімір Уладзіміравіч Парфяновіч|Трохразовы алімпійскі чэмпіён]]''' удзельнічаў у галадоўцы, каб дамагчыся разгляду ў [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|беларускім парламенце]] змяненняў у выбарчы кодэкс. == 14 ліпеня 2020 года == * '''[[Камчацкі краб]]''' мае масу да 7 кг. * '''[[Рыба-нож]]''' здольная заплываць ва ўкрыцці «заднім ходам». * '''[[Ліпічанская пушча]]''' атрымала назву ад колішняга [[Ліпічна|двара Чацвярцінскіх]]. * Заблукалыя [[Перапіс насельніцтва|перапісчыкі]] паслужылі падставай да '''[[Агашэрская вайна|ваеннага канфлікту]]''' паміж [[Малі]] і [[Буркіна-Фасо]]. * На '''[[падляшская мікрамова|падляшскім дыялекце]]''' беларускай мовы адбываюцца тэатральныя паказы. * '''[[Паца-Ваца|Папулярны вядучы]]''' тэлеканала [[Беларусь 1|БТ]] згодна з легендай выпадкова трапіў на [[зямля (планета)|Зямлю]] і адкрыў для сабе свет [[Мультыплікацыя|анімацыі]]. == 14 чэрвеня 2020 года == * '''[[Хмызняковы смоўж]]''' улоўлівае пах корму на адлегласпі да 1,5—2 м. * Сярод усіх вандроўных [[жывёлы|жывёл]] cамыя далёкія міграцыі робіць '''[[крачка палярная|палярная крачка]]'''. * Доказам віны '''[[Антон Прушынскі|пачынальніка беларускай фатаграфіі]]''', высланага ў [[Сібір]] пасля [[Паўстанне 1863 года|паўстання 1863 года]], было [[крэсла]]. * '''[[VI летнія Алімпійскія гульні]]''' не былі праведзены з-за выбуху [[Першая сусветная вайна|вайны]]. * Практычна ўся [[нафта]] і прадукты з яе, што вырабляюцца ў [[ЗША]], праходзяць праз інфраструктуру горада '''[[Кушынг (Аклахома)|Кушынга]]'''. * [[Камета]] '''[[C/2019 Y4 (ATLAS)]]''' магла стаць адным з самых яркіх аб’ектаў на небасхіле ў маі 2020 года, калі б не разбурылася ў красавіку. == 29 красавіка 2020 года == * '''[[Нільская гусь]]''' уваходзіць у спіс самых небяспечных відаў-інтрадуцэнтаў у [[Еўропа|Еўропе]]. * Статус '''[[Пагірай (Воранаўскі раён)|колішняга эксклава]]''' [[Літва|Літвы]] на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] дакладна не вызначаны. * Сярод [[беларусы ЗША|беларусаў ЗША]] мелася спроба стварэння '''[[Беларуская праваслаўна-каталіцкая субожня|альтэрнатыўнай царквы]]''', арыентаванай на яднанне [[праваслаўе|праваслаўных]] і [[каталіцызм|католікаў]]. * '''[[Украінскія міратворцы ў Іраку|Украінскія міратворцы]]''' ў [[Ірак]]у зараблялі менш за іншых [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|членаў кааліцыі]] і пры гэтым мелі самыя працяглыя камандзіроўкі. * Цэнтральнай сілай для пабудовы дэмакратычнай дзяржавы ў [[Туніс]]е пасля [[Рэвалюцыя ў Тунісе (2010—2011)|рэвалюцыі]] стала група з '''[[Квартэт нацыянальнага дыялогу ў Тунісе|чатырох арганізацый]]'''. * '''[[Гістарычны слоўнік беларускай мовы|Гістарычны слоўнік]]''' [[беларуская мова|беларускай мовы]] ўключае 37 выпускаў, якія выходзілі на працягу 35 гадоў. == 19 сакавіка 2020 года == * Самыя старыя '''[[дасонечныя зярняты|цвёрдыя рэчывы]]''' на [[планета Зямля|Зямлі]] паводле ўзросту пераўзыходзяць [[Сонечная сістэма|Сонечную сістэму]]. * [[Грыбы]] '''[[Драпежныя грыбы|палююць]]''' на [[Нематоды|жывёл]] не толькі ў [[Фантастыка|фантастычных кнігах]]. * Часам '''[[Гульня ненапраўду|такія дзеянні]]''', як '''[[Бабкі (гульня з пяском)|гульня з пяском]]''', лічаць формай зносін з духамі ці д’ябламі. * '''[[Старажытныя пуэбла]]''' — адна з найбольш славутых дакалумбавых [[археалагічная культура|археалагічных культур]] [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. * Варыяцыя «[[герб «Пагоня»|Пагоні]]», калі яздок трымае дзіду ўперавес, вядома толькі на '''[[герб Ліпнішак|гарадскім гербе]]''' [[Ліпнішкі|Ліпнішак]]. * '''[[Квакіютль|Яскравых прадстаўнікоў]]''' дыянісійскага тыпу культуры антраполаг [[Рут Бенедыкт]] знайшла ў [[Брытанская Калумбія|Брытанскай Калумбіі]]. * Яўрэяў-стваральнікаў '''[[Яма (мемарыял)|помніка ахвярам]]''' [[Мінскае гета|Мінскага гета]] саслалі за яго ў [[ГУЛАГ]]. == 16 лютага 2020 года == * Можна арганізаваць кіраваную [[Тэрмаядзерная рэакцыя|тэрмаядзерную рэакцыю]] ў '''[[Фузар Фарнсуорта — Хірша|хатніх умовах]]'''. * У атачэнні '''[[Галактыка Андрамеды|Туманнасці Андрамеды]]''' выяўлены дзясятак карлікавых [[галактыка|галактык]]-спадарожнікаў. * '''[[Юравіцкае ўзвышша]]''' аддзялілася ад [[Мазырская града|Мазырскай грады]] ў выніку прарыву яе водамі ракі [[рака Прыпяць|Прыпяць]]. * З’яўленне ў '''[[імхі|імхоў]]''' [[тканка|тканак]] — гэта вынік іх прыстасавання да наземнага спосабу жыцця. * Адна з найбуйнейшых '''[[кітайскі весланос|прэснаводнах рыб]]''' у свеце была прызнана вымерлай. * [[Вуліца Камісара Крылова (Віцебск)|Вуліца]] ў цэнтры [[Віцебск]]а названая ў гонар '''[[Сямён Мікалаевіч Крылоў|камісара]]''', які дабіваўся, каб [[Віцебская губерня|Віцебшчына]] выйшла са складу [[ССРБ|Беларусі]]. == 17 студзеня 2020 года == * Адрозніваецца каля 1600 [[від, біялогія|відаў]] '''[[бягонія|бягоній]]'''. * На [[меданосная пчала|меданосных пчол]] палюе '''[[пчаліны воўк]]'''. * '''[[Стары будынак Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|Стары будынак]]''' [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] цяпер займае [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савет Рэспублікі]]. * Самы выніковы [[ЗША|амерыканскі]] [[снайпер]] '''[[Крыс Кайл]]''' атрымаў сваю першую вінтоўку ў падарунак ад бацькі ва ўзросце васьмі гадоў. == 19 снежня 2019 года == * На '''[[Ксавер’еўскія могілкі|полацкіх могілках]]''' пахаваныя два баварскія генералы. * Амерыканскі прафесар матэматыкі '''[[Стэфан Варшаўскі]]''' нарадзіўся ў беларускім горадзе [[Ліда]]. * У гонар [[Бялыніцкі абраз Божай Маці|Бялыніцкага абраза Божай Маці]] быў пабудаваны '''[[Царква ў гонар Іконы Бялыніцкай Божай Маці|праваслаўны храм]]'''. * Песня «[[Бу-бу]]» належыць творчасці рок-гурта '''«[[Ы.Ы.Ы.]]»''' == 7 лістапада 2019 года == * Расліны не толькі [[Геатрапізм|накіроўваюць]] і '''[[каранёвы чахольчык|абараняюць]]''' свае [[корань расліны|карані]] ад механічных пашкоджванняў, але і змазваюць іх для лепшага прасоўвання ў [[глеба|глебе]]. * У хроніцы «[[Дзеянні данаў]]» апісваецца '''[[захоп Полацка Фродзі І|легендарная падзея]]''', калі дзякуючы ваеннай хітрасці быў захоплены [[Полацк]]. * Доўгі час [[Бывайце здаровы|песню]] [[Адам Герасімавіч Русак|беларускага аўтара]] лічылі ці то народнай, ці то прыпісвалі '''[[Міхаіл Васільевіч Ісакоўскі|рускаму паэту]]'''. * У 1950-х гадах у [[Косіна (Лагойскі раён)|вёсцы]] пад [[Лагойск]]ам хадзіў '''[[Косінскі тралейбус|тралейбус]]'''. == 12 верасня 2019 года == * '''[[Масляк летні|Летнія грыбы-маслякі]]''' не маюць характэрнага кольца на ножцы. * У XVIII стагоддзі '''[[Налібоцкая шкляная мануфактура]]''' была па-за канкурэнцыяй у [[ВКЛ]] ды прадавала свае вырабы за мяжу. * '''[[Джон Мішук|Першы хакеіст]]''' з [[Беларусь|Беларусі]] дэбютаваў у [[НХЛ]] у 1961 годзе. * З 1969 па 1972 год у межах праграмы «[[Апалон (касмічная праграма)|Апалон]]» на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] высаджваліся '''[[Спіс людзей, якія пабывалі на Месяцы|12 астранаўтаў]]''' [[ЗША]]. * '''[[Дхарахара|Галоўная славутасць]]''' [[Катманду]] была ў 2015 годзе разбурана [[землетрасенне]]м. == 2 ліпеня 2019 года == * Для барацьбы з [[тлі|тлямі]] ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] былі інтрадукаваны '''[[кароўка сямікропкавая|божыя кароўкі]]'''. * '''[[Цытадэль Брэсцкай крэпасці|Цытадэль]]''' [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]] размешчана на месцы вакольнага горада летапіснага [[Берасце|Берасця]]. * Прэзідэнт [[Чылі]] [[Сальвадор Альендэ]] пазнаёміўся з '''[[Артэнсія Бусі дэ Альендэ|будучай жонкай]]''' падчас землятрусу ў [[Сант’яга]]. * [[Гродна|Гродзенскія]] [[хіпі]] правялі ўнікальную для [[БССР]] '''[[Дэманстрацыя хіпі ў Гродне|акцыю грамадзянскага непадпарадкавання]]'''. == 20 мая 2019 года == * У [[стракозы|стракоз]] '''[[прыгажуня-дзяўчына|прыгажунь-дзяўчын]]''' [[самец|самцы]] сіняга колеру. * Свойскія '''[[палескія коні]]''' паходзяць ад [[тарпан]]аў. * '''[[Даньян-Куньшаньскі віядук|Самы доўгі мост]]''' свету ўзведзены як частка высакахуткаснай чыгункі ў [[Кітай|Кітаі]]. * [[Евангельскія хрысціяне]] [[Украіна|Украіны]] маюць уласную '''[[Львоўская багаслоўская семінарыя|вышэйшую навучальную ўстанову]]'''. == 9 красавіка 2019 года == * '''[[Сыраежка шэрая|Шэрыя сыраежкі]]''' растуць пераважна ў сухіх хвойных лясах. * Плады '''[[манстэра прывабная|манстэры прывабнай]]''' можна ўжываць у ежу. * Лічынкі насякомых '''''[[Helaeomyia petrolei]]''''' здольныя жыць у нафтавых лужынах і праглынаць у вялікай колькасці [[Нафта|нафту]] і [[асфальт]]. * У жыцці '''[[Давыд Львовіч Глінскі|ваеннага ўрача]]''' аб’ядналіся семінарыя, вопыты з сабакамі [[Іван Пятровіч Паўлаў|Паўлава]], кавалерыя і падарожжы па Індыі і Эфіопіі. == 21 лютага 2019 года == * Характэрнай асаблівасцю [[клетка|клетак]] водарасці '''[[зігнема|зігнемы]]''' з’яўляюцца буйныя, зоркападобныя [[хларапласт]]ы. * Першая ў гісторыі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] '''[[Саламея Русецкая|жанчына-лекарка]]''' працавала пры гарэме турэцкага султана, расійскім і аўстрыйскім імператарскіх дварах. * Салістка [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі]] '''[[Барбара Вержбаловіч]]''' жыла з 1944 года ў эміграцыі. * У 2018 годзе адбылася першая цырымонія ўзнагароджання [[кінематограф|кінематаграфістаў]] '''«[[I Рэспубліканскі конкурс «Нацыянальная кінапрэмія Беларусі»|беларускім Оскарам]]»'''. == 8 студзеня 2019 года == * [[Ганконг (востраў)|Востраў Ганконг]] — '''[[Лантау|не самы вялікі]]''' востраў [[Ганконг|раёна Ганконг]]. * Старажытныя індусы '''[[Індыйская каліграфія|прыгожа пісалі]]''' і на [[Калоны Ашокі|калонах]], і на бяросце, і на пальмавым лісці. * Супрацоўнік у [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|беларускім аддзеле радыёстанцыі «Свабода»]] '''[[Сымон Кандыбовіч]]''' быў раней членам ЦК КП(б)Б. * [[Архан Памук|Пісьменнік]] атрымаў [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|адну]] прэмію дзякуючы пошуку душы [[Стамбул|роднага горада]], а [[:en:Prix Médicis|іншую]] — за '''[[Снег (раман)|раман]]''' пра няродны яму [[Карс|горад]]. * '''[[Кабус бен Саід|Султан Амана]]''' два гады праслужыў у брытанскiм пяхотным батальёне. == 4 снежня 2018 года == * Вядомая '''[[Аціках бінт Язід|толькі адзіная жанчына]]''', якая была ў сваяцкіх адносінах адразу з 12 халіфамі. * У '''«[[Скарбніца таямніц|Скарбніцы таямніц]]»''' [[Нізамі Гянджэві|Нізамі]] раскрыў містыку водару [[ружа|ружы]]. * Беларускае біблейскае таварыства было заснавана ў [[1816]] годзе '''[[Роберт Пінкертон|англійскім місіянерам]]'''. * Эмігрант '''[[Юрый Жывіца]]''' заснаваў у [[Германія|Германіі]] '''[[Беларускі музей (Ляймен)|беларускі музей]]''' і ўсталяваў помнік загінулым у 1939—1945 беларусам. * Сям’я '''[[Аслан Аліевіч Масхадаў|Аслана Масхадава]]''' цяпер жыве ў [[Фінляндыя|Фінляндыі]], там жа жыве [[Мікаэль Стуршо|галоўны спонсар]] '''«[[Каўказ-цэнтр|Каўказ-Цэнтра]]»'''. * Стары аўтамабіль «Пежо», няспраўны халадзільнік, тры гітары і чатыры веласіпеды — уся ўласная маёмасць '''[[Томас Санкарэ|першага прэзiдэнта Буркіна-Фасо]]'''. == 4 лістапада 2018 года == * '''[[Серабрыстыя воблакі]]''' з’яўляюцца ў верхняй частцы [[мезасфера|мезасферы]] на вышыні больш за 70 км. * [[Лічынка|Лічынкі]] '''[[дрывасек-скурнік|дрывасека-скурніка]]''' аддаюць перавагу драўніне [[дуб]]а і [[граб]]а. * Для [[археалогія|археолагаў]] і [[Палеанталогія|палеантолагаў]] сляды сур’ёзных захворванняў на {{нп3|Захаванне і аднаўленне чалавечых астанкаў|касцявых парэштках||Conservation and restoration of human remains}} '''[[Астэалагічны парадокс|могуць быць сведчаннем]]''' выдатнага [[імунітэт]]у і выключнага [[Здароўе|здароўя]] і наадварот. * Больш за два стагоддзі вядзецца спрэчка аб тым, дзе знаходзіцца '''[[геаграфічны цэнтр Еўропы]]'''. == 5 жніўня 2018 года == * Для стварэння [[каламбур]]аў, [[эпіграма|эпіграм]] і жартаў часта выкарыстоўваецца '''[[амонім|аманімія]]'''. * '''[[Папяровая фабрыка Дзяржзнака]]''' [[Беларусь|Беларусі]] знаходзіцца ў горадзе [[Барысаў|Барысаве]]. * '''[[XII Рэспубліканскі фестываль нацыянальных культур|Рэспубліканскі фестываль]]''' паказвае, што сярод [[Насельніцтва Беларусі|жыхароў Беларусі]] налічваецца больш за 40 нацыянальнасцей. * [[Нігерыя]] на сёняшні дзень першая краіна [[Афрыка|Афрыкі]] па памерах '''[[эканоміка Нігерыі|гаспадаркі]]'''. == 24 чэрвеня 2018 года == * Рыба '''[[анабас]]''' поўзае па сушы, дыхае атмасферным паветрам, а ў сухі сезон упадае ў спячку. * '''[[Нетапыр-карлік|Самы дробны від]]''' [[рукакрылыя|рукакрылых]] Беларусі на зімоўку адлятае ў Цэнтральную Еўропу і Закарпацце. * Узамен драўляных фігур святых, забраных з '''[[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Квасоўка)|касцёла]]''' ў [[Квасоўка|Квасоўцы]] ў [[Гродзенскі музея гісторыі рэлігіі|гродзенскі музей]], былі выкананы новыя. * Да праваабарончай дзейнасці '''[[Таццяна Сяргееўна Процька|першы старшыня]]''' [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|БХК]] ішла праз [[фізіка|фізіку]] і [[філасофія|філасофію]]. == 22 мая 2018 года == * [[Вока|Вочы]] '''[[вертуны|жукоў-вертуноў]]''' падзелены на дзве палавіны, каб бачыць і над вадой, і пад вадой. * Пачатак [[прамянёвапёрыя рыбы|прамянёвапёрым рыбам]], магчыма, далі прымітыўныя '''[[акантоды]]'''. * На '''[[Мсцібаўскае гарадзішча|Мсцібаўскім гарадзішчы]]''' ў сярэднявеччы існаваў [[замак]]. * Пабудова, якую называюць '''«[[Сядзібна-паркавы комплекс Вадэйкаў (Галавічполе)|домам Вадэйкаў]]»''' у [[Галавічполе|Галавічполі]], насамрэч належала [[Ежы Іваноўскі|Ежы Іваноўскаму]]. * У нямецкіх [[канцлагер]]ах трымалі ў тым ліку членаў '''[[Род Вітэльсбахаў|каралеўскага дому]]''', які выступаў супраць [[нацысты|нацысцкага рэжыму]]. == 22 красавіка 2018 года == * [[Куст]]ы '''[[жаўталоз]]у''' выкарыстоўваюцца для жывых агароджаў, прут ідзе па тонкае пляценне. * Калі '''[[касцёл Святога Юрыя (Беліца)|касцёл Святога Юрыя]]''' ў [[Беліца (Лідскі раён)|Беліцы]] быў забраны пад праваслаўную царкву, функцыю каталіцкай святыні выконвала '''[[капліца Маці Божай Ружанцовай (Беліца)|капліца Маці Божай Ружанцовай]]'''. * [[Іван Люцыянавіч Неслухоўскі|Іван Неслухоўскі]] ў вітальным слове трупе '''[[Міхаіл Пятровіч Старыцкі|ўкраінскага рэжысёра]]''' ўпершыню падпісаўся [[Янка Лучына|псеўданімам]], з якім увайшоў у гісторыю беларускай літаратуры. * '''[[Вайна за незалежнасць Мазамбіка|Вайна за незалежнасць]]''' [[Мазамбік]]а насiла партызанскі характар. == 24 сакавіка 2018 года == * '''[[Склепавы павук|Склепавыя павукі]]''' селяцца ў трубцы з павуціны, а перад уваходамі раскідваюць лоўчыя сеці. * '''[[Шумеры|Вынаходнікі]]''' [[Ганчарства|ганчарнага]] кола, [[плуг]]а, [[арка|аркі]] і [[купал]]а жылі ў [[Старажытная Месапатамія|Старажытнай Месапатаміі]]. * [[Сілі|Астравы]] ля [[Корнуал]]а і [[Нідэрланды]] '''[[Трохсоттрыццаціпяцігадовая вайна|«ваявалі» 335 гадоў]]'''. * '''[[Камерунская кампанія]]''' [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] часам перакідвалася на тэрыторыю суседняй [[Нігерыя|Нігерыі]]. == 24 лютага 2018 года == * Калі хочаце, каб сорак дзён зліліся ў адзін, паспрабуйце напісаць '''[[Кніга Дзімы|кнігу]]'''. * '''[[B-мезон]]ы''' складаюцца з [[b-кварк|b-антыкварка]] і [[u-кварк|верхняга]], [[d-кварк|ніжняга]], [[s-кварк|дзіўнага]] ці [[c-кварк|чароўнага]] [[кварк]]а. * У індыйскага '''[[шкляны акунь|шклянога акуня]]''' скрозь празрыстае цела бачны [[пазваночнік]] і [[плавальны пузыр]]. * '''[[Кумдах|Прапрабацька]]''' сучаснай {{нп3|Супервокладка|супервокладкі|ru|Суперобложка}} з’явіўся болей за тысячагоддзе таму, багата ўпрыгожваўся, мог насіцца на поясе або шыі і прыносіў выгоды. == 15 студзеня 2018 года == * Часам добра складзены '''[[Ліндская храмавая хроніка|спіс падарункаў]]''' становіцца больш каштоўным, чым самі падарункі. * '''[[Шклянніцы|Матылі-шклянніцы]]''' вельмі падобныя да джалячых [[перапончатакрылыя|перапончатакрылых]]. * [[Мядзведзь белы|Белыя мядзведзі]], якія адседзелі свой тэрмін у '''[[Турма для белых мядзведзяў|турме]]''', могуць праляцець на [[Верталёт|верталёце]] над [[Гудзонаў заліў|Гудзонавым залівам]]. * Савецкі навуковец лічыў, што [[Нізамі Гянджэві|сярэдневяковы паэт]] '''[[Іскандэр-намэ|прадказаў]]''' з’яўленне [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. * Цяперашні '''[[Сааранбай Шарыпавіч Жаэнбекаў|Прэзідэнт]]''' [[Кыргызстан]]а стаў аўтарам Інтэрнэт-мема. * '''[[Курт Расел|Амерыканскага акцёра]]''' для ролі ў '''[[Вартавыя Галактыкі 2|фільме 2017 года]]''' камп’ютарна амаладзілі выкарыстаннем кадраў з '''[[Ужываныя аўтамабілі|фільма 1980 года]]'''. * У 2017 годзе ў [[Абу-Дабі|сталіцы]] [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] адкрыўся '''[[Луўр Абу-Дабі|свой Луўр]]'''. == 15 снежня 2017 года == * '''[[Варацішын крыж|Адзін]]''' з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]] цяпер знаходзіцца ў прыватным двары. * '''[[Дывановая старонка|Дыванамі]]''' можна ўпрыгожыць не толькі сцены і падлогу, але і старонкі кніг. * '''[[Маргіналіі|Чытацкія паметы]]''' [[Вальтэр]]а былі надрукаваныя асобным выданнем у некалькі тамоў. * Найбуйнейшы нямецкі '''[[Tirpitz (1939)|лінкар]]''' часоў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (''на фота'') не здзейсніў ніводнага выстралу па суднах праціўніка. * Да 200-годдзя смерці [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] '''[[Помнік Тадэвушу Касцюшку (Золатурн)|помнік яму]]''' быў усталяваны ў [[Швейцарыя|швейцарскім]] [[Золатурн]]е. == 17 лістапада 2017 года == * У '''[[юкагірская мова|юкагірскай мове]]''' адсутнічаюць [[прыметнік]]і. * Дрэвы ўмеюць '''[[Сарамлівасць кроны|саромецца]]'''. * [[Лісце]] '''[[арэх шэры|шэрага арэха]]''' дасягае паўметровай даўжыні. * Шыпы '''[[хвастаколавыя|скатаў-хвастаколаў]]''' небяспечныя для чалавека. * [[камсамол|Маладыя камуністы]] [[беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|беларускага ВНУ]] зладзілі першы ў [[саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|краіне]] '''[[першы фестываль біт-ансамбляў Мінска|рок-фестываль]]'''. == 17 кастрычніка 2017 года == * Самыя старажытныя '''[[страматаліты|арганічныя рэшткі]]''' на [[Планета Зямля|Зямлі]] — прадукты жыццядзейнасці [[сіне-зялёныя водарасці|сіне-зялёных водарасцей]]. * '''[[Цукровыя грыбы]]''' маюць вялікае практычнае значэнне. * [[Янка Купала]] прысвяціў адзін з вершаў '''[[Карзюкі|вёсцы]]''' ў сучасных межах [[Горад Мінск|Мінска]]. * П’яны вадзіцель грузавіка збіў '''[[Дрэва Тэнерэ|самае самотнае дрэва]]''' на Зямлі. == 19 жніўня 2017 года == * Згодна [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]] '''[[Папараць-кветка|чароўная расліна]]''', што з’яўляецца ў [[Купалле|купальскую ноч]], надае [[чалавек]]у здольнасць разумець мову [[жывёлы|жывёл]] і [[дрэва|дрэў]] * На поўдні [[Бразілія|Бразіліі]] сустракаецца '''[[Regnellidium diphyllum|земнаводная папараць]]''', якая мае толькі два лісткі * Першым даследчыкам [[беларускае народнае мастацтва|беларускага народнага мастацтва]] стаў '''[[Альберт Іпель|нямецкі археолаг]]''' * '''[[Лявон Белы|Два]] [[Міхась Белы|пляменнікі]]''' [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] былі асуджаны да лагераў за выступленні супраць [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі Беларусі]] * '''[[Б’ярні Бенедыктсан (1970)|Дзеючы прэм’ер-міністр]]''' [[Ісландыя|Ісландыі]] нарадзіўся ў [[1970|год]] смерці свайго '''[[Б’ярні Бенедыктсан (1908—1970)|поўнага цёзкі]]''', які займаў [[Прэм’ер-міністр Ісландыі|тую ж пасаду]] == 17 чэрвеня 2017 года == * У [[Індыя|Індыі]] і [[Бірма|Бірме]] водзяцца '''[[лябіёза|рыбы]]''', у якіх [[блакітны колер|блакітныя]] плаўнікі маюць [[самка|самкі]], а чырванаватыя — [[самец|самцы]]. * Ад старажытнай [[Вялікая Маравія|славянскай дзяржавы]] засталася толькі '''[[Царква Святой Маргарыты Антыяхійскай, Копчаны|цэркаўка]]'''. * Да 1000-годдзя [[Полацкая епархія|Полацкай епархіі]] была рэканструявана '''[[Брама-званіца Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра|брама-званіца]]''' [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. * '''[[Галодная зіма 1944 года, Нідэрланды|Масавы голад]]''' у [[Нідэрланды|высакаразвітай еўрапейскай краіне]] зрабіў вялікі ўнёсак у медыцынскія даследаванні. * '''[[Подых навальніцы, фільм|Навальніца]]''' [[Віктар Цімафеевіч Тураў|народнага артыста]] амаль не адрозніваецца ад навальніцы [[Іван Паўлавіч Мележ|народнага пісьменніка]]. == 15 мая 2017 года == * Бляск '''[[пераменная зорка|некаторых зорак]]''' перыядычна змяняецца. * З пункту погляду '''[[пазнанне|пазнання]]''' [[любоў]] сцвярджае каштоўнасць таго, на каго накіравана гэта пачуццё. * '''[[Егішэ Чарэнц|Класік]]''' [[Армянская літаратура|армянскай літаратуры]] назваў свой раман пра жыццё армянскага народа ў гонар '''[[Наіры, народ|урарцкага племя]]'''. * '''[[Пачакун|Скульптура сучаснай галандскай мастачкі]]''' стала ўвасабленнем усеагульнага застою і згалення ў краінах [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]. * '''[[Армянская сакрэтная армія вызвалення Арменіі|Тэрарыстычная арганізацыя]]''' каля 20 гадоў змагалася за прызнанне [[Турцыя]]й факту [[Генацыд армян|генацыду армян]]. == 15 красавіка 2017 года == * Рэліктавая '''[[глейная рыба]]''' з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] можа дыхаць атмасферным паветрам. * Шчотачка на канцы языка дапамагае '''[[лоры|папугаям лоры]]''' збіраць з кветак [[пылок]] і [[нектар, цукрысты сок|нектар]]. * '''[[Роберт Гвіскар|Правадыр]]''' [[нарманы|нарманаў]] у сярэдзіне XI ст. валодаў Паўднёвай Італіяй і [[Сіцылія]]й. * '''[[Браты Райт|Вынаходнікі]]''' [[самалёт]]а пачыналі з вытворчасці [[ровар]]аў. * Каб атрымаць сусветную вядомасць '''[[Аляксандра Аляксандраўна Белінг|опернай спявачцы]]''', давялося пагуляцца ў лялькі. == 9 лютага 2017 года == * '''[[Зааспоры|Споры]]''' [[водарасці|водарасцей]] і некаторых [[грыбы|грыбоў]] перамяшчаюцца ў вадзе з дапамогай жгуцікаў. * Існуе гістарычная '''[[Армянская сістэма злічэння|сістэма злічэння]]''', створаная з выкарыстаннем [[маюскул|вялікіх літар]] '''[[армянскі алфавіт|армянскага алфавіта]]'''. * '''[[Замкавая царква, Мінск|Першы храм]]''' [[Мінск|сталіцы Беларусі]] так і не быў дабудаваны. * '''[[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Сар'я|Неагатычны касцёл]]''' у [[Аграгарадок Сар'я|Сар’і]] быў канфіскаваны ўладамі з фармулёўкай «за хараство». * У акваторыі [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], на [[экватар]]ы, каля [[Востраў Кірыцімаці|вострава Калядаў]] размяшчаецца '''[[Марскі старт|плавучы касмадром]]'''. == 9 студзеня 2017 года == * Імёны ахвярадаўцаў, на сродкі якіх быў узведзены '''[[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла, Старыя Васілішкі|каталіцкі храм]]''' у вёсцы [[Старыя Васілішкі]] на Гродзеншчыне, пасля замазалі [[цэмент]]ам. * Штаб-кватэра '''[[Расійская фашысцкая партыя|расійскіх фашыстаў]]''' размяшчалася за {{нп5|Горад Маньчжурыя|3 км|ru|Маньчжурия (город)}} па іншы бок ад савецка-кітайскай граніцы. * Перыяд кіравання венгерскага '''[[Янаш Кадар|палітычнага дзеяча]]''' называлі {{нп5|Кадарызм|гуляш-камунізмам|ru|Кадаризм}}. * '''[[Людзі на балоце, фільм|Беларускі фільм]]''' пра [[Палессе]] быў зняты ў [[Горад Ялта|Крыме]] і на [[Вёска Домжарыцы|Віцебшчыне]]. == 9 снежня 2016 года == * Меркаванне, што на [[Беларусь|Беларусі]] жывуць '''[[вожык звычайны|звычайныя вожыкі]]''', аспрэчваецца апошнімі навуковымі дадзенымі. * '''[[Ганна Давія Бернуцці|Італьянская оперная спявачка]]''' выступала ў [[Слонімскі тэатр Агінскага|Слоніме]], [[Тэатр Антонія Тызенгаўза|Гродне]] і [[Горад Магілёў|Магілёве]], акруціла {{нп3|Аляксандр Андрэевіч Безбародка|рускага князя|ru|Безбородко, Александр Андреевич}} і была выслана з [[Расійская імперыя|Расіі]]. * Пасля закрыцця на [[Лідскі павет|Лідчыне]] царскімі ўладамі кляштара [[дамініканцы|дамініканцаў]] заняпала і знікла '''[[Урочышча Ельня, Лідскі раён|прылеглае паселішча]]'''. * Загадка знікнення '''[[Марцін Борман|нацысцкага злачынца]]''' 50 гадоў была прадметам для спрэчак. == 31 жніўня 2016 года == * [[Шарль Кулон|Французскі вучоны]] ўстанавіў '''[[закон Кулона|залежнасць]]''' сіл электрычнага ўзаемадзеяння цел з дапамогай вынайдзеных ім [[круцільныя вагі|адмысловых шаляў]]. * Найбольш проста арганізаваная '''[[рыніяфіты|група вышэйшых раслін]]''' не мела [[лісце|лісця]] і [[корань расліны|каранёў]]. * '''[[Эчміядзінскі кафедральны сабор|Галоўны храм]]''' [[Армянская апостальская царква|Армянскай апостальскай царквы]] лічыцца адным з самых старажытных [[хрысціянства|хрысціянскіх]] храмаў у свеце. * Адзін з [[Томас Джэферсан|заснавальнікаў]] [[ЗША|дзяржавы ў Паўночнай Амерыцы]] памёр роўна праз 50 год пасля прыняцця [[Дэкларацыя незалежнасці ЗША|Дэкларацыі аб незалежнасці]]. * У [[горад Смаргонь|беларускім горадзе]] ўпершыню пачалі рабіць папулярны '''[[Абаранкі|хлебабулачны выраб]]''' і стварылі '''[[Смаргонская акадэмія|школу дрэсіроўкі мядзведзяў]]'''. * '''[[Генрых Мхітаран|Прадстаўнік армянскай футбольнай дынастыі]]''' з’яўляецца лепшым бамбардзірам [[Украінская Прэм'ер-ліга|чэмпіянату Украіны па футболе]]. == 26 мая 2016 года == * У асяроддзях з рэзка выражанымі неаднароднасцямі назіраецца '''[[дыфракцыя|з’ява адхілення хваль]]'''. * Спеў '''[[чаротаўка балотная|балотнай чаротаўкі]]''' ўключае мноства імітацый іншых [[біялагічны від|відаў]]. * '''[[Дабрылава Евангелле|Кніга XII стагоддзя]]''', пакінуўшы [[бібліятэка Івана Грознага|бібліятэку Івана Грознага]], праз 250 гадоў знайшлася ў [[горад Гомель|Гомелі]]. * Дом '''[[Валянцін Бакфарк|найвялікшага лютніста]]''' свайго часу ў [[Горад Вільнюс|Вільні]] быў знесены за яго [[шпіянаж]] на карысць [[Герцагства Прусія|прускага герцага]]. * '''[[Емяльян Іванавіч Пугачоў|Адзін з самых вядомых рускіх бунтаўшчыкоў]]''', рыхтуючы [[паўстанне Пугачова|паўстанне]], заязджаў маліцца ў '''[[Ільінская царква, Гомель|гомельскую царкву]]'''. * '''[[Чыгуначны мост цераз Енісей, Краснаярск|Сенсацыя]]''' [[Сусветная выстаўка, 1900|Сусветнай выстаўкі]] канца [[XIX]] стагоддзя ў [[Расія|сучаснай Расіі]] пайшла на металалом. * Паводле думак некаторых даследчыкаў, '''[[Міхаіл Аляксандравіч, сын Аляксандра III|апошні расійскі імператар]]''' правіў [[Адрачэнне Міхаіла Аляксандравіча|адзін дзень]]. * Заснавальнікам [[Славакія|славацкай]] [[геалогія|геалогіі]] быў '''[[Дзмітрый Андрусаў|рускі ўнук]]''' [[Генрых Шліман|першаадкрывальніка]] [[Троя|Троі]]. == 20 красавіка 2016 года == * [[Джэймс Максвел|Брытанскі фізік]] вывеў '''[[Размеркаванне Максвела|заканамернасць]]''' размеркавання па скарасцях [[малекула|малекул]] газу. * Усе '''[[метэаралагічная станцыя|метэастанцыі]]''' абсталёўваюцца стандартнай апаратурай і праводзяць назіранні ў вызначаныя тэрміны. * Сінтэз [[бялкі|бялкоў]] і [[вугляводы|вугляводаў]] у [[клетка]]х жывых арганізмаў адбываецца на '''[[эндаплазматычная сетка|эндаплазматычнай сетцы]]'''. * У лясах і садах растуць '''[[Кілішак, грыб|кілішкі]]''', а ў падземных вадаёмах [[Мексіка|Мексікі]] жыве '''[[сляпая рыба]]'''. * '''[[Храм вялебнай Параскевы Полацкай|Адзіны дзеючы]]''' [[Уніяцтва|ўніяцкі]] храм у [[Беларусь|Беларусі]] названы ў гонар [[Параскева Полацкая|полацкай князёўны]] (якой, магчыма, не існавала). * '''[[Аляксандр Васільевіч Калчак|Вярхоўны кіраўнік Расіі]]''' быў удзельнікам '''[[Руская палярная экспедыцыя|трох]] [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|арктычных]] [[Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна, 1910—1915|экспедыцый]]''', '''[[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|адну]]''' з якіх узначальваў. * Самы прыбытковы ў нацыянальным пракаце '''[[ГараШ|беларускі фільм]]''' распавядае аб падзеях у мінскім раёне [[Шабаны, мікрараён|Шабаны]]. == 1 сакавіка 2016 года == * '''[[Рэчыцкае радовішча нафты|Першую крыніцу]]''' «[[нафта|чорнага золата]]» ў [[Беларусь|Беларусі]] адкрылі ў [[1964]] годзе. * '''[[Аспергіл|Палівачкавы грыб]]''' найлепш развіваецца пры тэмпературы вышэй 30 °C. * У [[кішэчнік]]у чалавека можа пасяліцца трохметровы '''[[Свіны цэпень|паразітычны чарвяк]]''', узброены кручкамі і прысоскамі. * У возеры [[возера Нарач|Нарач]] трапляецца '''[[Чашачка рачная|рачная чашачка]]''' з вачыма ля асновы шчупальцаў. * Песня '''[[салавей звычайны|найлепшых спевакоў]]''' сярод [[птушкі|птушак]] налічвае да дванаццаці кален. * Першая згадка пра '''[[Царква Святой Марыі, Берлін|найстаражытнейшую з дзеючых цэркваў]]''' [[Берлін]]а датуецца [[1292]] годам. * На востраве ля сутокаў [[Рака Дзісна|Дзісны]] і [[Рака Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]] ў XIV—XVIII стагоддзях існаваў '''[[Дзісенскі замак|замак]]'''. * '''[[Міхаіл Аляксандравіч, сын Аляксандра III|Рускі князь]]''' гаварыў на [[Англійская мова|англійскай мове]] лепш за свайго '''[[Мікалай Мікалаевіч Джонсан|сакратара-англічаніна]]'''. == 2 лютага 2016 года == * Птушкі са '''[[Медумскія гусі|старажытнаегіпецкага шэдэўра]]''' ўжо чатыры з паловай тысячагоддзі пасвяцца на сцяне грабніцы '''[[Нефермаат|егіпецкага прынца]]'''. * '''[[Рускі Сцэвала|Сюжэт]]''' пра [[членашкодніцтва]] быў такім папулярным у [[Расійская імперыя|Расіі]] падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], што трапіў нават на чайны сервіз. * Гісторыя кахання і смерці '''[[Людвік Шпіцнагель|вундэркінда-паліглота]]''' натхніла [[Юльюш Славацкі|польскага паэта]] і '''[[Крык рабіны|драматурга]]'''. * '''[[Канстанцін Тадэвуш Рдултоўскі|Ураджэнец Снова]]''', які сябраваў з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]], стаў першым аўтарам працы пра творчасць [[Шата Руставелі|класіка]] {{нп3|Грузінская літаратура|грузінскай літаратуры|ru|Грузинская литература}} на адной з еўрапейскіх моў. * '''[[Антон Іванавіч Дзянікін|Адзін з галоўных кіраўнікоў]]''' [[Белы рух|Белага руху]] '''[[Быхаўскае сядзенне|сядзеў у турме]]''' ў [[Горад Быхаў|Быхаве]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. * Гісторыя [[Джон Дэвісан Ракфелер|амерыканскага мільярдэра]] стала часткай сюжэта '''[[BioShock|камп’ютарнай гульні]]'''. == 8 студзеня 2016 года == * '''[[Martialis heureka|Знаходку з Марса]]''' можна сустрэць у [[Горад Манаус|марскім порце]], які знаходзіцца за паўтары тысячы кіламетраў ад мора. * У '''[[Першазвяры|найбольш старажытных]]''' з сучасных [[млекакормячыя|млекакормячых]] адсутнічаюць [[губы]]. * Нумізматычная калекцыя цэнтральнага '''[[Дзяржаўны гістарычны музей, Масква|дзяржаўнага музея]]''' гісторыі [[Расія|Расіі]] налічвае каля 1,5 млн адзінак. * Пісьменнік [[Алан Аляксандр Мілн|Алан Мілн]] сцвярджаў, што любімыя заняткі '''[[Віні-Пух|плюшавага мішкі]]''' яго сына — складаць вершы і есці [[мёд]]. * '''[[Катастрофа A321 над Сінайскім паўвостравам|Найбуйнейшая авіякатастрофа]]''' ў [[Егіпет|Егіпце]] адбылася роўна праз 16 гадоў пасля [[Катастрофа Boeing 767 пад Нантакетам|папярэдняй]]. == 2 снежня 2015 года == * '''[[Лопу Суарыш ды Албергарыя|Партугальскі мараплавец]]''' падчас экспедыцыі [[1504]] года [[Партугалія|на радзіму]] вярнуўся з большай колькасцю караблёў, чым меў пры адплыцці. * На '''[[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|акадэмічнай канферэнцыі]]''' ў [[Мінск]]у ў [[1926]] годзе сутыкнуліся думкі прыхільнікаў радыкальнай рэформы [[беларуская мова|беларускай мовы]] і паслядоўнікаў памяркоўнага вырашэння праблем. * Адбудове [[БАПЦ|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] ў пасляваеннай Германіі садзейнічаў '''[[Сергій (Ахатэнка)|украінскі епіскап]]'''. * [[Гальшаны]] сталі першай вёскай у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], якая атрымала '''[[герб Гальшан|свой герб]]'''. * За [[секс]] з непаўналетнімі вучнямі '''[[Джэніфер Фіхтэр|амерыканскую настаўніцу]]''' пасадзілі ў турму на 22 гады. * '''[[Ту Юю|Спецыяліст у галіне традыцыйнай кітайскай медыцыны]]''' стала лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі]]. == 7 кастрычніка 2015 года == * Хаця [[Фізічная антрапалогія|антрапалогія]] і [[культура]] '''[[меланезійцы|меланезійцаў]]''' вывучаюцца ўжо другое стагоддзе, пытанне аб іх паходжанні застаецца дыскусійным * '''[[Звеніслава Барысаўна|Стрыечная сястра]]''' [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] свае грошы і каштоўнасці, што прызначаліся на пасаг, перадала ў казну [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|манастыра]] * Імем '''[[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|першага начальніка]]''' [[мінск]]ай міліцыі была названа [[горад Фрунзэ|сталіца]] [[Кіргізская ССР|Савецкай Кіргізіі]] * '''[[Надзея Рыгораўна Грэкава|Першаму старшыні]]''' [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] на момант абрання было ўсяго 28 гадоў * Два [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскія лаўрэаты]] па фізіцы ('''[[Макс Планк]]''' і '''[[Альберт Эйнштэйн]]''') пасварыліся з-за стаўлення да [[нацызм]]у * Сярод кандыдатаў на пасаду кіраўніка '''«[[Укрнафта|Укрнафты]]»''' быў '''[[Яўген Аляксандравіч Чычваркін|расійскі бізнесмен-эмігрант]]''' * '''[[Гімн Вануату|Гімн]]''' [[Вануату|адной з ціхаакіянскіх дзяржаў]] пачынаецца словамі «Юмі, юмі, юмі…» == 24 ліпеня 2015 года == * '''[[Гара Замкавая, Пуцэвічы|Найвышэйшы пункт]]''' [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] размяшчаецца на захад ад [[Навагрудак|Навагрудка]] * У [[возера|азёрах]] [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]], як заносная або рэліктавая, знойдзена '''[[гідрыла|расліна]]''', пашыраная ў трапічных раёнах * У [[акіян]]е адкрыта '''[[Loricifera|група беспазваночных]]''', якія пастаянна могуць існаваць у цалкам [[анаэробныя арганізмы|анаэробных]] умовах * Да сярэдзіны XIX ст. на [[Пінскія балоты|Пінскіх балотах]] гнездавалася '''[[Коўпіца|птушка]]''' сямейства [[ібісавыя|ібісавых]] * '''[[Нарвежская арктычная экспедыцыя, 1898—1902|Нарвежская палярная экспедыцыя 1898—1902 гадоў]]''' праходзіла на тэрыторыі [[Канадскі Арктычны архіпелаг|Канадскага арктычнага архіпелага]] == 14 чэрвеня 2015 года == * Цэнтральнае месца на выстаўцы да 750-годдзя каранацыі [[Міндоўг]]а займаў '''[[Пячатка Міндоўга|артэфакт]]''' з адзінай прыжыццёвай выявай манарха. * Існуе '''[[Шэкспіраўскае пытанне|праблема]]''' аўтарства твораў, якія прыпісваюцца [[Уільям Шэкспір|Уільяму Шэкспіру]]. * Першай у Антарктыцы зазімавала '''[[Экспедыцыя на «Паўднёвым Крыжы»|брытанская экспедыцыя]]''', якой кіраваў '''[[Карстэн Борхгрэвінк|нарвежац]]'''. * [[Джэф Брыджэс]] у фільме «'''[[Трон: Спадчына]]'''» — першы акцёр кіно, які з’яўляецца на экране камп’ютарна амалоджаным. * Раз у чатыры гады праводзіцца '''[[Джамбары|сусветны скаўцкі злёт]]'''. == 30 красавіка 2015 года == * [[Дрыбін]]скія [[Шапавальства|шапавалы]], каб трымаць у сакрэце тое, пра што гавораць, карысталіся '''[[Катрушніцкі лемезень|адмысловай моваю]]'''. * У мінскім жылым раёне '''[[Жылы раён Паўднёвы Захад, Мінск|Паўднёвы Захад]]''' захаваўся [[курган]], які датуецца [[XI стагоддзе|XI ст]]. <!--Курган быў абследаваны ў [[1978]] і [[1980]] гадах.--> * Да '''[[Помнік Гедзіміну, Вільнюс|літоўскага помніка]]''' [[Гедзімін|заснавальніку]] [[Вільнюс|Вільні]] маюць дачыненне [[Беларусь]] і [[Украіна]]. * '''[[Стывен Чу|Фізік-лаўрэат Нобелеўскай прэміі]]''' ўзначальвае [[міністр энергетыкі ЗША|Міністэрства энергетыкі ЗША]]. * '''[[Хіндустані|Адна]]''' з самых распаўсюджаных моў [[Індыя|Індыі]] мае '''[[хіндзі|індуісцкі]]''' і '''[[урду|мусульманскі]]''' варыянт. * Толькі [[самка|самкі]] '''[[камар звычайны|звычайных камароў]]''' з’яўляюцца крывасмокамі, [[самец|самцы]] ж кормяцца сокам і нектарам раслін. == 7 сакавіка 2015 года == * У паходах за [[кукалка]]мі будучых «рабоў» удзельнічае да дзвюх тысяч '''[[мурашка-амазонка|мурашак-амазонак]]'''. * '''[[Пячора Кра-Маньён|Пячора]]''' на паўднёвым захадзе [[Францыя|Францыі]] дала назву [[Краманьёнец|людзям]] эпохі верхняга [[палеаліт]]у. * У вёсцы [[Вёска Юравічы, Калінкавіцкі раён|Юравічы]] ([[Калінкавіцкі раён]]) захаваўся '''[[Касцёл і калегіум езуітаў, Юравічы|сакральны комплекс]]''', узведзены [[езуіты|езуітамі]]. * Прататыпам для першых '''«[[Тыпавыя серыі жылых дамоў|хрушчовак]]»''' сталі {{нп3|Plattenbau|блокавыя будынкі|de|Plattenbau}} ў [[Берлін]]е і [[Дрэздэн]]е, якія будаваліся з [[1920-я|1920-x]] гадоў. * Першая чарга '''[[Мінскі тралейбус|тралейбуснай лініі]]''' ў [[Мінск]]у была запушчана ў эксплуатацыю [[19 верасня]] [[1952]] г., яна звязвала [[Мінскі чыгуначны вакзал|чыгуначны вакзал]] з [[Плошча Перамогі, Мінск|Круглай плошчай]]. * '''[[Tokyo Sky Tree|Другі па вышыні будынак у свеце]]''' знаходзіцца ў [[Токіа|сталіцы Японіі]]. == 17 студзеня 2015 года == * Доступ у '''[[Элія Капіталіна|рымскі горад]]''', пабудаваны на месцы [[Іерусалім]]а, быў забаронены ўсім [[абразанне|абрэзаным]] мужчынам, а першым парушыў гэта правіла [[Філіп Араб|імператар]]. * У [[1928]] г. была распрацавана першая ў свеце ўстаноўка сінхроннага перакладу для VI кангрэсу [[Камінтэрн]]а ў [[Масква|Маскве]], якая выкарыстоўвала '''[[правадное вяшчанне]]'''. * '''[[Канстанцін Васілевіч Герчык|Жыхар Слуцкага раёна]]''' здолеў застацца жывым у час {{нп3|Катастрофа на Байкануры, 1960|катастрофы|ru|Катастрофа на Байконуре (1960)}} з выбухам ракеты {{нп3|Р-16||ru|Р-16}}, хоць і знаходзіўся ў непасрэднай блізкасці каля яе. * За ўвесь час вытворчасці (з [[1970]] па [[1988]] гады) [[АўтаВАЗ|ВАЗ]] вырабіў 4,85 млн аўтамабіляў '''[[ВАЗ-2101]]''' усіх мадыфікацый з кузавам [[седан]]. * [[Ватыкан]] не з’яўляецца самастойнай [[дзяржава]]й, а толькі суверэннай тэрыторыяй '''[[Святы Прастол|Святога Прастола]]'''. == 4 снежня 2014 года == * На '''[[Планета Нептун|восьмай]]''' [[Планета|планеце]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]] цяплей, чым на '''[[Планета Уран|сёмай]]'''. * Найстаражытнейшая вядомая па дакументах '''[[Сафала|гавань]]''' [[Паўднёвае паўшар'е|Паўднёвага паўшар’я]], верагодна, з’яўляецца радзімай [[біблія|біблейскай]] [[Царыца Саўская|царыцы]]. * Тэхналогія [[Bluetooth]] названа ў гонар '''[[Харальд I Сінязубы|караля]]''', які аб’яднаў народы на тэрыторыі сучасных [[Данія|Даніі]] і [[Сконэ]]. * Традыцыя біць у званы апоўдні ўзнікла '''[[Аблога Бялграда, 1456|пасля цудоўнага вызвалення]]''' [[Каралеўства Венгрыя|венграмі]] ад [[Асманская імперыя|асманскай]] аблогі [[Бялград|сучаснай сербскай сталіцы]]. * Насельніцтва '''[[горад Мантпіліер|самай маленькай са сталіц штатаў ЗША]]''' складае 7855 чалавек. * Перад смерцю [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] была зачынена '''[[Нясвіжскі дзяржаўны каледж імя Якуба Коласа|навучальная ўстанова яго імя]]''', зноў адкрыта ў [[1984]] годзе, а імя вернута ў [[2008]] годзе. == 6 кастрычніка 2014 года == * [[Самец]] '''[[колюшка дзевяцііголкавая|рыбы]]''' з сямейства [[Колюшкападобныя|колюшкавых]] будуе гняздо сярод водных раслін спачатку для ікрынак, а потым — для малявак. * '''[[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР|Першы беларускі ордэн]]''' з’явіўся яшчэ ў [[1924]] годзе. * На тэрыторыі [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі, 1949—1990|Заходняй Германіі]] да [[1998]] года дзейнічала '''[[Фракцыя Чырвонай Арміі|камуністычная тэрарыстычная арганізацыя]]'''. * [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] адкрыта перашкаджаюць дзейнасці '''[[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]]'''. * '''[[RT|Расійскі ўрадавы тэлеканал]]''' мае самы папулярны канал навін на [[YouTube]]. == 22 жніўня 2014 года == * '''[[Махавік паразітны|Адзіны паразітны грыб]]''' сярод сямейства [[балетавыя|балетавых]] сустракаецца ў [[шыракалістыя лясы|шыракалістых лясах]] * [[Шаблон:Чалавек года (Time) 1927-1950|Чалавек года]] ў [[1931]], '''[[П'ер Лаваль|французскі прэм’ер]]''', сацыяліст і пацыфіст, вядомы за антыгерманскія погляды, быў расстраляны за супрацоўніцтва з [[рэжым Вішы|нацыстамі]] * Упершыню выраз '''«[[халодная вайна]]»''' ўжыў [[Джордж Оруэл|самы вядомы пісьменнік-антыўтапіст]] * У [[2012]] годзе [[Рэспубліка Беларусь]] змяніла '''[[сцяг Беларусі|дзяржаўны сцяг]]''' * У [[2014]] годзе [[Зборная Германіі па футболу|еўрапейская зборная]] ўпершыню ў гісторыі выйграла '''[[Чэмпіянат свету па футболу 2014|чэмпіянат свету]]''' па [[футбол]]у на тэрыторыі [[Амерыка|Амерыкі]] == 15 ліпеня 2014 года == * Пад '''[[сцяг Ліберыі|сцягам]]''' [[Ліберыя|старэйшай афрыканскай рэспублікі]] ходзіць самы вялікі гандлёвы флот у свеце * Структура [[земляробства|галоўнага]] з '''[[Гаспадарчыя заняткі беларусаў|гаспадарчых заняткаў]]''' [[беларусы|беларусаў]] на працягу стагодзяў істотна не мянялася * У [[Балгарыя|Балгарыі]] '''[[Найдзен Вылчаў|Чык Чырык]]''' атрымаў {{нп3|Ордэн «Святыя Роўнаапостальныя Кірыл і Мяфодзій»|другую па значнасці дзяржаўную ўзнагароду|bg|Св. св. Кирил и Методий (орден)}} * У '''[[Інданезія|Інданезіі]]''' знялі '''[[Рэйд, фільм|фільм]]''', які [[крытык]]і прызнаюць адным з лепшых баевікоў дзесяцігоддзя * У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] жыве '''[[ірландцы|ірландцаў]]''' больш за [[Ірландыя|абедзве]] [[Паўночная Ірландыя|Ірландыі]] разам == 3 чэрвеня 2014 года == * '''[[Мэнская мова]]''' была адноўленая, калі яе носьбітаў заставалася ўсяго некалькі чалавек * [[Крысціян X|Ісландскі кароль]] віншаваў сваю краіну з '''[[Рэферэндум у Ісландыі, 1944|усталяваннем рэспублікі]]''' * '''[[Джані Радары|Аўтар «Прыгод Чыпаліна»]]''' і '''[[Гульельма Марконі|вынаходнік радыё]]''' былі членамі фашысцкай партыі * '''[[Паўночнаафрыканскі слон|Афрыканскія жывёлы]]''' (''гл. іл.''), якія спусціліся з [[Альпы|Альпаў]], наганялі жах на [[Старажытны Рым]] * Прадстаўнікам '''[[Савойскі дом|старажытнага роду]]''', пад уладай якіх была [[Рысарджымента|аб’яднана]] [[Італія]], [[Канстытуцыя Італіі|канстытуцыяй]] забаронены ўезд на яе тэрыторыю * '''[[Замак герцагаў Урбінскіх|Няскончаны герцагскі палац]]''' лічыўся ідэальнай рэзідэнцыяй для [[Асветніцтва|асвечанага]] [[манарх]]а * Месцам пахавання '''[[Патрыярх Канстанцінопальскі|Канстанцінопальскіх патрыярхаў]]''' з’яўляецца '''[[Храм Жываноснай Крыніцы|жаночы манастыр]]''' == 17 красавіка 2014 года == * Для падтрымкі гістарычных моў і моў нацыянальных меншасцей у [[1992]] годзе была прынята спецыяльная '''[[Еўрапейская хартыя рэгіянальных моў|еўрапейская хартыя]]''' * Самы вялікі [[дыван]] у свеце знаходзіцца ў '''[[Мячэць шэйха Зайда|галоўным храме Абу-Дабі]]''' * Першую [[энцыклапедыя|энцыклапедыю]] надрукаваў '''[[Іаган Авенцін|баварскі гісторык]]''' * Першым мастацкім кіраўніком [[БДТ-2]] быў '''[[Сурэн Ільіч Хачатуран|старэйшы брат]]''' аднаго з [[Арам Хачатуран|найбуйнейшых кампазітараў XX стагоддзя]] * '''[[Сям'я Януш|Даваенны беларускі фільм]]''' зняў '''[[Сігізмунд Францавіч Наўроцкі|былы мінскі пракурор]]''' == 20 сакавіка 2014 года == * Найбольш вядомая [[Чэшская мова|чэха]]-[[Славацкая мова|славацкая]] '''[[Strč prst skrz krk|скорагаворка]]''' не мае [[галосныя|галосных]] * Існуе '''[[Графіс|род лішайнікаў]]''', пладовыя целы якога ўтвараюць малюнак, што нагадвае невядомыя старажытныя пісьмёны * '''[[Андрэя скальная|Адзіны прадстаўнік]]''' старажытай '''[[андрэевыя імхі|групы імхоў]]''' на [[Беларусь|Беларусі]] сутракаецца толькі ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] * '''[[Дыяцэзія Хельсінкі, каталіцкая|Адзіная каталіцкая дыцэзія]]''' [[Фінляндыя|Фінляндыі]] была вылучана са складу [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]]. * У [[Фінляндыя|Фінляндыі]] можна пакаштаваць '''[[Калакука|калакуку]]''' == 5 лютага 2014 года == * '''[[Архілох|Першы еўрапейскі лірык]]''' нарадзіўся на [[Парас|невялічкім востраве]] ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] * Напярэдадні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] рускае камандаванне завербавала '''[[Альфрэд Рэдль|кіраўніка аўстрыйскай контрразведкі]]''', пагражаючы раскрыць яго [[гомасексуальнасць|нетрадыцыйную сексуальную арыентацыю]] * У Беларусі з [[1949]] года гадуюць '''[[Ньюфаўндленд, парода сабак|чатырохногіх выратавальнікаў]]''' * Зона выпрабаванняў [[ядзерная зброя|ядзернай зброі]] на '''[[атол Бікіні|ціхаакіянскім атоле]]''' ўнесена ў спіс [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]] * '''[[Віктар Ніканавіч Вінаградаў|Беларускі матэматык]]''' напісаў кнігу, перакладзеную на 20 моў свету * [[Брыжыт Бардо|Французская мадэль]] зрабіла '''[[Бікіні, вопратка|адкрыты купальны строй]]''' абавязковай рэччу ў арсенале еўрапейскіх модніц == 24 снежня 2013 года == * '''[[Карона Святога Іштвана|Карона]]''', якой каранавалася 55 [[Каралі Венгрыі|венгерскіх манархаў]], і сёння лічыцца свяшчэннай. * Самым надзейным у свеце сховішчам лічыцца '''[[Форт-Нокс|амерыканская ваенная база]]'''. * Галоўным прапагандыстам [[Арабскія лічбы|арабскай сістэмы лічбаў]] стаў '''[[Сільвестр II|Папа Рымскі]]''', якому прыпісвалі сувязь з [[д'ябал|д’яблам]]. * На [[Планета Марс|Марсе]] ёсць чатыры вялізныя гары: [[Алімп (гара, Марс)|Алімп]], '''[[Гара Аскрыйская|Аскрыйская]]''', '''[[Гара Паўліна|Паўліна]]''' і '''[[Гара Арсія|Арсія]]'''. * Самы папулярны ў свеце '''[[Boeing 737|лайнер]]''' 110 разоў захопліваўся [[тэрарызм|тэрарыстамі]]. == 2 снежня 2013 года == * Навакол [[Сонечныя плямы|сонечных плям]] існуюць '''[[Сонечны факел|факелы]]'''. * Беларусы ўваходзяць у топ-10 '''[[Посткросінг|міжнароднага праекта]]''', які ахоплівае 218 краін свету. * '''[[Гэльская ліга]]''' больш за 100 год займаецца захаваннем [[ірландская мова|ірландскай мовы]]. * [[Крымскія татары|Татарын]]-[[парашут]]ыст '''[[Мухашат Хусяінавіч Шаіпаў|паставіў]]''' у [[Мінскі аэраклуб|Мінскім аэраклубе]] 12 сусветных рэкордаў. * У [[1869]] годзе амерыканскі дантыст запатэнтаваў '''[[Жавальная гумка|кулінарны выраб]]''' з неядомай эластычнай асновы, смакавых і араматычных дадаткаў. * [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускі]] '''[[БелАЗ-75710|кар’ерны самазвал]]''' — самы вялікі ў свеце. == 24 кастрычніка 2013 года == * [[Піфагор|Старажытнагрэчаскі матэматык]] заснаваў філасофскую школу, '''[[Піфагарызм|вучэнне]]''' якой засяродзіла ўвагу на значэнні [[лік]]аў. * '''[[Маніфест Кіра|Маніфест]]''' [[Кір Вялікі|цара]] [[Старажытная Персія|Старажытнай Персіі]], запісаны на гліняным [[цыліндр]]ы, стаў першай у гісторыі «[[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|дэкларацыяй]] [[правы чалавека|правоў чалавека]]». * У '''[[фаўна Беларусі|фаўне Беларусі]]''' найбольшай відавой разнастайнасцю вызначаюцца [[насякомыя]]. * Каб пабудаваць '''[[Горад Хум|самы маленькі ў свеце горад]]''', спатрэбілася некалькі [[волат]]аў. * Адзіны ў гісторыі [[танкавы таран]] [[бронецягнік]]а быў здзейснены '''[[Міхаіл Арцёмавіч Бухтуеў|ўраджэнцам Тувы]]''' ля [[Вёска Чорныя Брады|беларускай вёскі]]. * '''[[Горад Кавасакі|Японскі горад]]''' вядомы '''[[Канамара-мацуры|фестывалем жалезных пенісаў]]'''. == 19 верасня 2013 года == * '''[[Эргасфера|Вобласць прасторы-часу]]''', размешчаная паблізу [[Чорная дзірка|чорнай дзіркі]], круціцца разам з ёй. * Сучасны '''[[герб Аўстрыі]]''' ўпрыгожваюць серп і молат. * '''[[Возера Чхонджы|Нябеснае возера]]''' занесена ў [[Кніга рэкордаў Гінеса|Кнігу рэкордаў Гінеса]] * '''[[Калібры|Самыя дробныя птушкі на Зямлі]]''' могуць завісаць у паветры і даваць задні ход. * Хоць [[пратон]] доўгі час лічыўся абсалютна стабільнай часціцай, відаць, не існуе фундаментальнага закона [[фізіка|фізікі]], які забараняў бы яго '''[[распад пратона|распад]]'''. == 29 ліпеня 2013 года == * [[Мінск|Сталіца Беларусі]] — дзясяты горад [[Еўропа|Еўропы]] '''[[Спіс гарадоў-мільянераў Еўропы|паводле колькасці насельніцтва]]'''. * На [[Месяц, спадарожнік Зямлі|Месяцы]] пахаваны адзін з '''[[Юджын Шумейкер|першаадкрывальнікаў]]''' '''[[Камета Шумейкераў — Леві 9|каметы]]''', якая сутыкнулася з [[планета Юпітэр|Юпітэрам]]. * 25500 [[граніт]]ных блокаў '''[[Трыўмфальная арка, Пхеньян|помніка]]''' [[КНДР|ўсходнеазіяцкай краіны]] сімвалізуюць колькасць дзён жыцця яе [[Кім Ір Сен|лідара]]. * '''[[Каралеўства Венгрыя, 1920—1944|Каралеўствам без караля]]''' кіраваў '''[[Міклаш Хорці|адмірал без флоту]]'''. * На [[дрэва]]х можна сустрэць '''[[вярблюдкі|насякомых]]''', сілуэт цела якіх вельмі нагадвае [[вярблюд]]а. * '''[[Фундаментальная бібліятэка БДУ|Першая навуковая бібліятэка Беларусі]]''' вядзе сваю гісторыю з [[1921]] года. * У перыяд [[Каляды|Каляд]] у [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Швецыя|Швецыі]] і [[Эстонія|Эстоніі]] ўжываюць '''[[глёг|гарачы напой]]''' з чырвонага [[віно|віна]] з даданнем рэзкіх прыпраў. == 14 чэрвеня 2013 года == * [[Жан-Мішэль Жар]] прысвяціў тры песні '''[[Каліпса, карабель|караблю Ж.-І. Кусто]]''' * '''[[Гіперыён, дрэва|Самае высокае дрэва на Зямлі]]''' дасягае ў вышыню 115,5 метраў * '''[[Нацыянальны атлас Беларусі|Беларускі фаліянт XXI стагоддзя]]''' вагой 5 кілаграм стваралі 450 спецыялістаў з 60 арганізацый * '''[[Італьянская энцыклапедыя]]''' выходзіла пры непасрэдным удзеле [[Беніта Мусаліні]] * У [[Віцебск|горадзе першага беларускага трамвая]] ў [[1915]] годзе вырабілі першыя '''[[кансервы]]''' * Бацькі '''[[Шэлдан Лі Глэшау|фізіка]]''', які ўвёў у навуковы ўжытак чацвёрты тып [[кварк]]аў, паходзілі з [[Бабруйск]]а == 29 красавіка 2013 года == * '''[[Касачы, карціна ван Гога|Вясёлкавыя кветкі]]''' былі прададзены за 53.900.000 [[долар ЗША|долараў ЗША]] * Адзін з першых падручнікаў па [[Дыферэнцыяльная геаметрыя|дыферэнцыяльнай геаметрыі]] на [[беларуская мова|беларускай мове]] напісаў '''[[Цэлясцін Лявонавіч Бурстын|выпускнік]]''' [[Венскі ўніверсітэт|Венскага ўніверсітэта]] * '''[[Франц Феліксавіч Блус|Царскаму агітатару]]''' супраць [[Паўстанне ў Польшчы, Літве і Беларусі, 1863—1864|паўстання Кастуся Каліноўскага]] «аддзячылі» высылкай у [[Бузулук]] і звальненнем * '''[[Транспланталогія ў Беларусі|Беларускія медыкі]]''' першыя ў свеце ажыццявілі '''[[Ксенатрансплантацыя|міжвідавую перасадку]]''' тканкі [[шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]] * Адну з [[Ірландская мова|кельцкіх моў]], [[Брадвейскі тэатр|вуліцу ў Нью-Ёрку]] і [[Мікалай Мікалаевіч Пінігін|беларускага рэжысёра]] аб’ядналі «'''[[Translations|Пераклады]]'''» * Зрок [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Мендзялееву]] вярнуў '''[[Ерафей Васілевіч Касценіч|хірург з Беларусі]]''' * Рэцэптуру сучасных '''[[сасіска|сасісак]]''' вынайшаў '''[[Іаган Георг Ланер|венскі мяснік]]''' * '''[[S/2003 J 12|Самы маленькі спадарожнік]]''' у [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэме]] мае дыяметр не большы за кіламетр == 26 сакавіка 2013 года == * Больш за ўсё гэты '''[[Piaractus brachypomus|сваяк піранняў]]''' любіць [[арэхі]] * '''[[Якаў Барысавіч Зяльдовіч|Сын мінскага адваката]]''' быў адным са стваральнікаў '''[[Тэрмаядзерная зброя|вадароднай бомбы]]''' * У сучаснай [[беларуская мова|беларускай мове]] '''10''' '''[[Знакі прыпынку|знакаў прыпынку]]''' * '''[[Вёска Маляцічы|Вёску на Крычаўшчыне]]''' да прыходу [[бальшавікі|бальшавікоў]] упрыгожвала '''[[Касцёл Святога Станіслава, Маляцічы|копія]]''' [[Сабор Святога Пятра|Сабора Святога Пятра]] ў [[Горад Рым|Рыме]] * Адзін з [[Другі пачатак тэрмадынамікі|законаў тэрмадынамікі]] можа стаць прычынай [[Энтрапія#Энтрапія, як прычына цеплавой смерці Сусвету|цеплавой смерці Сусвету]] * [[Іўрыт|Афіцыйная мова]] гэтай [[Ізраіль|сучаснай дзяржавы]] была [[Мёртвая мова|мёртвай]] больш за 1000 гадоў == 25 лютага 2013 года == * '''[[Максімільян Станіслаў Рыла|Шляхціц з Ваўкавыскага павета]]''' стаў першым, хто даследаваў руіны старажытнага [[Вавілон]]а * '''[[Амар аль-Башыр|Прэзідэнт]]''' [[Судан|паўночнаафрыканскай краіны]] з’яўляецца першым дзеючым кіраўніком дзяржавы, на арышт якога [[Міжнародны крымінальны суд]] выдаў ордар * На схіле '''[[Гара Рашмор|гары «шасці прабацькоў»]]''' высечаны партрэты чатырох [[ЗША|амерыканскіх]] [[Спіс прэзідэнтаў ЗША|прэзідэнтаў]] * '''[[Трыдакна гіганцкая|Самыя вялікія малюскі]]''' «гадуюць» самыя '''[[Жамчужына Лаа-Цзы|вялікія жамчужыны]]''' * '''[[Святы Хрыстафор|Святы заступнік]]''' [[Вільня|Вільні]] меў [[кінацэфалы|галаву сабакі]] * Існуе '''[[Карбаранавая кіслата|кіслата]]''' ў мільёны разоў мацнейшая за канцэнтраваную [[серная кіслата|серную кіслату]] * У [[Мінск|беларускай сталіцы]] «'''[[Ля Траецкага|Эйфелева вежа]]'''» налічвае толькі 25 паверхаў * '''[[Ісус Хрыстос|Заснавальнік]]''' [[Хрысціянства|сусветнай рэлігіі]] таксама прызнаецца паслядоўнікамі [[іслам|іншай сусветнай рэлігіі]], і ў іх [[Каран|галоўнай кнізе]] згадваецца нават часцей за [[Мухамед|ўласнага заснавальніка]] == 2 лютага 2013 года == * '''[[Даніэл Карлтан Гайдузек|Амерыканскі вірусолаг і эпідэміёлаг]]''', жывучы сярод абарыгенаў [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]], адкрыў невядомыя раней механізмы паходжання і распаўсюджвання інфекцыйных захворванняў і стаў лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі]]. * [[Асвейская града]] на [[Беларусь|Беларусі]] лічыцца ўсходнім адгор’ем '''[[Латгальскае ўзвышша|узвышша]]''', асноўная частка якога знаходзіцца ў межах [[Латвія|Латвіі]]. * '''[[Зоф'я Налкоўская|Польская пісьменніца]]''' ў [[1926]] годзе прысвяціла [[эсэ]] [[Гродна]], а ў [[1934]] — [[Нёман]]у. * На тэрыторыі савецкага ваеннага гарадка ў [[Шчучын]]е знаходзіўся сапраўдны '''[[Шчучынскі палац|панскі палац]]'''. * У [[1981]] годзе з-за актыўнасці мясцовага [[вулкан]]а насельніцтва '''[[востраў Паган|невялікага Ціхаакіянскага вострава]]''' было эвакуіравана, з таго часу востраў незаселены. * '''[[Марцін Мікалай Кароль Радзівіл|Адзін]]''' са [[слуцк]]іх [[Радзівіл]]аў займаўся [[алхімія]]й, меў [[гарэм]] і збіраўся перайсці ў [[іўдаізм]]. == 5 студзеня 2013 года == * '''[[Даніла Галіцкі|Першы кароль Русі]]''' адбудаваў [[Галіцка-Валынскае княства|дзяржаву]], мяжа якой праходзіла па [[Карпаты|Карпатах]], [[Дняпро|Дняпры]] і [[Дунай|Дунаі]] * [[Мірскі замак]] быў выяўлены на срэбранай '''[[Памятная манета «Мірскі замак»|манеце]]''' * '''[[Кантрабас|Найбуйнейшы са струнных смычковых інструментаў]]''' даў назву раману [[Патрык Зюскінд|нямецкага пісьменніка]] * Малую колькасць ападкаў на заходнім узбярэжжы [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] абумоўлівае халоднае '''[[Перуанскае цячэнне|марское цячэнне]]''' * На месцы '''[[Сярэдненёманская нізіна|нізіны]]''' ў басейне [[Нёман]]а некалькі тысяч год назад існавалі вялікія прыледавіковыя [[возера|азёры]] * Асноўнае насельніцтва індыйскага штата [[Карнатака]] складае '''[[Канада, народ|народ дравідыйскага паходжання]]''' == 3 снежня 2012 года == * [[Янка Купала|Беларускі пясняр]] завяршыў у 1913 годзе ‎'''[[Магіла льва, паэма|паэму]]''', што стала разгадкай крыўд і бедаў народа напярэдадні рэвалюцыйных падзей * У XII стагоддзі ў [[Гродна|Гродне]] існавала самабытная '''[[Гродзенская школа дойлідства|архітэктурная школа]]''' * Некаторыя '''[[паруснікавыя|рыбы]]''' могуць развіваць хуткасць да 130 км/гадз. * Амерыканскія [[эсперантыст]]ы кожныя тры гады арганізуюць '''[[Усеамерыканскі кангрэс эсперанта|кангрэс]]''' * [[Панамскі канал|Лацінаамерыканская водная артэрыя]] дала назву '''[[Панама, капялюш|нацыянальнаму галаўному ўбору Эквадора]]''' * [[Беларусь]] з’яўляецца адзінай краінай у [[Еўропа|Еўропе]] і [[СНД]], дзе практыкуецца '''[[Смяротная кара ў Беларусі|смяротная кара]]''' == 12 лістапада 2012 года == * Назвы '''[[Mars Exploration Rover|амерыканскім марсаходам]]''' дала дзевяцігадовая дзяўчынка-сібірачка * Продкі [[Іван Грозны|Івана Грознага]] ў '''[[Кулікоўская бітва|бітве]]''' паміж [[русь|рускімі княствамі]] і [[Залатая Арда|ардынцамі]] ўзначальвалі абодва войскі * '''[[Буда Вясенняга Храма|Самая вялікая статуя]]''' ў свеце знаходзіцца ў кітайскай [[правінцыя Хэнань|правінцыі Хэнань]] * '''[[Касцёл Святога Варфаламея, Вільнюс|Храм]]''' у '''[[Ужупіс|старажытным раёне]]''' [[Вільнюс|літоўскай сталіцы]] ў [[1997]] годзе быў перададзены [[беларусы|беларусам]]-каталікам * За выратаванне [[Горад Мінск|Мінска]] ад вясновай паводкі гарадскі галава '''[[Плябанскія млыны|быў засуджаны і зняты з пасады]]''' мінскім архіепіскапам * '''[[Каміла Марцінкевіч|Дачку]]''' [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|заснавальніка беларускай драматургіі]] за выпады супраць [[самадзяржаўе|самадзяржаўя]] змясцілі ў псіхіятрычную бальніцу * На '''[[Старадворскі валун|паўночнабеларускім валуне]]''' прысутнічае люстраная выява [[Сузор'е Вялікая Мядзведзіца|сузор’я]], якой больш за 2000 год * Гэты '''[[Канстанцін Заслонаў, п'еса|лаўрэат Дзяржаўнай прэміі]]''' аб’яднаў [[Саламон Міхайлавіч Міхоэлс|арганізатара яўрэйскага нацыянальнага тэатра]] і [[Канстанцін Сяргеевіч Заслонаў|беларускага падпольшчыка]] * Бандыты хацелі знішчыць цэлы '''[[Горад Слюдзянка|горад]]''' з насельніцтвам у 20 тысяч чалавек дзеля 11 мільёнаў [[Савецкі рубель|рублёў]] == 16 кастрычніка 2012 года == * На апошніх '''[[Парламенцкія выбары ў Беларусі, 2012|парламенцкіх выбарах]]''' у [[Беларусь|Беларусі]] цалкам спраўдзіўся прагноз адной з [[Наша ніва (1991)|найстарэйшых газет]] краіны * Больш намінацый на [[Оскар|прэмію Оскар]], чым у '''[[Джон Таўнер Уільямс|гэтага амерыканскага кінакампазітара]]''', мае толькі [[Уолт Дысней]] * '''[[Нявіннасць мусульман]]''' стала прычынай [[Напады на дыпламатычныя місіі ЗША, 2012|забойства]] [[ЗША|амерыканскага]] [[Крыстафер Стывенс|пасла]] і хваляванняў у [[Арабскі свет|арабскім свеце]] * Невялікая [[Прыбалтыка|прыбалтыйская]] [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|краіна]] мела сваю '''[[Востраў Джэймс, Гамбія|калонію]]''' ў [[Афрыка|Афрыцы]] * '''[[Караль Бжастоўскі|Стваральнік]]''' [[Штабінская рэспубліка|рэспублікі]] на польска-беларускай мяжы быў відным рэфарматарам, але '''[[Virtuti Militari|самы ганаровы польскі ваенны ордэн]]''' ён атрымаў не за гэта * [[Літва|Літоўскае]] сяло яшчэ ў XVIII стагоддзі займела '''[[Паўлаўская рэспубліка|дзвюхпалатны парламент]]''' * З-за памылкі [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|рэдактара]] на вокладцы '''[[Жалейка, зборнік|першага зборніка]]''' [[Янка Купала|маладога паэта]] з’явіўся ўсім знаёмы псеўданім == 25 верасня 2012 года == * Каб адвесці ад [[Данія|Даніі]] [[Бог|Божую]] кару за забойства '''[[Кнуд IV Святы|караля]]''' ў царкве, '''[[Олаф I, кароль Даніі|іншы кароль]]''' прынёс сябе ў ахвяру. * Праз [[Гібралтарская скала|адзін]] з [[Геркулесавы слупы|Геркулесавых слупоў]] '''[[Пячора Святога Міхаіла|можна спусціцца]]''' ў [[пекла]], а ўзлезшы '''[[Гара Ача|на іншы]]''' — патрапіць у манастыр. * Майстрыхі гэтага '''[[Аршанская фабрыка мастацкіх вырабаў|паўночнабеларускага прадпрыемства]]''' саткалі васьміметровы абрус для [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]], а таксама расшылі золатам сталовую бялізну для рэзідэнцыі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]. * '''[[Фядосій Арцёмавіч Смалячкоў|Беларускі снайпер]]''' быў ініцыятарам стварэння спецыяльнай школы ў [[Блакада Ленінграда|блакадным Ленінградзе]], а яго памяці [[Пятрусь Броўка]] прысвяціў паэму. * '''[[Алена Лукрэцыя Карнара Піскапія|Першая жанчына-доктар навук]]''' скончыла той жа '''[[Падуанскі ўніверсітэт|ўніверсітэт]]''', што і [[Францыск Скарына|беларускі першадрукар]]. == 4 верасня 2012 года == * '''[[Іван Кандратавіч Бялькевіч|Складальнік]]''' абласнога слоўніка налічыў на [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыне]] каля 20 тысяч беларускіх словаў. * Выпускнікамі беларускага '''[[Равеснік|дзіцячага музычнага калектыву]]''', які заснавала '''[[Марына Мікалаеўна Бяльзацкая|масквічка]]''', можна амаль чатыры разы засяліць [[Горад Дзісна|самы маленькі горад]] Беларусі. * Ядомасць '''[[Пецыца ярка-чырвоная|бабуліных вушэй]]''' пакуль не вызначана, але парашком з іх можна спыніць [[кроў]]. * [[Елізавета II|Брытанскі манарх]] можа наведаць '''[[Сіці, Лондан|цэнтр]]''' [[Горад Лондан|Лондана]] толькі з дазволу лорда-мэра. * '''[[Іосіф Бенцыянавіч Сіманоўскі|Першы дырэктар]]''' [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] скончыў [[Бернскі ўніверсітэт]]. * '''[[Карлуш I|Муж]]''' і '''[[Луіш Філіпэ, герцаг Браганса|старэйшы сын]]''' былі '''[[Партугальскае царазабойства|застрэлены тэрарыстамі]]''', але '''[[Мануэл II|малодшага]]''' гэта '''[[Амелія Арлеанская|адважная жанчына]]''' ўратавала, адбіваючыся [[букет]]ам. * [[4 ліпеня]] [[2012]] '''[[Jodel D11|самалёт]]''' са [[Швецыя|Швецыі]] бамбардзіраваў [[Горад Мінск|Мінск]] плюшавымі [[цацка]]мі. == 10 жніўня 2012 года == * Дамы, пабудаваныя '''[[New Line Cinema|Фрэдзі]]''' і '''[[Atlantic Records|Рут]]''', знакаміты зусім не сваёй архітэктурай. * Найбольшую колькасць узнагарод прэстыжнай '''[[BRIT Awards|брытанскай прэміі]]''' ў вобласці [[Поп-музыка|поп-музыкі]] мае «'''[[Робі Уільямс|Фрэнк Сінатра XXI стагоддзя]]'''». * Для [[Парнаграфія|порнастужак]] існуе свая '''[[AVN Awards|прэмія «Оскар»]]'''. * '''[[World of Tanks|Беларуская камп’ютарная гульня]]''' патрапіла ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінэса]], паставіўшы рэкорд па адначасовым знаходжанні ігракоў на [[сервер]]ы. * '''[[Касцёл Святых Пятра і Паўла, Вільнюс|Віленскі касцёл]]''' па багаццю аздаблення [[інтэр'ер]]у не мае сабе роўных на прасторы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. * '''[[Вялікі Камень|Самы вялікі валун Беларусі]]''' важыць амаль як тры [[141 R|амерыканскія паравозы]]. * На '''[[Святы камень Сянежыцкі|адным і тым жа месцы]]''' пакінулі свае сляды і [[Багародзіца]] і [[чорт]]. * «{{нп3|Найпрыгажэйшая кніга свету|Найпрыгажэйшай кнігай свету|de|Schönste Bücher aus aller Welt}}» ў 1968 стала выданне «[[Новая зямля, паэма|энцыклапедыі жыцця беларускага сялянства]]» з ілюстрацыямі '''[[Георгій Георгіевіч Паплаўскі|беларускага акадэміка]]'''. * Для '''[[Codex Gigas|адной з самых вялікіх кніг чалавецтва]]''' (яе вага складае 75 кг) у XIII стагоддзі спатрэбілася 160 асліных скур. == 15 ліпеня 2012 года == * У [[Млечны Шлях|нашай галактыкі]] ёсць уласны '''[[Спіральная галактыка з перамычкай|бар]]'''. * [[Беларусь]] займае '''[[Спіс краін паводле колькасці самагубстваў|4-е месца па колькасці самагубстваў у свеце]]''' на 100 тыс. чалавек. * Да таго як стаць першым [[бібліятэкар]]ам [[Ватыканская апостальская бібліятэка|апостальскай бібліятэкі]], '''[[Барталамеа Плаціна|італьянскі філосаф]]''' быў асуджаны за пагрозы ў адрас [[Папы Рымскія|Папы]]. * Большасць артыстаў адной з першых [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|паваенных]] '''[[Алеся, опера|оперных пастановак]]''' былі апранутыя ва ўласныя касцюмы, у якіх яны [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|партызанілі]]. * '''[[Пакт Рэрыха|Пакт]]''', распрацаваны [[Мікалай Канстанцінавіч Рэрых|вядомым мастаком і падарожнікам]], забараняў чыніць шкоду аб’ектам культурнай спадчыны нават пры ваеннай неабходнасці. * '''[[Ганна Адамаўна Барысевіч|Самая старая жанчына і адначасовы самы стары апераваны пацыент]]''' не была занесеная ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінеса]] з-за спазнення. == 22 чэрвеня 2012 года == * У '''[[Санта-Марыя-ін-Віа-Лата|рымскай царкве]]''', дзе [[апостал Павел]] пісаў свае пасланні, пахаваны [[Жазеф Банапарт|два]] [[Люсьен Банапарт|браты]] [[Напалеон I Банапарт|Банапарта]]. * Дзякуючы '''[[Юльюш Клос|гэтаму чалавеку]]''' беларускаму [[Браслаў|курорту]] далі мянушку Паўночная [[Ніца]]. * Для '''[[Сусветная выстаўка, 1851|першай Сусветнай выстаўкі]]''' быў пабудаваны '''[[Крыштальны палац]]''', а для '''[[Сусветная выстаўка, 1889|дзясятай]]''' — [[Эйфелева вежа]] (''на іл.'') * Першым на [[Антарктыда|Антарктыду]] ступіў '''[[Карстэн Борхгрэвінк|нарвежац]]''' пад [[Брытанская імперыя|брытанскім сцягам]]. * '''[[Аляксандр Ільіч Гінцбург|Беларускі рэжысёр]]''' за фільм «Яго клічуць Сухэ-Батар» атрымаў мангольскі ордэн «Палярная зорка». * '''[[Антон Адамавіч Аляхновіч|Лётчык]]''' са [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]] стаў адзіным лётчыкам у [[Авіяцыя далёкага дзеяння СССР|АДД]], які ўсю вайну пралятаў на адным і тым жа далёкім бамбардзіроўшчыку [[Іл-4]] і з адным і тым жа экіпажам. * За крадзеж кніг з '''[[Эскарыял|бібліятэкі гэтага палаца]]''' было прадугледжана адлучэнне ад [[Рымска-каталіцкі Касцёл|царквы]]. * Праз '''[[Катэгат|каціную дзірку]]''' цяжка правесці карабель. == 8 мая 2012 года == * У чылійскім Сан-Антоніа нарадзіўся '''[[Сяргей Альбертавіч Картэс|беларускі кампазітар]]''', які напісаў араторыю на словы [[Янка Купала|Я. Купалы]] і балет «Апошні інка» * Акрамя «ветэрынарнага кодэкса БССР» '''[[Яўген Піліпавіч Алонаў|віцебскі ўрач]]''' стварыў '''[[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|унікальны інстытут]]''', а таксама батанічны сад, музей анатоміі, арніталогіі і энтамалогіі * Губернатарам [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]] з’яўляецца '''[[Валерый Паўлавіч Сердзюкоў|ўраджэнец Гомельскага Палесся]]''' * Ініцыятарам '''[[Венецыянскі кінафестываль|найстарэйшага кінафестывалю]]''' быў [[Беніта Мусаліні|італьянскі дыктатар]] * Рэкорд [[Акіянія|Акіяніі]] па скачках у вышыню (5,95 м) усталяваў '''[[Дзмітрый Маркаў|беларус]]''' * '''[[Ісер Харэль|Адзін з першых кіраўнікоў]]''' службаў разведкі і бяспекі Ізраіля паходзіў з [[Горад Віцебск|віцебскіх]] [[яўрэі|яўрэяў]] == 21 красавіка 2012 года == * Першым дэсантнікам у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] быў '''[[Васіль Піліпавіч Маргелаў|беларус]]''' з [[Горад Днепрапятроўск|Днепрапятроўска]]. * '''[[Сяргей Барысавіч Іваноў|Цяперашні кіраўнік]]''' Адміністрацыі [[Прэзідэнт РФ|Прэзідэнта РФ]] вучыўся на [[Вышэйшыя курсы КДБ|вышэйшых курсах КДБ]] у [[Горад Мінск|Мінску]]. * Рэкорд хуткасці на Зямлі (10 325 км/г) ўсталявалі '''[[ракетныя сані|санкі]]'''. * З-за [[Данія|дацкага]] '''[[Карыкатурны скандал 2005—2006 гадоў|карыкатурнага скандала]]''' больш за ўсіх пацярпеў [[Аляксандр Міхайлавіч Здвіжкоў|беларус]]: яго газету зачынілі, а самога асудзілі на 3 гады строга рэжыму. * Чэмпіёнам Іспаніі па [[гандбол]]е ў складзе каманды «Тэка» два гады запар быў '''[[Міхаіл Іванавіч Якімовіч|беларускі алімпійскі чэмпіён]]'''. * Заснавальнікам [[акушэрства]] ў [[Расія|Расіі]] з’яўляецца '''[[Эдуард-Антон Якаўлевіч Красоўскі|ўраджэнец Слуцка]]'''. * Першынства па [[шахматы|шахматах]] у '''[[Кафэ дэ ля Рэжанс|парыжскім кафэ]]''' атрымаў '''[[Давід Маркелавіч Яноўскі|журналіст з Ваўкавыску]]'''. == 23 сакавіка 2012 года == * '''[[Аляксандра Іванаўна Александровіч|Сястра]]''' [[Андрэй Іванавіч Александровіч|паэта]] паспела і ў хоры [[Уладзімір Васільевіч Тэраўскі|вядомага кампазітара]] для [[Янка Купала|класіка]] паспяваць, і галоўную ролю ў '''[[На Купалле|спектаклі]]''' на [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|сцэне]] адыграць, і падручнікі з чытанкамі скласці. * '''[[Мікалай Мікалаевіч Аляксандраў|Былы ваенны медык]]''' прыехаў у Мінск змагацца з [[Анкалогія|ракам]], а заснаваў [[Аграгарадок Лясны|пасёлак]] * Прыжыццёвае выданне «[[Новая зямля, паэма|Новай зямлі]]» [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] афармляў '''[[Алексантэры Ахола-Вало|фінскі мастак]]''', які працаваў у [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульце]] * '''[[Царква Санта-Стэфана|Венецыянская царква]]''' за 250 гадоў сваёй гісторыі была шэсць разоў асвечана нанова з-за крыві, якая пралівалася ў яе сценах. * '''[[Апаладор Дамаскі|Вядомы архітэктар і канструктар]]''' [[Старажытны Рым|Старажытнага Рыма]] быў пазбаўлены жыцця за крытыку чарцяжоў [[Адрыян|імператара]] == 10 сакавіка 2012 года == * На гэтым '''[[Берынгія|мосце]]''' тэарэтычна маглі адначасова сустрэцца [[маманты]] і [[вярблюды]], [[Леў|львы]] і [[Буры мядзведзь|мядзведзі]] * '''[[Белае распяцце|Карціна]]''', напісаная ў 1938 годзе, стала прадчуваннем [[Масавае знішчэнне яўрэйскага насельніцтва, 1933-1945|Халакосту]] * '''[[Міцкевіч на скале Аю-Даг|Партрэт]]''' [[Адам Міцкевіч|вядомага польскага паэта]] беларускага паходжання набыў значэнне маніфесту [[рамантызм]]у ў беларускім [[жывапіс]]е (на іл.) * '''[[Джозеф Кітынгер|Афіцэр]]''' [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] з '''[[горад Тампа|горада Тампа]]''' здзейсніў самы высокі ў гісторыі скачок з [[парашут]]ам (31300 метраў) * '''[[Уітні Х'юстан|Амерыканская спявачка і былая фотамадэль]]''' з’яўляецца артысткай з самай вялікай колькасцю ўзнагарод * У '''[[Вёска Вялікія Лётцы|вясковы батанічны сад]]''' пад Віцебскам насенне дастаўлялася з [[Горад Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]], [[Горад Варшава|Варшавы]], [[Горад Парыж|Парыжа]], [[Горад Жэнева|Жэневы]] і іншых месцаў == 27 лютага 2012 года == * '''[[Жоўтагаловы каралёк|Самая маленькая птушка Беларусі]]''' з’яўляецца нацыянальным сімвалам [[Люксембург]]а * Аркуш '''[[Біблія Гутэнберга|не самай рэдкай інкунабулы]]''' з [[Майнц]]а каштуе 80 тысяч [[долар ЗША|долараў ЗША]] * Сімвалам [[Мадагаскар]]а з’яўляецца '''[[дрэва падарожнікаў]]''' * Сын прапаведніка з [[штат Алабама|Алабамы]] стаў «'''[[Уільям Крыстафер Хэндзі|бацькам блюза]]'''», а дачка фермера — «'''[[Ціна Цёрнер|каралевай рок-н-ролу]]'''» * Да [[1975]] года ў [[Фінляндыя|Фінляндыі]] магчыма было пабачыць '''[[Vr1|жалезных курыц]]''' * Колькасць '''[[Volkswagen Käfer|металакрылых жукоў]]''' складае звыш 20 мільёнаў == 7 лютага 2012 года == * '''[[Горад Брэдфард|Горад]]''' у '''[[Графства Заходні Іаркшыр|Заходнім Іаркшыры]]''' з’яўляецца сусветнай сталіцай гандлю [[воўна|ваўняным]] [[тэкстыль|тэкстылем]]. * У [[Ліван]]е размяшчаецца адзіны пераважна [[Каталіцкая царква|каталіцкі]] '''[[Горад Захле|горад]]''' на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] * '''[[Антыгітлераўская кааліцыя|Саюзнікі]]''', якія цалкам знішчылі культурны [[Горад Дрэздэн|Дрэздэн]], па памылцы '''[[Бамбардзіроўка Прагі|разбамбілі і Прагу]]''' * '''[[Nestlé|Швейцарская кампанія]]''' адным махам пазбавілася ад птушаняці * '''[[Мініяцюра|Маленькія мастацкія творы]]''' атрымалі назву ад чырвонай фарбы * '''[[Валянцін Мікалаевіч Аўдзееў|Вынаходнік без сістэматычнай адукацыі]]''' стаў членам-карэспандэнтам [[АН СССР]] * '''[[Панамерыканская шаша|Найбуйнейшая ў свеце шаша]]''' аб’ядноўвае нацыянальныя сеткі дарог [[Амерыка|двух кантынентаў]] == 25 студзеня 2012 года == * '''[[Антаніна Іванаўна Абрамава|Жыхарка Барысава]]''' перанесла на в{{*|а}}зы і «[[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкую крэпасць]]», і «юбілейны салют» * У '''[[Вёска Паланечка|вёсцы пад Баранавічамі]]''' адразу 3 гістарычныя каштоўнасці: '''[[Юр'еўскі касцёл, Паланечка|неагатычны мадэрновы касцёл]]''' (на выяве), [[Свята-Антоніеўская царква, Паланечка|царква пачатка XIX стагоддзя]] і [[Палац Радзівілаў, Паланечка|Палац Радзівілаў]] * Вызваленне [[Горад Віцебск|Віцебска]] пачалося з вышыні ля '''[[Вёска Шульцава|спаленай фашыстамі вёскі]]''' * '''[[Осаму Тэдзука|Японскі доктар медыцыны]]''' стаў культавым аўтарам [[Манга, мастацтва|мангі]] і [[анімэ]] * Сімвалам [[штат Аляска|Аляскі]] з’яўляецца '''[[Аляскінскі маламут|ездавы сабака]]''', а іншыя '''[[Грэнландскі сабака|чатырохлапыя сябры чалавека]]''' дапамаглі [[Руаль Амундсен|Руалю Амундсену]] прыйсці першым на [[Паўднёвы полюс]] == 20 студзеня 2012 года == * У перыяд распаду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] ўзнік новы '''[[Неаплатанізм|кірунак антычнай філасофіі]]''' * Багаццем і разнастайнасцю '''[[Бібліятэка Полацкай езуіцкай акадэміі|бібліятэкі Полацкай езуіцкай акадэміі]]''' быў узрушаны імператар [[Аляксандр I, імператар расійскі|Аляксандр І]] * Лічыцца, што карціна '''«[[Дама з гарнастаем]]»''' належыць пэндзлю [[Леанарда да Вінчы]], а выяўлена на ёй '''[[Чэчылія Галерані]]''' * '''[[Уолтэр Брунінг|Найстарэйшы чыгуначнік ЗША]]''' пражыў больш за 114 год * '''[[Эрнест Сетан-Томпсан|Канадскі пісьменнік-натураліст]]''' сам ілюстраваў свае кнігі * '''[[Марскія сланы|Найбольш буйныя драпежныя звяры]]''' сваёй назвай абавязаны хобатападобнаму носу самцоў * '''[[Нільс Улаф|Пярнаты рыцар]]''' з’яўляецца талісманам '''«[[Каралеўская гвардыя Нарвегіі|Чорных д’яблаў]]»''' * '''[[Трасуха|Назва вядомага беларускага танца]]''' паходзіць ад {{Не перакладзена 3|Ліхаманка, міфалогія|ліхаманкі|ru|Лихорадка (мифология)}} == 6 студзеня 2012 года == * Паводле '''[[Парменід|Парменіда з Элеі]]''', крыніцай праўдзівых ведаў аб свеце можа быць толькі розум, а пачуцці прыводзяць да непраўдзівых і супярэчлівых меркаванняў * [[Арганізацыя ААН па пытаннях адукацыі, навукі і культуры (ЮНЕСКА)|ЮНЕСКА]] ўнесла ў [[2007]] годзе '''[[Рыг-Веда|помнік старажытнаіндыйскай літаратуры]]''' ў «Памяць свету» * Каля 50 сюжэтных тыпаў '''[[Беларускія казкі|беларускіх казак]]''' не маюць аналагаў у {{Не перакладзена 3|Паказальнік сюжэтаў фальклорнай казкі|фальклоры іншых народаў|ru|Указатель сюжетов фольклорной сказки}} * [[Крывіцкае (Беларускае) навуковае таварыства]] ў [[Нью-Ёрк]]у выдавала ўласны '''[[Веда (1951)|навукова-літаратурны часопіс]]''' * '''[[Анджэй Цеханавецкі|Польскі навуковец-беларусіст]]''' прысвяціў кнігу [[Міхал Казімір Агінскі|Міхалу Агінскаму]] і яго «сядзібе музаў» у [[Слонім]]е * За пераклад «[[Боская камедыя|Боскай камедыі]]» [[Дантэ]] '''[[Уладзімір Скарынкін|беларускі паэт]]''' атрымаў Нацыянальную прэмію [[Італія|Італіі]] * '''[[Ласла Пап]]''', '''[[Фелікс Савон]]''', '''[[Тэафіла Стывенсан]]''' з’яўляюцца трохразовымі алімпійскімі чэмпіёнамі па [[бокс]]е * Прычынай смерці '''[[Аляксандр I, кароль Грэцыі|грэчаскага манарха]]''' стала [[малпа]] == 2 студзеня 2012 года == * «[[Горад Прага|Маці ўсіх гарадоў]]» мае, верагодна, '''[[Страгаўскі стадыён|найбуйнейшы па плошчы стадыён]]''' у свеце. * '''[[Самец|Мужчынскі пол]]''' [[арганізм]]а вызначаецца толькі адной '''[[Y-храмасома|храмасомай]]'''. * '''[[Нёшатэль, сыр|Самы старажытны сыр Нармандыі]]''' робіцца ў '''[[Горад Нёшатэль-ан-Брэ|Нёшатэль-ан-Брэ]]'''. * '''[[TF1|Прыватны французскі тэлеканал]]''' з’яўляецца найбуйнейшым у [[Еўропа|Еўропе]] паводле аўдыторыі. * '''[[Johnson & Johnson|Буйная касметалагічная кампанія]]''' стала аб’ектам {{Не перакладзена 3|Чыкагскі атрутнік|шантажу атрутніка|ru|Чикагский отравитель}}, ад рукі якога загінула 7 чалавек, а сам ён не знойдзены дагэтуль. * Вады ў '''[[Возера Лак-дзю-Буржэ|самым вялікім і глыбокім возеры Францыі]]''' хопіць, каб паіць усіх французаў цэлы год. * '''[[Артэйха|Невялікі галісійскі муніцыпалітэт]]''' з’яўляецца домам сусветна вядомай '''[[Zara|моднай гандлёвай маркі]]'''. == 23 снежня 2011 года == * Больш за 30 гадоў у [[Горад Лондан|Лондане]] выдаваўся '''[[The Journal of Byelorussian Studies|часопіс беларускіх даследаванняў]]''' * Больш за 40 гадоў да назвы '''[[Горад Фероль|гэтага горада]]''' дадавалі эпітэт-напамін пра яго [[Франсіска Франка|самага вядомага ўраджэнца]] * '''[[Рыяс Ла-Карунья|Самы брудны вадаём Еўропы]]''' падобны на [[фіёрд]], але адносіцца да зусім '''[[Рыяс|іншага тыпу заліваў]]''' * Адну з '''[[Рыяс Альтас|частак]]''' турыстычнага [[Іспанія|іспанскага]] '''[[узбярэжжа|ўзбярэжжа]]''' называюць '''«[[Бераг смерці|Берагам смерці]]»''' * Самы паўночны пункт Іспаніі — мыс {{Не перакладзена 3|Мыс Артэгаль|Артэгаль|es|Cabo Ortegal}} — знаходзіцца ў '''[[Правінцыя Ла-Карунья|гэтай правінцыі]]''' * У невялікім '''[[Горад Ла-Карунья|галісійскім горадзе]]''' сярод іншага знаходзяцца '''[[Вежа Геркулеса|самы стары ў свеце маяк]]''', {{Не перакладзена 3|Марская набярэжная Ла-Каруньі|самая доўгая ў свеце набярэжная|gl|Paseo marítimo da Coruña}} і {{Не перакладзена 3|Дом-музей Пікаса|Дом-музей Пікаса|gl|Casa Museo Picasso}}. == 7 снежня 2011 года == * Аховай і абаронай фундаментальных прынцыпаў мовы [[эсперанта]] займаецца спецыяльная '''[[Акадэмія эсперанта|моўная ўстанова]]''' * У [[Лондан]]е знаходзяцца '''[[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны|бібліятэка і музей]]''', якія афіцыйна з’яўляюцца «ўласнасцю ўсіх беларусаў» * '''[[Руперт Брук|Англійскі паэт]]''' у 1912 г. напісаў п’есу «Літва», падзеі якой адбываюцца ў сялянскай хаце каля [[Магілёў|Магілёва]] * Беларускі Памір знаходзіцца ля '''[[Вёска Сюлкі|вёскі]]''' ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] * '''[[Малайскі архіпелаг|Найбуйнейшы архіпелаг на Зямлі]]''' размяшчаецца між [[Азія]]й і [[Аўстралія]]й * Даўжыня '''[[апатазаўр|брантазаўра]]''' магла дасягаць 20—23 метраў * Вершы '''[[Рудакі|заснавальніка паэзіі на мове фарсі]]''' на беларускую мову пераклаў [[Сяргей Грахоўскі]] == 1 снежня 2011 года == * Існуюць '''[[слізевікі|арганізмы]]''', падобныя на [[грыбы]] і на [[жывёлы|жывёл]] адначасова * '''[[Сулейманавы горы]]''' знаходзяцца большай часткай у [[Пакістан]]е * '''[[Джамі|Выдатны персідскі і таджыкскі паэт]]''', настаўнік [[Наваі|Алішэра Наваі]] ўсё дарослае жыццё пражыў у горадзе [[Герат (горад)|Гераце]] * У 1935 годзе ў вадаёмы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] быў завезены '''[[Сомік амерыканскі|амерыканскі сомік]]''' * '''[[Тунэль Холанда]]''' ў [[Нью-Ёрк]]у стаў першым у свеце падводным тунэлем для аўтамабіляў * [[Браніслаў Тарашкевіч]] «уваскрасае» на [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|коласаўскай сцэне]] дзякуючы '''[[Валянцін Мікалаевіч Салаўёў|гэтаму акцёру]]''' * '''[[Carcharhinus longimanus|Трапічныя акулы]]''' здольныя ўлоўліваць і дыферэнцаваць [[пах]]і ў [[Паветра|паветры]] == 16 лістапада 2011 года == * '''[[Антон Іосіфавіч Гурын|Капітан 1-га рангу Паўночнага флоту, беларус па паходжанні]]''', атрымаў узнагароду [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] «Марскі Крыж» за эскорт саюзных палярных канвояў у гады [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]] * Адной з каштоўнасцяў Навуковай бібліятэкі Літвы з’яўляецца '''[[Жыровіцкае Евангелле|беларускі рукапісны помнік XV стагоддзя]]''' з дарчым подпісам [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]], зробленым [[беларуская мова|па-беларуску]] * '''[[Альжбета Астрожская|Княгіня з роду Астрожскіх]]''' з дзяцінства была адзіным нашчадкам велізарнай маёмасці, што і вызначыла яе трагічны лёс * '''[[Бялыніцкі абраз Божай Маці]]''' атрымаў дазвол на каранацыю ад [[Бенедыкт XIV, Папа Рымскі|Бенедыкта XIV]], але шануецца не толькі каталікамі, але і праваслаўнымі [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыны]] і [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]] * [[Горад Гейдэльберг|Гейдэльберг]] славіцца не толькі [[Гейдэльбергскі ўніверсітэт|старадаўнім універсітэтам]], але і '''[[Гейдэльбергская бочка|самай вялікай бочкай]]''' для [[віно|віна]] * '''[[Слуцкае Евангелле|Помнік беларускай пісьменнасці]]''' знік у пачатку [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]], а праз паўстагоддзя быў падараваны мінскаму святару простай прыхаджанкай * '''[[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П.В.Сухога|Адзін з гомельскіх універсітэтаў]]''' носіць імя [[Павел Восіпавіч Сухі|выбітнага беларускага канструктара]] == 7 лістапада 2011 года == * '''[[Паруснік, рыба|Марскі рэкардсмен па хуткасці]]''' мае цёзак сярод '''[[паруснікі, матылі|лускакрылых]]''', адзін з іх — '''[[Bhutanitis lidderdalii|слава краіны грымотнага дракона]]''' * '''[[Bugatti Veyron|Самы хуткі аўтамабіль для дарог агульнага карыстання]]''' названы ў гонар '''[[П'ер Вейрон|французскага гоншчыка]]''' * '''[[Юрый Маркавіч Шульман|Нацыянальны чэмпіён Беларусі па шахматах]]''' стаў у [[2008]] годзе чэмпіёнам ЗША * У Міжнароднай Зале Славы гімнастыкі ёсць імя '''[[Святлана Леанідаўна Багінская|пяціразовай чэмпіёнкі свету з Беларусі]]''' * '''«[[Фаіна Іпацьеўна Вахрава|Маці тайваньскай нацыі]]»''' нарадзілася ў сям’і пуцявога абходчыка пад [[Горад Орша|Оршай]] * '''[[Беларус, карціна|Беларус Сідар Шавура]]''' «прапісаўся» ў '''[[Дзяржаўны Рускі музей|Рускім музеі]]''' [[Горад Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] і ў наступным годзе будзе адзначаць 120-гадовы юбілей == 1 лістапада 2011 года == * '''[[Блюшчык плюшчападобны|Гэтая атрутная расліна]]''' можа забіць каня, але здаўна была прафілактычным сродкам супраць '''[[Атручванне свінцом|атручванняў свінцом]]''' * [[хакейная шайба|Шайба]] '''[[Уладзімір Мікалаевіч Копаць|беларускага хакеіста]]''' ў браму [[Томі Сала]] на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2002|Алімпіядзе ў Солт-Лэйк-Сіці]] прынесла сенсацыйную перамогу '''[[Нацыянальная зборная Беларусі па хакеі з шайбай|айчыннай зборнай]]''' над шведскімі хакеістамі * '''[[Крысціян Матрас|Выхадзец]]''' з [[востраў Віёй|маленькага вострава ў Атлантычным акіяне]] быў першым [[прафесар]]ам сярод [[фарэрцы|фарэрцаў]] і ўзначальваў з дня заснавання адзін з факультэтаў ва [[універсітэт Фарэрскіх астравоў|ўніверсітэце Фарэрскіх астравоў]] * '''[[Зямля, карціна Фердынанда Рушчыца|Карціна-сімвал Беларусі]]''' захоўваецца ў '''[[Нацыянальны музей у Варшаве|варшаўскім музеі]]''' * Маці '''[[Ральф Лорэн|Легенды моды]]''' і аднаго самых багатых людзей свету паходзіла з [[Горад Гродна|Гродна]], а бацька — з [[Горад Пінск|Пінска]] * '''[[Ландсхуцкае вяселле|Вяселле]]''' '''[[Георг Багаты|баварскага герцага]]''' і '''[[Ядзвіга Ягелонка, герцагіня Ландсхут-Баварская|літоўскай князёўны]]''' ўвайшло ў гісторыю як самае раскошнае свята позняга [[Сярэднявечча]] == 24 кастрычніка 2011 года == * Камандзірам '''[[Міраслаў Гермашэўскі|першага польскага касманаўта]]''' на караблі «[[Саюз-30]]» быў [[Пётр Ілліч Клімук|беларус]], а на арбітальнай станцыі «Салют-6» іх чакаў яшчэ адзін [[Уладзімір Васільевіч Кавалёнак|наш выбітны суайчыннік]]. * Канкурэнтам '''[[Аль Капонэ]]''' з’яўляўся '''[[Меір Ланскі|гангстар з Гродна]]''', які кантраляваў гульнявы бізнес на [[Куба|востраве Свабоды]] * '''[[Валерый Пятровіч Шарый|Спартсмен з Чэрвеня]]''' ўсталяваў 13 рэкордаў свету ў [[цяжкая атлетыка|цяжкай атлетыцы]] * '''[[Ісай Шур|Матэматык з Магілёва]]''' ў 1919 годзе зрабіўся [[прафесар]]ам [[Бонскі ўніверсітэт|Бонскага ўніверсітэта]] * '''[[Misumena vatia|Гэтыя павукі]]''' мяняюць колер ад [[Белы колер|белага]] да [[Жоўты колер|жоўтага]] за 10-25 і наадварот за 6 дзён * Акцёр [[Герберт Бірбом Тры]] ў [[1904]] годзе заснаваў '''[[Каралеўская Акадэмія драматычнага мастацтва|Каралеўскую Акадэмію драматычнага мастацтва]]''' * Самы вялікі вадкакрышталічны экран у [[Еўропа|Еўропе]] ўсталяваны на '''[[Плошча Рэмбранта|былым Алейным рынку]]''' [[Горад Амстэрдам|Амстэрдама]] == 18 кастрычніка 2011 года == * '''[[Капіталійскія музеі|Першы ў свеце публічны музей]]''' быў адкрыты па ініцыятыве [[Сікст IV, Папа Рымскі|Папы Рымскага]], як дарунак «народу [[Горад Рым|Рыма]]» * '''[[Кардыльера Дамейка|Чылійскі горны хрыбет]]''', які названы ў гонар [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|беларуса]], з’яўляецца горнай сістэмай з самай нізкай [[Вільготнасць|вільготнасцю]] ў свеце * Каб выказаць пратэст супраць забароны [[Каталонская мова|сваёй роднай мовы]], '''[[Жуан Міро|адзін з «бацькоў»]]''' [[авангард]]у шматкроць адлюстраваў '''[[Галава каталонскага селяніна|галаву селяніна]]''' * '''[[Хай-Лайн|Парк у Манхэтэне]]''' раскінуўся на закінутых рэйках надземнай чыгункі (на іл.). * Беларускія вуліцы ёсць у '''[[Беларуская вуліца, Санкт Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]''', '''[[Беларуская вуліца, Ліпецк|Ліпецку]]''' і башкірскім '''[[Беларуская вуліца (Стэрлітамак)|Стэрлітамаку]]'''. * '''[[Кірк Дуглас|Галівудскі акцёр]]''', якога Амерыканскі Інстытут Кіно прызнаў адным з лепшых за ўсе часы, паходзіць з [[Горад Гомель|гомельскіх]] [[яўрэі|яўрэяў]]. == 15 кастрычніка 2011 года == * '''[[Старая ратуша, Бамберг|Ратуша]]''' [[Горад Бамберг|баварскага горада]] была пабудавана пасярод '''[[рака Рэгніц|ракі]]''' з-за тэрытарыяльных спрэчак. * '''[[La Marquise|Самы стары дзеючы аўтамабіль]]''', пабудаваны ў [[1884]] годзе, прададзены сёлета за 4 мільёны 620 тысяч [[долар ЗША|долараў ЗША]]. * Вышыня '''[[Жэнеўскі фантан|фантана ў сталіцы Швейцарыі]]''' складае 140 м. Хуткасць патоку — 500 літраў у секунду, а хуткасць бруі складае 200 км/гадз. * '''[[Астравыя|Другое па колькасці відаў]]''' сямейства [[Кветкавыя|кветкавых раслін]] названа ў гонар [[Зорка|зоркі]] і аб’яднала [[тапінамбур|караняплод]], '''[[латук|салату]]''', '''[[цыкорыя|заменнік кавы]]''', [[Стэвія|саладосць]] і '''[[Taraxacum kok-saghyz|каўчуканос]]'''. * '''[[Вадаспады Ігуасу|Горла Д’ябла]]''' занесена ў Спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай Спадчыны]] [[ЮНЕСКА]] і ўтварае мяжу паміж [[Аргенціна]]й і [[Бразілія]]й. * '''[[Жазі Бартэль|Гэты легкаатлет]]''' да цяперашняга часу застаецца адзіным [[люксембург]]скім алімпійскім чэмпіёнам, а з [[1993]] года '''[[Жазі Бартэль, стадыён|галоўны стадыён герцагства]]''' носіць яго імя. * '''[[Горад Сале|Мараканскі горад]]''' доўгі час быў цэнтрам своеасаблівай пірацкай рэспублікі. == 5 кастрычніка 2011 года == * '''[[Анатоль Андрэевіч Грамыка|Ганаровы доктар]]''' [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыгскага ўніверсітэта]], вучоны-афрыканіст з’яўляецца, як і [[Андрэй Грамыка|яго бацька — міністр замежных спраў СССР]], [[беларусы|беларусам]] * Да сярэдзіны ХХ стагоддзя студэнты-медыкі вывучалі параўнальную анатомію па падручніку, напісанаму '''[[Георг Бюхнер|гэтым нямецкім паэтам]]''' * Топмадэль [[Алек Век]] і прэзідэнт [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]] [[Салва Кіір Маярдзіт]] з’яўляюцца прадстаўнікамі гэтага '''[[Дзінка|афрыканскага народа]]''' * Самы вялікі царкоўны [[арган]] знаходзіцца ў '''[[Кафедральны сабор Святога Стэфана, Пасау|саборы Пасау]]''' * '''[[Сельская гаспадарка Беларусі]]''' — другая ў свеце па агульных зборах [[трыцікале]], чацвёртая — па зборах [[жыта]], дзясятая — па зборах [[бульба|бульбы]] * У '''[[Горад Шум|маўрытанскім горадзе]]''' знаходзіца «афрыканскі помнік еўрапейскай дурасці» * [[Како Шанэль]] лічыла калені самай агіднай часткай жаночага цела, і гэта паўплывала на даўжыню '''[[маленькая чорная сукенка|жаночага адзення]]''' ў [[1926]] годзе == 25 верасня 2011 года == * Дзе жыве '''[[кускус]]''' і дзе ядуць '''[[кус-кус]]''' * На двухкіламетровай паласе ўзбярэжжа [[Алжыр]]а ёсць '''[[Рокнія|некропаль]]''', дзе [[дальмен]]аў амаль у паўтара разы больш, чым ва ўсёй [[Францыя|Францыі]]. * '''[[Свяцілішча Святога Ігнація Лаёлы|Дом Ігнація Лаёлы]]''' быў спачатку пад прымусам перададзены [[езуіты|езуітам]], а пасля іх выгнання з [[Іспанія|краіны]] яшчэ 5 разоў пераходзіў ад свецкіх улад да духоўных. * Найбуйнейшая за апошнія 100 гадоў '''[[Паводка ў Еўропе, 2002|паводка]]''' закранула 8 [[Цэнтральная Еўропа|цэнтральнаеўрапейскіх краін]]. * Гэтая '''[[Асліннік двухгадовы|госця з Паўночнай Амерыкі]]''' выкарыстоўваецца ў Еўропе як меданосная, кармавая, харчовая, лекавая, алейная і дэкаратыўная расліна. * '''[[Кітайскі чайны дамок, Сан-Сусі|Абрысы садовага павільёна]]''' ў парку летняга палаца '''[[Сан-Сусі]]''' ў [[Патсдам]]е нагадваюць лісце [[канюшына|канюшыны]] * '''[[Павел Іванавіч Ягужынскі|1-ы генерал-пракурор Расіі і паплечнік]]''' [[Пётр I, імператар расійскі|Пятра I]] быў выхадцам з [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]] * Узброеныя сілы '''[[Германская Усходняя Афрыка|адной з калоній]]''' сталі адзіным фарміраваннем '''[[Германская імперыя|Германіі]]''', якое не здалося ворагу і пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] * '''[[Гара Кайлас|Гару]]''' на тэрыторыі [[Кітай|КНР]] спрабаваў пакарыць альпініст [[Райнхольд Меснер]], але яна так і засталася непакорнай да нашага часу * '''[[Віла Фарнезіна|Вілу]]''' аднаго '''[[Агасціна Кіджы|італьянскага банкіра]]''' ўпрыгожвалі [[Рафаэль]] і [[Джуліа Рамана]] == 16 верасня 2011 года == * '''[[Nitraria retusa|Гэтая]]''' далёкая сваячка [[клён]]аў валодае слабым [[Наркотык|наркатычным дзеяннем]] і ў некаторых [[Арабскі свет|арабскіх краінах]] выкарыстоўваюцца ў ежу * '''[[Латэранская базіліка|Кафедральны сабор горада Рыма]]''' <!--з’яўляецца маці і главой усіх каталіцкіх цэркваў і--> стаіць у іерархіі вышэй за [[Сабор Святога Пятра|Сабор Св. Пятра]] * '''[[Статуя Атланта, Нью-Ёрк|Статуя Атланта]]''' ў [[Нью-Ёрк]]у выклікала пратэсты, бо вельмі нагадвала [[Беніта Мусаліні|італьянскага дыктатара]] * У шахцёрскім музеі '''[[Горад Рожнява|славацкага горада]]''' знаходзіцца самы стары ў свеце паравы каток * Момант разбурэння '''[[Кампаніла сабора Святога Марка|адной венецыянскай славутасці]]''' быў зафіксаваны ўдачлівым фатографам ''(на іл.)'' * '''[[Сядзіба Грудзінаўка|Cядзіба родных Талстога]]''' размяшчаецца ў '''[[Вёска Грудзінаўка|вёсцы]]''' на [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыне]] * '''[[Голад ва Усходняй Афрыцы, 2011|Катастрофа]]''', выкліканая «наймацнейшай [[засуха]]й за апошнія 60 гадоў», пагражае каля 11,5 мільёнам афрыканцаў * '''[[Горад Фужэр|Маленькі французскі гарадок]]''' быў у свой час прытулкам для [[Гюстаў Флабер|Флабера]] і [[Віктор Гюго|Гюго]] * У [[1920-я]] гады прапанавалася злучыць [[Еўропа|Еўропу]] з [[Афрыка]]й у '''[[Атлантропа|адзін мацярык]]''' cmdqhfsdzqd8exysjad4iut0w9c0htr 0 94380 5176365 5154787 2026-08-06T10:30:12Z Pabojnia 135280 /* Паходжанне і адукацыя */ афармленне 5176365 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Іван Фёдаравіч Паскевіч |дата нараджэння = |дата смерці = |месца нараджэння = |месца смерці = |партрэт = Ivan Paskevich.jpg |подпіс = Партрэт працы<ref>Государственный Эрмитаж. Западноевропейская живопись. Каталог / под ред. В. Ф. Левинсона-Лессинга; ред. А. Е. Кроль, К. М. Семенова. — 2-е издание, переработанное и дополненное. — Л.: Искусство, 1981. — Т. 2. — С. 254, кат. № 7888. — 360 с.</ref> [[Джордж Доу|Д. Доу]]. ''{{нп5|Ваенная галерэя||ru|Военная галерея}} [[Зімні палац|Зімняга палаца]], [[Эрмітаж|Дзяржаўны Эрмітаж]] ([[Санкт-Пецярбург]])'' |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцяг|Расійская імперыя}} |гады службы = [[1800]]—[[1856]] |званне = [[Генерал-фельдмаршал (Расія)|генерал-фельдмаршал]] |род войскаў = |камандаваў = |частка = |бітвы = [[Бітва пад Салтанаўкай|Салтанаўка]], {{нп5|Бітва пад Смаленскам, 1812|Смаленск|ru|Смоленское сражение (1812)}}, [[Барадзінская бітва|Барадзіно]], {{нп5|Бітва пад Вязьмай, 1812|Вязьмай|ru|Сражение под Вязьмой (1812)}}, {{нп5|Бітва пры Дрэздэне|Дрэздэн|ru|Сражение при Дрездене}}, {{нп5|Бітва народаў|Лейпцыг|ru|Битва народов}} |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Андрэя Першазванага з дыяментамі}}{{!!}}{{Ордэн Святога Аляксандра Неўскага}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Святога Георгія 1 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Георгія 2 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Георгія 3 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Георгія 4 ступені}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 1 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 1 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 2 ступені}}{{!!}}{{Ордэн За вайсковую доблесць 1 ступені}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Чорнага арла}} {{!!}} {{Ваенны ордэн Марыі Тэрэзіі}}{{!!}}{{Кавалер Вялікага крыжа Каралеўскага венгерскага ордэна Святога Стэфана}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} {{Цёзкі2|Паскевіч}} '''Іван Фёдаравіч Паскевіч''' ({{ДН|19|5|1782|8}}, [[Палтава]] — {{ДС|1|2|1856|20|1}}, [[Варшава]]) — расійскі палкаводзец і дзяржаўны дзеяч, генерал-фельдмаршал. Адзін з чатырох поўных кавалераў [[Ордэн Святога Георгія|ордэна Св. Георгія]]. Саслужывец [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] (у 1817—1819 гадах), уваходзіў у лік яго давераных асоб. У якасці члена Вярхоўнага суда па {{нп5|Суд над дзекабрыстамі|справе дзекабрыстаў|ru|Суд над декабристами}} змог абараніць ад пераследу свайго сваяка [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А. С. Грыбаедава]]. У кіраванне Мікалая кіраваў такімі буйнымі ваеннымі аперацыямі, як аперацыя ва [[Усходняя Арменія|Усходняй Арменіі]] і ўзяцце [[Тэбрыз]]а (за што ўганараваны быў {{нп5|Ганаровыя мянушкі ў Расіі|ганаровым тытулам|ru|Почётные прозвания в России}} [[граф]]а [[Ерэван|Эрыванскага]]) і задушэнне [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|лістападаўскага паўстання ў Польшчы]] (за што ўганараваны тытулам {{нп5|Светласць, тытул|святлейшага князя|ru|Светлость (титул)}} Варшаўскага). Галоўнакамандуючы на Каўказе (1827—1829), намеснік [[Царства Польскае|Царства Польскага]] (1832—1856), старшыня дэпартамента Спраў Царства Польскага [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага савета]]<ref>{{кніга |аўтар= |частка= Государственный совет|спасылка частка= https://vivaldi.nlr.ru/bv000020076/view#page=66|загаловак= Адрес-календарь, или Общий штат Российской империи на 1848 год. Часть первая|арыгінал = |спасылка= |вікікрыніцы = |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография при [[Пецярбургская акадэмія навук|Императорской Академии наук]]|год= 1848|том= |старонкі= 33|слупкі= |старонак= |серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }}</ref>, член {{нп5|Камітэт міністраў|Камітэта міністраў|ru|Комитет министров}}. Пасля падпісання {{нп5|Адрыянопальскі мірны дагавор|Адрыянопальскага міра|ru|Адрианопольский мирный договор (1829)}} (1829) атрымаў [[Генерал-фельдмаршал (Расія)|фельдмаршальскае жазло]]. Купіў у {{нп5|Род Румянцавых|Румянцавых|ru|Румянцевы}} і зноўку ўладкаваў [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавую рэзідэнцыю ў Гомелі]], [[Капліца-пахавальня Паскевічаў|дзе і пахаваны]]. == Паходжанне і адукацыя == [[Файл:Paskevich Poltava.jpg|250px|міні|Мемарыяльная дошка ў [[Палтава|Палтаве]]]] Іван Паскевіч нарадзіўся [[19 мая]] [[1782]] года ў [[Палтава|Палтаве]]. Паходзіў з {{нп5|Род Паскевічаў|Паскевічаў|ru|Паскевичи}} — украінскага нашчадкавага казацкага роду {{нп5|Палтаўскі полк|Палтаўскага палка|ru|Полтавский полк}}, які вядзе пачатак ад казака Пасько, старшыны ў войску гетмана [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]]. Бацька Івана, старшыня Вярхоўнага Земскага Суда {{нп5|Узнясенскае наместніцтва|Узнясенскай губерні|ru|Вознесенское наместничество}}, калежскі саветнік ''Фёдар Рыгоравіч Паскевіч'' (памёр [[14 красавіка]] [[1832]] года ў [[Харкаў|Харкаве]]), быў абшарнікам [[Палтаўская губерня|Палтаўскай губерні]] і меў 500 душ [[сяляне|сялян]]. Акрамя таго, маці Івана Фёдаравіча, ''[[Ганна Восіпаўна Карабанька|Ганна Восіпаўна, нар. Карабоўская (Карабанька)]]'' (1766—1829), валодала ў [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] радавым маёнткам — вёскай [[Шчэгліца|Шчэгліцы]]. Навучыўшы сына французскай і нямецкай мовам, бацькі вызначылі яго разам са сваім іншым сынам, Сцяпанам, у [[Пажаскі корпус]], які быў у той час прыдворна-выхаваўчай, а не выключна ваеннай установай; з прычыны гэтага [[Паж (званне)|пажы]] бывалі часта пры пышным двары імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]], які пакінуў моцныя ўражанні ў душы маладога Паскевіча, пра якія ён з захапленнем успамінаў у сямейным коле, быўшы ўжо фельдмаршалам. Навуковая адукацыя пажаў была нездавальняючай, але дзед маладых Паскевічаў, ''Рыгор Іванавіч '' — які жыў тады ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] — сачыў за выхаваннем унукаў і стараўся папоўніць прабелы іх адукацыі, даручыўшы ўнукаў сваіх {{нп5|Іван Іванавіч Мартынаў|Івану Іванавічу Мартынаву|ru|Мартынов, Иван Иванович}} (пасля вядомаму вучонаму, лінгвісту і літаратару), якому будучы граф і быў абавязаны не толькі навуковай адукацыяй, але і сваёй звычкай да працы. == Пачатак кар’еры == Пажалаваны ў [[1798]] годзе ў камер-пажы, а за некалькі месяцаў да выпуску — у лейб-пажы, малады Паскевіч спадабаўся імператару [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлу I]] і быў выпушчаны 5 кастрычніка [[1800]] года<ref name="Свита">{{кніга |аўтар= {{нп5|Рыгор Аляксандравіч Міларадавіч|Милорадович Г. А.|ru|Милорадович, Григорий Александрович}}|частка= Паскевич Иван Федорович // Царствование императора Александра I-го. (1801—1825 г.) Генерал-адъютанты|спасылка частка= http://dlib.rsl.ru/viewer/01003547877#?page=31|загаловак= Список лиц свиты их величеств с царствования императора Петра I по 1886 г. По старшинству дня назначения. Генерал-адъютанты, свиты генерал-майоры, флигель-адъютанты, состоящие при особах, и бригад-майоры|арыгінал = |спасылка= |вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= Киев|выдавецтва= Типография {{нп5|Стэфан Васілевіч Кульжэнка|С.В. Кульженко|ru|Кульженко, Стефан Васильевич}}|год= 1886|том= |старонкі= 22|слупкі= |старонак= |серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }}</ref> [[паручнік]]ам у [[Праабражэнскі лейб-гвардыі полк|лейб-гвардыі Праабражэнскі полк]], з прызначэннем [[флігель-ад'ютант]]ам Гасудара. Ён штодня прысутнічаў на вучэннях, аглядах і вахт-парадах і выконваў розныя высокія загады па агляду новых страявых парадкаў, якія ўводзіліся ў войсках. З уступленнем на пасад імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] усё змянілася, і малады Паскевіч, карыстаючыся вольным часам, нярэдка ад’язджаў у адпачынак да бацькоў. == Руска-турэцкая вайна 1806—1812 == {{main|Руска-турэцкая вайна, 1806—1812}} У [[1805]] годзе Паскевіч быў прызначаны ў распараджэнне генерала [[Іван Іванавіч Міхельсон|І. І. Міхельсона]], які камандаваў у той час арміяй на заходняй мяжы паміж [[Гродна]] і [[Брэст|Брэст-Літоўскам]]. Міхельсону і яго войску не прыйшлося прыняць ўдзел у кампаніі супраць [[Францыя|французаў]], якая скончылася [[Бітва пад Аўстэрліцам|бітвай пад Аўстэрліцам]]. З прычыны чаканай вайны з [[Турцыя]]й, Міхельсон быў прызначаны ў [[1806]] годзе галоўнакамандуючым паўднёвай, Днястроўскай (Малдаўскай) арміяй і неўзабаве ўступіў у княства [[Малдова|Малдову]] і [[Валахія|Валахію]]. У гэты час і пачалася баявая дзейнасць Паскевіча. Калі ў сакавіку [[1806]] года пад [[Джурджу|Журжай]] у цемры ночы праваднікі калон збіліся з дарогі, — ён з бясстрашнасцю паехаў адзін адкрываць дарогу ў стэпе, за што быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам святога Уладзіміра]] 4-й ступені. Пасля Паскевіч быў у атрадзе, занятым блакадай [[Ізмаіл]]у, і, па словах Міхельсона, «явіў сябе бясстрашным і вайну разумеючым афіцэрам, якіх паболей жадаць належыць». За гэтую кампанію Паскевіч быў узнагароджаны пры вышэйшым [[рэскрыпт|рэскрыпце]] {{нп5|Залатая зброя «За адвагу»|залатой шабляй «За адвагу»|ru|Золотое оружие «За храбрость»}}. [[Файл:Young Paskevich.jpg|thumb|250px|Паскевіч пасля Тыльзіту]] [[Тыльзіцкі мір]] [[1807]] года прыпыніў ваенныя дзеянні з Турцыяй; у {{нп5|Камуна Слабозія, Джурджу|Слабадзеі|uk|Слобозія (комуна, Джурджу)}} пачаліся перамовы аб міры, падчас якіх Міхельсон памёр, а новы галоўнакамандуючы — князь {{нп5|Аляксандр Аляксандравіч Празароўскі|Празароўскі|ru|Прозоровский, Александр Александрович}}, нягледзячы на сталыя гады (яму было 75 гадоў), з уласцівай яму энергіяй, паслаў неадкладна Паскевіча ў [[Канстанцінопаль]] з даручэннем абвясціць {{нп5|Порта|Порце|ru|Порта}}, што перамір’е, падпісанае {{нп5|Сяргей Лазаравіч Лашкароў|С. Л. Лашкаровым|ru|Лашкарёв, Сергей Лазаревич}} і ратыфікаванае баронам {{нп5|Ягор Фёдаравіч Меендорф|Я. Ф. Меендорфам|ru|Мейендорф, Егор Фёдорович}}, як старэйшым за смерцю Міхельсонам, не зацверджана імператарам, і што рускія войскі не будуць пакідаць Прыдунайскія княстваў. Паскевіч вельмі паспяхова выканаў ускладзенае на яго даручэнне, паспеў сабраць, акрамя таго, некаторыя звесткі аб турэцкай арміі, з якімі шчасна вярнуўся ў галоўную кватэру князя Празароўскага, але неўзабаве зноў быў пасланы ў Канстанцінопаль з нагоды размену палонных. Турэцкі султан узнагародзіў пасланца {{нп5|Ордэн Паўмесяца|ордэнам Паўмесяца|ru|Орден Полумесяца}}. За паспяховае выкананне абодвух даручэнняў Паскевіч ў канцы студзеня [[1808]] года быў узведзены ў [[капітан]]ы, з пакіданнем у званні флігель-ад’ютанта. Хутка ў армію Празароўскага прыехаў прызначаны яму ў памочнікі [[Міхаіл Іларыёнавіч Кутузаў]] і з ім — [[Карл Фёдаравіч Толь]], толькі што выраблены ў [[палкоўнік]]і. Тым часам руская армія размясцілася на {{нп5|Кватэра, войска|зімовыя кватэры|ru|Квартира (армия)}}, і на Паскевіча былі ўскладзены розныя даручэнні па назіранні за забеспячэннем арміі [[ежа|правіянтам]], дастаўка якога ў велізарнай колькасці была вельмі цяжкая. Між тым, у Канстанцінопаль прыбыў англійскі пасол. Прымаючы збліжэнне Турцыі з [[Брытанская імперыя|Англіяй]] за прыкмету непрыязных да Расіі адносін, імператар Аляксандр загадаў Празароўскаму неадкладна паслаць у Канстанцінопаль афіцэра з аб’явай, што калі праз двое сутак англійскі пасол не будзе высланы, то Расія неадкладна прыступіць да ваенных дзеянняў супраць Турцыі. Празароўскі паслаў з гэтым паведамленнем флігель-ад’ютанта {{нп5|Мікалай Захаравіч Хітраво|Хітраво|ru|Хитрово, Николай Захарович}}, але апошні атрымаў удар рукі. Празароўскі неадкладна паслаў Паскевіча ўзяць {{нп5|дэпеша|дэпешы|ru|Депеша}}, і як мага хутчэй даставіць іх у Канстанцінопаль. Паскевіч, нягледзячы на моцную буру, адправіўся з [[Варна|Варны]] морам, хутка прыехаў у Канстанцінопаль і, пасля перамоў з {{нп5|Рэйс-эфендзі||ro|Reis efendi}}, адразу паслаў князю Празароўскаму данясенне пра тое, што Порта вырашаецца абвясціць вайну Расіі. А затым сам, з вялікай складанасцю, прыехаў да Празароўскага, даставіўшы яму разам з тым немалаважныя звесткі пра ваенныя сілы Турцыі. Вайна пачалася аблогай [[Брэіла|Браілава]], а затым няўдалым яго штурмам, у ноч з 19 на 20 красавіка, прычым Паскевіч быў [[агнястрэльная рана|паранены]] куляй у галаву. Гэта прымусіла яго вярнуцца ў [[Ясы]] і толькі ў канцы чэрвеня ён зноў прыбыў у войска. Паскевіч быў спачатку прызначаны ў асобны атрад Дунайскай арміі, занятай у той час выключна баявой справай, да [[атаман]]а [[Мацвей Іванавіч Платаў|М. І. Платава]], які дзейнічаў каля Браілава. А затым у атрад {{нп5|Аляксандр Паўлавіч Зас|Заса|ru|Засс, Александр Павлович}} — за [[Дунай]], які меў задачай авалодаць {{нп5|Ісакча||ru|Исакча}}, [[Тулча]]й і востравам [[Чаталь]], насупраць Ізмаіла. Па выкананні гэтага Паскевіч прыбыў да {{нп5|Мачын|Мачына|ru|Мачин}}, дзе паміраў камандуючы арміяй князь Празароўскі. Перад смерцю (9 жніўня) ён яшчэ, у лісце ўладару, указаў для карысці службы [[манарх]]у і айчыне на пецярых чалавек, якія атачалі яго, «якіх хвацкія здольнасці заслугоўваюць асаблівай увагі яго вялікасці». У ліку іх быў Паскевіч (астатнімі былі князь {{нп5|Васіль Юр'евіч Далгарукаў|Далгарукаў|ru|Долгоруков, Василий Юрьевич}}, {{нп5|Уладзімір Іванавіч Чэўкін|Чэўкін|ru|}}, {{нп5|Андрэй Мікалаевіч Беклемішаў|Беклемішаў|ru|Беклемишев, Андрей Николаевич}} і [[Безань]]). На месца князя Празароўскага быў прызначаны старэйшы генерал Дунайскай арміі, князь [[Пётр Іванавіч Баграціён|Баграціён]], які прапанаваў генерал-маёру {{нп5|Аляксандр Іванавіч Маркаў|Маркаву|ru|Марков, Александр Иванович}} авалодаць Мачынам; у гэты атрад быў камандзіраваны і Паскевіч. Мачын хутка здаўся, а пасля гэтага атрад рушыў да [[Канстанца|Кюсценджы]]. Паскевіч удзельнічаў у справе пры [[Расаватае|Расаватым]], а затым {{нп5|Аблога Сілістры, 1828|аблозе|bg|Обсада на Силистра (1828)}} [[Сілістра|Сілістрыі]], таксама ён вызначыўся ў бітве пад {{нп5|Айдэмір|Татарыцай|ru|Айдемир}} і быў узнагароджаны [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам святой Ганны]] 2-й ступені, хоць і быў прадстаўлены да [[ордэн святога Георгія|ордэну святога Георгія]] 4-й ступені. Штурм крэпасці быў немагчымы з-за 30-цітысячнай арміі Прэлігвана-пашы, што стаяла ў блізкай адлегласці ў моцнай пазіцыі. Да таго ж, справа падыходзіла да восені і хваробы і смяротнасць у расійскай арміі выклікалі неабходнасць у адпачынку і добрых зімовых кватэрах. Гэта заахвоціла Баграціёна перайсці Дунай назад. Паскевіч быў пасланы ў Ясы для паскарэння падвозу да войска правіянту і [[фураж]]у, што было немагчыма, бо дарогі былі ў жахлівым стане. У лютым [[1810]] года на месца Баграціёна быў прызначаны граф {{нп5|Мікалай Міхайлавіч Каменскі|Каменскі 2-і|ru|Каменский, Николай Михайлович}}, які карыстаўся вялікім даверам у войску, нягледзячы на яго строгасць. Паскевіч быў неўзабаве прызначаны камандзірам {{нп5|Смаленскі 25-ы пяхотны полк|Смаленскага мушкецёрскага|ru|Смоленский 25-й пехотный полк}} [[полк|палка]], якія знаходзіліся ў [[Гірсаў|Гірсаве]] ў корпусе графа {{нп5|Сяргей Міхайлавіч Каменскі|Каменскага 1-га|ru|Каменский, Сергей Михайлович}}, роднага брата галоўнакамандуючага. Гэты корпус павінен быў заняць Чарнаморскае ўзбярэжжа, ачысціўшы ад туркаў [[Мангалія|Мангалію]], [[Добрыч|Базарджык]] і Варну, у той час як галоўная армія, авалодаўшы Сілістрыяй і [[Шумен|Шумлай]], павінна была рушыць да [[Вяліка Тырнава|Тырнава]] і [[Ловеч]]а. Неўзабаве Паскевіч па сваёй просьбе быў прызначаны камандзірам {{нп5|Віцебскі 27-ы пяхотны полк|Віцебскага пяхотнага палка|ru|Витебский 27-й пехотный полк}}, у атрадзе {{нп5|Васіль Юр'евіч Далгарукаў|князя Далгарукава|ru|Долгоруков, Василий Юрьевич}}, удзельнічаў у {{нп5|Бітва пры Базарджыке|штурме Базарджыка|ru|Битва при Базарджике}}. 22 мая з «невыказнай адвагай сарваў дзве батарэі ў непрыяцеля і на яго плячах узышоў ў цвярдыні», за што быў узнагароджаны 29 чэрвеня [[1810]] года ордэнам святога Уладзіміра 3-й ступені; затым ён вызначыўся пры аблозе Варны, адбіўшы моцны напад туркаў; ён атрымаў за гэта ордэн святога Георгія 4-й ступені, як заслужыў перад іншымі асаблівае ўзнагароджанне, бо распараджэннямі і мужнасцю сваёй даў войскам перамогу 17 чэрвеня пад Варнай. Тым часам граф Каменскі блакаваў [[Русэ|Рушчук]]. Вярхоўны [[візір]] даручыў спяшацца на выручку гэтай крэпасці Куманец-азе з {{нп5|Нікопал|Нікопаля|ru|Никопол}}. Для папярэджання злучэння гэтых двух турэцкіх атрадаў загадана было графу Каменскага 1-му з іншым атрадам стаць на шашы, якая ішла на сяло {{нп5|Сяло Бацін|Баціна|ru|Батин (село)}}. Туркі хутка падышлі, і 26 жніўня адбылася {{нп5|Бацінская бітва|бітва|ru|Батинская битва}}, у якой туркі былі зусім разбітыя і сам Куманец-ага забіты. Паскевіч, які яшчэ нядаўна атрымаў чын [[палкоўнік]]а, за садзейнічанне спрыяльнаму зыходу бою быў узведзены ў [[генерал-маёр]]ы, а затым атрымаў ордэн Георгія 3-й ступені пры рэскрыпце ад 30 студзеня [[1811]] года. Рушчук неўзабаве пасля Бацінскай бітвы здаўся, а пасля яго здаліся амаль без бою [[Турн]] і Нікопаль. У снежні таго ж [[1810]] года Паскевіч быў прызначаны {{нп5|Шэф|шэфам|ru|Шеф}} новага, яшчэ не сфармаванага, {{нп5|Арлоўскі 36-ы пяхотны полк|Арлоўскага палка|ru|Орловский 36-й пехотный полк}} ў [[Кіеў|Кіеве]], нягледзячы на сваё жаданне застацца ў дзеючай арміі. У гэты час яму было ўсяго 28 гадоў і прыходзілася брацца за новую справу — фарміраванне і навучанне войскаў. Паскевіч не клапаціўся пра вывучку і бліскучую знешнасць салдат, але заняўся паляпшэннем утрымання салдат, спыненнем свавольства і благога абыходжання з імі афіцэраў, увядзеннем разумнай дысцыпліны і ўвядзеннем салдатам паняцця аб адвазе, гонары і маральнасці. Ён дасягнуў жаданага, і Арлоўскі полк хутка звярнуў на сябе ўвагу Баграціёна. Паскевіч ад прац захварэў моцнай нервовай гарачкай, ад якой ледзь не памёр, а пасля выздараўлення быў прызначаны (у студзені [[1812]] года) камандуючым [[26-я пяхотная дывізія, Расійская імперыя, эпоха Напалеонаўскіх войнаў|26-й дывізіяй]], — усяго праз адзінаццаць гадоў пасля заканчэння Пажаскага корпуса. == Айчынная вайна і замежныя паходы == [[Файл:1000 Paskevich.jpg|thumb|250px|І. Ф. Паскевіч на [[Тысячагоддзе Расіі|Помніку «1000-годзе Расіі»]] ў [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]]]] Хутка пачалася [[Вайна 1812 года]]; французы перайшлі [[Нёман]] 12 чэрвеня 1812 года. Князь Баграціён распачаў рух са [[Слуцк]] а праз [[Бабруйск]] да [[Магілёў|Магілёва]] на злучэнне з першай арміяй. У ліку яго войскаў знаходзілася 26-я дывізія, з якой Паскевіч удзельнічаў у [[Бітва пад Салтанаўкай|бітве пры Салтанаўкай]] блізу Магілёва, пасля якой французы замкнуліся ў Магілёве і далі магчымасць расійскім двум войскам злучыцца пад [[Смаленск]]ам. Затым, паводле довадаў Паскевіча адбылося ўпартае пабоішча ў Смаленску (а не на падыходах да горада), за якое Баграціён і [[Міхаіл Багданавіч Барклай дэ Толі|Барклай дэ-Толі]] абодва дзякавалі Паскевічу. Пасля гэтага пачалося, па плане Барклая дэ-Толі, адступленне да [[Дарагабуж]]а, [[Царова-Займішча (Смаленская вобласць)|Царова-Займішча]] і {{нп5|Вёска Барадзіно, Мажайскі раён|Барадзіна|ru|Бородино (деревня, Можайский район)}}, пры чым 26-я дывізія ўдзельнічала ў справе пад {{нп5|Колацкі манастыр|Колацкім манастыром|ru|Колоцкий монастырь}} 23 жніўня, а потым — у дні [[Барадзінская бітва|Барадзіна]] — Паскевіч абараняў цэнтральны курган, устроіўшы там загадзя [[рэдут]] па берагах ракі {{нп5|Рака Колач|Колачы|ru|Колочь}} да абрывістых берагоў ракі [[Масква (рака)|Масквы]]. На гэтае месца былі накіраваны галоўныя атакі французаў, з прычыны якіх дывізія Паскевіча пад канец была амаль уся знішчана, і толькі падмацаванне Барклая-дэ-Толі ўтрымала за імі пазіцыю. Генерал Паскевіч некалькі разоў наперадзе ўсіх вадзіў свой батальён у штыкі. Пры далейшым адступленні да [[Масква|Масквы]], а затым на Калужскую дарогу і да {{нп5|Сяло Таруціна, Калужская вобласць|Таруціна|ru|Тарутино (Калужская область)}} Паскевіч займаўся фарміраваннем зноўку сваёй дывізіі, навучаў маладых рэкрутаў толькі неабходнаму — стральбе і некаторым пастраенням і з імі удзельнічаў у {{нп5|Бітва пад Малаяраслаўцам|бітвах пад Малаяраслаўцам|ru|Сражение под Малоярославцем}}, у галаве корпуса [[Мікалай Мікалаевіч Раеўскі|Раеўскага]], і ўтрымліваў непрыяцеля ў ваколіцах [[Мядынь|Мядыні]]. Затым, знаходзячыся ў {{нп5|Авангард, ваенная справа|авангардзе|ru|Авангард (военное дело)}} [[Міхаіл Андрэевіч Міларадавіч|Міларадавіча]], ён удзельнічаў у бітвах {{нп5|Бітва пад Вязьмай, 1812|пад Вязьмай|ru|Сражение под Вязьмой (1812)}}, пры [[Ельня (горад)|Ельні]] і {{нп5|Бітва пад Красным|Красным|ru|Сражение под Красным}}, пасля якога з дывізіяй перайшоў [[Дняпро]] у [[Копысь|Копысі]] і знаходзіўся паблізу [[Барысаў|Барысава]], але не мог падаспець да раніцы 16 лістапада да [[Бярэзіна|Бярэзіне]], калі [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]] з рэшткамі сваіх войскаў, пераправіўшыся праз яе, збег у [[Вільня|Вільню]], дзе пазней Паскевіч прыняў камандаванне 7-м корпусам замест Раеўскага, які сур’ёзна захварэў і, у складзе атрада Міларадавіча, уступіў у [[Герцагства Варшаўскае]]. Падчас гэтай кампаніі Паскевіч атрымаў ордэны [[Ордэн Святой Ганны|святой Ганны 1-й ступені]] і [[Ордэн Святога Уладзіміра|святога Уладзіміра 2-й ступені вялікага крыжа]] пры найвысокім [[Рэскрыпт|рэскрыпце]]. Паскевіч па распараджэнні галоўнакамандуючага быў хутка адпраўлены ў крэпасць [[Модлінская крэпасць|Модлін]] і стаў у [[Закрочым]], каб блакаваць гэтую крэпасць, якую абаранялі [[Галандцы|галандзец]] генерал {{нп5|Херман Вілем Дандэлс|Дэндэльс|ru|Данделс, Херман Виллем}} і польскія генералы {{нп5|Францішак Ксаверы Казецкі|Казецкі|pl|Franciszek Ksawery Kossecki}} і {{нп5|Вінцэнты Корвін Красінскі|Красінскі|ru|Красинский, Винценты Корвин}}. Хутка з [[Гаудэнц]]а прыбылі [[Прусія|прускія]] {{нп5|аблогавыя гарматы||ru|Осадные орудия}} і рэзервовыя войскі арміі князя {{нп5|Дзмітрый Іванавіч Лабанаў-Растоўскі|Лабанава-Растоўскага|ru|Лобанов-Ростовский, Дмитрий Иванович}}, якія далі магчымасць Паскевічу яшчэ больш абмежаваць блакаду Модліна. Пасля няўдалай вылазкі Казецкага пачалася аблога гэтай вельмі важнай крэпасці, падчас якой з галоўнай кватэры расійскага імператара атрымана было паведамленне аб перамір’і з французамі, прычым кожнаму загадвалася заставацца на тых месцах, на якіх яго вестка гэтая застане. Такім чынам, мелася быць сумная і працяглая блакада, падчас якой была сфарміравана ў [[Літва|Літве]] асобая ([[Палякі|польская]]) армія пад начальствам {{нп5|Лявонцій Лявонцьевіч Бенігсен|Бенігсена|ru|Беннигсен, Леонтий Леонтьевич}}; у яе склад увайшоў і корпус Паскевіча, хутка накіраваны да галоўнай арміі праз [[Уроцлаў|Брэслаў]], [[Новэ Мяста Любаўске|Неймарк]] і [[Лягніца|Лігніц]] да [[Баляславец|Бунцлау]]. Неўзабаве Паскевіч прыняў бітву з войскамі маршала [[Ларан дэ Гувіён Сен-Сір|Сен-Сіра]] каля мястэчак [[Дона (горад)|Дона]] і [[Пірна]], пасля якога Сен-Сір схаваўся за [[дрэздэн]]скімі ўмацаваннямі. Пакінуўшы атрад для назірання за ім, Бенігсен, па царскаму загаду, фарсіраваным маршам, нягледзячы на дажджы і непагадзь, пайшоў да [[Лейпцыг]]у і прыняў удзел у бітве, прычым 26-я дывізія, з Паскевічам на чале, дзейнічала супраць {{нп5|Гальцгаузен, Лейпцыг|Гальцгаузена|de|Holzhausen (Leipzig)}} і Штэйнберга, а таксама {{нп5|Цвейнаундорф|Цвейнаундорфа|de|Zweinaundorf}}. Дзякуючы рашучаму яго націску французы вымушаны былі адступіць; войскі польскай арміі 7 кастрычніка, маючы 26-ю дывізію наперадзе, прайшлі {{нп5|Штэтрыц||de|Stötteritz}}, рушылі да {{нп5|Гарадскія вароты Лейпцыга|Грымскіх варотаў Лейпцыга|de|Leipziger Stadttore}}, уварваліся ў горад і падышлі да берагоў [[Вайсэ-Эльстэр|Эльстэра]] і {{нп5|Рака Плайсэ|Плайсэ|ru|Плайсе}}. Горад быў узяты, а Паскевіч выраблены ў [[генерал-лейтэнант]]ы. Разам з іншымі войскамі арміі Бенігсена ён павінен быў, не адыходзячы ад [[Эльба|Эльбы]], назіраць за крэпасцямі Дрэздэнам, [[Торгау]] і [[Магдэбург]]ам. Неўзабаве польская армія была далучана да шведскай, што стаяла ля [[Гамбург]]а, — і дывізія Паскевіча падышла на змену дывізіі [[Міхаіл Сямёнавіч Варанцоў|Варанцова]]. Блакада Гамбурга спачатку складалася з дробных кавалерыйскіх сутычак; тым часам Паскевіч быў прызначаны начальнікам {{нп5|2-я грэнадзерская дывізія, Расійская імперыя|2-й грэнадзерскай дывізіі|ru|2-я гренадерская дивизия (Российская империя)}} і павінен быў спяшацца у [[Базель]], дзе даведаўся, што галоўная армія атакавала французаў {{нп5|Бітва пры Брыене|пры Брыене|ru|Сражение при Бриенне}}. Пасля гэтага Паскевіч з’явіўся да імператара Аляксандра ў {{нп5|Шамон|Шамоне|ru|Шомон}}. Яго Вялікасць прыняў яго ласкава, але выказаў, што дадзеная яму дывізія вельмі распушчаная і б’ецца дрэнна. Аказалася, па словах Паскевіча, што салдаты не мелі належнага харчавання, змарыліся ад галоднага паходу, і звярталіся да [[марадзёрства]] і [[Рабунак|рабунку]]. Ён хутка арганізаваў належным чынам харчовую частку, патрабаваў, каб усе палкі дывізіі атрымлівалі штодня па фунту мяса і па чарцы [[Гарэлка|гарэлкі]] на чалавека — і марадзёрства і рабаванні спыніліся. Гэтая дывізія, разам з [[Расійская гвардыя|рускай гвардыяй]], пад агульным кіраўніцтвам Барклая дэ-Толі, вызначылася ў {{нп5|Бітва пры Арсі-сюр-Обе|бітве пры Арсі-сюр-Обе|ru|Сражение при Арси-сюр-Обе}}, а затым пад Паршрам. Знаходзячыся ў мястэчку {{нп5|Вітры-ле-Франсуа|Вітры|ru|Витри-ле-Франсуа}}, дывізія Паскевіча рушыла на [[Бельвіль (Парыж)|Бельвільскія вышыні]] і {{нп5|Менільмантан, Парыж|Менільмантан|fr|Ménilmontant (quartier parisien)}} і дайшла да парыжскай заставы. Паскевіч за ўзяцце Парыжа быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага|ордэнам святога Аляксандра Неўскага]]. Пры гэтым ен быў рэкамендаваны [[Вялікі князь|вялікаму князю]] [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю Паўлавічу]] імператарам, які сказаў свайму брату: «Пазнаёмся з адным з лепшых генералаў маёй арміі, якога я яшчэ не паспеў падзякаваць за яго выдатную службу». Пасля вяртання рускіх войскаў у межы [[Расійская імперыя|Расіі]], Паскевіч з дывізіяй устаў у [[Рыга|Рызе]] і з’ездзіў у адпачынак да сваіх бацькоў у [[Малая Русь|Маларосію]]. Уцёкі Напалеона з вострава [[Востраў Эльба|Эльбы]] выклікалі зноў рух рускіх войскаў у Францыю. Падчас бітвы пры [[Бітва пры Ватэрлоа|Ватэрлоа]] (4 чэрвеня [[1815]] года) войскі Паскевіча знаходзіліся ля [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурта-на-Майне]]. Усе саюзныя войскі накіраваліся да [[Парыж]]а, рыхтуючыся да ўрачыстасцяў і парадаў. Паскевіч, тым часам, атрымаў важнае заданне заняць {{нп5|Умацаванні Туля|невялікую крэпасць|fr|Fortifications de Toul}} {{нп5|Туль||ru|Туль}} (каля [[Нансі|Нансі-на-Мозеле]]), французскі гарнізон якой хоць і прызнаваў каралём [[Людовік XVIII|Людовіка XVIII]] і прысягнуў яму, але ставіўся да саюзных войскаў вельмі варожа. Паскевіч бесперашкодна змяніў гарнізон крэпасці, пасля чаго рушыў на высокі агляд пры {{нп5|Верцю||ru|Вертю}}, а адтуль у [[Смаленск]], дзе была прызначаная пастаянная кватэра 2-й гренадзерскай дывізіі. Падчас руху па Германіі адбылася сварка і бойка паміж салдатамі Гренадзерскага корпуса і жыхарамі [[Бад-Кройцнах|Крэйцнаха]]; з прычыны скаргі апошніх было загадана генерал-паліцмайстару арміі {{нп5|Фёдар Фёдарави Эртэль|Эртэлю|ru|Эртель, Фёдор Фёдорович}} расследаваць усю справу. Наступствамі гэтага было тое, што камандзір {{нп5|Маскоўскі 8-ы грэнадзерскі полк|Маскоўскага палка|ru|Московский 8-й гренадерский полк}} быў адхілены ад службы, а Паскевічу была аб’яўлена ў загадзе высокая {{нп5|вымова||ru|Выговор}}. == Мірнае жыццё == [[Файл:Иван_Паскевич.png|злева|міні|250px|Партрэт Івана Федаравіча Паскевіча. [[Франц Кругер]], 1834 год.]] Між тым, [[Аляксей Андрэевіч Аракчэеў|Аракчэеў]] рэфармаваў войска: замест баявых якасцяў патрабаваў ад афіцэраў экзерцырмайстарскага спрыту. Гэта зусім не падабалася Паскевічу. Ён стараўся, па магчымасці, пазбягаць прымянення новых правілаў і марыў, разам з [[Міхаіл Сямёнавіч Варанцоў|М. С. Варанцовым]], знішчыць волю ў пакаранні ніжніх чыноў. {{цытата|Пасля 1815 года фельдмаршал Барклай-дэ-Толі, падпарадкоўваючыся патрабаванням Аракчэева, стаў патрабаваць прыгажосць фронту, даходзіць да акрабатства, пераследваў старых салдат і афіцэраў, якія да гэтага здольныя не былі, забыўшыся, што яны яшчэ нядаўна аказвалі цуды адвагі, ратавалі і ўзвялічвалі Расію. Фельдмаршал сваю высокую фігуру нагінае да зямлі, каб раўняць шкарпэткі грэнадзёраў. І якое потым глупства нельга чакаць ад армейскага маёра!}} — з горыччу пісаў Паскевіч. Імператар Аляксандр I 18 лютага 1816 года даручыў Паскевічу падрабязна расследаваць так званую ''Ліпецкую справу'', якая складалася, як прадстаўлялі, у тым, што [[Удзельныя сяляне|ўдзельныя сяляне]] [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] Ліпецкага прыказу, нягледзячы на тое, што з іх было складзена 60 000 рублёў нядоімкі і адпушчана на 21 000 рублёў хлеба, у выглядзе ўзнагароджання за страты, панесеныя пры нашэсці Напалеона ў Расію, адмовіліся ад плацяжу падаткаў за 1814 год. Сяляне ж уяўлялі, што яны не скарысталіся прабачэннем нядоімак, бо падаткі з усімі жорсткасцямі былі спагнаныя з іх [[бурмістр]]ам, які прадаў на корані іх хлеб. Тым не менш, абвінавачаныя былі прысуджаныя да пакарання пугамі праз ката, не выключаючы і двух 80-гадовых старых. Пакуль гэты прысуд узыходзіў на рэвізію ў Крымінальную Палату і [[Урадаўнічы сенат|Сенат]], Паскевіч, энергічна правёўшы ўскладзенае на яго расследаванне, убачыў, што многія сяляне пасаджаныя ў турму і прысуджаныя першай судовай інстанцыяй толькі па паказаннях прыказных і канторскіх чыноўнікаў нават без допыту і данёс уладару, што, магчыма, бессаромныя дзеянні ўдзельных чыноўнікаў апранутыя формай закона, але па сумленні яны злачынныя і кожнаму беспарадку яны сапраўдная прычына. Вынікам гэтага расследавання было тое, што абвінавачаныя сяляне былі вызваленыя ад пакарання і, акрамя таго, ім была прызначана грашовая дапамога. Пазней Паскевіч паведамляў, што пасля растэрміноўкі аброчнага падатку, выдачы дапамогі сялянам і змены загадчыка Смаленскай Удзельнай канторы, — цішыня і спакой усяліліся сярод сялян. Па заканчэнні следства Паскевіч працягваў камандаваць дывізіяй ў Смаленску, а ў 1817 годзе ўступіў у шлюб са стрыечнай сястрой [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А. С. Грыбаедава]] — {{нп5|Лізавета Аляксееўна Паскевіч|Лізаветай Аляксееўнай|ru|Паскевич, Елизавета Алексеевна}} (1795—1856). == Падарожжа з вялікім князем == 22 ліпеня 1817 года Паскевіч атрымаў з {{нп5|фельд'егер|фельд'егерам|ru|Фельдъегерь}} найвысокі загад прыбыць у Пецярбург, каб суправаджаць у падарожжы па Расіі і Еўропе брата імператара — вялікага князя {{нп5|Міхаіл Паўлавіч|Міхаіла Паўлавіча|ru|Михаил Павлович}}. Імператрыца [[Марыя Фёдараўна (жонка Паўла I)|Марыя Фёдараўна]] ў асабістай сустрэчы з Паскевічам выказала жаданне, каб яе сын падчас падарожжа больш займаўся грамадзянскай часткай і як магчыма менш ваеннай, і каб Паскевіч стараўся данесці да яго, што для яго значна важней даведацца пра ўнутраны побыт дзяржавы. Адпаведна з гэтым была складзена адмысловая праграма для велікакняжацкіх падарожжаў. Адправіўшыся 11 жніўня 1817 года з [[Пецяргоф]]а вандроўцы (з імі былі яшчэ: {{нп5|Рыгор Андрэевіч Глінка|Глінка|ru|Глинка, Григорий Андреевич}} і {{нп5|Аляксандр Паўлавіч Алядзінскі|Алядзінскі|ru|Алединский, Александр Павлович}}) наведалі [[Новая Ладага|Новую Ладагу]], [[Ціхвін]], [[Рыбінск]], [[Яраслаўль]], [[Кастрама|Кастраму]], [[Тамбоў]], [[Пенза|Пензу]], [[Варонеж]], [[Казань]], [[Ульянаўск|Сімбірск]], [[Новачаркаск|Навачаркаск]] і ўжо 26 верасня былі ў [[Феадосія|Феадосіі]], праехаўшы па горнай дарозе, яны 3 кастрычніка прыбылі ў [[Севастопаль]], дзе некаторы час адпачывалі. Затым, дарогаю праз Перакоп, [[Херсон]] і [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]] вялікі князь паспяшаўся ў [[Адэса|Адэсу]], аглядаючы на шляху войскі і ледзь спыняючыся для начлегаў. Наведаўшы затым [[Палтава|Палтаву]], дзе было агледжана месца [[Палтаўская бітва|Палтаўскай бітвы]], падарожнікі праехалі ў [[Харкаў]], [[Курск]] і, едучы далей праз [[Арол (горад)|Арол]] і [[Тула|Тулу]], [[1 лістапада]] прыбылі ў Маскву, дзе знаходзіўся гасудар і ўся царская сям’я. Гэтым скончылася падарожжа, падчас якога Паскевіч часта пісаў імператрыцы Марыі Федараўне, якая даравала яго льсцівым рэскрыптам, пры якім была дасланая яму залатая [[табакерка]]. Паскевіч быў прызначаны тады ж камандзірам {{нп5|2-я гвардзейская пяхотная дывізія, Расійская імперыя|2-й гвардзейскай дывізіі|ru|2-я гвардейская пехотная дивизия (Российская империя)}}, але ў камандаванне ею не ўступаў, таму што, з прычыны скаргаў удзельных сялян [[Гжацкі павет|Гжацкага павета]], быў зноў пасланы на расследаванне справы, падобнай Ліпецкай, а затым суправаджаў вялікага князя Міхаіла Паўлавіча ў яго падарожжы па Еўропе, якое доўжылася з сакавіка 1817 года да 3 чэрвеня 1819 года, гэта значыць больш двух гадоў; аб гэтым падарожжы Паскевіч пакінуў нямала цікаўных звестак у сваіх успамінах, напісаных ім пазней; яно было прысвечана пераважна забавам і задавальненням і наведванням роднасных двароў, пры чым імператрыца Марыя загадала сыну прыгледзецца да адной з унучак [[Касель]]скага курфюрста (пазней вялікі князь ўступіў у шлюб з прынцэсай {{нп5|Алена Паўлаўна, вялікая княгіня|Фрэдэрыкай Шарлотай Вюртэмбергскай|ru|Елена Павловна (великая княгиня)}}). Пабываўшы ў [[Берлін]]е, [[Веймар]]ы, [[Касель|Каселі]] і [[Нідэрланды|Галандыі]], вандроўцы адправіліся ў [[Англія|Англію]]. Аднак вялікі князь адчуваў нудоту пры розных аглядах, а таму, аб’ехаўшы хутка Англію і [[Шатландыя|Шатландыю]], ен паспяшаўся ў Веймар, дзе ў той час гасцявала ў сваёй дачкі яго аўгусцейшая маці. Паскевіч атрымаў алмазныя знакі да ордэна св. Аляксандра Неўскага. 5 лістапада 1818 года адправіўся з вялікім князем праз [[Страсбур]] у [[Лазана|Лазану]], дзе яны спыніліся ў {{нп5|Фрэдэрык Сезар Лагарп|Сезара Лагарпа|ru|Лагарп, Фредерик Сезар}}, які праводзіў іх праз [[Жэнева|Жэневу]] ў [[Італія|Італію]]. Наведаўшы галоўныя яе горада, вялікі князь з Паскевічам у [[Рым]]е прадставіліся [[Пій VII|Папе]], правялі там [[Масленіца|масленіцу]], а затым паехалі ў [[Неапаль]]; адтуль праз [[Балоння|Балонню]], [[Венецыя|Венецыю]] і [[Ціроль (гістарычная вобласць)|Тыроль]] яны прыбылі ў [[Вена|Вену]], а затым 3 чэрвеня 1819 года вярнуліся ў [[Царскае Сяло]]. У той жа дзень Паскевіч найвышэйшым загадам быў прызначаны складацца пры вялікім князю, які тады ж уступіў, будучы [[генерал-фельдцэйхмайстар]]ам, у кіраванне ўсей артылерыяй. == Каўказ == {{Урэзка | Выраўноўванне = right | Без разрываў = 1 | Загаловак = «Бородинская годовщина» | Змест = Могучий мститель злых обид<br /> Кто покорил вершины Тавра<br /> Пред кем смирилась Эривань<br /> Кому суворовского лавра<br /> Венок сплела тройная брань<br /> | Подпіс = [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. С. Пушкін]], пра ''І. Ф. Паскевіча'' }} == 1820—1826 == Неўзабаве палітычныя падзеі ў Заходняй Еўропе і рэвалюцыйны рух у Італіі вымусілі Аляксандра I накіраваць да заходніх межаў Расіі войскі гвардыі двума калонамі, пры чым Паскевіч быў прызначаны начальнікам {{нп5|1-я гвардзейская пяхотная дывізія, Расійская імперыя|1-й гвардзейскай пяхотнай дывізіі|ru|1-я гвардейская пехотная дивизия (Российская империя)}}, а таксама 2-й калоны войскаў. Гвардыя ледзь паспела дайсці да [[Вільня|Вільні]], як палітычная сітуацыя, якая выклікала гэты рух, змянілася; аднак імператар, мяркуючы, што [[Лібералізм|ліберальны рух]] сярод афіцэраў удалечыні ад сталіцы калі не спыніцца, то, па меншай меры, аслабее, загадаў размясціць гвардыю па гарадах і сёлах шасці паўночна-заходніх губерняў. Паскевіч таму жыў з жонкай у Вільні. Там у іх нарадзіліся дочкі-двайняткі. 17-19 верасня 1821 года пры [[Бешанковічы|Бешанковічах]] (пад Віцебскам) адбыліся манеўры і генеральны агляд гвардзейскіх частак у прысутнасці імператара. Аляксандр I адсвяткаваў сваё «прымірэнне» з гвардыяй, якая ''«для ветрання ліберальнага духу», была перасунута да заходніх межаў і пятнаццаць месяцаў'' значылася ў «карантыне». Пасля гэтага Паскевіч з 23 студзеня 1822 года ўступіў часова ў камандаванне {{нп5|1-ы гвардзейскі корпус|гвардзейскім корпусам|ru|1-й гвардейский корпус}}, а затым, пасля найвышэйшага агляду, 22 мая вярнуўся разам з гвардыяй ў Пецярбург, дзе 12 снежня 1824 года быў прызначаны [[генерал-ад'ютант]]ам<ref name="Свита" /> і камандзірам {{нп5|1-ы армейскі корпус, Расійская імперыя|1-га армейскага корпуса|ru|1-й армейский корпус (Российская империя)}}, галоўная кватэра якога была ў [[Мітава|Мітаве]], куды ён і пераехаў з сям’ёй. Будучы ў Мітаве, ён у пачатку снежня 1825 года атрымаў вестку пра смерць Аляксандра I. Падзеі 14 снежня, якія рушылі пасля гэтага ([[Паўстанне дзекабрыстаў]]), выклікалі Паскевіча ў Пецярбург. 1 (13) чэрвеня 1826 года [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] падпісаў Маніфест аб заснаванні {{нп5|Вярхоўны крымінальны суд па справе дзекабрыстаў|Вярхоўнага крымінальнага суда над дзекабрыстамі|ru|Верховный уголовный суд по делу декабристов}} — Паскевіч быў прызначаны членам суда (быў у складзе асабліва прызначаных ваенных і грамадзянскіх асоб). У якасці члена Вярхоўнага суда па {{нп5|Суд над дзекабрыстамі|справе дзекабрыстаў|ru|Суд над декабристами}} змог абараніць ад пераследу свайго сваяка [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А. С. Грыбаедава]]. Суд завяршыўся ў пачатку ліпеня, пасля чаго Паскевіч адправіўся ў Маскву для ўдзелу ў [[каранацыя|каранацыі]] Мікалая I і [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая I)|Аляксандры Фёдараўна]], якая адбылася {{OldStyleDate|3|верасня|1826|22|жніўня}} года. === Руска-персідская вайна 1826—1828 === {{main|Руска-персідская вайна, 1826—1828}} За два тыдні да каранацыі Мікалая I Паскевіч быў адпраўлены камандаваць войскамі на [[Каўказ]], дзе іранцы ўварваліся ў закаўказскія правінцыі, занялі [[Ленкарань]] і [[Карабах]], пасля чаго рушылі да [[Тыфліс]]а. На Каўказе ў той час галоўнакамандуючым {{нп5|Асобны Каўказскі корпус, Расійская імперыя|Асобным каўказскім корпусам|ru|Отдельный Кавказский корпус (Российская империя)}} быў [[Аляксей Пятровіч Ярмолаў|А. П. Ярмолаў]]. На думку самога Паскевіча, Ярмолава адхілілі ад камандавання за самаўпраўныя ўчынкі, за тое, што войскі былі распушчаны, у дурным стане, без дысцыпліны, і за тое, што ў корпусе крадзеж быў незвычайны; людзі былі незадаволеныя дараваннем за некалькі гадоў, ва ўсім мелі патрэбу, матэрыяльная частка знаходзілася ўся у запушчэнні. Зноў каранаваны Мікалай I хацеў на месца Ярмолава прызначыць {{нп5|Аляксандр Якаўлевіч Рудзевіч|А. Я. Рудзевіча|ru|Рудзевич, Александр Яковлевич}}, але гэты намер застаўся не выкананым. Новы імператар быў не лепшай думкі пра Ярмолава і прама пісаў [[Іван Іванавіч Дзібіч-Забалканскі|І. І. Дзібічу]]: «Я Ярмолаву менш усіх веру». Атрымаўшы ад Ярмолава данясенне пра ўварванне персаў, Мікалай I накіраваў да яго Паскевіча, перадаўшы яму камандаванне войскамі, прычым фармальна ён падпарадкоўваўся Ярмолаву, што прывяло да асабістай варожасці паміж ім і Ярмолавым, у выніку чаго Ярмолаў пазней быў адкліканы з Каўказа. Па дарозе на Каўказ Паскевіч атрымаў чын [[Генерал ад інфантэрыі|генерала ад інфантэрыі]]. Па прыбыцці ён даведаўся, што для дзеянняў супраць персідскіх войскаў і паўстанцаў жыхароў {{нп5|Талышскае ханства|Талышскага|ru|Талышское ханство}} і {{нп5|Шырванскае ханства|Шырванскага|ru|Ширванское ханство}} ханстваў Ярмолавым сфармаваныя два атрады: адзін супраць [[Елізаветпаль|Елізаветпаля]], пад начальствам {{нп5|Валяр'ян Рыгоравіч Мадатаў|В. Р. Мадатава|ru|Мадатов, Валериан Григорьевич}}, а другі — супраць [[Эрывань|Эрывані]]. 3 верасня 1826 года Мадатаў правёў ўдалы бой пры {{нп5|Шамхорская бітва|Шамхоры|ru|Шамхорская битва}}, пасля чаго, па прыбыцці да атрада Паскевіча, ён заняў Елізаветпаля. Затым рушыў насустрач {{нп5|Абас-Мірза|Абасу-Мірзе|ru|Аббас-Мирза}}, які накіроўваўся з буйным войскам да Елізаветпаля. Бітва адбылася 14 верасня, персы былі зусім разбітыя. Паскевіч данёс пра гэта гасудару і Ярмолаву і быў узнагароджаны залатой шпагай, упрыгожанай алмазамі і лаўрамі, з надпісам «За паразу персіян пры Елізаветпалі». Ярмолаў не адважваўся ўварвацца ў [[Эрыванскае ханства]], як прапаноўваў Паскевіч, а заняўся выгнаннем мяцежных ханаў з Шырванскай і {{нп5|Кубінскае ханства|Кубінскай|ru|Кубинское ханство}} абласцей, у той час як сам Паскевіч перайшоў уброд раку [[Аракс]] і вярнуў на расійскую тэрыторыю каля 600 сямействаў, сагнаных персамі. Ён устаў 25 верасня лагерам каля ракі Чэрскені, а сам хутка вярнуўся ў Тыфліс, адкуль пісаў Дзібічу, што не знаходзіць для сябе магчымым працягваць службу з Ярмолавым, што здароўе яго не дазваляе яму знаходзіцца на Каўказе і таму ён просіць адклікаць яго назад у Расію. Разам з тым, ён даносіў пра вынікі сваіх інспектарскіх аглядаў некаторых каўказскіх войскаў, якія знойдзены былі ім у вельмі нездавальняючым стане, і скардзіўся на бяздзейнасць, на незадаволенасць планам першай кампаніі, на цяжкасці вясновага паходу, які мае быць, і г. д. У такім жа родзе Паскевіч пісаў {{нп5|генерал-кватэрмайстар|генерал-кватэрмайстару|ru|Генерал-квартирмейстер}} графу {{нп5|Павел Пятровіч Сухтэлен|Сухтэлену|ru|Сухтелен, Павел Петрович}}, памочніку Дзібіча. Усё гэта даводзілася да ведама імператара. Было відавочна, што адносіны паміж Ярмолавым і Паскевічам абвастрыліся да поўнай немагчымасці сумеснага служэння. Пры гэтым кожны з іх асобна склаў і паслаў у Генеральны штаб свае прапановы аб маючай адбыцца кампаніі, якія з’яўляліся заўвагамі на план ваенных дзеянняў, складзены Дзібічам і прысланы з Пецярбургу. Неўзабаве ў Тыфлісе была атрымана найвысокая згода на план кампаніі, прадстаўлены Ярмолавым. У Тыфліс прыбыў Дзібіч, упаўнаважаны дзейнічаць па абставінах. У сваіх данясеннях Дзібіч пісаў пра няздольнасць Паскевіча замяніць Ярмолава. На думку Дзібіча, Паскевіч быў занадта даверлівы і зусім не знаёмы з грамадзянскім кіраваннем краю. Аднак, па рашэнні імператара, Ярмолаў быў звольнены, а 28 сакавіка 1827 года Паскевіч уступіў у камандаванне Асобным каўказскім корпусам і ва ўпраўленне {{нп5|Каўказскі край|Каўказскім краем|ru|Кавказский край}}. З Каўказскага корпуса былі выдалены генералы {{нп5|Валяр'ян Рыгоравіч Мадатаў|Мадатаў|ru|Мадатов, Валериан Григорьевич}} і {{нп5|Аляксей Аляксандравіч Вельямінаў|А. А. Вельямінаў|ru|Вельяминов, Алексей Александрович}}. Дзібіч неўзабаве з’ехаў з краю, і Паскевіч прыступіў да рашучага заваявання [[Эрыванская губерня|Эрыванскай вобласці]]. Паскевіч вёў сталую перапіску з Мікалаем I і Галоўным штабам, але многія прынцыповыя дыпламатычныя і ваенныя рашэнні прымаў самастойна, паколькі дэпешы з Пецярбурга ў Закаўказзе ішлі каля 35 дзён. Паскевіч перайшоў за [[Аракс]], заняў [[Нахічэвань]] і аблажыў крэпасць {{нп5|Абас-Абад||ru|Аббас-Абад}}, якая бараніла гэты горад. Разбіў пры Джэвань-Булане персаў, якія спяшаліся пад начальствам Абаса-Мірзы на выручку крэпасці, якой Паскевіч авалодаў 7 ліпеня. Паскевіч быў узнагароджаны за гэта ордэнам святога Уладзіміра 1-й ступені. Рушыўшы пасля гэтага да Эрывані, Паскевіч авалодаў крэпасцю Сардар-Абад, якая знаходзілася на яго шляху, перайшоў раку [[Зангу]] і 5 кастрычніка, пасля ўпартай аблогі, авалодаў Эрыванню — сталіцай [[Эрыванскае ханства|Эрыванскага ханства]], за што ганараваны [[Ордэн Святога Георгія|ордэнам святога Георгія 2-й ступені]]. Такім чынам, дзве вялікія вобласці [[Закаўказзе|Закаўказзя]] былі заваяваныя ў тры месяцы. [[Файл:Turkmanchay.jpg|міні|250x250пкс|Граф І. Ф. Паскевіч і {{нп5|шахзадэ||ru|Шахзаде}} {{нп5|Абас-Мірза||ru|Аббас-Мирза}} на падпісанні {{нп5|Туркманчайскі мірны дагавор|мірнага дагавору ў Туркманчаі|ru|Туркманчайский мирный договор}}]] Вестка аб заваяванні Эрывані зрабіла гнятлівы ўплыў на персаў: яны аддавалі перавагу адстуленню або здачы рускім войскам пры іх набліжэнні. 13 кастрычніка 1827 года генералам {{нп5|Георгій Яўсеевіч Эрыстаў|Г. Я. Эрыставым|ru|Эристов, Георгий Евсеевич}} па загадзе Паскевіча быў заняты [[Таўрыз]], дзе было захоплена 50 артылерыйскіх гармат, больш за 1000 стрэльбаў, значная колькасць боепрыпасаў і харчавання, а таксама адзіны ў Персіі ліцейны завод. З узяццем гэтага горада занятая была і ўся [[Іранскі Азербайджан|Азербайджанская правінцыя]], пасля чаго Абас-Мірза пачаў перамовы аб міры. У якасці неабходнай умовы перамір’я Паскевіч высунуў патрабаванне выплаты Персіяй часткі {{нп5|Кантрыбуцыя|кантрыбуцыі|ru|Контрибуция}} да падпісання мірнага дагавора. Абас-Мірза прыняў гэту ўмову, але ва ўмоўлены тэрмін не выканаў яе. Гэта паслужыла прычынай аднаўлення ваенных дзеянняў, і ў другой палове студзеня 1828 года рускімі войскамі былі занятыя [[Урмія (горад)|Урмія]], {{нп5|Горад Мераге|Марага|ru|Мераге}} і [[Ардэбіль]]. Паскевіч працягнуў рух да [[Тэгеран]]а. Персідскі двор апынуўся ў бязвыхадным становішчы і 1 лютага на рускі аванпост прыбыў уючны транспарт, які даставіў першую частку кантрыбуцыі — 6 мільёнаў рублёў залатымі манетамі, яшчэ 4 мільёны рублёў былі дастаўленыя праз некалькі дзён. Вызначаючы агульны памер кантрыбуцыі (20 мільёнаў рублёў) Паскевіч зыходзіў з агентурных звестак, згодна з якімі ў шахскай казне мелася каштоўных металаў на суму, якая не перавышае 22 мільёнаў рублёў. 10 лютага 1828 года быў падпісаны {{нп5|Туркманчайскі мірны дагавор|мір з Персіяй у весцы Туркманчай|ru|Туркманчайский мирный договор}}, па якім Персія саступала Расіі Эрыванскае і {{нп5|Нахічэванскае ханства|Нахічэванскае|ru|Нахичеванское ханство}} ханствы, а таксама абавязвалася выплаціць 20 млн рублёў срэбрам кантрыбуцыі<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=О мире между Россией и Персией|спасылка=http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=281&regim=3|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Поўны збор законаў Расійскай імперыі|Полное собрание законов Российской империи|ru|Полное собрание законов Российской империи}}, собрание второе|тып=|месца=СПб.|выдавецтва=Типография II отделения [[Уласная Яго Імператарскай Вялікасці канцылярыя|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]]|год=1830|том=III, 1828, № 1794|старонкі=125—130|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}</ref>. За гэта, імянным Найвышэйшым указам, ад 15 ([[27 сакавіка|27]]) сакавіка [[1828]] года, генерал-ад’ютант, генерал ад інфантэрыі Іван Федаравіч Паскевіч быў узведзены, з сыходным яго нашчадствам, у [[граф]]скую Расійскай імперыі годнасць, з імем граф '''Паскевіч-Эрыванскі''', і атрымаў з кантрыбуцыі мільен рублёў асігнацыямі. === Удзел у Руска-турэцкай вайне 1828—1829 гадоў === 14 (26) красавіка 1828 года Мікалай I, абураны парушэннямі ранейшых дамоўленасцяў аб суднаходстве ў чарнаморскіх пралівах з боку туркаў і іншымі правакацыйнымі дзеяннямі Порты, абвясціў вайну [[Асманская імперыя|атаманскай]] Порце і загадаў рускім войскам, якія стаялі да таго часу ў [[Бесарабія|Бесарабіі]], уступіць у атаманскія валоданні. Ваенныя дзеянні, некалькі пазней, таксама пачаліся ў Азіі; па агульнаму плану ваенных дзеянняў, Паскевіч, для адцягнення сіл турак ад галоўнага тэатра вайны на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], павінен быў напасці на азіяцкія іх валоданні. Асабіста камандуючы войскамі, ён высунуўся 14 чэрвеня 1828 года з [[Гюмры|Гюмраў]] да {{нп5|Аблога Карса, 1828|Карса|ru|Осада Карса (1828)}}, пад сценамі яго разбіў турэцкую кавалерыю і затым, аблажыўшы гэтую крэпасць, прымусіў яе здацца са значнай колькасцю гармат і пораху. Затым быў здзейснены пераход праз высокі {{нп5|Чатыр-Даг|Чатырдагскі хрыбет|ru|Чатыр-Даг}}. Паскевіч падышоў да крэпасці [[Ахалкалакі]] і ўзяў яе штурмам 23 ліпеня, пасля чаго здалася і найблізкая крэпасць {{нп5|Хертвісі||ru|Хертвиси}}. Тым часам іншым атрадам войскі была ўзятая крэпасць [[Поці]]. Паскевіч, прызначаны шэфам {{нп5|Шырванскі 84-ы пяхотны полк|Шырванскага пяхотнага палка|ru|Ширванский 84-й пехотный полк}}, рушыў ад Ахалкалакі да крэпасці [[Ахалцыхэ]] і, разбіўшы шматлікую турэцкую кавалерыю, якая прыйшла ёй на дапамогу, пачаў яе аблогу. У гэты час падышла турэцкая армія ў 30 000 чалавек і ўстала ва ўмацаванай пазіцыі ў трох вёрстах ад горада. Пасля ўпартай бітвы, якая доўжылася цэлы дзень, гэтая армія была разбіта 9 жніўня, а затым 15 жніўня быў праведзены штурм Ахалцыха, які і капітуляваў 16 жніўня. Найвышэйшай Граматай ад 22 верасня 1828 года<ref>«{{unicode|[[Санкт-Петербургские ведомости|Санктпетербургскія Вѣдомости]]}}». 20 ноября 1828, № 93, стр. 1304.</ref> Паскевіч быў падараваны кавалерам {{нп5|ордэн святога Андрэя Першазванага|ордэна святога Андрэя Першазванага|ru|Орден Святого апостола Андрея Первозванного}}; Шырванскі пяхотны полк быў названы яго імем. Карыстаючыся жахам, наведзеным на туркаў, Паскевіч заняў крэпасці {{нп5|Крэпасць Ацкуры|Ацхур||Atskuri Fortress}}<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Ацхур}}</ref>, {{нп5|Ардаган||ru|Ардахан}}, {{нп5|Дагубаязіт|Баязэт|ru|Догубаязит}} і {{нп5|Дыядзін|||Diyadin}}і накіраваў частку войска для адпачынку ў [[Грузія|Грузію]] ў кастрычніку 1828 года. Прызначаны новы турэцкі галоўнакамандуючы [[Салег-Паша Мандайскі]] ў лютым 1829 года наважыўся адабраць Ахалцых, абклаў яго і неаднаразова штурмаваў гэтую крэпасць. Паскевіч паслаў {{нп5|Іван Рыгоравіч Бурцаў|Бурцава|ru|Бурцев, Иван Григорьевич}} і {{нп5|Мікалай Мікалаевіч Мураўёў-Карскі|Мураўёва|ru|Муравьёв-Карсский, Николай Николаевич}} з атрадамі вызваліць Ахалцых, што і было імі выканана, а сам, з прычыны значных падрыхтовак туркаў да новай кампаніі, стаў паміж Карсам і Ардаганам, каб дзейнічаць па меркаванні прама на [[Эрзурум|Эрзерум]]. Туркі ж засяродзіліся на [[Саганлугскі хрыбет|Саганлугскім хрыбце]], праз які ідзе дарога з Карса ў Эрзерум. Пасля нязначных сутычак, 20 чэрвеня Паскевіч авалодаў лагерам туркаў і зусім іх рассеяў, а затым, рушыўшы неадкладна да Эрзерума, ён 25 ліпеня падышоў да гэтай сталіцы [[Анатолія|Анатоліі]] і запатрабаваў яе здачы. Нязгода на гэта турак прымусіла Паскевіча авалодаць умацаванай вышынёй Топ-Даг, пасля чаго Эрзерум здаўся. Паскевіч, толькі што узнагароджаны алмазнымі знакамі ордэна святога Андрэя Першазванага за паражэнне туркаў, за заваяванне Эрзерума быў падараваны ордэнам святога Георгія 1-й ступені. Тым часам горныя плямёны {{нп5|Лазы, народ|лазаў|ru|Лазы}} паквапіўся выцесніць рускія войскі з крэпасці {{нп5|Горад Байбурт|Байбурта|ru|Байбурт}}. Паскевіч асабіста рушыў на іх і рассеяў іх зусім. Пасля гэтага ён рабіў невялікія экспедыцыі ў розныя бакі ад Эрзерума для выгнання непрыяцельскіх атрадаў. === Уціхамірванне горцаў і кіраванне краем === [[Файл:Ivan Paskevich.PNG|250px|міні|злева|[[Фрыдрых Рэндэл]]. «Партрэт І. Ф. Паскевіча»]] Пасля заключэння міра з Атаманскай Портай спыніліся ваенныя дзеянні ў [[Анатолія|Малой Азіі]], пасля чаго на Паскевіча, пажалаванага ў чын генерал-фельдмаршала, было ўскладзена заваяванне горскіх народаў, якія засялялі [[Каўказскія горы]]. Ен пачаў дзейнічаць у 1830 годзе, прымусіў [[Белаканы|белаканскіх]] [[Лезгіны|лезгін]] даць прысягу на падданства і заклаў {{нп5|Закатальская крэпасць|крэпасць|az|Zaqatala qalası}} пры Закатальскай цясніне. Накіраваўшыся затым на паўночны бок Каўказа, ён паступова абмяжоўваў горцаў за [[Кубань|Кубанню]], узводзіў ўмацаванні ў зямлі {{нп5|Шапсугі|шапсугаў|ru|Шапсуги}} і {{нп5|Абадзехі|абадзехаў|ru|Абадзехи}}, авалодаў цяснінай [[Гагра|Гагры]], заняў мыс [[Суук-Су, мыс|Суук-Су]] і {{нп5|Піцундская бухта|Піцундскую бухту|ru|Пицундская бухта}}, а затым пераправіўся на левы бераг [[Кубань|Кубані]], ніжэй [[Екацярынадар]]а, дзе рассеяў шапсугаў і знішчыў мноства іх {{нп5|Аул|аулаў|ru|Аул}}. Хоць грамадзянскае кіраванне {{нп5|Каўказскі край|Каўказскім краем|ru|Кавказский край}} было ўскладзена на іншую асобу (генерал-ад’ютанта {{нп5|Мікалай Марцям'янавіч Сіпягін|Сіпягіна|ru|Сипягин, Николай Мартемьянович}}), але яно знаходзілася пад прамым падначаленнем Паскевіча, які быў часта незадаволены распараджэннямі Сіпягіна, што звяртаў сваю ўвагу пераважна на пабудовы і ўпрыгажэнні гарадоў, тады як ўмацаванні і ў асаблівасці суд і паліцыя былі ў самым нездавальняючым стане. Паскевіч жа звяртаў увагу на выпраўленне ўсіх умацаванняў, выкараненне, па магчымасці, усіх абуральных злоўжыванняў у сферы суду і адміністрацыі ў гэтым краі. Ён садзейнічаў таксама засяленню края рускімі людзьмі. Разам з тым ен склаў палажэнне аб кіраванні [[Армянская апостальская царква|армяна-грыгарыянскай царквой]], а таксама аб пераўтварэнні высакароднага вучылішча ў Тыфлісе — у [[Гімназія|гімназію]]. Па яго прадстаўленні ў гэтым жа горадзе быў заснаваны {{нп5|Пансіён для дзяўчын|Інстытут высакародных дзяўчын|ru|Пансион для девушек}} і пачата добраўпарадкаванне публічнай бібліятэкі. Ён таксама заснаваў газету «[[Тифлисские ведомости]]». У яго гонар была названая цэнтральная плошча, прылеглая да Гарадской думы. У яго ж кіраванне была канчаткова далучана (у 1828 годзе) да Расійскай імперыі {{нп5|Гурыйскае княства|Гурыя|ru|Гурийское княжество}}. Клімат Каўказа неспрыяльна ўплываў на здароўе Паскевіча, і ў канцы 1830 года, рыхтуючыся да зімовай экспедыцыі супраць некаторых [[Чачэнцы|чачэнцаў]], ен занямог і прасіў гасудара выклікаць яго з Каўказа. == Уціхамірванне Польшчы (1831) == [[Файл:Ivan_Paskevich_on_horseback.PNG|злева|250px|міні|Паскевіч на карціне польскага мастака [[Януар Іванавіч Сухадольскі|Януара Сухадольскага]]]] Уціхамірванне [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|польскага бунту]], які ўспыхнуў у 1830 годзе, было ўскладзена на графа Паскевіча. Ен прыбыў 13 чэрвеня 1831 года ў [[Пултуск]] да галоўных сіл войска, рушыў з [[Плоцк]]а ўніз па [[Вісла|Вісле]], пераправіўся блізу [[Прусія|прускай]] мяжы ля Оські, абышоў моцную армію палякаў пад начальствам {{нп5|Ян Скржынецкі|Скржынецкага|ru|Скржинецкий, Ян}} і адціснуў яго да [[Варшава|Варшавы]]. Жадаючы пазбегнуць кровапраліцця, Паскевіч прапанаваў палякам умовы здачы, якія былі імі адпрэчаны. 25 жніўня Паскевіч пачаў {{нп5|Аблога Варшавы, 1831|штурм Варшавы|ru|Осада Варшавы (1831)}}, у ходзе якога Паскевіч быў паранены ядром у левую руку. [[Файл:Штурм Варшавы, взятие Воли, 1931.jpg|250px|міні|Узяцце ўмацавання {{нп5|Воля, Варшава|Воля|ru|Воля (Варшава)}} пры штурме Варшавы ў 1831 годзе. Карціна {{нп5|Орас Верне|Ораса Верне|ru|Верне, Орас}}]] 26 жніўня Паскевіч данес яго вялікасці: «Варшава ў вашых ног, польская армія па майму загаду адыходзіць да Плоцку». За гэтую перамогу, імянным Найвышэйшым указам, ад 4 (16) верасня 1831 года, галоўнакамандуючы дзеючай арміяй, генерал-фельдмаршал, граф Іван Федаравіч Паскевіч-Эрыванскі быў узведзены, з сыходным яго нашчадствам, у княжую Расійскай імперыі годнасць, з тытулам светласці і найменнем ''Варшаўскі'', а малалетні сын яго [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Фёдар]] падараваны ў [[прапаршчык]]і Эрыванскага імя яго бацькі палка. Поўным яго імем з гэтага часу стала '''князь Іван Фёдаравіч Варшаўскі, граф Паскевіч-Эрыванскі'''. Пасля здачы Варшавы вайна працягвалася нядоўга; асобныя атрады польскіх войскаў былі рассеяны, або абяззброены, а галоўная армія польская, якая стаяла каля [[Модлінская крэпасць|Модліна]], была адціснутая Паскевічам у Прусію, дзе і склала зброю. == Польскі намеснік == [[Файл:Palace_in_Homiel,_Belarus.JPG|міні|250px|[[Палац Румянцавых — Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]], набыты ў [[1834]] годзе.]] Пасля ўціхамірвання [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|польскага бунту]] імператар Мікалай I прызначыў князя Паскевіча намеснікам Польшчы (1832). Паскевіч праводзіў палітыку русіфікацыі, будаваў дарогі і фартыфікацыйныя збудаванні ({{нп5|Цытадэль, Варшава|Аляксандраўская цытадэль|ru|Цитадель (Варшава)}} у [[Варшава|Варшаве]], {{нп5|Івангародская крэпасць, Польшча|Івангародская крэпасць|ru|Ивангородская крепость (Польша)}} і [[Модлінская крэпасць|Новагеоргеўск]]). Польскія нацыяналісты склалі дзве беспаспяховыя змовы супраць Паскевіча ў 1833 і ў 1844 гадах. З-за шматлікай папяровай працы па кіраванні краем у Паскевіча пагоршыўся зрок, што да крайнасці трывожыла імператара, які неаднаразова ў сваіх лістах раіў Паскевічу лячыцца. == Уціхамірванне Венгрыі (1849) == {{main|Здушэнне Венгерскага паўстання, 1848—1849}} [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі|Мяцеж венгерскіх сепаратыстаў]] прымусіў імператара [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыі]] [[Франц Іосіф I|Франца-Іосіфа]] звярнуцца за дапамогай да Расіі. Рускі і аўстрыйскі імператары 5 мая 1849 года сустрэліся ў расійскай Варшаве і {{нп5|Варшаўскі дагавор, 1849|ўзгаднілі план ўціхамірвання Венгрыі|ru|Варшавский договор (1849)}}. Кіраўніком рускага экспедыцыйнага корпуса прызначаўся Іван Паскевіч. 5 чэрвеня 1849 года ен уступіў у Венгрыю<ref name="Викитека ВЭС Вайцен">{{ВТ-ВЭС|Вайцен}}</ref>. У той жа час іншыя два атрады, пад камандаваннем {{нп5|Аляксандр Мікалаевіч Лідэрс|Лідэрса|ru|Лидерс, Александр Николаевич}} і {{нп5|Максім Максімавіч Гротэнгельм|Гротэнгельма|ru|Гротенгельм, Максим Максимович}}, уступілі ў [[Трансільванія|Трансільванію]]. Праводзячы фельдмаршала ў паход, рускі імператар замест інструкцый вымавіў: «Не шкадуй каналляў!». Пасля паразы венгерскай арміі [[Артур Гёргеі|Гёргея]] пад [[Комарна]]м (30 тысяч чалавек), 1 жніўня Паскевіч прыняў капітуляцыю мяцежнікаў. 25 верасня ен урачыста вярнуўся ў Расію, напісаўшы ў рапарце імператару: «Венгрыя ля ног Вашай Імператарскай Вялікасці». За паспяховае заканчэнне гэтай {{нп5|Здушэнне Венгерскага паўстання, 1848—1849|кампаніі|ru|Подавление Венгерского восстания (1848—1849)}}, рэскрыптам ад 4 жніўня 1849 года, Паскевічу было прадастаўлена права карыстацца тымі ж воінскімі ўшанаваннямі, якія ўздаюцца толькі асобе Яго Імператарскай Вялікасці. 5 кастрычніка 1850 года ў Варшаве адбыўся ўрачысты парад войскаў у гонар 50-гадовага службовага юбілею Паскевіча. Імператар Мікалай I, які прысутнічаў на цырымоніі, уручыў юбіляру новы ўзор фельдмаршальскага жазла з надпісам «За дваццацічатырохгадовае прадвадзіцельства перамоганоснымі рускімі войскамі ў Персіі, Турцыі, Польшчы і Венгрыі», а кароль прускі і аўстрыйскі імператар узвялі яго таксама ў фельдмаршалы сваіх войскаў. == Апошнія гады == [[Файл:Ivan Paskevich1.jpg|250px|міні|злева|[[Ян Ксаверый Канеўскі]]. «Партрэт І. Ф. Паскевіча»]] === Крымская вайна === {{main|Дунайская кампанія Крымскай вайны}} Працягваючы па-ранейшаму кіраваць сваім краем, Паскевіч зноў быў выкліканы на тэатр ваенных дзеянняў, якія адбываліся {{нп5|Дунайская кампанія Крымскай вайны|на Дунаі|ru|Дунайская кампания Крымской войны}}, з прычыны [[Крымская вайна|вайны]] Расіі з Турцыяй. Смелы план імператара Мікалая I, які складаўся ў хуткім руху праз [[Балканскія горы]], быў пад уплывам Паскевіча істотна зменены на больш асцярожны, у падставе якога ляжаў папярэдні занятак розных крэпасцяў на Дунаі. Рускія войскі пад правадырствам {{нп5|Міхаіл Дзмітрыевіч Гарчакоў|М. Д. Гарчакова|ru|Горчаков, Михаил Дмитриевич}} ўступілі ў [[Малдаўскае княства|Малдавію]] і [[Валашскае княства|Валахію]], і ў 1853 годзе адбылося ўжо некалькі бітваў з турэцкімі войскамі пад {{нп5|Бітва пры Алтэніцы|Алтэніцай|ru|Битва при Ольтенице}}, {{нп5|Бітва пры Чэтаце|Чэтаце||Battle of Cetate}}, {{нп5|Аблога Калафата|Калафатам||Siege of Calafat}} і г. д. Тады па царскаму загаду галоўнакамандуючым на заходніх і паўдневых межах быў прызначаны ў 1854 годзе Паскевіч, які прыбыў 3 красавіка ў Дунайскае войска. Ён неадкладна прыняў камандаванне над войскамі 3-га, 4-га і 5-га {{нп5|Армейскі корпус|армейскіх карпусоў|ru|Армейский корпус}} і, зрабіўшы новыя распараджэнні аб размяшчэнні іх, хутка наблізіўся да [[Сілістра|Сілістрыі]]. Мяркуючы заняцца яе {{нп5|Аблога Сілістры|аблогай||Siege of Silistra}}, 28 мая Паскевіч асабіста рабіў [[Рэкагнасцыроўка (ваенная справа)|рэкагнасцыроўку]], пры чым быў моцна кантужаны ядром; гэта вымусіла яго здаць камандаванне арміяй зноў Гарчакову і выехаць 1 чэрвеня ў [[Ясы]], адкуль ён працягваў кіраваць войскамі. У ліпені — жніўні кіраваў вывадам рускіх войскаў з Валахіі і Малдавіі. Падчас вываду войскаў на тэрыторыі [[Дунайскія княствы|Дунайская княстваў]] не быў пакінуты ні адзін чалавек з 27 тысяч параненых і хворых. Разам з рускімі войскамі ў Расію пайшла немалая колькасць румынаў, балгараў і сербаў. Завяршыўшы вывад войскаў Паскевіч, з дазволу Мікалая I, для папраўлення здароўя і адпачынку, выехаў у свой [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|гомельскі маёнтак]], а затым — у [[Варшава|Варшаву]]. У канцы 1854 года добраахвотна выехаў у дзеючую армію ў Крым. [[5 лістапада]], знаходзячыся на гасцявой яхце, якая стаяла ў {{нп5|Севастопальская бухта|Севастопальскай бухце|ru|Севастопольская бухта}}, ледзь не загінуў з-за распачатага на [[Чорнае мора|Чорным моры]] шторму. Неўзабаве зноў вярнуўся ў Варшаву. === Смерць === [[Файл:Паскевич И. Ф., автограф.jpg|250px|міні|Аўтограф І. Ф. Паскевіча]] Хоць Паскевіч і адышоў ад кантузіі настолькі, што быў у стане зноў ўступіць у кіраванне Царствам Польскім, яна моцна паўплывала на яго здароўе. Ён стаў згасаць, а розныя хваробы хутка развіваліся. Цяжка перажываў смерць Мікалая I. Даведаўшыся аб {{нп5|Абарона Севастопаля, 1854—1855|пакіданні рускімі Севастопаля|ru|Оборона Севастополя (1854—1855)}}, канчаткова злёг у ложак. Памёр у Варшаве ва ўзросце 73 гадоў 20 студзеня 1856 года ў 10 гадзін раніцы, паспеўшы атрымаць у 1855 годзе ад новага імператара асаблівы знак манаршай да яго міласці, менавіта — партрэты абодвух гасудараў Мікалая I і [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], для нашэння ў [[Пятля (адзенне)|пятліцы]]. Незадоўга да сваёй смерці Паскевіч завяшчаў у фонд Дзяржаўнага інваліднага капіталу 50 тысяч рублёў срэбрам. На гэтыя грошы ен прасіў ўтрымліваць штогод 200 чалавек калекаў ніжніх чыноў (знявечаных і цяжка параненых салдат). Па {{нп5|Адпяванне|адпяванні|ru|Отпевание}} цела ў кафедральным {{нп5|Сабор Найсвяцейшай Панны Марыі Каралевы Польшчы|Свята-Траецкім саборы|ru|Собор Пресвятой Девы Марии Королевы Польши (Варшава)}}, астанкі фельдмаршала, па яго жаданні, былі адданыя зямлі ў сяле Іванаўскім (былым [[Дэмблін|Дзембліне]]). Ва ўсіх войсках і ў цэлым Царстве Польскім была абвешчана жалоба на дзевяць дзён, на працягу якой усе тэатры былі зачыненыя. Неўзабаве пасля скону Паскевіча ў Варшаве, у [[Кракаўскае прадмесце|Кракаўскім прадмесці]], перад [[Прэзідэнцкі палац (Варшава)|палацам Намесніка]], было пачата збудаванне яму [[Помнік Івану Паскевічу|помніка]], які быў урачыста адкрыты 21 чэрвеня 1870 года ў прысутнасці імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]]. У 1889 годзе астанкі І. Ф. Паскевіча і яго жонкі {{нп5|Лізавета Аляксееўна Паскевіч|Лізаветы Аляксееўны|ru|Паскевич, Елизавета Алексеевна}}, народжанай {{нп5|Род Грыбаедавых|Грыбаедавай|ru|Грибоедовы}}, былі перапахаваныя ў [[Капліца-пахавальня Паскевічаў|сямейнай пахавальні князёў Паскевічаў]], выбудаванай яго сынам [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Фёдарам]] у Гомелі. == Жонка і дзеці == [[Файл:E.A.Paskevich_by_N.G.Schilder_(%3F),_Gomel_palace.jpg|міні|250px|Лізавета Аляксееўна Паскевіч, светлая княгіня Варшаўская, народжаная Грыбаедава]] У шлюбе з {{нп5|Лізавета Аляксееўна Паскевіч|Лізаветай Аляксееўнай Грыбаедавай|ru|Паскевич, Елизавета Алексеевна}} (1791—1856), дачкой маскоўскага багацея [[Аляксей Фёдаравіч Грыбаедаў|А. Ф. Грыбаедава]] і князёўны Аляксандры Сяргееўны {{нп5|Род Адоеўскіх|Адоеўскай|ru|Одоевские}}, меў трох дачок і сына: * Аляксандра (1821—1845), жонка флігель-ад’ютанта [[Пётр Аляксандравіч Балашоў|П. А. Балашова]]; у іх сыны {{нп5|Мікалай Пятровіч Балашоў|Мікалай|ru|Балашов, Николай Петрович}}, Міхаіл, Іван * Настасся (1822—1892), блізнюк Ганны, жонка флігель-ад’ютанта князя [[Міхаіл Барысавіч Лабанаў-Растоўскі|М. Б. Лабанава-Растоўскага]] (старэйшы брат [[Аляксей Барысавіч Лабанаў-Растоўскі|будучага міністра замежных спраў]]); іх дачка Марыя за егермайстрам [[Уладзімір Уладзіміравіч Скарацін|У. У. Скараціным]] * Ганна (1822—1901), блізнюк Настассі, жонка генерал-маёра князя [[Міхаіл Дзмітрыевіч Валконскі|М. Д. Валконскага]]; іх дачка Лізавета стала жонкай князя {{нп5|Анатоль Аляксандравіч Куракін|Анатоля Куракіна|ru|Куракин, Анатолий Александрович}} (пам. 1936). * [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Фёдар]] (1823—1903), генерал-лейтэнант, адзіны спадчыннік, дзяцей не было. == Памяць == === Помнікі === [[Файл:Koniecpolski_Palace.jpg|справа|міні|250px|Помнік Паскевічу перад [[Прэзідэнцкі палац (Варшава)|губернатарскім палацам у Варшаве]]]] * [[Помнік Івану Паскевічу|Помнік Івану Федаравічу Паскевічу]] быў усталяваны ў [[Варшава|Варшаве]] на плошчы [[Прэзідэнцкі палац (Варшава)|дома Намесніка]] ў [[Кракаўскае прадмесце|Кракаўскім прадмесці]] і ўрачыста адкрыты 21 чэрвеня 1870 года ў прысутнасці імператара Аляксандра II. * У [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]] постаць І. Ф. Паскевіча змешчана на Помніку «[[Тысячагоддзе Расіі|1000-годдзе Расіі]]» сярод 129 фігур самых выдатных асоб у расійскай гісторыі (на 1862 год). * Помнік-бюст Паскевіча ў [[Ерэван]]е на [[Пагорак Паскевіча|пагорку Паскевіча]]. Адкрыты 5 снежня 2003 года. Бюст вырабіў скульптар {{нп5|Бенік Петрасян||hy|Բենիկ Պետրոսյան}} у 1978 годзе да 150-годдзя далучэння [[Усходняя Арменія|Усходняй Арменіі]] да Расіі. * Усталяваны ў горадзе [[Кіравакан]]е бюст знік пасля [[Спітакскае землетрасенне|разбуральнага землятрасення ў Арменіі]] і быў знойдзены намаганнямі грамадскай арганізацыі «Сябры Расіі»<ref>[http://rusk.ru/newsdata.php?idar=406195 В Ереване установлен памятник русскому полководцу. ''Русская Линия'' (5.12.2003).]</ref>. * Помнік-бюст у [[Гомель|Гомелі]]. * Мемарыяльная дошка ў [[Палтава|Палтаве]] на доме 8 па вуліцы {{нп5|Вуліца Саборнасці, Палтава|Кастрычніцкай|uk|Вулиця Соборності (Полтава)}} урачыста адкрыта і асвечана да 230-годдзя фельдмаршала, 17 мая 2012 года<ref>[http://www.poltava.pl.ua/news/16243/ В Полтаве открыли памятную доску Ивану Паскевичу].</ref>. === Тапаніміка === * Пагорак Паскевіча ў [[Ерэван]]е<ref>[http://www.noev-kovcheg.ru/mag/2012-20/3539.html Холм Паскевича в Ереване — исторический урок русско-армянского единства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131005021148/http://www.noev-kovcheg.ru/mag/2012-20/3539.html |date=5 кастрычніка 2013 }}</ref>, * У Тыфлісе (цяпер — [[Тбілісі]]) з 1827 года да ўсталявання савецкай улады была плошча Эрыванскага, нахваная у гонар генерала Паскевіча, графа Эрыванскага, якая цяпер называецца [[Плошча Свабоды (Тбілісі)|плошчай Свабоды]]. === Літаратура === * Урачыстая песня «Хвала табе, Паскевіч-рос» == Узнагароды == === Ордэны Расійскай імперыі === * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] IV ступені з бантам (1807) * [[Ордэн Святой Ганны]] ІІ ступені (1809) * Алмазныя знакі да ордэну Святой Ганны ІІ ступені (1809) * Ордэн Святога Уладзіміра III ступені (1810) * [[Ордэн Святога Георгія]] IV ступені (07.07.1810) * Ордэн Святога Георгія III ступені (30.01.1811) * Ордэн Святой Ганны I ступені (1812) * Ордэн Святога Уладзіміра II ступені (1812) * Алмазныя знакі да ордэну Святой Ганны I ступені (1813) * [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага]] (1814) * Алмазныя знакі да ордэну Святога Аляксандра Неўскага (1819) * Ордэн Святога Уладзіміра I ступені (17.08.1827) * Ордэн Святога Георгія II ступені (29.10.1827) * {{нп5|Ордэн Святога апостала Андрэя Першазванага||ru|Орден Святого апостола Андрея Первозванного}} (22.09.1828) * Алмазныя знакі да ордэну Святога апостала Андрэя Першазванага (16.07.1829) * Ордэн Святога Георгія I ступені (27.07.1829) * {{нп5|Ордэн Белага арла, Расійская імперыя|Ордэн Белага арла|ru|Орден Белого орла (Российская империя)}} (1831) * Мячы да ордэна Святога апостала Андрэя Першазванага (05.08.1855)<ref>[http://tarlith-history.livejournal.com/1346520.html Андреевские кавалеры]{{Недаступная спасылка}}</ref> === Замежныя ордэны === * Асманскі {{нп5|Ордэн Паўмесяца||ru|Орден Полумесяца}} (1807) * Прускі {{нп5|Ордэн Чырвонага арла||ru|Орден Красного орла}} I ступені (1813) * Персідскі {{нп5|Ордэн Льва і Сонца||ru|Орден Льва и Солнца}} I ступені на залатым ланцугу (1828) * Прускі [[Ордэн Чорнага арла]] (1829) * Алмазныя знакі да прускага Ордэна Чорнага арла (1834) * Саксен-Ваймарскі {{нп5|Дынастычны ордэн Белага сокала||de|Hausorden vom Weißen Falken}}, вялікі крыж (1841) * Аўстрыйскі венгерскі {{нп5|Каралеўскі венгерскі ордэн Святога Стэфана|Каралеўскі ордэн Святога Стэфана|ru|Королевский венгерский орден Святого Стефана}}, вялікі крыж (1844) * Алмазныя знакі да аўстрыйскага Каралеўскага венгерскага ордэна Святога Стэфана (1849) * Аўстрыйскі {{нп5|Ваенны ордэн Марыі Тэрэзіі||ru|Военный орден Марии Терезии}}, вялікі крыж (1849) * Неапалітанскі {{нп5|Ордэн Святога Фердынанда і Заслуг||ru|Орден Святого Фердинанда и Заслуг}}, вялікі крыж (1849) * Баварскі [[Ваенны ордэн Максіміліяна Іосіфа]], вялікі крыж (1849) * Пармскі {{нп5|Ордэн Святога Людовіка||it|Ordine del Merito sotto il titolo di San Lodovico}}, вялікі крыж (1850) * Вюртэмбергскі {{нп5|Ордэн «За ваенныя заслугі», Вюртэмберг|Ордэн «За ваенныя заслугі»|ru|Орден «За военные заслуги» (Вюртемберг)}}, вялікі крыж (1850) * Дацкі [[Ордэн Слана]] (1850) * Галандскі {{нп5|Ваенны ордэн Вільгельма||ru|Военный орден Вильгельма}}, вялікі крыж * Партугальскі [[Авіскі ордэн]], вялікі крыж === Узнагародная зброя === * {{нп5|Залатая зброя «За адвагу»|Залатая шпага «За адвагу»|ru|Золотое оружие «За храбрость»}} (1807) * Залатая шпага, упрыгожаная дыяментамі і лаўрамі, з надпісам «За паражэнне персіян пры Елізаветполі» (1826) * Пруская залатая шпага, упрыгожаная дыяментамі (1835) === Іншыя ўзнагароды === * {{нп5|Крыж «За ўзяцце Базарджsка»||ru|Крест «За взятие Базарджика»}} * [[Virtuti Militari|Польскі знак адрознення «За ваенную годнасць»]] I ступені (1831) * Партрэт імператара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] з дыяментамі, для нашэння ў пятліцы на Андрэеўскай стужцы (1833) * Знак адзнакі «За XL гадоў бездакорнай службы» (1842) * Знак адзнакі «За XLV гадоў бездакорнай службы» (1847) * Фельдмаршальскае жазло, упрыгожанае дыяментамі, з надпісам «За дваццацічатырохгадовае прадвадзіцельства перамоганоснымі рускімі войскамі ў Персіі, Турцыі, Польшчы і Венгрыі» (1850) * Знак адрознення «За L гадоў бездакорнай службы» (1852) * Партрэт імператараў Мікалая I і [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]] для нашэння ў [[Пятля (адзенне)|пятліцы]] (1855) == Ганаровыя воінскія званні == * {{нп5|Спіс генерал-фельдмаршалаў Германіі|Генерал-фельдмаршал Прусіі|ru|Список генерал-фельдмаршалов Германии}} * {{нп5|Генерал-фельдмаршал, Аўстрыя|Фельдмаршал Аўстрыі|ru|Генерал-фельдмаршал (Австрия)}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар= [[Аляксандр Пятровіч Шчарбатаў|Щербатов А. П.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Генерал-фельдмаршал князь Паскевич : Его жизнь и деятельность / По неизданным источникам составил Генерального штаба генерал-майор князь Щербатов|арыгінал= |спасылка= http://www.runivers.ru/upload/iblock/8dc/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_1t.pdf|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография, литография Р. Голике|год= 1888|том= 1 с 23 картами и планами. 1782—1826 гг|старонкі= |слупкі= |старонак= 396, 139|серыя= |isbn= |тыраж= |ref= |archive-date= 10 жніўня 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160810214208/http://www.runivers.ru/upload/iblock/8dc/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_1t.pdf}} * {{кніга|аўтар= [[Аляксандр Пятровіч Шчарбатаў|Щербатов А. П.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Генерал-фельдмаршал князь Паскевич : Его жизнь и деятельность / По неизданным источникам составил Генерального штаба генерал-майор князь Щербатов|арыгінал= |спасылка= http://www.runivers.ru/upload/iblock/eef/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_1t_prilozenie_.pdf|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография, литография Р. Голике|год= 1888. — 23 карты и плана к первому тому : 1782—1826 гг|том= |старонкі= |слупкі= |старонак= 48|серыя= |isbn= |тыраж= |ref= |archive-date= 10 жніўня 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160810204421/http://www.runivers.ru/upload/iblock/eef/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_1t_prilozenie_.pdf}} * {{кніга |аўтар= [[Аляксандр Пятровіч Шчарбатаў|Щербатов А. П.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Генерал-фельдмаршал князь Паскевич : Его жизнь и деятельность / По неизданным источникам составил Генерального штаба генерал-лейтенант князь Щербатов|арыгінал= |спасылка= http://www.runivers.ru/upload/iblock/762/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_2t.pdf|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография Р. Голике|год= 1890|том= 2 с 8 картами и планами. Август 1826 — октябрь 1827 гг|старонкі = |слупкі= |старонак= 332, 281|серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }} * {{кніга |аўтар= [[Аляксандр Пятровіч Шчарбатаў|Щербатов А. П.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Генерал-фельдмаршал князь Паскевич : Его жизнь и деятельность / По неизданным источникам составил Генерального штаба генерал-лейтенант князь Щербатов|арыгінал= |спасылка= http://dlib.rsl.ru/viewer/01003918726#?page=5|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография Р. Голике|год= 1891|том= 3 с 5 картами и планами. Октябрь 1827 — май 1831 гг|старонкі = |слупкі= |старонак= 336, 173|серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }} * {{кніга|аўтар= [[Аляксандр Пятровіч Шчарбатаў|Щербатов А. П.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Генерал-фельдмаршал князь Паскевич : Его жизнь и деятельность / По неизданным источникам составил Генерального штаба генерал-лейтенант князь Щербатов|арыгінал= |спасылка= http://www.runivers.ru/upload/iblock/509/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_4t.pdf|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография Р. Голике|год= 1894|том= 4 с двумя картами и гербом. 1831 год|старонкі= |слупкі= |старонак= 240, 235|серыя= |isbn= |тыраж= |ref= |archive-date= 10 жніўня 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160810205628/http://www.runivers.ru/upload/iblock/509/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_4t.pdf}} * {{кніга|аўтар= [[Аляксандр Пятровіч Шчарбатаў|Щербатов А. П.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Генерал-фельдмаршал князь Паскевич : Его жизнь и деятельность / По неизданным источникам составил Генерального штаба генерал-лейтенант князь Щербатов|арыгінал= |спасылка= http://www.runivers.ru/upload/iblock/d4d/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_5t.pdf|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография Тренке и Фюсно|год= 1896|том= 5 : 1832—1847 гг|старонкі= |слупкі= |старонак= XVI, 396|серыя= |isbn= |тыраж= |ref= |archive-date= 10 жніўня 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160810202020/http://www.runivers.ru/upload/iblock/d4d/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_5t.pdf}} * {{кніга |аўтар= [[Аляксандр Пятровіч Шчарбатаў|Щербатов А. П.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Генерал-фельдмаршал князь Паскевич : Его жизнь и деятельность / По неизданным источникам составил Генерального штаба генерал-лейтенант князь Щербатов|арыгінал= |спасылка= http://dlib.rsl.ru/viewer/01003918723#?page=3|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография Тренке и Фюсно|год= 1896. — Приложения к тому пятому : 1832—1847 гг|том= |старонкі = |слупкі= |старонак= XVI, 629|серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }} * {{кніга|аўтар= [[Аляксандр Пятровіч Шчарбатаў|Щербатов А. П.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Генерал-фельдмаршал князь Паскевич : Его жизнь и деятельность / По неизданным источникам составил Генерального штаба генерал-лейтенант князь Щербатов|арыгінал= |спасылка= http://www.runivers.ru/upload/iblock/2bd/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_6t.pdf|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография Тренке и Фюсно|год= 1899|том= 6 : 1848—1849 гг|старонкі= |слупкі= |старонак= XII, 404|серыя= |isbn= |тыраж= |ref= |archive-date= 11 жніўня 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160811041314/http://www.runivers.ru/upload/iblock/2bd/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_6t.pdf}} * {{кніга|аўтар= [[Аляксандр Пятровіч Шчарбатаў|Щербатов А. П.]]|частка= |спасылка частка= |загаловак= Генерал-фельдмаршал князь Паскевич : Его жизнь и деятельность / По неизданным источникам составил Генерального штаба генерал от инфантерии князь Щербатов|арыгінал= |спасылка= http://www.runivers.ru/upload/iblock/94a/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_7t.pdf|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца= СПб.|выдавецтва= Типография Тренке и Фюсно|год= 1904|том= 7 : 1850—1856 гг|старонкі= |слупкі= |старонак= X, 423|серыя= |isbn= |тыраж= |ref= |archive-date= 7 сакавіка 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220307214711/https://runivers.ru/upload/iblock/94a/Sherbatov-%20gen-feldm%20Knyaz%20Paskevich_7t.pdf}} * {{нп5|Дзмітрый Мікалаевіч Бантыш-Каменскі|Бантыш-Каменский, Д. Н.|ru|Бантыш-Каменский, Дмитрий Николаевич}} 45-й генерал-фельдмаршал князь Иван Федорович Варшавский, граф Паскевич-Эриванский // Биографии российских генералиссимусов и генерал-фельдмаршалов. В 4-х частях. Репринтное воспроизведение издания 1840 года. — М.: Культура, 1991. * {{ВТ-ЭСБЕ|Паскевич, Иван Федорович}} * {{ВТ-РБС|Паскевич-Эриванский, Иван Федорович}} * Словарь русских генералов, участников боевых действий против армии Наполеона Бонапарта в 1812—1815 гг. // Российский архив : Сб. — М., студия «ТРИТЭ» [[Мікіта Сяргеевіч Міхалкоў|Н. Михалкова]], 1996. — Т. VII. — С. 509—510. * {{нп5|Спіс генералам па старшынству|Список генералам по старшинству|ru|Список генералам по старшинству}}. СПб, 1856. == Спасылкі == * [http://www.ruscadet.ru/names/cadets/military/patskev.htm Польза, честь и слава. Генерал-фельдмаршал И. Ф. Паскевич (1782—1856)] {{ref-ru}} * [http://memoirs.ru/files/VKP_IV92_5.rar В. К. П. Фельдмаршал Паскевич и дипломатия в 1827—1829 годах // Исторический вестник, 1892. — Т. 48. — № 5. — С. 494—518.] {{ref-ru}} {{Генерал-фельдмаршалы Расіі}} {{Намеснікі Царства Польскага}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паскевіч}} [[Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Намеснікі Царства Польскага]] [[Катэгорыя:Графы Расіі]] [[Катэгорыя:Флігель-ад’ютанты (Расія)]] [[Катэгорыя:Генерал-ад’ютанты (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Расійскія камандзіры напалеонаўскіх і рэвалюцыйных войнаў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-турэцкай вайны 1806—1812]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Барадзінскай бітвы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-персідскіх войн]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-турэцкай вайны 1828—1829]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Каўказскіх войн]] [[Катэгорыя:Удзельнікі прыгнечання паўстання 1830—1831 гадоў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Венгерскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Крымскай вайны]] [[Катэгорыя:Паскевічы|Іван Фёдаравіч]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Ваенная галерэя]] [[Катэгорыя:Ганаровыя аматары Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] 4n9efbmyd2tpkg9hi5pqp2mip0itxd7 0 103376 5176155 4124575 2026-08-06T02:30:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176155 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Васіль Сокал | Арыгінал імя = Васіль Міхайлавіч Сокал | Фота = Васіль_Сокал.jpg | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Нарадзіўся = | Месца нараджэння = | Памёр = | Месца смерці = | Грамадзянства = [[СССР]], [[Рэспубліка Беларусь]] | Род дзейнасці = настаўнік, краязнаўца | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = }} '''Васіль Міхайлавіч Сокал''' ({{ДН|22|10|1921}} — [[2002]]) — [[Мемуары|мемуарыст]], [[Краязнаўства|краязнаўца]], [[настаўнік]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[Нарыс|нарысіст]] выдатнік народнай асветы, інвалід Вялікай Айчыннай вайны. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. ў вёсцы [[Зубелевічы]] Навагрудскага павета (сёння — [[Ляхавіцкі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]). У 1944 годзе быў прызваны в рады [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] і адасланы на фронт. А ў ліпені 1946 года был зволены ў запас і вярнуўся ў вёску [[Зубелевічы]]. У верасні 1946 года палучыў першае працоўнае месца камсорга Падлескай школы. Скончыў факультэт філалогіі [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З 1985 года быў членам камісіі па напісанні кнігі «Памяць. Ляхавіцкі раён». У 1987 годзе выйшаў з радоў [[КПСС]] па ідэалагічных матывах. Працаваў настаўнікам, загадчыкам па вучэбнай частцы і дырэктарам сельскіх школ. == Працы == * На хвалях часу: летапіс. — Мн.: Медысонт, 2008. * Парадоксы і метамарфозы Івана Шамякіна — Беларуская маладзёжная, № 4 (155), 2000. * З кім вы, сейбіты «Разумнага, добрага, вечнага»? — Наша Слова № 8(39) 24. 2. 1999. * За лепшую будучыню. — артыкул у кнізе «Памяць. Ляхавіцкі раён». Пад рэд. В. У. Скалабана — Беларуская Савецкая энцыклапедыя імя П.Броўкі, 1989. — с.157-167. {{зноскі}} == Літаратура == * Васіль Сокал // На хвалях часу: летапіс — Мн.: Медісонт, 2008. ISBN 978-985-6887-16-4 == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=11979 Васіль Сокал, На хвалях часу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305144343/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=11979 |date=5 сакавіка 2016 }} // Беларуская інтэрнэт-бібліятэка Kamunikat.org. {{DEFAULTSORT:Сокал Васіль Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ляхавіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Інваліды Вялікай Айчыннай вайны]] k3ym31de8k24dcyqjwlsrp1gflnoyrx 0 103447 5176343 4463723 2026-08-06T10:14:12Z Pabojnia 135280 афармленне 5176343 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Франц Вікенцьевіч Абрамовіч |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Месца нараджэння = [[Вёска Клесель|Клесель]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[Медыцына]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|Доктар|медыцыны}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||}} |Альма-матэр = [[Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава|Медыцынская хірургічная акадэмія]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = }} {{Цёзкі2|Абрамовіч}} '''Франц Вікенцьевіч Абрамовіч''' — беларускі хірург, доктар медыцыны (1895). == Біяграфія == Скончыў Медыцынскую хірургічную акадэмію ў Пецярбургу ў 1889. У 1888—1889 гг. належаў да цэнтральнай арганізацыі пецярбургскага студэнцтва («Кадравікі»)<ref name="ДРД">Деятели революционного движения в России: биобиблиографический словарь: От предшественников декабристов до падения царизма: [В 5 т.]. — М.: Изд-во Всесоюзного общества политических каторжан и ссыльно-поселенцев, 1927—1934.</ref>. З 1891 года земскі ўрач у [[Пецяргофскі павет|Пецяргофскім павеце]] [[Пецярбургская губерня|Пецярбургскай губерні]]. З 1897 года завадскі ўрач у [[Наваторжскі павет|Наваторжскім павеце]] [[Цвярская губерня|Цвярской губерні]]. У 1900-х гг. быў галоўным урачом Цвярской губернскай земскай бальніцы<ref name="ДРД"/>. З 1923 года заведуючы хірургічным аддзяленнем гарадской бальніцы ў [[Мазыр]]ы<ref name="БС">т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.</ref>. Быўшы вядомым хірургам свайго часу, Франц Вікенцьевіч Абрамовіч, які праводзіў унікальныя для таго часу аперацыі, сабраў у сваім аддзяленні маладых хірургаў, рыхтаваў вучняў<ref name="МР">[http://www.mishpoha.org/library/04/0420.php «Мишпоха» зажигает свечи] {{ref-ru}}</ref>. Памёр ад [[Брушны тыф|брушнога тыфу]]<ref name="МР"/>. Напісаў работы па даследаванню захворванняў органаў [[брушная поласць|брушной поласці]] і арганізацыі хірургічнай дапамогі<ref name="БС"/>. == Бібліяграфія == * Абрамович, Ф. В. О кровоостанавливающем действии водяного пара и горячего воздуха при ранениях печени : дис. … доктора медицины / Абрамович, Ф. В. — СПб., 1900. — С. 123<ref>[http://books.google.by/books/about/%D0%9E_%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%89.html?id=X47gNAAACAAJ&redir_esc=y О кровоостанавливающем дѣйствіи водянаго пара и горячаго воздуха при раненіиах печени: диссертація на степень доктора медицины]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Абрамовіч Франц Вікенцьевіч}} [[Катэгорыя:Хірургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Хірургі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Хірургі СССР]] [[Катэгорыя:Памерлі ад брушнога тыфу]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчыцкім павеце (Расійская імперыя)]] hrm2cz2tu80vv1yry28p3m8pskqnrfb 0 103882 5176062 5008188 2026-08-05T18:17:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176062 wikitext text/x-wiki {{Тэлесерыял | Беларуская назва = Вайна Фойла | Арыгінальная назва = Foyle's War | выява = [[Выява:Вайна Фойла.jpg|200px]] | подпіс = | жанр = | даўжыня = хвіл. | аўтар = | прадзюсар = Джыл Грын <br />Сайман&nbsp;Пэсмар&nbsp;(2002-2003)<br /> Кейт Томпсан (2004-2006) | рэжысёр =[[Джэрэмі Сільберстан]], <br />[[Гэвін Мілар]], <br />[[Трыстрам Паўэл]] | сцэнарыст = [[Энтані Горавіц]] | у ролях = [[Майкл Кітчэн]]<br />[[Энтані Хаўэл]]<br />[[Ханісакл Уікс]] | краіна = {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} | тэлеканал = [[ITV]] / [[Greenlit Productions]] | першы_паказ = [[27 кастрычніка]] [[2002]] | апошні_паказ = [[2010]] г. | лік = 22 | сайт = http://www.foyleswar.com/ | imdb = 0310455 }} «'''Война Фойла'''» ({{lang-en|Foyle’s War}}) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[дэтэктыў]]ны тэлесерыял, створаны [[Энтані Горавіц]]ам. Ён трансліраваўся па тэлеканале «[[Ай-ці-ві]]» з 2001 года, а на рускай мове паказаны ў перакладзе «[[Hallmark]]».<ref>{{cite web|url= http://ru.hallmarkchannel.tv/programme.aspx?ID=286308&From=Genres|title= Вайна Фойла 1|publisher= [[Hallmark]]|accessdate= 2009-04-26}}{{Недаступная спасылка}}</ref> Ідэя серыяла ўзнікла пасля таго, як у 2002 годзе падышоў да канца «[[Інспектар Морс]]» [[Колін Дэкстэр|Коліна Дэкстэра]]. Было знята 6 сезонаў. У 2007 годзе здымкі былі спынены, бо серыял апынуўся занадта дарагім, аднак незадаволенасць гледачоў і высокія рэйтынгі апошняй серыі (28 % і ў сярэднім 7,3 млн гледачоў) прымусілі «Ай-ці-ві» перагледзець сваю пазіцыю: [[9 красавіка]] [[2008]] года было заяўлена, што тэлеканал вядзе перамовы з Энтані Горавіцам пра аднаўленне серыяла.<ref>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/media/2008/apr/09/itv.television |title= ITV можа адрадзіць «Вайну Фойла»| datepublished=9 красавіка 2008 года |publisher=[[The Guardian]] |lang =en |accessdate =2009-04-26}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.guardian.co.uk/media/2008/apr/14/tvratings.television1 |title=Foyle's War sweeps to victory for ITV |last=Трыхарн |first=Крыс. |datepublished=14 красавіка 2008 года |publisher=[[The Guardian]] |lang =en| accessdate=2009-04-26}}</ref> У 2010 выпушчаны 7 сезон. == Сюжэт == Дзеянне адбываецца ў англійскім горадзе [[Гасцінгс]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Дэтэктыва Крыстафера Фойла адмаўляюцца адпусціць на фронт, таму што ў ваенны час злачынства толькі пачасціліся, а паліцэйскіх катастрафічна не хапае. У працы Фойлу дапамагае вадзіцель Саманта Сцюарт («Сэм») і сяржант Пол Мілнер, які страціў нагу пры [[Тронхейм]]е. == Персанажы == {| class='wikitable' ! Імя !! Ранг ці роля !! Серыі !! Выканаўца ролі |- | Крыстафер Фойл || старэйшы [[суперінтэндант]] || усе || [[Майкл Кітчэн]] |- | Пол Мілнер || сяржант || усе || [[Энтані Хаўэл]] |- | Саманта Сцюарт || вадзіцель || усе ||[[Ханісакл Уікс]] |- | Эндру Фойл || сын Фойла, афіцэр [[Каралеўскія ваенна-паветраныя сілы Вялікабрытаніі|Каралеўскіх ваенна-паветраных сіл]] || 1, 4, 6, 8, 10, 19 || [[Джуліян Овендэн]] |- | Х'ю Рыд || суперінтэндант || 2, 3, 4 || [[Майкл Сімкінс]] |- | Джэйн Мілнер || першая жонка Мілнера || 2, 3, 5, 15 || [[Малі Харыс]] |- | Фішэр || [[канстэбль]] || 2, 4 || [[Фергюс Уэбстэр]] |- | Эрык Рыверс || [[сяржант паліцыі]] || 5, 7, 9, 10, 12 || [[Джэфры Фрэшуотэр]] |- | Тэрнер || [[камандзір эскадрыллі]], начальнік Эндру Фойла || 6, 10 || [[Марцін Тэрнер]] |- | Хільда Пірс || [[Кіраванне спецыяльных аперацый]] || 7, 9, 19 || [[Элі Хадынгтан]] |- | Іэн Брук || сяржант паліцыі || 13, 15, 16, 17, 18, 19 || [[Джэй Сімпсан]] |- | Эдзіт Эшфард || другая жонка Мілнера || 14, 15, 19 || [[Кэралайн Марцін]] / <br />[[Полі Маберлі]] |} == Спіс серый == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="padding: 0 8px;" colspan="2" | Сезон<ref>{{cite web|url=http://www.iconmovies.net/foyleswar/|title=Foyle's War|publisher=Icon Entertainment Internationa|lang=en|accessdate=2012-03-16}}</ref> ! style="padding: 0 8px;" | Год выхаду ! style="padding: 0 8px;" | Назва<br />эпізодаў ! Час дзеяння |- |style="width:10px; background:#303030;"| |''Першы'' |2002 |style="text-align:left"| 1 (1) «The German Woman»<br /> 2 (2) «The White Feather»<br /> 3 (3) «A Lesson in Murder»<br /> 4 (4) «Eagle Day» |style="text-align:left"|май — жнівень 1940 |- | style="width:10px; background:#6666cd;"| |''Другі'' |2003 |style="text-align:left"| 1 (5) «Fifty Ships»<br /> 2 (6) «Among the Few»<br /> 3 (7) «War Games»<br /> 4 (8) «The Funk Hole» |style="text-align:left"|верасень — кастрычнік 1940 |- |style="width:10px; background:#436eee;"| |''Трэці'' |2004 |style="text-align:left"| 1 (9) «The French Drop»<br /> 2 (10) «Enemy Fire»<br /> 3 (11) «They Fought in the Fields»<br /> 4 (12) «War of Nerves» |style="text-align:left"|люты — чэрвень 1941 |- |style="width:10px; background:#7cdc00;"| |''Чацвёрты'' |2006 |style="text-align:left"| 1 (13) «Invasion»<br /> 2 (14) «Bad Blood» |style="text-align:left"|сакавік — жнівень 1942 |- |style="width:10px; background:gold;"| |''Пяты'' |2007 |style="text-align:left"| 1 (15) «Bleak Midwinter»<br /> 2 (16) «Casualties of War» |style="text-align:left"|снежань 1942 — сакавік 1943 |- |style="width:10px; background:#ff8c00;"| |''Шосты'' |2008 |style="text-align:left"| 1 (17) «Plan of Attack»<br /> 2 (18) «Broken Souls»<br /> 3 (19) «All Clear» |style="text-align:left"|красавік 1944 — май 1945 |- |style="width:10px; background:crimson;"| |''Сёмы'' |2010 |style="text-align:left"| 1 (20) «The Russian House»<br /> 2 (21) «Killing Time»<br /> 3 (22) «The Hide» |style="text-align:left"|ліпень — жнівень 1945 |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.foyleswar.com/ www.FoylesWar.com]{{ref-en}} * [http://www.tv.com/shows/foyles-war/ «Вайна Фойла»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120419093854/http://www.tv.com/shows/foyles-war |date=19 красавіка 2012 }}{{ref-en}} — ''на сайце'' TV.com * [http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/foyleswar/ «Вайна Фойла»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120404222022/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/foyleswar/ |date=4 красавіка 2012 }}{{ref-en}} — ''на сайце'' [[Public Broadcasting Service|PBS]] * [http://anthonyhorowitz.com/msgboard/index.php «Вайна Фойла»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120229185036/http://anthonyhorowitz.com/msgboard/index.php |date=29 лютага 2012 }}{{ref-en}} — ''на сайце'' Messageboard at AnthonyHorowitz.com * [http://www.greenlit.co.uk/foyle.html «Вайна Фойла»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090423122413/http://www.greenlit.co.uk/foyle.html |date=23 красавіка 2009 }}{{ref-en}} — ''на сайце'' Greenlit Productions * [http://www.visit1066country.com/general/foyleswar/foyleswar_about.aspx Месцы з «Вайны Фойла» ў Гастингсе]{{ref-en}} * {{imdb title|0310455|Вайна Фойла}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2002 года]] [[Катэгорыя:Горад Гасцінгс]] [[Катэгорыя:Дэтэктыўныя тэлесерыялы]] [[Катэгорыя:Крымінальныя тэлесерыялы]] [[Катэгорыя:Гістарычныя тэлесерыялы]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы пра Другую сусветную вайну]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы пра юрыстаў]] [[Катэгорыя:Серыялы пра паліцэйскіх]] o81daqwjjdzffy5rsxoeyn0lq7p0rpn 0 104665 5176369 4926396 2026-08-06T10:33:38Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Землетрасенні 1923 года]]; ±[[Катэгорыя:Землетрасенні]]→[[Катэгорыя:Землетрасенні ў Японіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5176369 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{арфаграфія}} [[Выява:Kanto-daishinsai.jpg|right|thumb|270px|Разбурэнні ў горадзе [[Іакагама]]]] '''Вялікае землетрасенне Канто''' — моцнае [[землетрасенне]] ([[магнітуда]] 8,3 па [[Шкала Рыхтэра|шкале Рыхтэра]]), якое адбылося [[1 верасня]] [[1923]] у [[Японія|Японіі]]. Назва была атрымана па рэгіёне [[Канто (рэгіён)|Канто]], якому быў нанесены найвялікшы ўрон. На Захадзе яго называюць таксама Такійскім або Іакагамскім, паколькі яно практычна цалкам разбурыла [[Токіа]] і [[Іакагама|Іакагаму]]. Землетрасенне стала прычынай гібелі некалькіх сотняў тысяч чалавек і прычыніла значны матэрыяльны ўрон. Па маштабе разбурэнняў і колькасці пацярпелых гэтае землетрасенне з’яўляецца самым разбуральным за ўсю гісторыю Японіі (але не самым моцным, так, землетрасенне [[2011]] года з’явілася больш магутным, але выклікала менш маштабныя наступствы). == Падзеі == Землетрасенне пачаўся [[1 верасня]] [[1923]] года, пасля поўдня. Эпіцэнтр яго размяшчаўся ў 90 км на паўднёвы-захад ад Токіа, на марскім дне, каля [[вострава]] [[Осіма]] ў заліве [[Сагамі]]. Усяго за двое сутак адбылося 356 падземных штуршкоў, з якіх першыя былі найбольш моцнымі. У заліве Сагамі з-за змены становішча марскога дна падняліся 12-метровыя хвалі цунамі, якія спустошылі прыбярэжныя паселішчы. У Іакагаме, якая знаходзілася ў 65 кіламетрах ад эпіцэнтра, у выніку падземных штуршкоў было адразу ж разбурана не менш за пятай часткі будынкаў. Паўсюль неадкладна пачаліся пажары, з-за моцнага ветру агонь хутка распаўсюджваўся. У порце гарэў разліты па вадзе бензін, полымя дасягала 60 метраў у вышыню. Большая частка супрацьпажарных сродкаў была знішчана пры першых жа штуршках, што сур’ёзна абмежавала магчымасці па лакалізацыі пажараў. На [[чыгунцы Токіа - Іакагама]] са шляху сышоў [[цягнік]], наткнуўшыся на вывернутыя і скручаныя рэйкі. У Токіа, які знаходзіўся ў 90 км ад эпіцэнтра, было разбурана менш будынкаў, чым у Іакагаме (у працэнтных адносінах), але таксама паўсюль пачаліся пажары, што разносіліся моцным ветрам. Гэта і выклікала найбольшы ўрон. Ратуючыся ад падземных штуршкоў і пажараў, жыхары беглі на адкрытыя прасторы — плошчы, паркі, — але гэта не заўсёды дапамагала. На адной з плошчаў Токіа загінула каля 40 тыс. чалавек — яны задушыліся, калі загарэліся навакольныя будынкі. Супрацьпажарныя сродкі ацалелі, але землетрасенне разбурыла водныя магістралі горада, у многіх выпадках пажарная тэхніка не змагла праехаць па вузкіх вуліцах. У канчатковым выніку падземныя штуршкі і пажары знішчылі каля паловы будынкаў горада. == Ацэнка ўрону == Землетрасенне ахапіў плошчу каля 56 тыс. км². Асноўнае разбуральнае ўздзеянне прыйшлося на паўднёва-ўсходнюю частку правінцыі Канто. У выніку землетрасення і пажараў, што пайшлі следам, былі практычна знішчаны Токіа, Іакагама, Екосукаі і яшчэ 8 менш буйных гарадоў. У Токіа толькі пажарам было знішчана звыш 300 тысяч будынкаў (з мільёна), у Іакагаме падземнымі штуршкамі было разбурана 11000 будынкаў і яшчэ 59000 згарэла. Яшчэ 11 гарадоў пацярпелі менш сур’ёзна. З 675 мастоў 360 былі знішчаны агнём. Токіа пазбавіўся ўсіх каменных будынкаў. Быў разбураны і знакаміты праваслаўны [[Васкрасенскі сабор]], пабудаваны дзякуючы біскупу Мікалаю ў [[1891]] годзе. Выстаяў толькі [[гатэль «Імперыял»]], збудаваны за год да гэтага знакамітым [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнкам Лойдам Райтам]]. Гэты гатэль быў першым у Японіі сейсмаустойлівым каменным будынкам<ref>[http://newtimes.ru/articles/detail/36391 Дрожащая земля]. // The New Times, 21.03.2011</ref>. Афіцыйная колькасць загінуўшых — 174 тысячы, яшчэ 542 тысячы лічацца зніклымі без вестак, звыш мільёна засталіся без прытулку. Агульная колькасць пацярпелых склала каля 4 мільёнаў. Матэрыяльны ўрон, панесены Японіяй ад землетрасення Канто, ацэньваецца ў 4,5 мільярда долараў, што складала, на той момант, два гадавых бюджэту краіны і ў пяць разоў перавышала выдаткі Японіі ў [[Руска-японская вайна|Руска-японскай вайне]]. == Цікавыя факты == Пасля землетрасення японскі ўрад разглядаў магчымасць пераносу сталіцы Японіі. У якасці аднаго з варыянтаў назваўся Кэйдзё (цяпер [[Сеул]])<ref>{{cite web|url=http://japanese.joins.com/article/article.php?aid=68897&servcode=200&sectcode=200|title=日本「４０年代、東京から竜仁に遷都する計画だった」|author=許貴植|lang=ja|accessdate=2009-09-01}}</ref>. == Спасылкі == * Надежда Ионина, Михаил Кубеев. 100 великих катастроф. * И. А. Резанов. Великие катастрофы в истории Земли. 2-е изд. перераб., доп. М.:Наука, 1984. стр. 98 * [http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/The-Great-Japan-Earthquake-of-1923.html The Great Japan Earthquake of 1923] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130817074826/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/The-Great-Japan-Earthquake-of-1923.html |date=17 жніўня 2013 }} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Верасень 1923 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 1 верасня]] [[Катэгорыя:Землетрасенні ў Японіі]] [[Катэгорыя:Землетрасенні 1923 года]] 3ni5fwjo0aximlu2rrpwqdxmhdtpc23 10 109204 5176256 5166916 2026-08-06T07:53:00Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Шаблон:Картка канцлагера]] у [[Шаблон:Канцлагер]]: Уніфікацыя назваў 5166916 wikitext text/x-wiki {{Картка |клас_цела = vcard |стыль_цела = width:275px; font-size:90%; |уверсе = {{{Беларуская назва}}} |стыль_уверсе = font-size: larger; text-align: center; padding:0.2em 0; |уверсе2 = {{{Арыгінальная назва<includeonly>|</includeonly>}}} |выява = {{#if:{{{Выява<includeonly>|</includeonly>}}}|[[Выява:{{{Выява<noinclude>|Placeholder.svg</noinclude>}}}|{{{Шырыня|275px}}}]]}} |подпіс = {{{Подпіс выявы<includeonly>|</includeonly>}}} |стыль_загалоўкаў = |стыль_метак = padding:0.3em; text-align:left; vertical-align:middle; line-height:1.1em; |стыль_тэксту = padding:0.3em; text-align:left; line-height:1.2em; vertical-align:middle; |метка1 = Тып |тэкст1 = {{{Тып<includeonly>|</includeonly>}}} |вікіданыя1 = P31 |метка2 = Месцазнаходжанне |тэкст2 = {{{Месцазнаходжанне<includeonly>|</includeonly>}}} |вікіданыя2 = P276 |метка3 = <div style="vertical-align:middle;">[[Геаграфічныя каардынаты|Каардынаты]]</div> |тэкст3 = {{{Каардынаты<includeonly>|</includeonly>}}} |вікіданыя3 = P625 |метка4 = Іншыя назвы |тэкст4 = {{{Іншыя назвы<includeonly>|</includeonly>}}} |метка5 = Перыяд эксплуатацыі |тэкст5 = {{{Перыяд эксплуатацыі<includeonly>|</includeonly>}}} |метка6 = Колькасць&nbsp;зняволеных |тэкст6 = {{{Колькасць зняволеных<includeonly>|</includeonly>}}} |метка7 = Колькасць загінулых |тэкст7 = {{{Колькасць загінулых<includeonly>|</includeonly>}}} |метка8 = Кіруючая <br />арганізацыя |тэкст8 = <div style="vertical-align:middle;">{{{Кіруючая арганізацыя<includeonly>|</includeonly>}}}</div> |вікіданыя8 = P749 |метка9 = Камендант лагера |тэкст9 = {{{Камендант лагера<includeonly>|</includeonly>}}} |метка10 = Каменданты лагера |тэкст10 = {{{Каменданты лагера<includeonly>|</includeonly>}}} |вікіданыя10 = P1037 |метка11 = Сайт |тэкст11 = {{{Сайт<includeonly>|</includeonly>}}} |вікіданыя11 = P856 |стыль_унізе = background-color:#EEE;border-top:1px solid #DDD; |унізе = {{#if:{{{Катэгорыя ў Commons<includeonly>|</includeonly>}}}|'''[[:commons:Category:{{{Катэгорыя ў Commons<noinclude>|Ravensbruck concentration camp</noinclude>}}}|{{{Беларуская назва<noinclude>|Равенсбрук</noinclude>}}}]]''' на [[Вікісховішча|Вікісховішчы]]}} }}<noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Гісторыя]] </noinclude> sxk0cy6f0adjafya1342hdra3yttrb4 0 110264 5175896 4686514 2026-08-05T12:05:38Z Autumndancer 168015 5175896 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дно (значэнні)} [[Выява:Oceanic basin nl.svg|thumb|250px|Графік, які паказвае ваганні глыбінь акіяна]] '''Акіянічнае дно''' — паверхня літасферных пліт, якая пакрыта водамі [[сусветны акіян|сусветнага акіяна]]. == Рэльеф дна == Падводны рэльеф не менш разнастайны, чым рэльеф мацерыкоў. Тут ёсць хрыбты, расколіны і даліны. Асноўныя часткі дна — падводная ўскраіна мацерыка, ложа акіяна, глыбакаводныя жолабы і [[сярэдзінна-акіянічныя хрыбты]]. Падводная ўскраіна мацерыка складаецца з шэльфа (водмелі), мацерыковага схілу і мацерыковага падножжа. [[Шэльф]] апярэзвае кантынентальную сушу. Ён уяўляе з сябе падводную раўніну з невялікім нахілам, у якой ёсць скальныя ўтварэнні. Глыбіня шэльфа ў сярэднім каля 130 метраў. Аднак, на берагах, схільных да абледзянення, у шэльфе за кошт руху леднікоў ўтвараюцца паглыбленні: западзіны і адгор’і (лагчыны). Падобныя паглыбленні ёсць ля берагоў штату Мэн, уздоўж берагавой лініі Нарвегіі, Аляскі, у паўднёвай частцы берага [[Чылі]], у [[Заліў Святога Лаўрэнція|заліве Святога Лаўрэнція]]. На фарміраванне рэльефу шэльфа істотны ўплыў аказала сусветнае абледзяненне. У гэтую эпоху на сушы ўтварыліся ледзяныя масы, а ўзровень акіяна панізіўся. Такім чынам у цяперашніх участках шэльфа ўтварыліся дэльты рэк — асаблівасці рэльефу, якія захаваліся пасля таго, як шэльф зноў пакрыўся вадой. Таксама ў ледніковы перыяд на межах мацерыкоў ўтварыліся абразійныя платформы. На ўчастках шэльфа, што былі сушай ў ледавіковую эпоху, археолагі знаходзяць прадметы чалавечага побыту і косткі мамантаў. Мяжа паміж шэльфам і мацерыковым схілам (броўка), як правіла, выразная. Вугал нахілу мацерыковага схілу ў сярэднім роўны 4 °. Аднак, у некаторых месцах схіл можа быць вельмі стромкім. Схіл звычайна мае ступеністы профіль, ва ўступы чаргуюцца з гарызантальнымі прыступкамі. Мацерыковы схіл, як правіла, перасечаны падводнымі каньёнамі. Каньёны маюць глыбіню 300 м і больш. Самы глыбокі каньён — Вялікі Багамскі. Яго глыбіня 5 км. Мяркуюць, што ступеністы профіль схілу і падводныя каньёны ўтварыліся ў выніку тэктанічнага руху. Мацерыковае падножжа, якое займае прамежкавае становішча паміж мацерыковым схілам і ложам акіяна, мае ўзгорысты рэльеф. Глыбіня падножжа ад 3,5 км. У ім ёсць навалы [[Асадкавыя горныя пароды|асадкавых парод]], утвораныя муцьевымі патокамі і апоўзнямі. == Літаратура == * Марское дно // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 137 [[Катэгорыя:Акіяналогія]] [[Катэгорыя:Формы рэльефу]] 67tl5gwb32b6izg7kfcwed5owmwf9fz 5175897 5175896 2026-08-05T12:06:28Z Autumndancer 168015 5175897 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дно (значэнні)}} [[Выява:Oceanic basin nl.svg|thumb|250px|Графік, які паказвае ваганні глыбінь акіяна]] '''Акіянічнае дно''' — паверхня літасферных пліт, якая пакрыта водамі [[сусветны акіян|сусветнага акіяна]]. == Рэльеф дна == Падводны рэльеф не менш разнастайны, чым рэльеф мацерыкоў. Тут ёсць хрыбты, расколіны і даліны. Асноўныя часткі дна — падводная ўскраіна мацерыка, ложа акіяна, глыбакаводныя жолабы і [[сярэдзінна-акіянічныя хрыбты]]. Падводная ўскраіна мацерыка складаецца з шэльфа (водмелі), мацерыковага схілу і мацерыковага падножжа. [[Шэльф]] апярэзвае кантынентальную сушу. Ён уяўляе з сябе падводную раўніну з невялікім нахілам, у якой ёсць скальныя ўтварэнні. Глыбіня шэльфа ў сярэднім каля 130 метраў. Аднак, на берагах, схільных да абледзянення, у шэльфе за кошт руху леднікоў ўтвараюцца паглыбленні: западзіны і адгор’і (лагчыны). Падобныя паглыбленні ёсць ля берагоў штату Мэн, уздоўж берагавой лініі Нарвегіі, Аляскі, у паўднёвай частцы берага [[Чылі]], у [[Заліў Святога Лаўрэнція|заліве Святога Лаўрэнція]]. На фарміраванне рэльефу шэльфа істотны ўплыў аказала сусветнае абледзяненне. У гэтую эпоху на сушы ўтварыліся ледзяныя масы, а ўзровень акіяна панізіўся. Такім чынам у цяперашніх участках шэльфа ўтварыліся дэльты рэк — асаблівасці рэльефу, якія захаваліся пасля таго, як шэльф зноў пакрыўся вадой. Таксама ў ледніковы перыяд на межах мацерыкоў ўтварыліся абразійныя платформы. На ўчастках шэльфа, што былі сушай ў ледавіковую эпоху, археолагі знаходзяць прадметы чалавечага побыту і косткі мамантаў. Мяжа паміж шэльфам і мацерыковым схілам (броўка), як правіла, выразная. Вугал нахілу мацерыковага схілу ў сярэднім роўны 4 °. Аднак, у некаторых месцах схіл можа быць вельмі стромкім. Схіл звычайна мае ступеністы профіль, ва ўступы чаргуюцца з гарызантальнымі прыступкамі. Мацерыковы схіл, як правіла, перасечаны падводнымі каньёнамі. Каньёны маюць глыбіню 300 м і больш. Самы глыбокі каньён — Вялікі Багамскі. Яго глыбіня 5 км. Мяркуюць, што ступеністы профіль схілу і падводныя каньёны ўтварыліся ў выніку тэктанічнага руху. Мацерыковае падножжа, якое займае прамежкавае становішча паміж мацерыковым схілам і ложам акіяна, мае ўзгорысты рэльеф. Глыбіня падножжа ад 3,5 км. У ім ёсць навалы [[Асадкавыя горныя пароды|асадкавых парод]], утвораныя муцьевымі патокамі і апоўзнямі. == Літаратура == * Марское дно // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 137 [[Катэгорыя:Акіяналогія]] [[Катэгорыя:Формы рэльефу]] jnqy1bj8wxdxaroxbsiatfvbszbstgp 0 113723 5176169 5106426 2026-08-06T04:52:27Z M.L.Bot 261 стыль 5176169 wikitext text/x-wiki {{Картка праграмы | name = Node.js | author = Ryan Lienhart Dahl | developer = [http://github.com/ry/node/blob/master/AUTHORS Node.js Developers] | supported_platforms = [[Mac OS X]], [[Linux]], [[Solaris (operating system)|Solaris]], [[FreeBSD]], [[OpenBSD]], [[Windows]] (older versions require [[Cygwin]]), [[webOS]] | language = [[JavaScript]] | package manager = [[w:en:npm (software)|npm]] | genre = [[Event-driven programming|Event-driven]] [[computer network programming|networking]] | license = [[Ліцэнзія MIT]] | website = {{URL|http://nodejs.org/}} | working_state = Выпушчаны публічны рэліз, актыўна распрацоўваецца }} '''Node.js''' — падзейна-арыентаваная серверная платформа распрацоўкі [[Камп’ютарная праграма|праграм]] для [[інтэрнэт]]у. Як [[мова праграмавання]] выкарыстоўваецца [[JavaScript]] (ёсць пашырэнне, якое дазваляе распрацоўку на [[CoffeScript]] — спрошчанай мове праграмавання, якая аўтаматычна канвертуецца ў JavaScript)<ref>[http://search.npmjs.org/#/coffee-script Старонка пашырэння coffe-script на npm registry] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120730011028/http://search.npmjs.org/#/coffee-script |date=30 ліпеня 2012 }}</ref>. [[Зыходны код]] Node.js заснаваны на [[w:en:V8 (JavaScript engine)|V8 JavaScript Engine]] — распрацаваным [[Google]] рухавіку JavaScript з адкрытым зыходным кодам, які выкарыстоўваецца ў браўзеры [[Google Chrome]].<ref>[http://nodejs.org Хатняя старонка Node.js]</ref> Распрацоўка Node.js пачалася ў 2009 годзе як персанальны некамерцыйны праект Раяна Даля ({{lang-en|Ryan Dahl}}), пазней распрацоўку праекту спансавала кампанія Joyent.<ref>[http://mashable.com/2011/03/10/node-js/ Why Everyone Is Talking About Node], Jolie O’Dell, 10 сакавіку 2011, Mashable</ref> Станам на 2026 год развіццём Node.js займаецца фонд OpenJS. Node.js выкарыстоўваюць карпарацыі [[Go Daddy|GoDaddy]], [[Groupon]], [[IBM]], [[LinkedIn]], [[Microsoft]], [[Netflix]], [[PayPal]], [[Rakuten]], [[SAP]], [[Tuenti]], [[Voxer]], [[Walmart]], [[Yahoo!]] і [[Cisco Systems]]. == Прыклады == Рзалізацыя найпрасцейшага [[HTTP]]-серверу на Node.js, які адказвае тэкстам «[[Hello world|Hello World]]» на кожны запыт: <syntaxhighlight lang="javascript"> var http = require('http'); http.createServer(function (req, res) { res.writeHead(200, {'Content-Type': 'text/plain'}); res.end('Hello World\n'); }).listen(1337, '127.0.0.1'); console.log('Server running at http://127.0.0.1:1337/'); </syntaxhighlight> Каб запусціць сервер дастаткова захаваць гэты код у файл (напрыклад ''example.js'') і выканаць у камандным радку каманду накшталт: % node example.js Другі вядомы прыклад — TCP-сервер, які вяртае кліенту тэкст кожнага атрыманага запыту: <syntaxhighlight lang="javascript"> var net = require('net'); var server = net.createServer(function (socket) { socket.write('Echo server\r\n'); socket.pipe(socket); }); server.listen(1337, '127.0.0.1'); </syntaxhighlight> == Супольнасць распрацоўшчыкаў == Дзейнасць супольнасці распрацоўшчыкаў Node.js у асноўным сканцэнтравана вакол спісаў рассылкі [http://groups.google.com/group/nodejs nodejs] і [http://groups.google.com/group/nodejs-dev nodejs-dev], а таксама [[IRC]] канала #node.js на [[freenode]]. Штогод супольнасць збіраецца на [http://www.nodeconf.com/ NodeConf] — канферэнцыю распрацоўшчыкаў Node.js.<ref>[http://www.readwriteweb.com/hack/2011/04/nodeconf-schedule-announced.php NodeConf Schedule Announced] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120917214119/http://www.readwriteweb.com/hack/2011/04/nodeconf-schedule-announced.php |date=17 верасня 2012 }}, Klint Finley, 7 красавіку 2011, ReadWriteHack</ref> == Пашырэнне функцыянальнасці == Базавая функцыянальнасць Node.js можа быть пашырана з дапамогай падключальных пакетаў. У склад дыстрыбутыву Node.js уваходзіць [[w:en:npm, software|npm]] — менеджер пакетаў пашырэння, сістэма, якая спрашчае працэс спампоўкі і ўсталёўкі пакетаў, а таксама сочыць за іх узаемазалежнасцямі.<ref>{{Cite web |url=http://npmjs.org/ |title=Хатняя старонка npm |access-date=21 красавіка 2012 |archive-date=14 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014151652/http://npmjs.org/ |url-status=dead }}</ref> Назва гэтай сістэмы, адпаведна яе аўтару, не з’яўляецца скарачэннем «Node.js Packet Manager».<ref>[http://npmjs.org/doc/faq.html#If-npm-is-an-acronym-why-is-it-never-capitalized Старонка вапросаў і адказаў npm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120409100718/http://npmjs.org/doc/faq.html#If-npm-is-an-acronym-why-is-it-never-capitalized |date=9 красавіка 2012 }}</ref> Бібліятэка даступных для ўсталёўкі пакетаў называецца [http://search.npmjs.org/ npm registrty] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120730011028/http://search.npmjs.org/ |date=30 ліпеня 2012 }} і налічвае больш за 9 тысяч пакетаў.<ref>[http://search.npmjs.org/ Хатняя старонка npm registry] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120730011028/http://search.npmjs.org/ |date=30 ліпеня 2012 }}</ref> Бібліятэка адкрыта для дапаўнення. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://nodejs.org/ Афіцыйны вэб-сайт http://nodejs.org] * [http://github.com/joyent/node Рэпазітарый зыходнага кода] * [http://groups.google.com/group/nodejs Форум на Google groups] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Фрэймворкі для вэб-дадаткаў}} [[Катэгорыя:Бібліятэкі JavaScript]] [[Катэгорыя:Свабоднае праграмнае забеспячэнне, напісанае на C++]] bcoiwtnnmf6uvgl6dqqlwpa8sncuh65 0 115716 5176074 4743052 2026-08-05T18:32:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176074 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Заблоцкі}} {{пісьменнік}} '''Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч Савіч-Заблоцкі''', або '''Лада-Заблоцкі''' ({{ДН|3|3|1850}}, маёнтак [[Панчаны]], цяпер [[Браслаўскі раён]], [[Віцебская вобласць]] — пасля 3 лютага {{ДС|||1893}}; псеўданімы ''Полацкі Гаўрыла'', ''Завіша Павел'', ''граф Суліма з Белай Русі'') — беларускі і польскі [[пісьменнік]], [[паэт]], [[публіцыст]]. Адзін з пачынальнікаў рэвалюцыйнага дэмакратызму на Беларусі. == Біяграфія == Бацька — Канстанцін Станіслаў Вікенцьевіч, маці — Станіслава Іванаўна з роду Святаполк-Мірскіх (у архіўных дакументах завецца Мірскай). З маленства выхоўваўся ў дзеда Вікенція Заблоцкага ў маёнтку [[Мікалаева (Шумілінскі раён)|Мікалаева]] [[Гарадоцкі павет|Гарадоцкага павета]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер [[Шумілінскі раён]]). Вучыўся ў [[Віленская гімназія|Віленскай гімназіі]], універсітэтах [[Пражскі ўніверсітэт|Прагі]], [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыга]] і [[Страсбургскі ўніверсітэт|Страсбурга]]. Далучыўся да руху беларускага нацыянальнага адраджэння. У 1868—1870 гадах кіраваў «[[Крывіцкі вязок|Крывіцкім вязком]]» у [[Санкт-Пецярбург]]у. Суполку забаранілі, а Войслаў аказаўся пад наглядам паліцыі ў Варшаве. З 1875 года за мяжой у [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]], [[Германская імперыя|Германіі]], [[Егіпет|Егіпце]], [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]], падтрымліваў сувязі з рускімі і польскімі дэмакратамі, выдаваў газеты на польскай і французскай мовах. У 1886—1887 гадах ліставаўся па-беларуску з украінскім вучоным [[Міхаіл Пятровіч Драгаманаў|Міхаілам Драгманавым]]. У 1887 годзе вярнуўся на радзіму. У 1888—1889 гадах — супрацоўнік газеты [[Kurier Wileński (1840)|«Виленский вестник»]]. У 1889—1891 гадах жыў у маёнтку [[Губіна (Лепельскі раён)|Губіна]] [[Лепельскі павет|Лепельскага павета]]. З 1891 года ў Мінску, пасля жыў у Санкт-Пецярбургу па адрасе [[Неўскі праспект]], д. 51, кв. 503. Перапісваўся з [[Ян Карловіч|Янам Карловічам]], [[Марыя Канапніцкая|Марыяй Канапніцкай]], [[Аляксандр Ельскі|Аляксандрам Ельскім]], [[Міхаіл Драгаманаў|Міхаілам Драгаманавым]], [[Пётр Лаўроў|Пятром Лаўровым]] і іншымі. == Творчасць == Аўтар сатырычнай паэмы «Праўдападобная гісторыя», аповесці «Каракозаў», драмы «Капернік» і інш. (1870—1873). У 1873 прыслаў у часопіс «Вестник Европы» беларускія вершы — «З чужбіны», «У роднай зямлі» і «Да перапёлкі». У паэме пра Беларусь пярэдадня 1863 «Аповесць пра мае часы» (1876), аповесці «Полацкая шляхта» (1885) і нарысе «Шчаслівейшая Марыся» (1892) шмат беларускамоўных і этнаграфічна-фальклорных матэрыялаў. Выдаваў газеты на польскай і французскай мовах. Супрацоўнічаў у многіх французскіх, нямецкіх і польскіх газетах і часопісах. Рукапісная спадчына захоўваецца ў бібліятэцы [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]] ў [[Кракаў|Кракаве]]<ref>{{кніга|загаловак =Inwentarz rękopisów Biblioteki Jagiellońskiej : nr 9001-10000. Cz. I, nr 9001-9500 |спасылка =https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/298251/edition/285443 |адказны =opracowała i przygotowała do druku Jadwiga Grzybowska|месца =[[Кракаў|Krakow]] |выдавецтва =Państwowe wydawnictwo naukowe|год =1977 |старонкі =128|старонак =326 |тыраж =1000 }}</ref>, [[Нацыянальная бібліятэка Польшчы|Нацыянальнай бібліятэцы Польшчы]]<ref>[https://polona.pl/search/?query=Sawicz--Zab%C5%82ocki&filters=public:1 Нацыянальная бібліятэка ў Варшаве {{lang-pl|Biblioteka Narodowa (Warszawa) }}, аддз. рукап., адз. зах. 7197, 7198;]</ref>, [[Цэнтральная бібліятэка Акадэміі навук Літвы|Цэнтральнай бібліятэкі Акадэміі навук Літвы]] ў [[Вільня|Вільні]]<ref>[http://www.mab.lt/en/about ЦБ АН Літвы, аддз. рукап., ф. 9, адз. зах. 816]; {{lang-lt|Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka}}</ref>, [[Дзяржаўны гістарычны архіў Літвы|Дзяржаўным гістарычным архіве Літвы]] <ref>[http://www.archyvai.lt/en/archives/historicalarchives.html Дзяржаўны гістарычны архіў Літвы, ф. 378. Паліт. аддзю, 1887, спр. 93; ф. 1135; воп. 10, спр. 115, л. 137, 138, 153—156;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200811051447/http://www.archyvai.lt/en/archives/historicalarchives.html |date=11 жніўня 2020 }} {{lang-lt|Lietuvos valstybės istorijos archyvas}}</ref>, [[Інстытут рускай літаратуры|Інстытуце рускай літаратуры (Пушкінскі Дом)]] Расійскай акадэміі навук у Санкт-Пецярбургу<ref>[http://ro.pushkinskijdom.ru/browsepersons?lc=ru ИРЛИ (Пушкинского Дома) РАН.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200706031939/http://ro.pushkinskijdom.ru/browsepersons?lc=ru |date=6 ліпеня 2020 }} ф. 273, воп. 1, спр. 521; ф. 274, воп. 1, спр. 399, л. 166; ф. 293, воп. 1, спр. 1396; ф. 572, воп. 1, спр. 213;</ref>. == Бібліяграфія == * {{кніга|загаловак =Prawdopodobna historja : poemat ; Dwuwiersze i ucinki |спасылка =https://polona.pl/item/prawdopodobna-historja-poemat-dwuwiersze-i-ucinki,OTI4OTU0NTA/4/#info:metadata |месца =[[Варшава|Warszawa,]] |выдавецтва =J. Jaworski|год =1871 |старонкі =— |старонак =114 }} * {{кніга|загаловак =Mikołaja Kopernika życie obywatelskie w Polsce |спасылка =https://polona.pl/item/mikolaja-kopernika-zycie-obywatelskie-w-polsce,NzA1NzQwNDg/8/#info:metadata|месца =[[Вільня|Wilno]] |выдавецтва =Drukiem Józefa Zawadskiego|год =1873 |старонак =56 }} * {{кніга|загаловак =Powieść mych czasów przez Wojnisława Kazimierza hrabiego Sulimę z Białej Rusi : poemat |спасылка =https://polona.pl/item/powiesc-mych-czasow-przez-wojnislawa-kazimierza-hrabiego-sulime-z-bialej-rusi-poemat,NTUxMDIxNDI/4/#info:metadata |год =1876 |старонкі =— |старонак =10 }} * {{артыкул| аўтар =August Adler w Dreźnie| загаловак =Portret Wojnisława Kazimierza Sawicz-Zabłockiego | спасылка =https://polona.pl/item/portret-wojnislawa-kazimierza-sawicz-zablockiego,NjExMDcyMQ/1/#info:metadata | тып =фотаздымак: 9.5×6 cm| год =15.IX.1879 | старонкі =2 }} * {{кніга|загаловак =Kobieta : odczyt |месца =[[Самбар|Sambor]] |выдавецтва =nakładem G. Kohna|год =1880 |старонак =25 }} * {{артыкул| загаловак =Połocka szlachta: Powieść | мова =pl | выданне = Warta| тып =czasopismo dla krytyki politycznej, społecznej i literackiej| год =1885. Kwiecień-grudzień }} * {{кніга|аўтар =W.K.S.S.Z.|загаловак =Opowiadania Pawła Zawiszy. Opowiadanie piersze «Orłoloty» i «Pod konwojem» |месца =[[Познань|Poznań]] |год =1886 |старонкі =— }} * {{артыкул| загаловак =К инциденту Наркевича-Иодко с Заблоцким-Савичем. | мова =ru | выданне =[[Минский листок]] | тып =часопіс | год =11 октября 1891 | старонкі =— }} === Рукапісы === * [https://polona.pl/item/wiersze-drobne,NTUxMDIxNDE/0/#info:metadata Wiersze drobne (ok. 1855-ok. 1895).] {{lang-be|Дробныя вершы. }} * [https://polona.pl/item/wiersze-i-drobne-utwory-proza-przesylane-jozefowi-ignacemu-kraszewskiemu-w-latach,OTE0NTEwNDk/4/#info:metadata Wiersze i drobne utwory prozą przesyłane Józefowi Ignacemu Kraszewskiemu w latach 1863—1886.] {{lang-be|Вершы і дробныя творы пасланыя Язэпу Ігнацыю Крашэўскаму ў 1863—1886 гг.}} * [https://polona.pl/item/adresy-zbiorowe-listy-i-wiersze-nadeslane-jozefowi-bohdanowi-zaleskiemu-na-jubileusz-80,OTEyNDA5NDQ/3/#info:metadata Adresy zbiorowe, listy i wiersze nadesłane Józefowi Bohdanowi Zaleskiemu na jubileusz 80. rocznicy urodzin i imienin w 1882 r. T.5, Życzenia nadesłane z Paryża i całej Francji.] {{lang-be|Лісты і вершы прысланыя Язэпу Багдану Залесскаму на 80-ты юбілей нараджэння.}} * [https://polona.pl/item/fragment-korespondencji-rodziny-zulinskich-z-lat-1863-1891-t-чатырохreitzenheim-zulinski,MTA0NTU3NTEz/2/#info:metadata Fragment korespondencji rodziny Żulińskich z lat 1863—1891. T. 4, Reitzenheim — Żuliński.] {{lang-be|Фрагмент ліставання сям'і Жулінскіх з 1863 па 1891 год.}} == Беларускія пераклады == * {{артыкул| загаловак =3 чужбіны; У роднай зямлі; Да перапёлкі: (Вершы) | мова =be | выданне =[[Беларусь (1944)|Беларусь]] | тып =часопіс | год =1946 | нумар =4 }} * {{артыкул| загаловак =3 чужбіны; У роднай зямлі; Да перапёлкі: (Вершы) | мова =be | выданне =Беларуская літаратура XIX ст. | тып =Хрэстаматыя | месца =[[Мінск]] | год =1971 }} * {{артыкул| загаловак =Аўтабіяграфічны запіс...; Пісьмо і М. М. Стасюлевіча; Прашэнні 1887-1891 гг. Пісьмо Кулакоўскага. | аўтар выдання =укладальнік [[Генадзь Кісялёў|Кісялёў, Г. В.]]; рэдактары: [[Васіль Барысенка|Барысенка, В. В.]], [[Адам Мальдзіс|Мальдзіс, А. І.]]| выданне =Пачынальнікі : з гісторыка-літаратурных матэрыялаў XIX ст. | тып =дакументальны зборнік | месца =[[Мінск]]| выдавецтва =[[Навука і тэхніка]] | год =1977 }} * {{артыкул| загаловак =3 чужбіны; У роднай зямлі; Да перапёлкі: (Вершы) | мова =be | выданне =Беларуская літаратура XIX ст. 2 выд. | тып =Хрэстаматыя | месца =[[Мінск]] | год =1988 }} * {{артыкул| загаловак =Беларуская пея. «(В Парыжу, лета 1882, марця дня 19-а. Вайніслаў Казімір Савіч-Заблоцькій, польскі шляхціц-пан, а ў Гудаў грахф, быўшы галава Крывіцькага Вязку)». | спасылка =http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=16490 | мова =be| выданне =Беларуская літаратура XVIII–XIX стагоддзяў | тып =Зборнік тэкстаў | месца =[[Мінск]] | выдавецтва =[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]], Кафедра гісторыі беларускай літаратуры | год =2000 | старонкі =220}} * {{артыкул| загаловак =Вершы: У Роднай Зямлі., Да Перапёлкі. Пісьмы да [[Міхайло Драгаманаў|Міхайлы Драгаманава]]: № 1 (Парыж, 18 чэрвеня). № 2, № 3 (21 верасня 1886 года, Парыж), № 4 (Парыж, 19 лістапада).| мова = be| аўтар выдання =Уклад., прадм., і заўв. У. Казберука | выданне =Заняпад і Адраджэнне. Беларуская літаратура XIX стагоддзя | месца =[[Мінск]]| выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] | год = 2001| старонкі =542—556| isbn =985-02-0525-3 }} * {{артыкул| загаловак =Аўтабіяграфічны запіс...; Пісьмо і М. М. Стасюлевіча; Прашэнні 1887-1891 гг. Пісьмо Кулакоўскага. | аўтар выдання =укладальнік [[Генадзь Кісялёў|Кісялёў, Г. В.]]; рэдактары: [[Васіль Барысенка|Барысенка, В. В.]], [[Адам Мальдзіс|Мальдзіс, А. І.]]| выданне =Пачынальнікі : з гісторыка-літаратурных матэрыялаў XIX ст. 2-е выд.| тып =дакументальны зборнік | месца =[[Мінск]]| выдавецтва =[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]] | год =2003| isbn =985-08-0570-6 }} * {{артыкул| загаловак =Арлалёты і паканвойны, або Полацкая шляхта: (Жаніцьба Ягамосці пана Шатана Старшага). Аповесць.| мова =be| адказны = уступны артыкул, пераклад з польскай і каментар Ж. Некрашэвіч-Кароткай | выданне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =літаратурна-мастацкі і грамадска-палітычны часопіс | месца =[[Мінск]]| выдавецтва =Выдавецкі дом «Звязда» | год =2004 | нумар =1(891) | старонкі =122—164| issn =0130-8068 }} * {{артыкул| загаловак =Арлалёты і паканвойны, або Полацкая шляхта: (Жаніцьба Ягамосці пана Шатана Старшага). Аповесць.| мова =be| адказны = уступны артыкул, пераклад з польскай і каментар Ж. Некрашэвіч-Кароткай | выданне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =літаратурна-мастацкі і грамадска-палітычны часопіс | месца =[[Мінск]] | выдавецтва =Выдавецкі дом «Звязда» | год =2004 | нумар =3(893) | старонкі =68—111| issn =0130-8068 }} * {{артыкул| загаловак =Арлалёты і паканвойны, або Полацкая шляхта: (Жаніцьба Ягамосці пана Шатана Старшага). Аповесць.| мова =be| адказны = уступны артыкул, пераклад з польскай і каментар Ж. Некрашэвіч-Кароткай | выданне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =літаратурна-мастацкі і грамадска-палітычны часопіс | месца =[[Мінск]]| выдавецтва =Выдавецкі дом «Звязда» | год =2004 | нумар =4(894) | старонкі =134—159| issn =0130-8068 }} * {{артыкул| загаловак =Арлалёты і паканвойны, або Полацкая шляхта: (Жаніцьба Ягамосці пана Шатана Старшага). Аповесць.| мова =be| адказны = уступны артыкул, пераклад з польскай і каментар Ж. Некрашэвіч-Кароткай | выданне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =літаратурна-мастацкі і грамадска-палітычны часопіс | месца =[[Мінск]]| выдавецтва =Выдавецкі дом «Звязда» | год =2004 | нумар =6(896) | старонкі =155—180| issn =0130-8068 }} * {{артыкул | загаловак =З чужбіны. У роднай зямлі. (Вершы). | спасылка =http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=16703 | мова =be | аўтар выдання =Складальнік Мікола Хаўстовіч | выданне =Беларуская літаратура. Хрэстаматыя. Частка другая (другая палова XIX стагоддзя) | тып =Дапаможнік для польскіх студэнтаў па спецыяльнасці «беларуская філалогія» | месца =[[Мінск]] | выдавецтва =Выдадзена коштам укладальніка | год =2006 | старонкі =200 | archive-date =21 снежня 2017 | archive-url =https://web.archive.org/web/20171221123244/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=16703 }} * {{артыкул | аўтар =[[Вячаслаў Мартысюк|Мартысюк В.]], [[Юрась Пацюпа|Пацюпа Ю.]] | загаловак =Новыя творы графа Сулімы з Белай Русі: Сон гудара маладога, Лісты да [[Іван Франко|Івана Франка]] №№ 1—2. | спасылка =http://kamunikat.org/?pubid=31171 | мова =be | выданне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =літаратурна-мастацкі і грамадска-палітычны часопіс | месца =[[Мінск]] | выдавецтва =Выдавецкі дом «Звязда» | год =2015 | нумар =1(1021) | старонкі =180—188 | issn =0130-8068 | archive-date =1 ліпеня 2020 | archive-url =https://web.archive.org/web/20200701120616/https://kamunikat.org/?pubid=31171 }} * {{кніга|загаловак =Літаратура другой паловы XIX стагоддзя |адказны =укладанне Кісялёвай Л. Г., Сенкевіч Н. М. |месца =[[Мінск]] |выдавецтва =[[Мастацкая літаратура]] |год =2013 |том =1 |старонак =846 |серыя =Залатая калекцыя беларускай літаратуры |isbn =978-985-02-1466-9 |тыраж =1500 }} * {{кніга|загаловак =Полацкая шляхта : [[аповесць]] |адказны =пераклад з польскай мовы, каментары, тлумачэнні Ж. Некрашэвіч-Кароткай, В. Макрак |месца =[[Мінск]] |выдавецтва =Попурри, друк|год =2016 |старонак =317 |isbn =978-985-15-2987-8 |тыраж =2000}} {{Зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Генадзь Кісялёў|Кісялёў Г. В.]], Махнач Т. М.|загаловак=Савіч-Заблоцкі Войслаў.|спасылка=http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=22992|адказны=пад рэд. [[Адам Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]] ; рэдкал.: І. Э. Багдановіч і інш. ; гал. рэд. [[Барыс Іванавіч Сачанка|Б. І. Сачанка]]|выданне=[[Беларускія пісьменнікі : біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т.]]|тып=энцыклапедыя|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|год=1995|том=5: Пестрак — Сяўрук|старонкі=215—216|isbn=5-85700-168-4|archive-date=20 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720224355/https://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=22992}} * [[Генадзь Кісялёў|Кісялёў Г. В.]] «Савіч-Заблоцкі (Суліма-Савіч-Заблоцкі) Войслаў (Вайніслаў)» // {{Крыніцы/БелЭн|14}} — С. 73. * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Савіч-Заблоцкі (Суліма-Савіч-Заблоцкі) Войслаў (Вайніслаў)|[[Генадзь Кісялёў]]}} * {{артыкул| аўтар =[[Уладзімір Конан|Конан, У.]]. | загаловак =Не з абсохшых галін. | выданне =[[Голас Радзімы]] | тып =газета| год =28 снежня 1995 | старонкі =— }} * {{артыкул | аўтар =[[Уладзімір Ляхоўскі]]. | загаловак =«Крывіцкі Вязок» і лёс яго стваральнікаў. | спасылка =https://store.arche.by/item/4329 | аўтар выдання =навуковы рэдактар [[Анатоль Сідарэвіч|Сідарэвіч А. М.]] | выданне =Ад гоманаўцаў да гайсакоў. Чыннасць беларускіх маладзёвых арганізацый у другой палове XIX — 1-й трэці [[XX стагоддзе|XX ст.]] (да 1939 г.). 2-е выд., папраўленае і дапоўненае | месца =[[Смаленск]] | выдавецтва =Інбелкульт | год =2015 | старонкі =19 | isbn =978-5-00076-019-2 | archive-url =https://web.archive.org/web/20200720222140/https://store.arche.by/item/4329 | archive-date =20 ліпеня 2020 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20200720222140/https://store.arche.by/item/4329 | archivedate =20 ліпеня 2020 }} * {{кніга|аўтар =[[Адам Мальдзіс|Мальдзіс А.]]|загаловак =Таямніцы старажытных сховішчаў |месца =[[Мінск]] |выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =1974 |старонак =176 |тыраж =3000 }} * {{артыкул| аўтар =Мартысюк, Вячаслаў. | загаловак =Знойдзенае ФОТА самага эпатажнага беларускага пісьменніка XIX ст. Новыя матэрыялы пра Войслава (Вайніслава) Казіміра Суліму-Савіча-Заблоцкага (да 1850 — пасля 1905). | спасылка =https://nn.by/?c=ar&i=195598 | выданне =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] | тып =часопіс | год =13.08.2017 | старонкі =— }} * Савіч-Заблоцкі Вайніслаў // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: у 5 т. — Мн.: БелСЭ, 1987. — Т. 4. — С. 603. — 742 с. (белор.) * Савіч-Заблоцкі Вайніслаў // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Мёрскага раёна. — Мн., 1998. — С. 535—538. — 630 с. (белор.) * {{кніга|аўтар =[[Язэп Янушкевіч|Янушкевіч Я.]]|загаловак =У прадчуванні знаходак: З адной вандроўкі ў архівы [[Варшава|Варшавы]], [[Уроцлаў|Уроцлава]], [[Кракаў|Кракава]]|спасылка =https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9523 |месца =[[Мінск]] |выдавецтва =[[Полымя (выдавецтва)|Полымя]] |старонкі =45—51, 88—90 |старонак =93 |серыя =Бібліятэка часопіса «Маладосць» |тыраж =1920 }} * {{артыкул| аўтар =[[Язэп Янушкевіч|Янушкевіч Я.]]| загаловак =Беларусіка ў архіва' Парыжа. | аўтар выдання =Рэд.-склад.Міхнюк У.М.(старшыня) і інш | выданне =Замежная архіўная Беларусіка | тып =матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі, 25—26 красавіка 1996 г. | месца =[[Мінск]] | выдавецтва =БелНДІДАС | год =1988 | isbn =985-6099-45-5 }} * {{артыкул| аўтар =[[Язэп Янушкевіч|Januškevìč, Jazèp]]. | загаловак =«Piszę w nieznanym języku bialoruskim» : przyczynek do biografii Wojnisława Sulimy Sawicz-Zabłockiego jako poety polsko-białoruskiego. | спасылка =https://rcin.org.pl/Content/67684/WA248_86503_P-I-1269_januskiewicz_o.pdf | мова =pl| выданне =Wiek XIX : rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewicza. (2017) | месца =[[Варшава|Warszawa]] | выдавецтва =Zarząd Główny Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza| год =2017 | старонкі =179—191 }} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://polona.pl/item/portret-wojnislawa-kazimierza-sawicz-zablockiego,NTU2NTM0OQ/0/#info:metadata Portret Wojnisława Kazimierza Sawicz-Zabłockiego] / Aug. Adler w Dreźnie. Fotografie.] [[Нацыянальная бібліятэка Польшчы|Biblioteka Narodowa]] — Warszawa. * [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/results?q=Sawicz-Zab%C5%82ocki&action=SimpleSearchAction&type=-6&p=0 Б-ка Ягелонскага ўніверсітэта ў Кракаве.] ({{lang-pl|Uniwersytet Jagielloński Biblioteka Jagiellońska (Kraków)}}). {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лада-Заблоцкі Вайніслаў Казімір}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Браслаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Карлава ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Страсбурскага ўніверсітэта]] j4gypwge32vjce1ddvpbptwofteh0ef 0 121650 5176310 4736207 2026-08-06T09:01:35Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Rolling Stone]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5176310 wikitext text/x-wiki {{гэты артыкул|пра музычны часопіс|The Rolling Stones|пра гурт}} {{Часопіс | назва = Rolling Stone | выява = | подпіс = | спецыялізацыя = музычны часопіс | перыядычнасць = штомесяц | мова = [[Англійская мова|англійская]] | адрас рэдакцыі = [[Нью-Ёрк]] | галоўны рэдактар = {{Нп3|Ян Уэнер||en|Jann Wenner}} | выдавец = [[Jann Wenner|Wenner Media]] [[Limited liability company|LLC]] | краіна = [[ЗША]] | заснаванні = [[1967]] | аб'ём = | камплектацыя = часопіс | тыраж = | вэб-сайт = [http://www.rollingstone.ru www.rollingstone.ru] }} '''«Rolling Stone»''' ({{tr|перакаці-поле}}; літаральна: камень, які коціцца; вымаўляецца як ''«Ролінг стоўн»'') — [[ЗША|амерыканскі]] часопіс, прысвечаны [[музыка|музыцы]] і [[масавая культура|поп-культуры]]. Быў заснаваны ў [[Сан-Францыска]] ў 1967 годзе {{Нп3|Ян Уэнер|Янам Уэнерам|en|Jann Wenner}} (які дагэтуль застаецца [[Рэдактар, прафесія|рэдактарам]] і выдаўцом) і музычным крытыкам {{Нп3|Ральф Глісан|Ральфам Глісанам|en|Ralph J. Gleason}}. Выходзіць два разы ў месяц. Тыраж — каля паўтара мільёнаў экзэмпляраў. У [[2002]] годзе на падставе маштабнага апытання найбольш аўтарытэтных музыкантаў і крытыкаў быў апублікаваны [[спіс 500 найлепшых альбомаў усіх часоў па версіі Rolling Stone]], а ў 2004&nbsp;— [[спіс 500 найлепшых песень усіх часоў па версіі Rolling Stone]]. == Вокладкі == На вокладках часопіса шмат разоў з’яўляліся такія музыканты і гурты, як [[The Beatles]] (30 разоў), [[Джон Ленан]] (у тым ліку на вокладцы самага першага нумару), [[Пол Макартні]], [[Джым Морысан]], [[Джымі Хендрыкс]], [[Эрык Клептан]], [[Кайлі Міноўг]] і інш. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.rollingstone.com Часопіс на англійскай] * [http://www.rollingstone.ru Часопіс на рускай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200229083118/http://www.rollingstone.ru/ |date=29 лютага 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музычныя часопісы]] [[Катэгорыя:Часопісы ЗША]] [[Катэгорыя:Rolling Stone]] daljuxbpwij6hlskqfveiid64l4sohm 100 121975 5175996 5175489 2026-08-05T15:50:58Z NirvanaBot 40832 +9 новых 5175996 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Валяр'ян Гурскі|2026-08-05T15:35:08Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Казімір Галоўка|2026-08-05T14:34:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Мая Тодараўна Кляшторная|2026-08-05T12:34:22Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Пётр Адамавіч Амельчанка|2026-08-05T10:54:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Жэром Эжэн Каджа|2026-08-05T10:38:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іосіф Віткін|2026-08-05T09:01:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Эторэ Пайс|2026-08-05T06:51:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дэвід Пайнс|2026-08-05T06:20:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аўром Соскін|2026-08-04T16:58:42Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Казімір Крыштоф Клакоцкі|2026-08-04T12:26:12Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Лупіта Ніёнга|2026-08-04T10:02:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Антоні Мяжынскі|2026-08-04T09:48:13Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Саманта Мортан|2026-08-04T08:47:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Баляслаў Трусаў|2026-08-04T08:21:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Антон Данілавіч Трусаў|2026-08-04T07:53:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Леў Якаўлевіч Нагумовіч|2026-08-04T07:19:40Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Рудзі Бонд|2026-08-04T05:22:08Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Напалеон Дзем'янавіч Галіцкі|2026-08-03T14:33:51Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Кузьма Іванавіч Заслаўскі|2026-08-03T13:51:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Ян Караль Чартарыйскі|2026-08-03T13:46:08Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> s3fjv7rj1lrf9os2xf00238o4mv2bok 0 125130 5176318 4745007 2026-08-06T09:25:32Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, афармленне, арфаграфія 5176318 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Максімава}} {{Лёгкаатлет |імя = Яна Максімава |пол = жаночы |поўнае імя = Яна Эдуардаўна Максімава |грамадзянства = {{сцягафікацыя|Беларусь}} |клуб =[[СК ФПБ]] |спартыўная ўстанова = [[СВСУ «ВАКЦАР»]] |дата нараджэння = 09.01.1989 |рост = 182 |вага = 70 |медалі = <!-- {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль||[[|]]|}} {{турнір|[[Чэмпіянат Беларусі па лёгкай атлетыцы|Чэмпіянаты Беларусі]]}} {{медаль||[[|]]|}}--> {{турнір|Дзяржаўныя і ведамасныя ўзнагароды}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа}} {{!}}} }} '''Яна Эдуардаўна Максімава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]]ка. Спецыялізуецца ў [[сямібор'е|сямібор'і]], [[пяцібор'е|пяцібор'і]]. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]]. == Дасягненні == Бронзавы прызёр моладзевага Чэмпіянату свету 2011. На Чэмпіянаце свету 2012 — 8-я, Чэмпіянаце Еўропы 2010 — 18-я. Шматразовая чэмпіёнка Беларусі ў сяміборстве і скачках у вышыню. Удзельніца [[Летнія Алімпійскія гульні 2012 года|Алімпійскіх гульняў 2012 года]] ў катэгорыі [[сямібор'е]]<ref>[http://www.pressball.by/london2012/athlets Беларускія алімпійцы ў Лондане] [[Прессбол]]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{athletics.by|1184}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Максімава Яна Эдуардаўна}} [[Катэгорыя:Скакуны ў вышыню Беларусі]] [[Катэгорыя:Майстры спорту Беларусі міжнароднага класа]] [[Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года]] o9qwpvqimzl8ojnkyiu51gjyzmlv8zn 0 125337 5176127 5046391 2026-08-05T22:25:10Z Rabbi Mendl 19651 /* Узнагароды */ дапаўненне, ілюстрацыя 5176127 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бялова}} {{Цёзкі2|Новікава}} {{Спартсмен |імя = Алена Дзмітрыеўна Бялова |партрэт = |памер = |подпіс = |пол = |поўнае імя = |арыгінальнае імя = |мянушкі = |нацыянальнасць = |спецыялізацыя = [[фехтаванне]] |клуб = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |гады кар'еры = |працоўны бок = |трэнеры = [[Ларыса Пятроўна Бокун|Л. П. Бокун]] |рост = |вага = |медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Золата|{{нп3|Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1968|Мехіка 1968|ru|Фехтование на летних Олимпийских играх 1968}}|Індывідуальная рапіра}} {{медаль|Золата|{{нп3|Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1968|Мехіка 1968|ru|Фехтование на летних Олимпийских играх 1968}}|Камандная рапіра}} {{медаль|Золата|{{нп3|Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1972|Мюнхен 1972|ru|Фехтование на летних Олимпийских играх 1972}}|Камандная рапіра}} {{медаль|Золата|{{нп3|Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1976|Манрэаль 1976|ru|Фехтование на летних Олимпийских играх 1976}}|Камандная рапіра}} {{медаль|Бронза|{{нп3|Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1976|Манрэаль 1976|ru|Фехтование на летних Олимпийских играх 1976}}|Індывідуальная рапіра}} {{медаль|Серабро|{{нп3|Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1980|Масква 1980|ru|Фехтование на летних Олимпийских играх 1980}}|Камандная рапіра}} {{турнір|Дзяржаўныя ўзнагароды}} {{нп3|Медаль П’ера дэ Кубертэна|Медаль П’ера дэ Кубертэна|ru|Медаль Пьера де Кубертена}} {{Ордэн Знак Пашаны}}{{Ордэн Знак Пашаны}}{{Ордэн Дружбы народаў}}{{Ордэн Айчыны 3 ступені (Беларусь)}} }} '''Алена Дзмітрыеўна Бялова''', па нараджэнні '''Новікава''' (нар. {{ДН|28|7|1947}}, [[Савецкая Гавань]], [[Хабараўскі край]], [[РСФСР]]) — савецкая [[Фехтаванне|фехтавальшчыца]] на [[рапіра]]х, 4-разовая алімпійская чэмпіёнка, шматразовая чэмпіёнка свету і СССР<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Белова Елена Дмитриевна |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 51 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>, адзіная алімпійская чэмпіёнка (сярод жанчын) у індывідуальным відзе ў гісторыі савецкага і расійскага фехтавання. Кандыдат педагагічных навук (1979)<ref name="БС"/>, прафесар (1993). == Біяграфія == Скончыла [[Мінскі педагагічны інстытут]] імя М. Горкага ў 1971 годзе. З 1979 года — выкладчык Мінскага педагагічнага інстытута<ref name="БС"/>. Выступала за [[Дынама (спартыўнае таварыства)|«Дынама» Мінск]]. Перад [[Летнія Алімпійскія гульні 1968|Алімпійскімі гульнямі ў Мехіка ў 1968]] выйшла замуж за спартсмена [[Вячаслаў Аляксандравіч Бялоў (пяціборац)|Вячаслава Бялова]] і ўзяла яго прозвішча, пад якім выступала да заканчэння спартыўнай кар’еры ў 1980 годзе. За ўклад у сусветны алімпійскі рух і высокія спартыўныя дасягненні ўзнагароджана трафеем да 100-годдзя МАК за алімпійскія ідэалы (1994), Срэбным ордэнам МАК (1997). Экс-рэкардсменка па колькасці заваяваных залатых алімпійскіх медалёў па фехтаванні на рапірах сярод жанчын, была ўключана ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінэса]] (у [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|2008 годзе ў Пекіне]] Бялову абыйшла знакамітая італьянка [[Валянціна Вецалі]], якая заваявала сваё 5-е золата). Другі муж Алены — кампазітар [[Валерый Кірылавіч Іваноў|Валерый Іваноў]], які напісаў у яе гонар «Рамантычны вальс». У цяперашні час Бялова — прафесар кафедры педагогікі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта фізічнай культуры]]<ref>[https://www.sportedu.by/kafedra-pedagogiki/ Кафедра педагогики]</ref>. == Узнагароды == [[File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich3.jpg|міні|Алена Бялова на адкрыцці выстаўкі жывапісу «Прыгажосць і моц» у [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]], [[2004 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2004]] год.]] * [[Заслужаны майстар спорту|Заслужаны майстар спорту СССР]] (1968), * заслужаны дзеяч фізічнай культуры Беларускай ССР (1979), * [[заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]] (1994)<ref>[http://www.tamby.info/minsk/index.htm Почётные граждане города Минска]{{ref-ru}}</ref>, * ганаровая грамадзянка горада [[Мінск]]а, * [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|ордэн Дружбы народаў]], * два [[Ордэн «Знак Пашаны»|ордэны «Знак Пашаны»]], * [[ордэн Айчыны]] III ступені. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Бялова (дзявочае Новікава) Алена Дзмітрыеўна|139}} * {{крыніцы/Почётные граждане белорусских городов|247}} == Спасылкі == * [http://www.rostmaster.ru/lib/sportsman/sportsman-0022.shtml Спортивная биография Елены Беловой] * [http://www.noc.by/news/htnews/180/ Награждение Елены Беловой медалью Пьера де Кубертена] * [http://www.minsk.gov.by/cgi-bin/gor_ind.pl?mode=40&lang=ru Почётные граждане Минска] * {{З ВАЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/Олимпийская%20энциклопедия/Белова%20Елена%20Дмитриевна}} * {{SportsReference|no/yelena-novikova-belova-1|NAME=Елена Новикова-Белова}} * [http://fencing.by/history/face/149.html Белова Елена Дмитриевна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140426054756/http://fencing.by/history/face/149.html |date=26 красавіка 2014 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бялова Алена Дзмітрыеўна}} [[Катэгорыя:Фехтавальшчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па фехтаванні]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1968 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1972 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1976 года]] [[Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1976 года]] [[Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1968 года]] [[Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1972 года]] [[Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1976 года]] [[Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1980 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па фехтаванні]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы фізічнай культуры БССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Рэкардсмены Кнігі рэкордаў Гінеса]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мінска]] [[Катэгорыя:Трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУФК]] [[Катэгорыя:Кандыдаты педагагічных навук]] 9ypa3774ofgsw84soolwoq8bprst2fk 5176129 5176127 2026-08-05T22:27:51Z Rabbi Mendl 19651 афармленне 5176129 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бялова}} {{Цёзкі2|Новікава}} {{Спартсмен |імя = Алена Дзмітрыеўна Бялова |партрэт = |памер = |подпіс = |пол = |поўнае імя = |арыгінальнае імя = |мянушкі = |нацыянальнасць = |спецыялізацыя = [[фехтаванне]] |клуб = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |гады кар'еры = |працоўны бок = |трэнеры = [[Ларыса Пятроўна Бокун|Л. П. Бокун]] |рост = |вага = |медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Золата|{{нп3|Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1968|Мехіка 1968|ru|Фехтование на летних Олимпийских играх 1968}}|Індывідуальная рапіра}} {{медаль|Золата|{{нп3|Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1968|Мехіка 1968|ru|Фехтование на летних Олимпийских играх 1968}}|Камандная рапіра}} {{медаль|Золата|{{нп3|Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1972|Мюнхен 1972|ru|Фехтование на летних Олимпийских играх 1972}}|Камандная рапіра}} {{медаль|Золата|{{нп3|Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1976|Манрэаль 1976|ru|Фехтование на летних Олимпийских играх 1976}}|Камандная рапіра}} {{медаль|Бронза|{{нп3|Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1976|Манрэаль 1976|ru|Фехтование на летних Олимпийских играх 1976}}|Індывідуальная рапіра}} {{медаль|Серабро|{{нп3|Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1980|Масква 1980|ru|Фехтование на летних Олимпийских играх 1980}}|Камандная рапіра}} {{турнір|Дзяржаўныя ўзнагароды}} {{нп3|Медаль П’ера дэ Кубертэна|Медаль П’ера дэ Кубертэна|ru|Медаль Пьера де Кубертена}} {{Ордэн Знак Пашаны}}{{Ордэн Знак Пашаны}}{{Ордэн Дружбы народаў}}{{Ордэн Айчыны 3 ступені (Беларусь)}} }} '''Алена Дзмітрыеўна Бялова''', па нараджэнні '''Новікава''' (нар. {{ДН|28|7|1947}}, [[Савецкая Гавань]], [[Хабараўскі край]], [[РСФСР]]) — савецкая [[Фехтаванне|фехтавальшчыца]] на [[рапіра]]х, 4-разовая алімпійская чэмпіёнка, шматразовая чэмпіёнка свету і СССР<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Белова Елена Дмитриевна |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 51 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>, адзіная алімпійская чэмпіёнка (сярод жанчын) у індывідуальным відзе ў гісторыі савецкага і расійскага фехтавання. Кандыдат педагагічных навук (1979)<ref name="БС"/>, прафесар (1993). == Біяграфія == Скончыла [[Мінскі педагагічны інстытут]] імя М. Горкага ў 1971 годзе. З 1979 года — выкладчык Мінскага педагагічнага інстытута<ref name="БС"/>. Выступала за [[Дынама (спартыўнае таварыства)|«Дынама» Мінск]]. Перад [[Летнія Алімпійскія гульні 1968|Алімпійскімі гульнямі ў Мехіка ў 1968]] выйшла замуж за спартсмена [[Вячаслаў Аляксандравіч Бялоў (пяціборац)|Вячаслава Бялова]] і ўзяла яго прозвішча, пад якім выступала да заканчэння спартыўнай кар’еры ў 1980 годзе. За ўклад у сусветны алімпійскі рух і высокія спартыўныя дасягненні ўзнагароджана трафеем да 100-годдзя МАК за алімпійскія ідэалы (1994), Срэбным ордэнам МАК (1997). Экс-рэкардсменка па колькасці заваяваных залатых алімпійскіх медалёў па фехтаванні на рапірах сярод жанчын, была ўключана ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінэса]] (у [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|2008 годзе ў Пекіне]] Бялову абыйшла знакамітая італьянка [[Валянціна Вецалі]], якая заваявала сваё 5-е золата). Другі муж Алены — кампазітар [[Валерый Кірылавіч Іваноў|Валерый Іваноў]], які напісаў у яе гонар «Рамантычны вальс». У цяперашні час Бялова — прафесар кафедры педагогікі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта фізічнай культуры]]<ref>[https://www.sportedu.by/kafedra-pedagogiki/ Кафедра педагогики]</ref>. [[File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich3.jpg|міні|Алена Бялова на адкрыцці выстаўкі жывапісу «Прыгажосць і моц» у [[2004 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2004]] годзе, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]].]] == Узнагароды == * [[Заслужаны майстар спорту|Заслужаны майстар спорту СССР]] (1968), * заслужаны дзеяч фізічнай культуры Беларускай ССР (1979), * [[заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]] (1994)<ref>[http://www.tamby.info/minsk/index.htm Почётные граждане города Минска]{{ref-ru}}</ref>, * ганаровая грамадзянка горада [[Мінск]]а, * [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|ордэн Дружбы народаў]], * два [[Ордэн «Знак Пашаны»|ордэны «Знак Пашаны»]], * [[ордэн Айчыны]] III ступені. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Бялова (дзявочае Новікава) Алена Дзмітрыеўна|139}} * {{крыніцы/Почётные граждане белорусских городов|247}} == Спасылкі == * [http://www.rostmaster.ru/lib/sportsman/sportsman-0022.shtml Спортивная биография Елены Беловой] * [http://www.noc.by/news/htnews/180/ Награждение Елены Беловой медалью Пьера де Кубертена] * [http://www.minsk.gov.by/cgi-bin/gor_ind.pl?mode=40&lang=ru Почётные граждане Минска] * {{З ВАЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/Олимпийская%20энциклопедия/Белова%20Елена%20Дмитриевна}} * {{SportsReference|no/yelena-novikova-belova-1|NAME=Елена Новикова-Белова}} * [http://fencing.by/history/face/149.html Белова Елена Дмитриевна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140426054756/http://fencing.by/history/face/149.html |date=26 красавіка 2014 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бялова Алена Дзмітрыеўна}} [[Катэгорыя:Фехтавальшчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па фехтаванні]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1968 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1972 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1976 года]] [[Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1976 года]] [[Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1968 года]] [[Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1972 года]] [[Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1976 года]] [[Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1980 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па фехтаванні]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы фізічнай культуры БССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Рэкардсмены Кнігі рэкордаў Гінеса]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мінска]] [[Катэгорыя:Трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУФК]] [[Катэгорыя:Кандыдаты педагагічных навук]] 6xsztgu8gqn5wgti87kujo9aqkyf0do 5176170 5176129 2026-08-06T05:11:33Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, удакладненне (ужо не адзіная алімпійская чэмпіёнка ў Расіі - гл. [[Яна Карапетаўна Егаран]]) 5176170 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бялова}} {{Цёзкі2|Новікава}} {{Спартсмен |імя = Алена Дзмітрыеўна Бялова |партрэт = |памер = |подпіс = |пол = |поўнае імя = |арыгінальнае імя = |мянушкі = |нацыянальнасць = |спецыялізацыя = [[фехтаванне]] |клуб = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |гады кар'еры = |працоўны бок = |трэнеры = [[Ларыса Пятроўна Бокун|Л. П. Бокун]] |рост = |вага = |медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Золата|{{нп3|Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1968|Мехіка 1968|ru|Фехтование на летних Олимпийских играх 1968}}|Індывідуальная рапіра}} {{медаль|Золата|{{нп3|Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1968|Мехіка 1968|ru|Фехтование на летних Олимпийских играх 1968}}|Камандная рапіра}} {{медаль|Золата|{{нп3|Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1972|Мюнхен 1972|ru|Фехтование на летних Олимпийских играх 1972}}|Камандная рапіра}} {{медаль|Золата|{{нп3|Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1976|Манрэаль 1976|ru|Фехтование на летних Олимпийских играх 1976}}|Камандная рапіра}} {{медаль|Бронза|{{нп3|Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1976|Манрэаль 1976|ru|Фехтование на летних Олимпийских играх 1976}}|Індывідуальная рапіра}} {{медаль|Серабро|{{нп3|Фехтаванне на летніх Алімпійскіх гульнях 1980|Масква 1980|ru|Фехтование на летних Олимпийских играх 1980}}|Камандная рапіра}} {{турнір|Дзяржаўныя ўзнагароды}} {{нп3|Медаль П’ера дэ Кубертэна|Медаль П’ера дэ Кубертэна|ru|Медаль Пьера де Кубертена}} {{Ордэн Знак Пашаны}}{{Ордэн Знак Пашаны}}{{Ордэн Дружбы народаў}}{{Ордэн Айчыны 3 ступені (Беларусь)}} }} '''Алена Дзмітрыеўна Бялова''', па нараджэнні '''Новікава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкая [[фехтавальшчыца]] на [[рапіра]]х, 4-разовая алімпійская чэмпіёнка, шматразовая чэмпіёнка свету і СССР<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Белова Елена Дмитриевна |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 51 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>, адзіная алімпійская чэмпіёнка (сярод жанчын) у індывідуальным відзе ў гісторыі савецкага фехтавання. Кандыдат педагагічных навук (1979)<ref name="БС"/>, прафесар (1993). == Біяграфія == Нарадзілася 28 ліпеня 1947 года ў г. [[Савецкая Гавань]] [[Хабараўскі край|Хабараўскага краю]] [[РСФСР]] у сям’і кадравага афіцэра. У [[Мінск]], куды накіравалі яе бацьку, пераехала ў дзяцінстве<ref name="edu">[https://www.sportedu.by/wp-content/uploads/2017/06/mir-sporta60-64.pdf Елена Дмитриевна Белова как эталон спортивного мастерства]</ref>. У фехтавальную залу прыйшла ў 13 гадоў. Першы трэнер — [[Ларыса Пятроўна Бокун|Ларыса Бокун]], пазней трэніравалася ў [[Герман Мацвеевіч Бокун|Германа Бокуна]]<ref name="edu"/>. У 1971 годзе скончыла [[Мінскі педагагічны інстытут імя М. Горкага]]. У 1979 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю і стала выкладчыкам Мінскага педагагічнага інстытута<ref name="БС"/>. Выступала за [[Дынама (спартыўнае таварыства)|«Дынама» Мінск]]. Перад [[Летнія Алімпійскія гульні 1968|Алімпійскімі гульнямі ў Мехіка 1968 года]] выйшла замуж за спартсмена [[Вячаслаў Аляксандравіч Бялоў (пяціборац)|Вячаслава Бялова]] і ўзяла яго прозвішча, пад якім выступала да заканчэння спартыўнай кар’еры ў 1980 годзе. За ўклад у сусветны алімпійскі рух і высокія спартыўныя дасягненні ўзнагароджана трафеем да 100-годдзя МАК за алімпійскія ідэалы (1994), срэбным ордэнам МАК (1997). Экс-рэкардсменка па колькасці заваяваных залатых алімпійскіх медалёў па фехтаванні на рапірах сярод жанчын, была ўключана ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінэса]] (у [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|2008 годзе ў Пекіне]] Бялову абыйшла знакамітая італьянка [[Валянціна Вецалі]], якая заваявала сваё 5-е золата). Другі муж Алены — кампазітар [[Валерый Кірылавіч Іваноў|Валерый Іваноў]], які напісаў у яе гонар «Рамантычны вальс». У цяперашні час Бялова — прафесар кафедры педагогікі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта фізічнай культуры]]<ref>[https://www.sportedu.by/kafedra-pedagogiki/ Кафедра педагогики]</ref>. [[Файл:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich3.jpg|міні|Алена Бялова на адкрыцці выстаўкі жывапісу «Прыгажосць і моц» у [[2004 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2004]] годзе, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]].]] == Узнагароды == * [[Заслужаны майстар спорту|Заслужаны майстар спорту СССР]] (1968), * заслужаны дзеяч фізічнай культуры Беларускай ССР (1979), * [[заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]] (1994)<ref>[http://www.tamby.info/minsk/index.htm Почётные граждане города Минска]{{ref-ru}}</ref>, * ганаровая грамадзянка горада [[Мінск]]а, * [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|ордэн Дружбы народаў]], * два [[Ордэн «Знак Пашаны»|ордэны «Знак Пашаны»]], * [[ордэн Айчыны]] III ступені. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Бялова (дзявочае Новікава) Алена Дзмітрыеўна|139}} * {{крыніцы/Почётные граждане белорусских городов|247}} == Спасылкі == * [http://www.rostmaster.ru/lib/sportsman/sportsman-0022.shtml Спортивная биография Елены Беловой] * [http://www.noc.by/news/htnews/180/ Награждение Елены Беловой медалью Пьера де Кубертена] * [http://www.minsk.gov.by/cgi-bin/gor_ind.pl?mode=40&lang=ru Почётные граждане Минска] * {{З ВАЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/Олимпийская%20энциклопедия/Белова%20Елена%20Дмитриевна}} * {{SportsReference|no/yelena-novikova-belova-1|NAME=Елена Новикова-Белова}} * [http://fencing.by/history/face/149.html Белова Елена Дмитриевна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140426054756/http://fencing.by/history/face/149.html |date=26 красавіка 2014 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бялова Алена Дзмітрыеўна}} [[Катэгорыя:Фехтавальшчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па фехтаванні]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1968 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1972 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1976 года]] [[Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1976 года]] [[Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1968 года]] [[Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1972 года]] [[Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1976 года]] [[Катэгорыя:Фехтавальшчыкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1980 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па фехтаванні]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы фізічнай культуры БССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Рэкардсмены Кнігі рэкордаў Гінеса]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мінска]] [[Катэгорыя:Трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУФК]] [[Катэгорыя:Кандыдаты педагагічных навук]] 9v7jqf1nc24cx3suvusycuqehsacqb4 0 125774 5176360 4933409 2026-08-06T10:26:50Z Ciepiersia 162280 /* Экспазіцыя пасля рэканструкцыі */ афармленне 5176360 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей |sort = гісторыка-археалагічны музей |арыгінал = |выява = |памер = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |профіль = комплексны |дата=9 снежня |заснаваны =1922 |падпарадкаваны = упраўленне культуры Гродзенскага аблвыканкама |месцазнаходжанне= г. Гродна, [[Замкавая вуліца (Гродна)|вул. Замкавая]], 20, 230023 |наведвальнікі = |фонд = 158 981 |агульная плошча =5486 |выставачная плошча=2377 |плошча запаснікаў =506 |дырэктар = |праезд = |адкрыты = 10:00–17:30, акрамя панядзелка<br/>Музей гісторыі Гарадніцы 10:00–17:00, акрамя нядзелі і панядзелка |білет = |спасылка = http://museum-grodno.by |Commons = Hrodna State Historico-Archaeological Museum }} '''Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей''' — адзін са старэйшых і велічэйшых музеяў [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. == Гісторыя == Заснаваны ў 1920 годзе па ініцыятыве гісторыка і археолага [[Юзаф Ядкоўскі|Юзафа Ядкоўскага]]. З канца 1920-х гадоў месціцца ў [[Стары замак (Гродна)|Старым Замку]], а ў 1991 годзе музею перададзена большая частка памяшканняў [[Новы замак (Гродна)|Новага Замка]]. == Фонды == Фонд музея на сучасны момант налічвае каля 190 тысяч прадметаў — старадрукі (звыш 23 тыс. прадметаў з іх 3 інкунабулы і 26 палеатыпаў), археалагічныя калекцыі складаюцца з матэрыялаў раскопак стаянак, паселішч, могільнікаў, сярэднявечных гарадоў і абарончых збудаванняў Гродзеншчыны (каля 40 тыс. прадметаў), нумізматыка (каля 30 тыс. манет) і інш. У пастаяннай экспазіцыі музея прадстаўлена каля 7 000 прадметаў.  <gallery widths=100 heights=120 caption="Шкляныя вырабы з фондаў музея" perrow=""> File:GLASS CARAFE huta Urečča ROEMERS huta of Tyzenhaus in HRODNA MUSEUM.jpg|Штоф [[Урэцкая шкляная мануфактура|Урэцка-Налібоцкай мануфактуры]] і ромеры шклозавода Антонія Тызенгаўза з Гродна. File:1534 Zestaw HUTA NIEMEN 1926 STOLLE HRODNA MUSEUM Photo by TANYA MARKINA.jpg|Набор для лікёру [[Нёман (шклозавод)|гуты Юліуса Столле «Нёман»]], 1910 — 1939 гг. File:Antique glassware in Hrodna New Castle photo by Tania Markina.jpg|Старадаўнія шкловырабы з Гродзенскага рэгіёну. File:Гродна (2018). ГДГАМ. Графін. Урэцка-налібоцкая мануфактура. XVIII ст.jpg|thumb|Графін з урэцка-налібоцкай мануфактуры, XVIII ст. File:Michał Kleofas Ogiński Kielich huta Urečča HRODNA MUSEUM.jpg|thumb|Келіх [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса Агінскага]], [[Урэцкая шкляная мануфактура|гута Урэчча]], XVIII стагоддзе File:Гродна (2018). Экспазіцыя ГДГАМ у Старым замку (59).jpg </gallery> == Экспазіцыя да рэканструкцыі == Асноўная частка экспазіцый музея да 2019 года была размешчана ў каралеўскім палацы Старога замка, пабудаванага ў 2-ой палове 16 ст. для караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] (неаднаразова перабудоўваўся ў 17-19 ст.). [[Файл:Стары і новы замак зімою.JPG|міні|злева|Стары і Новы замкі, у якіх размяшчаецца музей]] [[Файл:Гродзенскі стары замак. Музей.JPG|міні|злева|Экспазіцыйная зала ў Старым замку]] [[Файл:Новы замак. Музэй..JPG|thumb|злева|Экспазіцыйная зала ў Новым замку]] [[Файл:Група уланаў часоў Мікалая І.jpg|250px|thumb|[[Фёдар Ільіч Байкоў|Ф. І. Байкоў]]. Група уланаў часоў Мікалая І]] Экспазіцыя, якая апавядала аб гісторыі, культуры і прыродзе [[Панямонне|Панямоння]], змяшчалася на першым і другім паверхах. Сярод рэчаў, якія захоўваюцца і экспанаваліся ў музеі, значнае месца займае калекцыя археалагічных знаходак, — зброя абаронцаў горада і жаночыя ўпрыгожанні, інструменты рамеснікаў і дзіцячыя цацкі, масіўныя ядры і медныя гравіраваныя пласціны XII ст. з выявамі святых, старажытныя кнігі, разнастайныя па форме і аздабленню кафлі, манеты розных краін Еўропы, разныя крэслы XVIII ст. з мэблі Старога замка, шкляныя вырабы гродзенскіх каралеўскіх мануфактур, а таксама славуты «слуцкі» залататканы пояс. Асобныя залы былі прысвечаны побыту сялян і гараджан [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], традыцыйнымі рамёствамі і прамысловымі прадпрыемствамі краю. На другім паверсе палаца месціліся матэрыялы, прысвечаныя першай і другой сусветным войнам. У канцы 2019 годзе экспазіцыю прыбралі з палаца Баторыя, каб падрыхтаваць яго да рэканструкцыі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2019/11/21/legendarnyi-zubr-sa-staroga-zamka-peraehau-na-novae-mesca/|title=Легендарны зубр са Старога замка пераехаў на новае месца|last=|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2019-11-21|access-date=2024-02-29}}</ref> == Экспазіцыя пасля рэканструкцыі == Працы па рэканструкцыі [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] пачаліся ў 2017 годзе. Стары замак адкрылі для наведвальнікаў 6 лістапада 2021 года пасля першага этапу рэканструкцыі. У адбудаваным замку размясцілі частку экспазіцыі. Першая зала расказвае пра гісторыю забудовы Замкавай гары. Адна з залаў прысвечана каралю Стэфану Баторыю. У іншай размешчана экспазіцыя, прысвечаная Гродна ў XVII—XVIII стст. У калідоры да сувенірнай крамы размясцілі карцінную галерэю.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2021/11/06/stary-zamak-adkryli/|title=Старый замок наконец открыли. Смотрите, как он сейчас выглядит снаружи и внутри|last=|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2021-11-06|access-date=2024-02-29}}</ref> Тры залы з інтэр'ерамі XVI ст. у замку адкрылі ў студзені 2023 года. Іх рыхтавалі больш за год. Гэта залы «Капліца», «Каралеўская лазня» і «Пакоі чыноўніка». У каралеўскай капліцы захавалі арыгінальную фрэску XVI ст.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2023/01/20/novyje-zaly-zamok/|title=У Старым замку адкрываюцца новыя залы: фота|first=|last=|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2023-01-20|access-date=2024-02-29}}</ref> У чэрвені 2023 адкрылася для наведванняў Алебастравая зала, апошняя з памяшканняў у рамках першай чаргі рэканструкцыі Старога замка. Зала ўзнаўляе мастацтва эпохі Рэнесансу. Мяркуецца, у XVI ст. у ёй знаходзіліся вырабы з алебастру, што і дало назву памяшканню.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2023/06/14/aliebastrovyj-zal/|title=У Старым замку адкрыюць Алебастравую залу. Як яна выглядае|first=|last=|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2023-06-14|access-date=2024-02-29}}</ref> На тэрыторыі [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] на Замкавай гары экспануюцца руіны помніка гродзенскай архітэктурнай школы 12 стагоддзя — Ніжняй царквы. За ёй знаходзяцца рэшткі абарончых сцен Верхняга замка часоў [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]]. Самы старажытны ў Беларусі каменны мост злучае Стары замак з другім каралеўскім палацам — Новым замкам. Музей гісторыі [[Гарадніца|Гарадніцы]] знаходзіцца ў будынку, які з’яўляецца адзіным помнікам першай тыпавой гарадской жылой забудовы другой паловы 18 ст. Час працы музея: штодзённа, акрамя панядзелка, 10:00–18:00, каса: да 17:00. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Гродненский государственный историко-археологический музей. Путеводитель по залам / Соболь Н. И.. — Т. 1963. — 236 с. * Гродно: энциклопедический справочник. — «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1989. — С. 168. — 438 с. * Ваганова А. Н., Загорульский Э. М. Историческое краеведение Белоруссии. — БГУ им В. И. Ленина, 1980. — 263 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:Hrodna State Historico-Archaeological Museum}} * [http://www.museum-grodno.by/ Афіцыйны сайт музея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210125082506/https://museum-grodno.by/ |date=25 студзеня 2021 }} {{Славутасці Гродна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Гродна]] [[Катэгорыя:Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей| ]] [[Катэгорыя:Гістарычныя музеі Беларусі]] huus5utzugufprvub4gdsik045o4knl 0 131395 5176207 5157718 2026-08-06T06:42:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176207 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Войцех Плахарскі |арыгінал_імя = Wojciech Płocharski |партрэт = Wojciech Płocharski 3.jpg |памер = |подпіс = Войцех Плахарскі |апісанне = |імя пры нараджэнні= |род дзейнасці = польскі журналіст, аўтар, кампазітар |дата нараджэння = |год нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |год смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі= |сайт = [http://plocharski.tripod.com Галоўная старонка] |Commons = |Rodovid = }} '''Войцех Юліуш Плахарскі''' ({{lang-pl|Wojciech Juliusz Płocharski}}; {{ДН|11|4|1964}}) — польскі журналіст, аўтар, кампазітар, падарожнік. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Ольштын]]е; у 1982-1989 гадах вучыўся на факультэце журналістыкі і палітычных навук [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]. У 1991-2006 гадах працаваў у ПАП (Польскае агенцтва друку) у якасці рэдактара і карэспандэнта (навіны з Беларусі, Чачні, Эстоніі). У 2010 годзе праводзіў інтэрнэт-кампанію кандыдата ў прэзідэнты, Анджэя Аляхоўскага. З'яўляецца таксама [[аўтар]]ам публікацый на англійскай мове - выпушчаных ў [[Індыя|Індыі]], якія з'яўляюцца на міжнародным літаратурным рынку. [[File:Wojciech Płocharski (Foto2).jpg|thumb|(карэспандэнт, Чачня)]] Аўтар слоў польскіх хітоў - ''Klub wesołego szampana'' (выкананне Formacja Nieżywych Schabuff) і ''Karuzela'' (T.Love). У 1993 годзе ў дуэце Przyjaciele запісаў аўтарскі альбом ''Cyfry'' (выпушчаны ў 1994 г., перавыданне 2007, ў онлайн-продажы 2012). У 2011 г. - на міжнародным рынку лічбавай дыстрыбуцыі выпусціў альбом ''Selected Music'', а ў 2012 - ''Under the Papaya Tree''. У 2013 ў продажы з'явіліся: сінгл ''Studium'' і альбом ''Ilha do Sal''. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://plocharski.tripod.com Галоўная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211201112959/https://plocharski.tripod.com/ |date=1 снежня 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20130614060246/http://www.olechowski.pl/archiwum/contact Прэзідэнцкая кампанія] * [http://www.indianwriters.org/WFI_06/wfi_2006.htm Writers Festival - India 2006] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130910232432/http://indianwriters.org/WFI_06/wfi_2006.htm |date=10 верасня 2013 }} {{DEFAULTSORT:Плахарскі В}} [[Катэгорыя:Журналісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі вышэйшых навучальных устаноў Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1964 годзе]] 21pz5yrws5g474djm7yyekis9v2s8kv 0 140056 5176140 4744023 2026-08-05T22:42:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176140 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Васток |Нацыянальная назва = en/Vostok |Карта = Астравы Лайн.png |Архіпелаг = Астравы Лайн |Акваторыя = Ціхі акіян |Краіна = Кірыбаці |Пазіцыйная карта = Ціхі акіян |lat_dir = S|lat_deg = 10|lat_min = 06 |lon_dir = W|lon_deg =152 |lon_min =23 |Плошча = 0.24 |Найвышэйшы пункт = 4.6 |Насельніцтва = 0 |Выява = Vostok Island AKK.jpg |Подпіс выявы = Выгляд звонку |Катэгорыя на Вікісховішчы = Vostok Island }} '''Васток''' ({{lang-en|Vostok}}) — невялікі [[карал]]авы [[востраў]] у Паўднёвай групе [[Астравы Лайн|астравоў Лайн]]. Уваходзіць у склад дзяржавы [[Кірыбаці]]. Плошча — 24 га. Ненаселены. == Геаграфія == [[Востраў]] мае [[карал]]авае паходжанне. Выцягнуты на 1400 м з поўначы на поўдзень. Найвышэйшы пункт — усяго 4,6 м. Камяністы [[пляж]] ад 20 да 50 м у шырыню. Сталых вадацёкаў няма. Востраў атачае кола [[карал]]авага [[рыф]]а. У цэнтральнай частцы зараснікі [[дрэва]]ў роду ''Pisonia''. [[Глеба|Глебы]] багатыя перагноем. [[Фаўна]] прадстаўлена марскімі [[птушкі|птушкамі]], [[яшчаркі|яшчаркамі]], [[насякомыя|казуркамі]], [[крабы|крабамі]], [[Rattus exulans|пацукамі]]. Добра захаваўся прыродны свет каралавага рыфа. == Гісторыя == Наяўнасць [[Rattus exulans|пацукоў]] можа сведчыць пра тое, што ў мінулым Васток наведвалі [[палінезійцы]] або [[мікранезійцы]], але ніякіх іншых прыкмет іх прысутнасці не знойдзена. Востраў быў адкрыты ў [[1820]] г. [[Расійская імперыя|расійскай]] экспедыцыяй на чале з [[Фадзей Фадзеевіч Белінсгаўзен|Ф. Ф. Белінсгаўзенам]] і названы {{lang-ru|Восток}} («усход»). У [[1856]] г. фармальна абвешчаны тэрыторыяй [[ЗША]]. Меркавалася, што амерыканскія кампаніі пачнуць здабываць на востраве [[гуана]], але здабыча так і не пачалася. У [[1892]] г. уключаны ў склад [[Вялікабрытанія|брытанскай]] калоніі Астравы Гілберта і Эліс. У [[1979]] г. стаў часткай незалежнай дзяржавы [[Кірыбаці]]. На востраве перыядычна праводзяцца даследаванні [[экалогія|экалогіі]] мора. == Спасылкі == * [http://www.janeresture.com/kiribati_line/vostok.htm VOSTOK ISLAND] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190721004210/http://www.janeresture.com/kiribati_line/vostok.htm |date=21 ліпеня 2019 }} * [http://www.theoceanadventure.com/NemoIE03/DAY19Nemo.html Adventures Vostok Island] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150520232308/http://www.theoceanadventure.com/NemoIE03/DAY19Nemo.html |date=20 мая 2015 }} * [http://ocean.nationalgeographic.com/ocean/photos/pristine-seas-southern-line-islands/ Photo Gallery: Southern Line Islands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120524083701/http://ocean.nationalgeographic.com/ocean/photos/pristine-seas-southern-line-islands/ |date=24 мая 2012 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Лайн]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] [[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]] e7kh1f8nasuqmx50qrdxushcdsye8vw 0 141130 5176067 4420312 2026-08-05T18:22:36Z Rabbi Mendl 19651 дапаўненне 5176067 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Гасцёўня Уладзіслава Галубка |sort = |арыгінал = |выява = Менск, Старавіленская, 14 001.Jpeg |памер = |подпіс = Старавіленская №14 |lat_dir = |lat_deg = 53.909009|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 27.55591|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale =1000 |профіль = |дата= |заснаваны = |падпарадкаваны = [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага музея гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]] |месцазнаходжанне= [[Старавіленская вуліца (Мінск)|вул. Старавіленская]] №14, Траецкае прадмесце, Мінск |наведвальнікі = |фонд = |агульная плошча = |выставачная плошча= |плошча запаснікаў = |дырэктар = |праезд = |адкрыты =з аўторка па суботу з 10.00 да 17.30. |білет = 2000 руб. – дзеці, школьнікі, студэнты. 3000 руб. – дарослыя, замежныя грамадзяне.<br/> Экскурсія з паказам батлеечнага спектакля (кошт з групы):<br/> 15000 руб. – дзеці, школьнікі, студэнты.<br/> 17000 руб. – дарослыя, замежныя грамадзяне.<br/> Экскурсія без паказа батлеечнага спектакля (кошт з групы):<br/> 10000 руб. – дзеці, школьнікі, студэнты.<br/> 12000 руб. – дарослыя, замежныя грамадзяне.<br/> Паказ батлеечнага спектакля: 5000 руб.<br/><ref name="theater"/> Першая субота месяца – бясплатна. |спасылка = http://by.theatre-museum.by/filials/galubok.html# |карта = Беларусь Мінск Гістарычны цэнтр |Commons = }} '''Гасцёўня Уладзіслава Галубка''' — музей, прысвечаны жыццю і творчасці кіраўніка [[БДТ-3]], рэжысёра, акцёра, [[народны артыст БССР|народнага артыста БССР]] [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]]. З'яўляецца філіялам [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага музея гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]. Размяшчаецца ў [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] ў будынку №14 па [[Старавіленская вуліца (Мінск)|вул. Старавіленскай]]. Першапачаткова ў будынку №14 па [[Старавіленская вуліца (Мінск)|вул. Старавіленскай]] змяшчаўся Музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры. З 2001 года тут размешчана фондасховішча музея і працуе навукова-фондавы аддзел. А для наведвальнікаў працуе пастаянная экспазіцыя «Жыццёвы і творчы шлях першага Народнага артыста Беларусі Уладзіслава Галубка», дзе прадстаўлены дакументы і гістарычныя пасведчанні аб жыцці і творчай дзейнасці Уладзіслава Галубка з фондавай калекцыі музея. Маецца выставачная зала, у якой праходзяць разнастайныя тэматычныя выставы, ладзяцца цікавыя мерапрыемствы, музычныя вечарыны, [[Батлейка|батлеечныя]] інтэрмедыі<ref name="theater">[http://theater.museum.by/be/node/20375 Філіял "Гасцёўня Ўладзіслава Галубка"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304100931/http://theater.museum.by/be/node/20375 |date=4 сакавіка 2016 }} Museum.by</ref>. Першым дырэктарам музея быў беларускі мастак [[Анатоль Аляксандравіч Наліваеў|Анатоль Наліваеў]]. [[9 лістапада]] [[2016 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2016]] года ў Гасцёўне адбылося адкрыццё мастацкай выстаўкі «[[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзімір Акулаў]]. Іншае». Злева направа — куратары праекта [[Юрый Абдурахманаў]] і [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], калекцыянер [[Аляксандр Радаеў]]. <center><gallery mode="packed" heights="180"> File:Vladimir Akulov Evgeny Ksenevich - Golubka (4).jpg </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == {{ГККРБ|711Е000001}} * [http://by.theatre-museum.by/filials/galubok.html# Гасцёўня Уладзіслава Галубка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160107043900/http://by.theatre-museum.by/filials/galubok.html |date=7 студзеня 2016 }} на сайце Дзяржаўнага музея гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь * [http://theater.museum.by/be/node/20375 Філіял "Гасцёўня Ўладзіслава Галубка"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304100931/http://theater.museum.by/be/node/20375 |date=4 сакавіка 2016 }} Museum.by {{Музеі Мінска}} {{Славутасці Мінска}} [[Катэгорыя:Музеі Мінска]] [[Катэгорыя:Траецкае прадмесце]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Старавіленская вуліца (Мінск)]] bbrg9ih5hleuyb1htc3wdf8tb7w2brs 0 141784 5176371 4731238 2026-08-06T10:33:49Z Pabojnia 135280 афармленне 5176371 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор}} [[Файл:Radzivill Chronicle 01 by shakko.jpg|thumb|right|Разварот Радзівілаўскага спісу.]] '''Радзівілаўскі летапіс''', або '''Кёнігсбергскі летапіс''' — [[летапіс]]ны помнік меркавана пачатку XIII стагоддзя, які захаваўся ў двух {{нп3|Спіс (тэксталогія)|спісах|ru|Список (текстология)}} XV стагоддзя — уласна ''Радзівілаўскім'', ілюстраваным шматлікімі [[мініяцюра]]мі, і ''Маскоўска-Акадэмічным''. Спіс «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» працягнуты пагадовымі запісамі да 1206 года. У XVII стагоддзі першым (уласна Радзівілаўскім) спісам валодаў вялікі гетман літоўскі [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]], помнік захоўваўся ў [[Бібліятэка Радзівілаў|Бібліятэцы Радзівілаў]] ў [[Нясвіж]]ы. Паводле тастаменту [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]], генеральнага губернатара Прускага герцагства, спіс у 1671 годзе перададзены ў бібліятэку [[Калінінград|Кёнігсберга]]. Адсюль — назва летапісу: Радзівілаўскі, або Кёнігсбергскі. У час [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайны]] Радзівілаўскі спіс у 1760 годзе патрапіў у [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]] як трафей. Захоўваецца ў {{нп3|Бібліятэка Расійскай акадэміі навук|Бібліятэцы|ru|Библиотека Российской академии наук}} [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]] у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. Радзівілаўскі спіс — выдатны ўзор ілюстраванай рукапіснай кнігі Беларусі XV—XVII стагоддзяў. Спіс адзін з трох ілюстраваных [[Усходнія славяне|усходнеславянскіх]] летапісаў, якія захаваліся да нашага часу (два іншыя — цвярскі спіс візантыйскай «{{нп3|Хроніка Георгія Амартола|Хронікі Георгія Амартола|ru|Хроника Георгия Амартола}}» XIII—XIV стагоддзяў і маскоўскі [[Ліцавы летапісны звод]] XVI стагоддзя). == Паходжанне == На думку расійскага гісторыка [[Аляксей Шахматаў|Аляксея Шахматава]], Радзівілаўскі летапіс паходзіць ад летапіснага зводу, складзенага ў [[Пераслаўль-Залескі|Пераяслаўлі-Залескім]] у 1214—1216 гадах. Тэкстуальна Радзівілаўскі летапіс блізкі да [[Лаўрэнцеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскага летапісу]], але са шматлікімі адрозненнямі (асобнымі дадаткамі, іншымі фармулёўкамі), што сведчыць пра сістэматычныя рэдакцыйныя праўкі папярэдняга тэксту. На падставе гэтых розначытанняў Аляксей Шахматаў і М. Прыселкаў зрабілі выснову, што ў аснове Лаўрэнцеўскага летапісу быў Уладзімірскі звод XII ст., дзе тэкст летапісання папярэдняга часу не зведаў яшчэ значных і тэндэнцыйных пераробак, а ў аснове Пераяслаўскага зводу 1214—1216 гадоў — крыніцы Радзівілаўскага летапісу — быў Уладзімірскі звод пачатку XIII ст., які праслаўляў Усевалада Вялікае Гняздо і быў складзены пры яго сынах Юрыю і Яраславе. [[Файл:Kryvičy. Крывічы (XV).jpg|thumb|right|[[Крывічы]]. Мініяцюра Радзівілаўскага спіса.]] Месца стварэння Радзівілаўскага спіса не вызначана. Ёсць меркаванне, што мог быць напісаны ў Смаленску. На думку ўкраінскага гісторыка А. П. Талочкі, летапіс не мог быць створаны ў Смаленску або ў Паўночна-Усходняй Русі (бо, напрыклад, у тэксце Уладзімір-на-Клязьме згадваецца як «Уладзімір Маскоўскі»), а створаны, напэўна, на Валыні<ref>''Толочко, А.'' [http://www.academia.edu/9197905/_Ne_prestupati_predela_bratnia_Ob_istochnikakh_miniatiur_Radzivilovskoi_letopisi_Ruthenica_XII_2014_67_81 «Не преступати предела братня» (об источниках миниатюр Радзивиловской летописи)] // Ruthenica. — 2014. — XII. — С. 67—81. {{ref-ru}}</ref>. == Мініяцюры Радзівілаўскага спіса == [[Файл:Rahvałod, Rahnieda (Połacak). Рагвалод, Рагнеда (Полацак).jpg|thumb|right|Сваты ноўгарадскага князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]] у князя полацкага [[Рагвалод]]а каля 980 года (злева); Рагвалод і яго дачка [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеда]] (справа). Мініяцюра Радзівілаўскага спіса.]] Найвялікшую цікавасць маюць каляровыя мініяцюры (агулам 617), якімі ілюстраваны Радзівілаўскі спіс. Мяркуючы па тым, што ў Маскоўска-Акадэмічным спісе ў шэрагу выпадкаў перапісчыкам па недаглядзе прапушчаны тэкст, змешчаны ў Радзівілаўскім спісе паміж мініяцюрамі, ілюстраваны быў агульны [[пратограф]] абодвух спісаў (раней прапаноўвалі гіпотэзу, паводле якой Маскоўска-Акадэмічны спіс быў копіяй з Радзівілаўскага, цяпер яна адкінута). Такім чынам, ілюстрацыі XV ст. былі копіяй з ранейшых — як мяркуюць некаторыя даследчыкі, арыгінальныя мініяцюры маглі быць створаны нават у XI ст. Мініяцюры Радзівілаўскага спіса, нягледзячы на схематызаваны стыль, даюць уяўленне пра побыт, будаўніцтва, ваенную справу сярэдневяковай Русі. Іх завуць «вокнамі ў зніклы свет». <center><gallery> Выява:Rahnieda, Volodymyr. Рагнеда, Уладзімер.jpg|Замах Рагнеды на вялікага князя кіеўскага [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра]] каля 985 года. Злева іх сын Ізяслаў, будучы князь полацкі. Выява:Iziasłaŭ, Rahnieda, Volodymyr. Ізяслаў, Рагнеда, Володимир.jpg|thumb|Уладзімір хоча пакараць Рагнеду, але на яе абарону паўстае Ізяслаў. Выява:Bračysłaŭ. Брачыслаў (XV).jpg|Войскі князя полацкага [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава Ізяславіча]] і вялікага князя кіеўскага [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслава Уладзіміравіча]] на рацэ Судоме, 1020 год. </gallery></center> == Маскоўска-Акадэмічны спіс == Поўная назва другой копіі агульнага пратографа — Маскоўска-Акадэмічнага спіса — «Рукапіс Маскоўскай Духоўнай Акадэміі». На першым аркушы пазначана ''«Живоначальные Троицы»'' (адсюль назва ''Троіцкі летапіс''), на апошнім аркушы напісана ''«Сергиева монастыря»''. Да 1206 года гэты спіс дае той самы тэкст, што і ''Радзівілаўскі'', практычна без значных розначытанняў, далей апавяданне працягваецца ў іншым стылі і тоне, даводзячы падзеі да 1419 года даволі самастойна, не паўтараючы арыгінальнай часткі [[Лаўрэнцеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскага летапісу]]. Захоўваецца ў Расійскай дзяржаўнай бібліятэцы ў [[Масква|Маскве]]. Навуковае выданне тэксту летапісу пачата М. Прыселкавым і завершана праз паўстагоддзя пасля яго смерці, толькі ў 1989 годзе. == Выданні == [[Файл:Usiasłaŭ (Połacak). Усяслаў (Полацак).jpg|thumb|Пачатак княжання князя полацкага [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] каля 1044 года. Фрагмент мініяцюры Радзівілаўскага спіса.]] * Радзивиловская, или Кенигсбергская, летопись. — СПб., 1902. I. Фотомеханическое воспроизведение рукописи. II. Статьи о тексте и миниатюрах рукописи. {{ref-ru}} * Радзивиловская летопись // ПСРЛ. — 1989. — Т. 38. {{ref-ru}} * Радзивиловская летопись: Текст. Исследование. Описание миниатюр / Отв. ред. М. В. Кукушкина. — СПб.: Глагол; М.: Искусство, 1994. — Кн. 1, 2. {{ref-ru}} (У кн. 1 — каляровае факсімільнае ўзнаўленне тэксту з мініяцюрамі, у кн. 2 — поўная [[Транскрыпцыя (мовазнаўства)|транскрыпцыя]] тэксту, мастацтвазнаўчае апісанне ўсіх мініяцюр.) {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|13к|Радзівілаўскі летапіс}} С. 215. * ''Кибинь А.'' Радзивилловская летопись: о месте и времени создания иллюстраций Повести временых лет. — Москва: Квадрига, 2022. * ''Шахматов, А. А.'' Исследование о Радзивиловской, или Кенигсбергской, летописи. — М., 1902. — Т. II. — С. 18—114. {{ref-ru}} * ''Приселков, М. Д.'' История русского летописания. — С. 57—63, 82—87. {{ref-ru}} * ''Лурье, Я. С.'' Летопись Радзивиловская // Словарь книжников. — Вып. 1. — С. 248—251. {{ref-ru}} {{Commonscat|Radzivill Chronicle}} {{Беларускія летапісы}} {{Беларускія рукапісы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ілюмінаваныя рукапісы Старажытнай Русі]] [[Катэгорыя:Старажытнарускія летапісы]] [[Катэгорыя:Старажытнаруская літаратура XIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Ілюмінаваныя рукапісы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Летапісы]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] qe070vb7xbcpvfb723efktjpnc6yip3 5176373 5176371 2026-08-06T10:34:11Z Pabojnia 135280 5176373 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор}} [[Файл:Radzivill Chronicle 01 by shakko.jpg|thumb|right|Разварот Радзівілаўскага спісу.]] '''Радзівілаўскі летапіс''', або '''Кёнігсбергскі летапіс''' — [[летапіс]]ны помнік меркавана пачатку XIII стагоддзя, які захаваўся ў двух {{нп3|Спіс (тэксталогія)|спісах|ru|Список (текстология)}} XV стагоддзя — уласна ''Радзівілаўскім'', ілюстраваным шматлікімі [[мініяцюра]]мі, і ''Маскоўска-Акадэмічным''. Спіс «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» працягнуты пагадовымі запісамі да 1206 года. У XVII стагоддзі першым (уласна Радзівілаўскім) спісам валодаў вялікі гетман літоўскі [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]], помнік захоўваўся ў [[Бібліятэка Радзівілаў|Бібліятэцы Радзівілаў]] ў [[Нясвіж]]ы. Паводле тастаменту [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]], генеральнага губернатара Прускага герцагства, спіс у 1671 годзе перададзены ў бібліятэку [[Калінінград|Кёнігсберга]]. Адсюль — назва летапісу: Радзівілаўскі, або Кёнігсбергскі. У час [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайны]] Радзівілаўскі спіс у 1760 годзе патрапіў у [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]] як трафей. Захоўваецца ў {{нп3|Бібліятэка Расійскай акадэміі навук|Бібліятэцы|ru|Библиотека Российской академии наук}} [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]] у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. Радзівілаўскі спіс — выдатны ўзор ілюстраванай рукапіснай кнігі Беларусі XV—XVII стагоддзяў. Спіс адзін з трох ілюстраваных [[Усходнія славяне|усходнеславянскіх]] летапісаў, якія захаваліся да нашага часу (два іншыя — цвярскі спіс візантыйскай «{{нп3|Хроніка Георгія Амартола|Хронікі Георгія Амартола|ru|Хроника Георгия Амартола}}» XIII—XIV стагоддзяў і маскоўскі [[Ліцавы летапісны звод]] XVI стагоддзя). == Паходжанне == На думку расійскага гісторыка [[Аляксей Шахматаў|Аляксея Шахматава]], Радзівілаўскі летапіс паходзіць ад летапіснага зводу, складзенага ў [[Пераслаўль-Залескі|Пераяслаўлі-Залескім]] у 1214—1216 гадах. Тэкстуальна Радзівілаўскі летапіс блізкі да [[Лаўрэнцеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскага летапісу]], але са шматлікімі адрозненнямі (асобнымі дадаткамі, іншымі фармулёўкамі), што сведчыць пра сістэматычныя рэдакцыйныя праўкі папярэдняга тэксту. На падставе гэтых розначытанняў Аляксей Шахматаў і М. Прыселкаў зрабілі выснову, што ў аснове Лаўрэнцеўскага летапісу быў Уладзімірскі звод XII ст., дзе тэкст летапісання папярэдняга часу не зведаў яшчэ значных і тэндэнцыйных пераробак, а ў аснове Пераяслаўскага зводу 1214—1216 гадоў — крыніцы Радзівілаўскага летапісу — быў Уладзімірскі звод пачатку XIII ст., які праслаўляў Усевалада Вялікае Гняздо і быў складзены пры яго сынах Юрыю і Яраславе. [[Файл:Kryvičy. Крывічы (XV).jpg|thumb|right|[[Крывічы]]. Мініяцюра Радзівілаўскага спіса.]] Месца стварэння Радзівілаўскага спіса не вызначана. Ёсць меркаванне, што мог быць напісаны ў Смаленску. На думку ўкраінскага гісторыка А. П. Талочкі, летапіс не мог быць створаны ў Смаленску або ў Паўночна-Усходняй Русі (бо, напрыклад, у тэксце Уладзімір-на-Клязьме згадваецца як «Уладзімір Маскоўскі»), а створаны, напэўна, на Валыні<ref>''Толочко, А.'' [http://www.academia.edu/9197905/_Ne_prestupati_predela_bratnia_Ob_istochnikakh_miniatiur_Radzivilovskoi_letopisi_Ruthenica_XII_2014_67_81 «Не преступати предела братня» (об источниках миниатюр Радзивиловской летописи)] // Ruthenica. — 2014. — XII. — С. 67—81. {{ref-ru}}</ref>. == Мініяцюры Радзівілаўскага спіса == [[Файл:Rahvałod, Rahnieda (Połacak). Рагвалод, Рагнеда (Полацак).jpg|thumb|right|Сваты ноўгарадскага князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]] у князя полацкага [[Рагвалод]]а каля 980 года (злева); Рагвалод і яго дачка [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеда]] (справа). Мініяцюра Радзівілаўскага спіса.]] Найвялікшую цікавасць маюць каляровыя мініяцюры (агулам 617), якімі ілюстраваны Радзівілаўскі спіс. Мяркуючы па тым, што ў Маскоўска-Акадэмічным спісе ў шэрагу выпадкаў перапісчыкам па недаглядзе прапушчаны тэкст, змешчаны ў Радзівілаўскім спісе паміж мініяцюрамі, ілюстраваны быў агульны [[пратограф]] абодвух спісаў (раней прапаноўвалі гіпотэзу, паводле якой Маскоўска-Акадэмічны спіс быў копіяй з Радзівілаўскага, цяпер яна адкінута). Такім чынам, ілюстрацыі XV ст. былі копіяй з ранейшых — як мяркуюць некаторыя даследчыкі, арыгінальныя мініяцюры маглі быць створаны нават у XI ст. Мініяцюры Радзівілаўскага спіса, нягледзячы на схематызаваны стыль, даюць уяўленне пра побыт, будаўніцтва, ваенную справу сярэдневяковай Русі. Іх завуць «вокнамі ў зніклы свет». <center><gallery> Выява:Rahnieda, Volodymyr. Рагнеда, Уладзімер.jpg|Замах Рагнеды на вялікага князя кіеўскага [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра]] каля 985 года. Злева іх сын Ізяслаў, будучы князь полацкі. Выява:Iziasłaŭ, Rahnieda, Volodymyr. Ізяслаў, Рагнеда, Володимир.jpg|thumb|Уладзімір хоча пакараць Рагнеду, але на яе абарону паўстае Ізяслаў. Выява:Bračysłaŭ. Брачыслаў (XV).jpg|Войскі князя полацкага [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава Ізяславіча]] і вялікага князя кіеўскага [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслава Уладзіміравіча]] на рацэ Судоме, 1020 год. </gallery></center> == Маскоўска-Акадэмічны спіс == Поўная назва другой копіі агульнага пратографа — Маскоўска-Акадэмічнага спіса — «Рукапіс Маскоўскай Духоўнай Акадэміі». На першым аркушы пазначана ''«Живоначальные Троицы»'' (адсюль назва ''Троіцкі летапіс''), на апошнім аркушы напісана ''«Сергиева монастыря»''. Да 1206 года гэты спіс дае той самы тэкст, што і ''Радзівілаўскі'', практычна без значных розначытанняў, далей апавяданне працягваецца ў іншым стылі і тоне, даводзячы падзеі да 1419 года даволі самастойна, не паўтараючы арыгінальнай часткі [[Лаўрэнцеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскага летапісу]]. Захоўваецца ў Расійскай дзяржаўнай бібліятэцы ў [[Масква|Маскве]]. Навуковае выданне тэксту летапісу пачата М. Прыселкавым і завершана праз паўстагоддзя пасля яго смерці, толькі ў 1989 годзе. == Выданні == [[Файл:Usiasłaŭ (Połacak). Усяслаў (Полацак).jpg|thumb|Пачатак княжання князя полацкага [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] каля 1044 года. Фрагмент мініяцюры Радзівілаўскага спіса.]] * Радзивиловская, или Кенигсбергская, летопись. — СПб., 1902. I. Фотомеханическое воспроизведение рукописи. II. Статьи о тексте и миниатюрах рукописи. {{ref-ru}} * Радзивиловская летопись // ПСРЛ. — 1989. — Т. 38. {{ref-ru}} * Радзивиловская летопись: Текст. Исследование. Описание миниатюр / Отв. ред. М. В. Кукушкина. — СПб.: Глагол; М.: Искусство, 1994. — Кн. 1, 2. {{ref-ru}} (У кн. 1 — каляровае факсімільнае ўзнаўленне тэксту з мініяцюрамі, у кн. 2 — поўная [[Транскрыпцыя (мовазнаўства)|транскрыпцыя]] тэксту, мастацтвазнаўчае апісанне ўсіх мініяцюр.) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|13к|Радзівілаўскі летапіс}} С. 215. * ''Кибинь А.'' Радзивилловская летопись: о месте и времени создания иллюстраций Повести временых лет. — Москва: Квадрига, 2022. * ''Шахматов, А. А.'' Исследование о Радзивиловской, или Кенигсбергской, летописи. — М., 1902. — Т. II. — С. 18—114. {{ref-ru}} * ''Приселков, М. Д.'' История русского летописания. — С. 57—63, 82—87. {{ref-ru}} * ''Лурье, Я. С.'' Летопись Радзивиловская // Словарь книжников. — Вып. 1. — С. 248—251. {{ref-ru}} {{Commonscat|Radzivill Chronicle}} {{Беларускія летапісы}} {{Беларускія рукапісы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ілюмінаваныя рукапісы Старажытнай Русі]] [[Катэгорыя:Старажытнарускія летапісы]] [[Катэгорыя:Старажытнаруская літаратура XIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Ілюмінаваныя рукапісы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Летапісы]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] a7e6ktj6s59kv6soc8296y7ffz47k78 0 143505 5176050 5174731 2026-08-05T17:39:41Z 5176050 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бяляцкі}} {{Асоба | імя = Алесь Віктаравіч Бяляцкі | партрэт = Ales Bialiatski Fot Mariusz Kubik 01.jpg | бацька = Віктар Усцінавіч Бяляцкі (1928—2011) | маці = Ніна Аляксандраўна (1935–1994) | жонка = Наталля Пінчук | дзеці = Адам Аляксандравіч Бяляцкі | сайт = freeales.org }} '''Але́сь Бяля́цкі''', поўнае імя '''Алякса́ндр Ві́ктаравіч Бяля́цкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[Грамадства|грамадскі]] дзеяч, праваабаронца, [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень]] і [[вязень сумлення]]<ref>[http://udf.by/news/actual/45561-amnesty-international-priznala-belyackogo-uznikom-sovesti.html Amnesty International признала Беляцкого узником совести] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170827172813/http://udf.by/news/actual/45561-amnesty-international-priznala-belyackogo-uznikom-sovesti.html |date=27 жніўня 2017 }}</ref>. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] (2022)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnbc.com/2022/10/07/belarusian-campaigner-and-two-human-rights-groups-win-2022-nobel-prize.html|title=Belarusian campaigner Ales Bialiatski and two human rights groups win 2022 Nobel Peace Prize|author=Jenni Reid|website=CNBC|access-date=2022-10-07}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў беларускай сям’і, бацька родам з [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага]], маці з [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага]] [[Раёны Беларусі|раёнаў]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. У 1965 годзе сям’я вярнулася ў Беларусь, на сталае жыццё ў [[Светлагорск]] Гомельскай вобласці. Выпускнік сярэдняй школы № 5 Светлагорска. У 1984 годзе скончыў [[Гісторыка-філалагічны факультэт ГДУ|гісторыка-філалагічны факультэт]] [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «беларуская і руская мовы і літаратура» (кваліфікацыя — [[філолаг]], выкладчык беларускай і рускай моў і літаратуры). Падчас вучобы сябраваў з будучымі вядомымі беларускімі пісьменнікамі, тады — студэнтамі [[Анатоль Ціханавіч Сыс|Анатолем Сысом]], [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Эдуардам Акуліным]], [[Сяржук Сыс|Сяржуком Сысом]], [[Анатоль Казлоў|Анатолем Казловым]]. Падчас вучобы выступіў з першымі літаратуразнаўчымі артыкуламі, дэбютаваў у 1984 годзе ў газеце «Літаратура і мастацтва». Працаваў настаўнікам у [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] Гомельскай вобласці. У 1985-1986 гадах праходзіў як механік-вадзіцель браніраванага цягача артылерыйскай знішчальнай супрацьтанкавай батарэі пад Свярдлоўскам (цяпер [[Екацярынбург]], [[Расія]]). З 1981 года браў удзел у моладзевым нацыянальна-дэмакратычным руху<ref>[Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014 г. — 540с. C.16]</ref>. Быў сябрам падпольнай групы моладзі: Беларускай канспірацыйнай партыі «Незалежнасць», якая ставіла мэтай спрыянне выхаду Беларусі з СССР і стварэнню незалежнай, дэмакратычнай дзяржавы<ref>Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014. — 540 с. — С. 177.</ref>. Група мела статут і праграму, працавала праз легальныя нефармальныя моладзевыя аб’яднанні [[Талака (таварыства)|«Талака»]], [[Таварыства Тутэйшыя|«Тутэйшыя»]], выдавала нелегальны часопіс «[[Бурачок (часопіс)|Бурачок]]»<ref>[Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014 г. — 540с. С.180]</ref>, была ініцыятарам правядзення першых у Беларускі [[Мітынг-рэквіем «Дзяды» 30 кастрычніка 1988 года|мітынгаў]] на [[Дзяды]] ў 1987 і 1988 гадах<ref>[https://www.svaboda.org/a/24758557.html Дзяды 1987 відэа]</ref>, акцый пратэсту — воднага ралі супраць пабудовы Даўгаўпілскай ГРЭС (1987)<ref>[http://westki.info/artykuly/14639/algerd-baharevich-na-gerbe-pamezhnaga-belaruskaga-myastechka-drui-pakachvaecca 29.4.1987 у Друі стартавала воднае ралі пратэсту супраць пабудовы Даўгаўпілскай ГЭС]{{Недаступная спасылка}}</ref>, мітынгу супраць разбурэння Верхняга горада ў Мінску (1988)<ref>[http://vytoki.net/?photo=00003567 Абарона Верхняга гораду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210616021902/https://vytoki.net/?photo=00003567 |date=16 чэрвеня 2021 }}</ref>, дэманстрацыі і мітынгу ў Курапатах (1988)<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/6/1/70128/ Статью про Курапаты в 88-м году пропустил цензор]</ref>. Алесь Бяляцкі друкаваўся ў тагачасных падпольных выданнях, часопісах «Бурачок»<ref>[http://www.slounik.org/153769.html «Бурачок»]</ref> і «Вера»<ref>[http://vytoki.net/?docs=00005162 Вера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210616015651/https://vytoki.net/?docs=00005162 |date=16 чэрвеня 2021 }}</ref>. Быў удзельнікам [[Мітынг-рэквіем «Дзяды» 30 кастрычніка 1988 года|мітынгаў на Дзяды ў 1987 і 1988 гадах]]. Быў адным з арганізатараў [[I вальны сойм беларускіх суполак|Першага вальнага сойму беларускіх суполак]]. Падчас навучання ў аспірантуры ў г. Мінску ў 1986—1989 гг. быў адным са стваральнікаў Таварыства маладых літаратараў «Тутэйшыя» (1986), потым — старшынём гэтай грамадскай арганізацыі<ref name=svaboda/>. Быў пад пагрозай выключэння з аспірантуры, але грамадскую дзейнасць не спыніў<ref>[Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014 г. — 540с. С.22]</ref>. Браў удзел у пасяджэннях Камітэта-58<ref>[Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014 г. — 540с. С.169]</ref>, у 1988 г. выступіў адным з заснавальнікаў таварыства «[[Мартыралог Беларусі]]», а таксама быў сябрам арганізацыйнага камітэту грамадскай арганізацыі [[БНФ Адраджэньне|Беларускі народны фронт]]. У 1990 годзе выступіў адным з арганізатараў грамадскай арганізацыі [[Беларуская каталіцкая грамада]]<ref>[https://belarus2020.churchby.info/adradzhau-i-belarusizavau-kasczyol-ryhtavau-polskih-svyatarou-da-praczy-u-belarusi-ales-byalyaczki-i-yago-kataliczki-aktyvizm-u-90-h/ Адраджаў і беларусізаваў Касцёл, рыхтаваў польскіх святароў да працы ў Беларусі. Алесь Бяляцкі і яго каталіцкі актывізм у 90-х]</ref>. У 1989 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы Акадэміі навук БССР]]<ref name=svaboda>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/1987336.html|title=Анкета Свабоды: Алесь Бяляцкі|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. У 1989 годзе працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам Музея гісторыі беларускай літаратуры, затым у 1989 годзе па конкурсе абраны калектывам музея на пасаду дырэктара [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Літаратурнага музея Максіма Багдановіча]]. Працаваў дырэктарам музея з кастрычніка 1989 да жніўня 1998 года. Падчас працы Алеся Бяляцкага ў музеі былі адкрыты экспазіцыі ў цэнтральным будынку музея ў Мінску на Траецкім прадмесці (1991), у філіялах музея — «[[Беларуская хатка (музей)|Беларускай хатцы]]» ў Мінску на вуліцы [[Рабкораўская вуліца (Мінск)|Рабкораўскай]], 14 (1991), «[[Фальварак Ракуцёўшчына]]» ў вёсцы Ракуцёўшчына Маладзечанскага раёна (1991), у Яраслаўлі (1993). У будынках музея напачатку 1990-х гадоў праходзілі шматлікія культурныя і грамадскія мерапрыемствы, сходы дэмакратычных сілаў<ref>[http://vytoki.net/?photo=00020277 Супольнае паседжанне Сойма БНФ, Рабочага Саюзу Беларусі і Аб’яднанай Дэмакратычнай Партыі Беларусі 19 жніўня 1991 па ГКЧП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211023080700/https://vytoki.net/?photo=00020277 |date=23 кастрычніка 2021 }}</ref>, пасяджэнні Управы і Сойму Беларускага народнага фронту, малітоўныя службы грэка-католікаў. У будынку музея ў 1990 годзе мела юрыдычны адрас і пачынала працу рэдакцыя адной з першых дэмакратычных газет у Беларусі [[Свабода (1990)|«Свабода»]]. Таксама Алесь Бяляцкі даў адрас музея як юрыдычны для рэгістрацыі дзясяткаў няўрадавых арганізацый, што ў тыя гады было цяжка знайсці, у тым ліку [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|праваабарончаму цэнтру «Вясна»]] і цэнтру «Супольнасць»<ref name="ReferenceA">[Тамковіч, А. Найноўшая гісторыя ў асобах. — Смаленск : Смоленская городская типография, 2013. — С.166. — ББК 84, УДК 823.]</ref>. Запрасіў у літаратурны музей М. Багдановіча на працу маладых беларускіх пісьменнікаў [[Паліна Уладзіміраўна Качаткова|Паліну Качаткову]], [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Эдуарда Акуліна]], [[Сяргей Вітушка|Сяргея Вітушку]], [[Алесь Астраўцоў|Алеся Астраўцова]]. [[Дэпутат]] [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў]] у 1991—1996 гадах. 20 жніўня 1991 года разам з іншымі 29 дэпутатамі Мінгарсавета, на наступны дзень пасля [[путч ГКЧП|путчу ГКЧП]], выступіў з адкрытым зваротам да жыхароў Мінска ''«захоўваць вернасць законна абраным органам улады і дамагацца ўсімі канстытуцыйнымі метадамі спынення дзейнасці Дзяржаўнага камітэту па надзвычайным становішчы»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/24304500.html Дземянцей: «Павесіце на вяроўцы бяз мыла?»]</ref>. 5 верасня 1991 года пасля прыняцця Мінгарсаветам рашэння пра выкарыстанне [[Беларуская нацыянальная сімволіка|нацыянальнай сімволікі]] Бяляцкі прынёс [[бела-чырвона-белы сцяг]] у залу пасяджэнняў дэпутатаў, гэты сцяг першым у краіне быў афіцыйна вывешаны над [[Будынак Мінгарвыканкама|будынкам Мінгарсавета]]<ref name="ReferenceA"/>. Сакратар Управы БНФ (1996—1999), намеснік старшыні [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]] (1999—2001)<ref name="ReferenceB">[Хто ёсць хто ў Беларусі / укл. Л. А. Андросік, В. Ф. Голубеў і інш. — Вільня, 2007. — 256 с. (С.35) УДК 32 ББК 92.2 Х 97.]</ref>. У 1996 годзе заснаваў гарадскую мінскую арганізацыю [[Вясна-96|Праваабарончы цэнтр «Вясна-96»]], які 15 чэрвеня 1999 года пераўтварыўся ў рэспубліканскае Грамадскае аб’яднанне Праваабарончы цэнтр «Вясна». Рашэннем [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага суда Рэспублікі Беларусь]] 28 кастрычніка 2003 года за ўдзел у назіранні падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|прэзідэнцкіх выбараў 2001 года]] Грамадскае аб’яднанне «Праваабарончы цэнтр „Вясна“» было пазбаўлена дзяржаўнай рэгістрацыі. З тых часоў вядучая беларуская праваабарончая арганізацыя працуе без рэгістрацыі<ref name="Праваабарончы цэнтр «Вясна»">[http://spring96.org/be/about Праваабарончы цэнтр «Вясна»]</ref>. Старшыня рабочай групы Асамблеі няўрадавых дэмакратычных арганізацый (2000—2004)<ref name="ReferenceB"/>. Віцэ-прэзідэнт Міжнароднай федэрацыі за правы чалавека (The International Federation for Human Rights, FIDH; 2007—2016)<ref name="Праваабарончы цэнтр «Вясна»"/>. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (1995)<ref>[http://lit-bel.org/by/friends/b/192.html Асабiстыя старонкi сяброу СБП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180423150642/http://lit-bel.org/by/friends/b/192.html |date=23 красавіка 2018 }}</ref> і [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (2009)<ref>[https://pen-centre.by/pismenniki_u_zniavolenni.html Пісьменнікі ў зняволенні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005151102/https://pen-centre.by/pismenniki_u_zniavolenni.html |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. 4 жніўня 2011 годзе затрыманы [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|ДФР КДК]], затым арыштаваны і змешчаны ў СІЗА ў Мінску<ref>[https://www.svaboda.org/a/24287517.html Арышт Алеся Бяляцкага. Рэакцыі]</ref>. 24 лістапада 2011 года асуджаны па ч. 2. арт. 243 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК]] (утойванне даходаў у асабліва буйным памеры) на 4,5 гады пазбаўлення волі з канфіскацыяй маёмасці<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bel/politic/197433/ Алесь Бяляцкі асуджаны да 4,5 гадоў пазбаўлення волі з канфіскацыяй маёмасці]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Суд прызнаў яго вінаватым у нясплаце падаткаў. Падставай для крымінальнага пераследу стала інфармацыя пра банкаўскія рахункі, якую перадалі беларускім праваахоўным органам [[Літва]] і [[Польшча]]. А. Бяляцкі сваёй віны не прызнаў і заявіў, што грошы, якія былі атрыманы на яго рахункі ў банку, выкарыстоўваліся на праваабарончую дзейнасць. Раней у тым жа годзе беларускія ўлады скіравалі Літве запыт у справе фінансавання беларускай апазіцыі, Алеся Бяляцкага ўдалося прызнаць вінаватым у тым ліку ў выніку таго, што адказ на гэты запыт не быў добра прадуманы літоўскім бокам. Літоўскі дыпламат [[Рэнатас Юшка]] пазней пракаментаваў гэта так: «Для Літвы гэта вялікае паражэнне на міжнароднай арэне, і я ўсё яшчэ адчуваю пэўнае пачуццё віны з-за Алеся. Калі я яшчэ быў адказным за каардынацыю такіх спраў, то нам удавалася прадухіляць падобныя здарэнні». Беларускія праваабаронцы, а таксама кіраўніцтва [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], урады краін ЕС, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і міжнародныя праваабарончыя арганізацыі лічылі А. Бяляцкага палітычным вязнем, а прысуд яму — палітычна матываваным. Яны патрабавалі ад уладаў Беларусі вызваліць праваабаронцу<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/84130|title=Бяляцкі атрымаў прэмію Кэлі, перадаў 10 тысяч еўра праваабаронцам|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. 15 верасня 2011 г. адмысловую рэзалюцыю па справе А. Бяляцкага прыняў [[Еўрапейскі парламент]]<ref>[http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&reference=P7-TA-2011-0392&language=EN European Parliament resolution of 15 September 2011 on Belarus: the arrest of human rights defender Ales Bialatski]</ref>. З патрабаваннем вызвалення Алеся Бяляцкага да ўладаў Беларусі звярталіся Старшыня Еўрапарламенту [[Ежы Бузек]]<ref>[https://euroradio.fm/report/starshynya-ewraparlamentu-zaklikae-vyzvalits-byalyatskaga-i-wsikh-palitvyaznyaw-76180?page=143 Старшыня Еўрапарламенту заклікае вызваліць Бяляцкага і ўсіх палітвязняў]</ref>, прадстаўнік ЕС па замежных справах і палітыцы бяспекі [[Кэтрын Маргарэт Эштан|Кэтрын Эштан]]<ref>[http://old.belhelcom.org/node/14462 Алесь Бяляцкі асуджаны на 4 гады і 6 месяцаў з канфіскацыяй (увесь працэс)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170417181035/http://old.belhelcom.org/node/14462 |date=17 красавіка 2017 }}</ref>, старшыня АБСЕ Эйман Гілмар<ref>[https://charter97.org/be/news/2012/1/26/47246/ Старшыня АБСЕ заклікае вызваліць Алеся Бяляцкага]</ref>, спецыяльны дакладчык па сітуацыі ў Беларусі Рады ААН па правах чалавека [[Міклаш Харасці]]<ref>[http://www.belaruspartisan.org/politic/238550/ Миклош Харашти призывает освободить и реабилитировать Беляцкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130806184947/http://www.belaruspartisan.org/politic/238550/ |date=6 жніўня 2013 }}</ref>. Тэрмін зняволення адбываў у папраўчай калоніі № 2 у г. Бабруйску. Працаваў упакоўшчыкам у швейным цэху<ref>[http://www.sn-plus.com/socium/7241-2012-04-30-13-30-54.html АЛЕСЬ БЯЛЯЦКІ ПАТЭЛЕФАНАВАЎ ЖОНЦЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200808002639/http://www.sn-plus.com/socium/7241-2012-04-30-13-30-54.html |date=8 жніўня 2020 }}</ref>. Неаднаразова пакараны адміністрацыяй калоніі за «парушэнні правілаў паводзін асуджаных»<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/81730|title=За сем месяцаў у калоніі Бяляцкі атрымаў сем спагнанняў|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>, прызнаны «злосным парушальнікам рэжыму», таму пазбаўлены амністыі ў 2012 годзе<ref>[http://humanrightshouse.org/Articles/18218.html Бяляцкі атрымаў трэцяе спагнанне ў калоніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160601032100/http://humanrightshouse.org/Articles/18218.html |date=1 чэрвеня 2016 }}</ref>, пазбаўляўся спатканняў з роднымі і перадач<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/78253|title=Бяляцкага пазбавілі перадачы і спаткання|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. У калоніі напісаў шмат тэкстаў на літаратуразнаўчыя тэмы, эсэ, успаміны, якія перадаваліся на волю ў лістах<ref>[http://reporter.by/Belarus/ales-byalyatsk--turme-psha-kngu-pra-represavanaga-psmennka/ Алесь Бяляцкі ў турме піша кнігу пра рэпрэсаванага пісьменніка]</ref>. Падчас зняволення ў абарону Алеся Бяляцкага разгорнутая кампанія міжнароднай салідарнасці<ref>[http://belsat.eu/news/12844/ 100 тысяч салідарных з Алесем Бяляцкім (+ мапа салідарнасці)]</ref>. Алесь Бяляцкі вызвалены 21 чэрвеня 2014 года. Падчас [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (ліпень 2021)|пагрому грамадскіх арганізацый]] у Беларусі Алесь Бяляцкі затрыманы 14 ліпеня 2021 года<ref name="держат">{{Cite web|date=2021-07-22|title=Беларусь: Руководителей Правозащитного центра "Весна" держат в СИЗО. Потребуйте от властей освободить их!|url=https://eurasia.amnesty.org/2021/07/22/belarus-rukovoditelej-pravozashhitnogo-czentra-vesna-derzhat-v-sizo-potrebujte-ot-vlastej-osvobodit-ih/|url-status=dead|access-date=2021-07-28|publisher=[[Amnesty International]]|language=ru|archive-date=28 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728093734/https://eurasia.amnesty.org/2021/07/22/belarus-rukovoditelej-pravozashhitnogo-czentra-vesna-derzhat-v-sizo-potrebujte-ot-vlastej-osvobodit-ih/}}</ref>. 15 ліпеня сумеснай заявай дзевяці арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускі ПЕН-цэнтр]], прызнаны [[Палітычныя зняволеныя|палітычным зняволеным]]<ref name="держат" /><ref>{{Cite web|date=2021-07-15|title=Затрыманых праваабаронцаў і актывістаў прызналі палівязнямі|url=https://euroradio.fm/zatrymanyh-pravaabaroncau-i-aktyvistau-pryznali-palivyaznyami|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715144433/https://euroradio.fm/zatrymanyh-pravaabaroncau-i-aktyvistau-pryznali-palivyaznyami|archive-date=2021-07-15|access-date=2021-07-28|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref>. 7 кастрычніка 2022 года Алесь Бяляцкі абвешчаны лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]]. За свайго зняволенага мужа залаты медаль і дыплом лаўрэата 10 снежня атрымала Наталля Пінчук. Нобелеўская прамова ўпершыню ў гісторыі прагучала па-беларуску. У 2023 годзе разам з ім у Мінску судзілі прадстаўнікоў «Вясны» [[Валянцін Стэфановіч|Валянціна Стэфановіча]] і [[Уладзімір Мікалаевіч Лабковіч|Уладзіміра Лабковіча]]. 3 сакавіка абвешчаны прысуд па справе. Алесь Бяляцкі прызнаны вінаватым і прысуджаны да 10 гадоў пазбаўлення волі з адбываннем пакарання ў калоніі ўзмоцненага рэжыму з грашовым штрафам у даход дзяржавы<ref>[https://tass.ru/obschestvo/17189157 tass.ru]</ref>. Адбываў пакаранне ў калоніі № 9  г. Горкі. 13 снежня 2025 года вызвалены і вывезены з Беларусі ў Літву<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/383476|title=Алесь Бяляцкі прыбыў у Вільню|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Узнагароды і ганаровыя званні == * У сакавіку 2006 года [[Вацлаў Гавел]] уручыў Алесю Бяляцкаму прэмію Homo Homini за праваабарончую дзейнасць<ref>http://afn.by/news/i/74799</ref>. * Прэмія імя Пера Ангера. «Per Anger Prize» (Швецыя, 2006)<ref>[http://www.sweden4rus.nu/news/news?id=7729 Белорусская неделя в Стокгольме.]</ref>. * Прэмія свабоды імя Андрэя Сахарава Нарвежскага Хельсінкскага камітэта. «Andrei Sakharov Freedom Award» (Нарвегія, 2006)<ref>[https://news.tut.by/society/68869.html Белорусский правозащитник А.Беляцкий выдвинут на Нобелевскую премию мира] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210128032916/https://news.tut.by/society/68869.html |date=28 студзеня 2021 }}</ref>. * Ганаровы грамадзянін [[Генуя|Генуі]] з 2010 года. * Нацыянальная прэмія ў абарону правоў чалавека. «Праваабаронца 2011 года» (Беларусь, 2011)<ref>[http://naviny.by/rubrics/politic/2011/12/13/ic_news_112_382629 В Минске вручены премии за защиту прав человека]</ref>. * Дыплом за свабоду слова. Нарвежскі саюз пісьменнікаў. «Ytringsfrihetsprisen 2011» (Нарвегія, 2012)<ref>[http://www.forfatterforeningen.no/artikkel/ytringsfrihetsprisen-2011-ales-bjaljatski#.WZKvcjNJaUl Ytringsfrihetsprisen 2011: Ales Bjaljatski]</ref>. * Ганаровы грамадзянін [[Парыж]]а з 2012 года<ref>[http://www.tvp.info/8648514/polska/ales-bialacki-laureatem-nagrody-lecha-walesy/ Aleś Bialacki laureatem Nagrody Lecha Wałęsy]</ref>. * Прэмія Леха Валенсы. «Nagroda Lecha Walesy 2012» (Польшча, 2012)<ref>{{Cite web |url=https://www.prezydent.pl/kancelaria/archiwum/archiwum-bronislawa-komorowskiego/kancelaria/aktywnosc-ministrow/nagroda-lecha-walesy-dla-alesia-bialackiego,20719 |title=Nagroda Lecha Wałęsy dla Alesia Bialackiego |access-date=10 студзеня 2026 |archive-date=5 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105200904/https://www.prezydent.pl/kancelaria/archiwum/archiwum-bronislawa-komorowskiego/kancelaria/aktywnosc-ministrow/nagroda-lecha-walesy-dla-alesia-bialackiego,20719 |url-status=dead }}</ref>. * Прэмія імя Вацлава Гавела за правы чалавека. Першы лаўрэат ад заснавання прэміі. «Vaclav Havel Human Rights Prize 2013». Парламенцкая Асамблея Рады Еўропы сумесна з Бібліятэкай Вацлава Гавела і фондам Charta 77 (Страсбург, 2013)<ref>[https://charter97.org/be/news/2013/9/30/76628 Прэмія Вацлава Гавела прысуджаная Алесю Бяляцкаму]</ref>. * [[Літаратурная прэмія імя Алеся Адамовіча]]. Беларускі ПЭН-цэнтр (Беларусь, 2014)<ref>[https://spring96.org/be/news/71005 Алесь Бяляцкі атрымаў літаратурную Прэмію імя Алеся Адамовіча]</ref>. * Абаронца грамадзянскіх правоў года — 2014. «Civil rights defender of the year 2014» (Швецыя, 2014)<ref>[http://belapan.by/archive/2014/04/02/692729/ Шведская правозащитная организация Civil Rights Defenders назвала Алеся Беляцкого Защитником гражданских прав года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170825185355/http://belapan.by/archive/2014/04/02/692729/ |date=25 жніўня 2017 }}</ref>. * [https://www.senat.gov.pl/diariusz/wydarzenia/art,7601,10-grudnia-2014-r-.html Медаль адраджэння Сенату Рэчы Паспалітай Польскай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220518195737/https://www.senat.gov.pl/diariusz/wydarzenia/art,7601,10-grudnia-2014-r-.html |date=18 мая 2022 }} (Польшча, 10 снежня 2014) * Прэмія імя Паўла Уладковіца<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/75/921/artykul/1315924,ales-bialacki-odebral-nagrode-dla-obroncow-praw-i-wolnosci-im-pawla-wlodkowica|title=Aleś Bialacki odebrał nagrodę dla obrońców praw i wolności im. Pawła Włodkowica - Raport Białoruś|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-01}}</ref> (Pawla Wlodkowica; Польшча, 10 снежня 2014) * Ганаровы грамадзянін [[Сіракуза|Сіракузы]] з 2014<ref>[http://spring96.org/be/news/75842 Алесь Бяляцкі стаў ганаровым грамадзянінам Сіракузы]</ref>. * Лаўрэат [[Прэмія імя Льва Сапегі|прэміі імя Льва Сапегі]] (2016)<ref name="nc2015">{{cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/aliesj_bjaliacki_atrymau_premi|title=Алесь Бяляцкі атрымаў прэмію імя Льва Сапегі ў Варшаве|date=15 ліпеня 2015|publisher=Новы Час|accessdate=26 красавіка 2026}}</ref>. * Намінаваны на Нобелеўскую прэмію міру пяць разоў. У 2006 і 2007 гадах<ref>{{Cite web |url=https://palitviazni.info/viazen/alies-bialiacki |title=Алесь Бяляцкі |access-date=24 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825190751/https://palitviazni.info/viazen/alies-bialiacki |archive-date=25 жніўня 2017 |url-status=dead }}</ref>. У 2012 годзе зноў намінаваны, але прэмія прысуджана Еўрасаюзу<ref>{{Cite web |url=http://n-europe.eu/article/2012/07/30/tsi_atrymae_ales_byalyatski_nobeleuskuyu_premiyu |title=Ці атрымае Алесь Бяляцкі Нобелеўскую прэмію |access-date=24 студзеня 2022 |archive-date=16 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116085217/http://n-europe.eu/article/2012/07/30/tsi_atrymae_ales_byalyatski_nobeleuskuyu_premiyu |url-status=dead }}</ref>. 2 лютага 2013 года намінаваны нарвежскім парламентарыем Янам Санэрам. У 2014 годзе дэпутаты польскага парламента намінавалі Алеся Бяляцкага на Нобелеўскую прэмію міру, пад намінацыяй падпісаліся 160 дэпутатаў<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/120938|title=Алесь Бяляцкі зноў стане кандыдатам на Нобелеўскую прэмію міру|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. * [[Медаль 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] (2019)<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. * Прэмія {{нп3|Прэмія «За правільны спосаб жыцця»|«За правільны спосаб жыцця»|uk|Премія «За правильний спосіб життя»}} (прысуджана «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясне]]» ды Алесю Бяляцкаму)<ref>{{cite web |url=https://www.rightlivelihoodaward.org/2020-announcement/2020-announcement-press-release-de/ |title=2020 Announcement – Press Release |work=rightlivelihoodaward.org |publisher=The Right Livelihood Foundation |date=2020-10-01 |access-date=2020-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112125754/https://www.rightlivelihoodaward.org/2020-announcement/2020-announcement-press-release-de/ |archive-date=12 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. * [[Нобелеўская прэмія міру]] (2022) * Крыж [[Ордэн Пагоні|Ордэна Пагоні]] (2024) за выбітныя заслугі маральна-грамадскага лідарства нацыянальнага маштабу на абароне грамадзянскіх і нацыянальна-культурных правоў і законнасці Беларусі ў варунках асабістае небяспекі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/rada-bnr-uznaharodzila-roznych-dzejacou-za-zasluhi-perad-belaruskim-narodam/|title=Рада БНР узнагародзіла розных дзеячоў за заслугі перад беларускім народам|website=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=2024-03-25|access-date=2024-03-25}}</ref>. * [[Медаль Няскораных (Ларысы Геніюш)]] (Вільня, 17 снежня 2025) * Ордэн [[Крыж Свабоды (Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі)|Крыж Свабоды]] (сакавік 2026)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/byalyacki-kalesnikava-kurs-apk-uznagarodziu-medalyami-14-vybitnykh-asob|title=Бяляцкі, Калеснікава, Курс — АПК узнагародзіў медалямі 14 беларусаў і ўкраінцаў {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-03-24|access-date=2026-04-01}}</ref> == Вобраз у культуры і мастацтве == * 4 жніўня — Міжнародны дзень салідарнасці з грамадзянскай супольнасцю Беларусі, заснаваны ў 2012 годзе як адказ на арышт Алеся Бяляцкага<ref>[http://by.soli-day.org/ 4 августа — Международный день солидарности с гражданским обществом Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210812232424/http://by.soli-day.org/ |date=12 жніўня 2021 }}</ref>. * [[Дзмітрый Плакс|Дзмітры Плакс]] 14.02.2013 года зрабіў пастаноўку на Радыё Швецыі пра Алеся Бяляцкага<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bel/life/219868/ Радыё Швецыі рыхтуе пастаноўку пра Алеся Бяляцкага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170825184351/http://www.belaruspartisan.org/bel/life/219868/ |date=25 жніўня 2017 }}</ref>. * Кніга Віктара Сазонава «Паэзія прозы» (2013) прысвечана Алесю Бяляцкаму, а ў адным апавяданняў кнігі — «Паштоўка палітвязня», сюжэт пра яго<ref>[http://ww.w.kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=26072 Паэзія прозы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170825184825/http://ww.w.kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=26072 |date=25 жніўня 2017 }}</ref>. * [[Уладзімір Мікалаевіч Сіўчыкаў|Уладзімір Сіўчыкаў]] — эсэ «Гэтае салодкае слова — свабода!» у падборцы «Начныя нататкі». Дадатак Літаратурная Беларусь № 4 (92) у газеце Новы Час. 25 красавіка 2014 / № 16 (385)<ref>[http://lit-bel.org/assets/files/litbiel_2014_4.pdf Гэта салодкае слова — свабода!]</ref>. * [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзімір Някляеў]]. Верш Рымцелі. На 50-годдзе праваабаронцы Алеся Бяляцкага<ref>[https://www.svaboda.org/a/24718802.html РЫМЦЕЛІ. Алесю Бяляцкаму]</ref>. * [[Сяржук Сыс]] — верш «Алесю Бяляцкаму»<ref>[http://sys-s.org/2014/82 Алесю Бяляцкаму]</ref>. * [[Міхась Скобла]] — эсэ «Ліст да Алеся Бяляцкага»<ref>[https://www.svaboda.org/a/24381350.html Ліст да Алеся Бяляцкага]</ref>. * Мастацкі фільм «Выше неба» (рэжысёр: Дзмітры Марынін, [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]], 2012 г.): у эпізодзе паказаны сюжэт з навін тэлеканала «Беларусь-1» аб затрыманні Алеся Бяляцкага (56 хвіліна)<ref>[http://kinokrad.co/280194-vyshe-neba.html «Выше неба»]</ref>. * Дакументальны фільм «Свечка праўды Алеся Бяляцкага» (сцэнарыст [[Паліна Уладзіміраўна Качаткова|Паліна Сцепаненка]], 2011, Беларусь)<ref>[http://n-europe.eu/article/2013/0/31/ales_byalyatski_pravaabarontsa_litaraturaznautsa_chalavek Алесь Бяляцкі: праваабаронца, літаратуразнаўца, чалавек]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * Дакументальны фільм «Вясна» (рэжысёр — Вольга Швед, 2012 г., Беларусь)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=JL2BOk9F3o8 «Вясна», дак. фільм пра Алеся Бяляцкага.]</ref>. * Дакументальны фільм «Нястомнае сэрца» (A Heart That Never Dies) Алеся Бяляцкага (рэжысёр Эрлінг Борген, 2015, Нарвегія)<ref>[https://www.facebook.com/ales.bialiatski/videos/vb.757410604338043/944687615610340/?type=2&theater A Heart That Never Dies]</ref>. * Дакументальны фільм «1050 дзён самоты» (рэжысёр Алег Дашкевіч, 2014, Беларусь)<ref>[http://belsat.eu/films/1050-dzyon-samoty/ 1050 дзён самоты]</ref>. * Мастак Ай Вейвей. Выява Алеся Бяляцкага зробленая з дэталяў канструктара «Лега» вядомым сучасным кітайскім мастаком-дысідэнтам Ай Вейвенем. Твор прадстаўлены на выставе «След» у музеі Хішхорн у Вашынгтоне<ref>[https://moc.media/ru/1824 На экспозиции в Вашингтоне представлены изображения, сделанные из кусочков конструктора «Лего».]</ref>. [[Файл:Mural u Vilni.jpg|міні|Мурал у Вільні.]] * Партрэт Алеся Бяляцкага. Мастак — Уладзімір Вішнеўскі. У кнізе «Халоднае крыло Радзімы»<ref name="Халоднае крыло Радзімы">{{Cite web |url=http://kamunikat.org/7736.html?pubid=36554 |title=Халоднае крыло Радзімы. |access-date=24 студзеня 2022 |archive-date=25 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825191026/http://kamunikat.org/7736.html?pubid=36554 |url-status=dead }}</ref> * Ва Украіне выпушчаны паштовы канверт з выявай Алеся Бяляцкага, а таксама паштовая марка з выявай адной з першых паштовых марак незалежнай Беларусі, на якой намаляваны нацыянальны герб Беларусі – «Пагоня»<ref>Ініцыятар выпуску ва Украіне канверта з выявай Алеся Бяляцкага і маркі з «Пагоняй» распавёў гісторыю і нагоды стварэння гэтых філатэлістычных аб’ектаў https://radiounet.fm/iniczyyatar-vypusku-va-ukraine-kanverta-z-vyyavaj-alesya-byalyaczkaga-i-marki-z-pagonyaj-raspavyou-gistoryyu-i-nagody-stvarennya-getyh-filatelistychnyh-abektau/</ref>. * Мурал у Вільні — за рэалізацыю фрэскі на просьбу літоўскага МЗС узяліся мастакі з лабараторыі Kiaurai sieńs і каманды з Коўна Gyva Grafika. Дызайнерка фрэскі, а таксама кіраўніца ўсёй працы -- Ліна Шліпавічутэ<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/110193|title="Сімвал барацьбы за свабоду". Партрэт Алеся Бяляцкага — цяпер насупраць амбасады Беларусі ў Літве|website=spring96.org|access-date=2026-04-01}}</ref>. == Бібліяграфія ==<!-- Вельмі неашчаднае для чытача і прасторы афармленне. Вярстальніка за такое звальняў бы з воўчым білетам. Прапаную зрабіць проста спіс, а ніжэй галерэю вокладак. --> {| class="wikitable" |«Літаратура і нацыя»<ref name=":0">{{Cite web |url=http://kamunikat.org/7736.html?pubid=9131 |title=Літаратура і нацыя. |access-date=24 студзеня 2022 |archive-date=26 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326113122/http://kamunikat.org/7736.html?pubid=9131 |url-status=dead }}</ref>. — Мн., 1991. |[[Файл:Litaratura_i_nacya.jpg|frameless]] |- |[http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=11215 «Прабежкі па беразе Жэнеўскага возера»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205633/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=11215 |date=4 сакавіка 2016 }}. — Мн., 2006. |[[Файл:Prabezhki_pa_beraze.jpg|frameless]] |- |«Асьвечаныя беларушчынай»<ref name=":1">{{Cite web |url=http://kamunikat.org/7736.html?pubid=27521 |title=Асьвечаныя беларушчынай. |access-date=24 студзеня 2022 |archive-date=26 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326113122/http://kamunikat.org/7736.html?pubid=27521 |url-status=dead }}</ref>. — Мн., 2013<ref name=":2">{{cite web| date =2013-02-07| url =http://www.charter97.org/ru/news/2013/2/7/64996/| title =Вышла книга Беляцкого «Асьвечаныя беларушчынай»| publisher =Хартия'97| access-date =2013-02-07| archive-url =https://web.archive.org/web/20130531015059/http://charter97.org/ru/news/2013/2/7/64996/| archive-date =31 мая 2013| url-status =dead}}</ref>. — кніга занесена ў спіс рэчаў, забароненых да ўвозу ў Беларусь<ref name=":3">{{cite web|author=Сяргей Макарэвіч|url=http://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=67560|title=Кнігу Бяляцкага забаранілі да ўвозу ў Беларусь|lang=be|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]]|access-date=23 снежня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106182854/http://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=67560|archive-date=6 студзеня 2014|url-status=dead}}</ref>. |[[Файл:Asvechanya_belaruschynay.jpg|frameless]] |- |«Іртутнае срэбра жыцьця»<ref name=":4">{{Cite web |url=http://kamunikat.org/7736.html?pubid=30479 |title=Іртутнае срэбра жыцьця. |access-date=24 студзеня 2022 |archive-date=26 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326113123/http://kamunikat.org/7736.html?pubid=30479 |url-status=dead }}</ref>. — Мн., 2014. — кніга прысвечана падзеям 2010—2011 гадоў у Беларусі і адлюстроўвае два гады жыцця аўтара. Напісана падчас зняволення, складаецца з лістоў з успамінамі і развагамі<ref name=":5">{{cite web |url=http://belapan.com/archive/2014/05/14/701579_701580/ |title=Вышла книга Алеся Беляцкого "Іртутнае срэбра жыцьця" |date=2014-05-14 |publisher=[[БелаПАН]] |access-date=2014-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517153032/http://belapan.com/archive/2014/05/14/701579_701580/ |archive-date=17 мая 2014 |url-status=dead }}</ref>. |[[Файл:Irtutnae_srebra_zhicca.jpg|frameless]] |- |«Халоднае крыло Радзімы»<ref name="Халоднае крыло Радзімы" />. — Вільня, 2014. |[[Файл:Halodnae_krylo.jpg|frameless]] |- |«Бой з сабой» — Мн., 2016<ref name=":6">{{Cite web |url=http://kamunikat.org/7736.html?pubid=39389 |title=Бой з сабой |access-date=24 студзеня 2022 |archive-date=26 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326113146/http://kamunikat.org/7736.html?pubid=39389 |url-status=dead }}</ref>. |[[Файл:Boy_z_saboy.jpg|frameless]] |- |«20-я Вясна» : (зборнік эсэ і ўспамінаў сяброў Праваабарончага цэнтра «Вясна»). — Мінск, 2016. — 204 с. (тэксты Алеся Бяляцкага на С. 7—20; 189—203)<ref name=":7">[http://spring96.org/files/book/be/2016-20viasna-esse-be.pdf 20-я Вясна.]</ref> |[[Файл:20_Viasna.jpg|frameless]] |- |[https://kamunikat.org/turemnyya-sshytki-byalyatski-ales «Турэмныя сшыткі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251209215600/https://kamunikat.org/turemnyya-sshytki-byalyatski-ales |date=9 снежня 2025 }}  — Мн, 2018. |[[Файл:Turemnya_sshytki.jpg|frameless]] |- |[https://kamunikat.org/listy-salidarnastsi-byalyatski-ales «Лісты салідарнасьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251110100508/https://kamunikat.org/listy-salidarnastsi-byalyatski-ales |date=10 лістапада 2025 }}  — Мн, 2018. |[[Файл:Listy_salidarnasci.jpg|frameless]] |- |[https://kamunikat.org/ales-byalyatski-ales «Алесь Бяляцкі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260125095613/https://kamunikat.org/ales-byalyatski-ales |date=25 студзеня 2026 }} — Мн-Варшава, 2022. |[[Файл:Ales_Bialiatski.jpg|frameless]] |- |[https://spring96.org/be/news/117119 «Алесь»] — Беласток, 2024.<ref>{{Cite web|url=https://spring96.org/be/news/117119|title=Новая кніга пра Алеся Бяляцкага "За беларускае жыццё…" дасяжная для чытачоў|website=spring96.org|date=2025-01-10}}</ref> |[[Файл:Ales_2024.jpg|frameless]] |} === Укладанні === * ''[[Анатоль Ціханавіч Сыс|Сыс, А.]]'' Alaiza / укл. А.Бяляцкі. — Вільня: Gudas, 2009. — 212с. * ''Сыс, А.'' Берагі майго юнацтва / укл., прадм. А. Бяляцкі. — Мінск: Галіяфы, 2016. — 250с. УДК821.161.3-1 ББК 84 (4Беи)-5 С95 — ISBN 978-985-7021-97-0 * ''Юхнавец, Я.'' Сны на чужыне. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. — 220 с. ББК 84(4Бел)6 — ISBN 5-340-01255-7 '''<big>Кнігі пра Алеся Бяляцкага:</big>''' * [https://docs.rferl.org/be-by/2013/01/18/6416447a-0fda-455d-a521-0011c20ad28a.pdf Справа Бяляцкага] — Аўтар: Валер Каліноўскі, 2012. * [https://kamunikat.org/albom-salidarnastsi Альбом салідарнасьці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250828172109/https://kamunikat.org/albom-salidarnastsi |date=28 жніўня 2025 }} — Мн, 2017. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Адзін дзень палітвязьня 2009—2011. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода: Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе, 2011, — 328 с. — ISBN 978-0-929849-42-3 — С. 240—249. * Голас волі з-за кратаў. Анталогія твораў беларускіх палітзняволеных / Складальнік, рэдактар А. І. Фядута. — Вільня: ЕГУ, 2013. — 992 с. — ISBN 978-9955-773-69-6 — C. 105—132. * Каліноўскі, В. Справа Бяляцкага. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода: Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе, 2012. — 364 с. — ISBN 978-0-929849-49-2 * Наша вясна. Праваабарончы цэнтр «Вясна». Гісторыя ў асобах. — Вільнюс: Gudas, 2012. — 216с. — С. 9-26. * Тамковіч, А. Лёсы. — СПб: Невский простор, 2010. — 472 с. ББК 84 УДК 823. — ISBN 978-594-7161-69-4. — С. 199—209. * Смяротнае пакаранне ў Беларусі. — Вільня: 2015. — 300 с. (прадмова А. Бяляцкага на С. 3-6). * Хто ёсць хто ў Беларусі / укл. Л. А. Андросік, В. Ф. Голубеў і інш. — Вільня, 2007. — 256 с. УДК 32 ББК 92.2 Х 97. — С.134-135. * Хрышчэнне нацыі. Масавыя акцыі 1988—2009. / пад. рэд. В. Булгакава, А. Дынько. — Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства; Вільня: Інстытут беларусістыкі; Мінск: палітычная сфера, 2011. — 576 с. — ISBN 83-60456-33-Х — С. 59-60, 97. == Спасылкі == * [http://freeales.fidh.net/ru FreeAles (стварэнне і кіраванне сайтам — FIDH)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130427081912/http://freeales.fidh.net/ru/ |date=27 красавіка 2013 }} {{Нобелеўская прэмія міру 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бяляцкі Алесь}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваабаронцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Талакі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя вязнямі сумлення арганізацыяй Amnesty International у Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] [[Катэгорыя:Дысідэнты Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваабарончы цэнтр «Вясна»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Сахарава]] [[Катэгорыя:Члены Партыі БНФ]] n6pueet1fe6z4fzf2ewvrrltykfsxt5 0 150565 5176426 4797932 2026-08-06T11:35:53Z Ciepiersia 162280 афармленне 5176426 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Roman soldier 175 aC in northern province.jpg|thumb|Рымскі салдат з дзідай і шчытом (рэканструкцыя).]] '''Дзіда''' або '''кап’ё''' — колючая, кідальная або колюча-сякучая [[халодная зброя]]. Даўжыня дзіды складала ад 3 да 4 метраў. Дзіды падзяляліся на кідальныя і цяжкія, апошнія прызначаліся для блізкага бою. У рымскай арміі коп’і выкарыстоўвалі цяжкія конныя легіёны, якія з’явіліся толькі ў V ст. і капіравалі «варвараў», напрыклад «германская кавалерыя». Таксама дзіды выкарыстоўваліся [[фаланга]]мі (дзіданосцамі). Звычайная дзіда складаецца з драўлянага тронка і металічнага наканечніка, яго формы былі вельмі разнастайнымі (але не больш за 50 см даўжыні). Наканечнікі старажытных дзід знаходзяць падчас археалагічных раскопках [[Археалагічныя помнікі|помнікаў старажытнасці]]. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|6|Дзі́да||112}} * {{крыніцы/БелЭн|8|Кап'ё||23}} * Дзі́да; Кап’ё // {{крыніцы/ТСБМ|2|173, 629}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Spears}} {{Еўрапейская дрэўкавая зброя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кідальная зброя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Дзіды]] [[Катэгорыя:Кідальныя дзіды]] 6191nez0desyl4jn67cs1xx20pq2hvi 0 153245 5175895 3967861 2026-08-05T12:05:20Z Autumndancer 168015 5175895 wikitext text/x-wiki [[File:Морское дно.jpg|thumb|255px|Марское дно]] {{значэнні2|Дно (значэнні)}} '''Дно''' — для адмоўных формаў рэльефу (паніжаных участкаў зямной паверхні) — самая нізкая і адносна роўная частка такіх формаў [[рэльеф]]у. Для [[вадаём]]аў дно з'яўляецца самай нізкай часткай чашы, што размяшчаецца паміж падэшвамі берагавых схілаў. Для рэчышча [[рака|ракі]] — самая нізкая частка рэчышча, якая застаецца пад вадой пры нізкім [[узровень вады|узроўні вады]]. На дне [[вадацёк]]аў і [[вадаём]]аў часта накопліваецца [[глей]], прычынай чаго з'яўляецца гніенне вялікай колькасці водарасцей, разбурэнне берагоў, а таксама трапленне суспензаваных часціц, якія прыносяцца дажджавымі і снегавымі водамі. == Гл. таксама == * [[Акіянічнае дно]] == Літаратура == * Чеботарев А. И. Гидрологический словарь. Издание второе переработанное и дополненное. Гидрометеорологическое издательство. Ленинград. 1970. [[Катэгорыя:Вадаёмы]] [[Катэгорыя:Адмоўныя формы рэльефу]] [[Катэгорыя:Гідралогія]] cvnzch4m1j2agzz4hnj5kps7jv2mqu2 0 159043 5176298 5170703 2026-08-06T08:47:58Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5176298 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Тураўскі краязнаўчы музей |sort = |арыгінал = Дзяржаўная ўстанова культуры «Тураўскі краязнаўчы музей» |выява = |памер = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |профіль = комплексны |дата= |заснаваны = 1927 |падпарадкаваны = [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] |месцазнаходжанне= [[Тураў]], [[Беларусь]] |наведвальнікі = |фонд = больш за 12000 |агульная плошча =450 |выставачная плошча=328 |плошча запаснікаў =100 |дырэктар = Дзмітрый Эдуардавіч Апановіч |праезд = ад цэнтра горада па дарозе ў бок в. Рычоў, па левым боку насупраць школы № 1 |адкрыты = * - 09:00–18:00, апроч панядзелка і святочных дзён * - да 17:00 перад святочнымі днямі |білет = * - 2 руб. для дарослых * - 1 руб. для навучэнцаў * бескаштоўнае наведванне экспазіцый музея: ** - удзельнікам Вялікай Айчыннай вайны; ** - ваеннаслужачым тэрміновай службы; ** - інвалідам; ** - дзецям-сіротам і дзецям, якія засталіся без апекі бацькоў, якія знаходзяцца ў дзіцячых дамах, а таксама школах-інтэрнатах; ** - раз на месяц (кожную апошнюю сераду месяца) для ўсіх катэгорый грамадзян Рэспублікі Беларусь. |спасылка = |Commons = |адрас=247980, Беларусь, Тураў, вул. Кірава, 21 |сайт=http://turov.museum.by/be }} '''Тураўскі краязнаўчы музей''' — адзін з найстарэйшых [[музей|музеяў]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. == Гісторыя == [[Файл:BLR Turau view towards Castle Hill.jpg|злева|міні|223x223пкс|[[Тураўскае гарадзішча]].]] Заснаваны ў 1927 годзе на базе школьнага гуртка гісторыі і прыроды, меў больш за сто экспанатаў. Заснавальнік і першы дырэктар музея — настаўнік геаграфіі Максім Емяльянавіч Бруй. Актыўны ўдзел у стварэнні музея браў бібліятэкар Народнага дома Парфен Антонавіч Шчакатовіч. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] сабраная музейная калекцыя цалкам знішчана. Пасля заканчэння вайны і да снежня 1949 года новая музейная калекцыя збіралася і экспанавалася ў прыватным доме П. А. Шчакатовіча. Рашэннем Палескага аблвыканкама ад 1949 года Тураўскі краязнаўчы музей быў адкрыты зноў. Да 1961 года музейная калекцыя налічвала 1290 адзінак. [[Файл:Гарадзішча старажытнага Турава пэрыяду раньняга сярэднявечча царква 1.JPG|міні|Рэшткі царквы]] Па ініцыятыве музея ў 1961 годзе на сярэднявечным [[Тураўскае гарадзішча|гарадзішчы Турава]] праведзены першыя буйныя археалагічныя даследаванні Тураўскім атрадам [[АН СССР]]. Тады ж маскоўскія археолагі выказалі здагадку, што на гарадзішчы размяшчаюцца рэшткі манументальнага збудавання. Раскопкі 1963 года пацвердзілі здагадкі навукоўцаў — быў выяўлены падмурак [[Тураўская царква|сярэднявечнага цаглянага храма]]. У цяперашні час падмурак храма XII стагоддзя з’яўляецца цэнтральным экспанатам гісторыка-археалагічнага комплексу «Старажытны Тураў». == Калекцыя == Станам на канец 2023 года асноўны фонд музея складае больш за 12 тысяч прадметаў на розную тэматыку. Навукова-дапаможны фонд складае больш за 9 тысяч прадметаў. Таксама ёсць музейная экспазіцыя «Старажытны Тураў», якая знаходзіцца на мясцовай Замкавай гары.<ref>{{Cite web|lang=be|url=http://turov.museum.by/|title=Дзяржаўная ўстанова культуры «Тураўскі краязнаўчы музей»|website=Дзяржаўная ўстанова культуры «Тураўскі краязнаўчы музей»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331190316/http://turov.museum.by/|archive-date=31 сакавіка 2022|access-date=|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Тураўскі краязнаўчы музей// Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. — Мн., 1987. — Т. 5. — С. 289. * Марынкіна В. Тураўскаму краязнаўчаму музею — 70 год / / Новае Палессе (Жыткавічы). — 1998. — 10 студз. * Тураўскі краязнаўчы музей / / Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Жыткавіцкага р-на. — Мн., 1994. — С. 740—741. == Спасылкі == {{commonscat}} * http://turov.museum.by/be {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221125213158/http://turov.museum.by/be |date=25 лістапада 2022 }} -- афіцыйны і актуальны сайт музея * [http://www.museum.gomel-region.by/ru/list/zhitkovichi/turov_region_museum/ Старонка музея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100528171528/http://museum.gomel-region.by/ru/list/zhitkovichi/turov_region_museum |date=28 мая 2010 }} * [https://vk.com/club175026278 Музей в ВКонтакте] * [https://www.instagram.com/turov_muzeum/ Музей в Instagram] [[Катэгорыя:Музеі Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Славутасці Турава]] [[Катэгорыя:Краязнаўчыя музеі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Турава]] nndhqjsnlec3epda403kqg7cmooyu0m 0 159361 5176398 5174547 2026-08-06T11:07:49Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5176398 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:ColdChisels.jpg|right|thumb|Долата з непрыдатным затыльнікам]] '''Долата''' — [[дрэваапрацоўка|дрэваапрацоўчы]] інструмент для выдзёўбвання розных адтулін і паглыбленняў. Найбольш простая форма долата — жалезны штыр з завостраным з аднаго боку краем (шырока сустракаецца ў археалагічных раскопках старажытных беларускіх гарадоў). Больш сучасная форма долата — жалезны штыр з прамым, часам авальным профілем вострага ляза і насаджанай на другі канец ударнай ручкай. Шырока ўжываецца ў [[сталярства|сталярным]] і [[цяслярства|цяслярным]] рамёствах. == Гл. таксама == * [[Малаток]] == Літаратура == * Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; рэдкалегія: І. П. Шамякін (галоўны рэдактар) [і інш.]. — Мінск: БелСЭ, 1989. — 375 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:Stone chisels}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сталярныя інструменты]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] rwd4uespf5szfk3u8og9nwho84jczh7 0 173535 5176353 5035097 2026-08-06T10:23:05Z Pabojnia 135280 афармленне 5176353 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Вадкоўскі}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Іван Фёдаравіч Вадкоўскі |арыгінал імя = |дата нараджэння = 1790 |месца нараджэння = |дата смерці = 1849 |месца смерці = |партрэт = |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцяг|Расійская імперыя}} |гады службы = |званне = палкоўнік |род войскаў = |камандаваў = батальёнам |частка = |бітвы = [[вайна 1812 года]]: {{нп3|Бітва пад Кульмам||ru|Сражение под Кульмом}} |узнагароды = |Commons = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = | rodovid = 294794 }} '''Іван Фёдаравіч Вадкоўскі'''<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Вадковские: Иван Фёдорович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 98 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> ({{ДН|||1790}} — {{ДС|||1849}}) — [[палкоўнік]], батальённы камандзір лейб-гвардыі [[Сямёнаўскі лейб-гвардыі полк|Сямёнаўскага палка]] (1820)<ref name="БС"/>; адзін з чатырох афіцэраў, асуджаных па справе аб {{нп3|Паўстанне Сямёнаўскага палка|паўстанні Сямёнаўскага палка|ru|Восстание Семёновского полка}}, брат [[Дзекабрысты|дзекабрыстаў]] [[Фёдар Фёдаравіч Вадкоўскі|Фёдара Фёдаравіча]] і [[Аляксандр Фёдаравіч Вадкоўскі|Аляксандра Фёдаравіча]] {{нп3|Род Вадкоўскіх|Вадкоўскіх|ru|Вадковские}}. == Біяграфія == === Сям'я === [[Файл:Family portraits of Chernyshev.jpg|250px|thumb|left|Граф Іван Рыгоравіч Чарнышоў з жонкай Ганнай Аляксандраўнай у асяроддзі дзяцей і ўнукаў: сын Рыгор Іванавіч (1761—1831) і абедзве дачкі — справа Ганна Іванаўна, а злева старэйшая дачка Кацярына з мужам Ф. Ф. Вадкоўскім і дзецьмі Іванам (у цэнтры) і Паўлам.]] [[Файл:Ermolay Kamezhenkov 08.jpeg|thumb|250px|Парны партрэт Фёдара і Кацярыны Вадкоўскіх — бацькоў Івана Фёдаравіча]] Старэйшы сын сапраўднага тайнага саветніка, камергера і сенатара Фёдара Фёдаравіча Вадкоўскага (1764—1806) і Кацярыны Іванаўны Вадкоўскай (нар. 1766) народжанай графіні {{нп3|Род Чарнышовых|Чарнышовай|ru|Чернышёвы}}. [[Файл:Krivtzoffa_Wadkowski.jpg|200px|thumb|Кацярына Фёдараўна Вадкоўская-Крыўцова, сястра Івана Фёдаравіча.]] Сёстры Вадкоўскіх — Соф'я Фёдараўна Вадкоўская-Безабразава-Ціміразева і Кацярына Фёдараўна Вадкоўская-Крыўцова актыўна ўдзельнічалі ў лёсе братоў-дзекабрыстаў праз сваіх мужоў-губернатараў. Яны блізка сябравалі з [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. С. Пушкіным]], [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|В. А. Жукоўскім]]. Пасаджаным бацькам на вяселлі Кацярыны быў гісторык [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|М. М. Карамзін]]. А яе адзіная дачка — Соф'я Мікалаеўна Крыўцова стала жонкай [[Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў|Пампея Мікалаевіча Бацюшкава]], своднага брата паэта [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў|К. М. Бацюшкава]]. Жонка — Елізавета Аляксандраўна Вадкоўская (народжаная Малчанава). Дзеці: * Кацярына Вадкоўская (Дохтурава) (? — 1881, муж — Сяргей Іванавіч Дохтураў) * Варвара Вадкоўская (Каценіна) (1821—1863, муж {{нп3|Аляксандр Андрэевіч Каценін|А. А. Каценін|ru|Катенин, Александр Андреевич}}) * Фёдар Вадкоўскі (1824—1880, жонка Кацярына Васільеўна Цютчава). Таксама апекаваў свайго непаўнагадовага пляменніка — сына рана памерлага брата Паўла. === Воінская служба === Вызначаны ў лейб-гвардыі Сямёнаўскі полк у [[1807]] годзе. У [[1812]] — [[падпаручнік]]. Удзельнік [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] і замежных паходаў. У ягонай палатцы начаваў паручнік {{нп3|Аляксандр Васільевіч Чычэрын|Чычэрын|ru|Чичерин, Александр Васильевич}}. З успамінаў Чычэрына: {{пачатак цытаты}} Бывайце спакой і сібарыцкае існаванне; стомлены, брудны, галаднаваты, без ложка, я ўсё-такі гатовы дабраслаўляць неба, абы поспехі нашы працягваліся. Цяпер у мяне няма нават палаткі. Сёння раніцай святлейшы (Кутузаў — заўв. Аўт.) У даволі ветлівых выразах папрасіў яе ў мяне, а я не так кепска выхаваны, каб адмовіць. І вось я перабраўся да Вадкоўскага, дзе вельмі нязручна; а ў маёй палатцы змяшчаецца лёс Еўропы. {{канец цытаты}} Вызначыўся {{нп3|Бітва пад Кульмам|пад Кульмам|ru|Сражение под Кульмом}}, прыняўшы камандаванне «гасударавай ротай» палка. З [[1820]] — камандзір 1-га батальёна Сямёнаўскага палка. == Паўстанне ў палку == {{main|Паўстанне Сямёнаўскага палка}} У красавіку 1820 вядомы сваім гуманным адносінах да падначаленых камандзір лейб-гвардыі Сямёнаўскага палка генерал-маёр {{нп3|Якаў Аляксеевіч Пацёмкін|Я. А. Пацёмкін|ru|Потёмкин, Яков Алексеевич}} быў зняты. Па рэкамендацыі [[Аляксей Андрэевіч Аракчэеў|Аракчэева]] новым камандзірам стаў {{нп3|Рыгор Яфімавіч Шварц|Р. Я. Шварц|ru|Шварц, Григорий Ефимович}} з указаннем «падцягнуць полк». У палку, дзе раней былі адмененыя цялесныя пакаранні і прапаведавалася паважлівае стаўленне да ніжэйстаячых, стала ўкараняцца палачная дысцыпліна. З мая па кастрычнік 1820 г. было пакарана 44 салдата, яны атрымалі ў агульнай складанасці 14250 палачных удараў<ref name="Ф">Фёдоров В. А. Солдатское движение в годы декабристов. 1816—1825 гг. М., 1963, с.92</ref>. Шварц, на думку многіх, хто яго ведаў, быў вельмі неўраўнаважаным чалавекам і абражаў салдат і афіцэраў. У маі 1820 Вадкоўскі, бачачы становішча, якое склалася ў палку, прыняў рашэнне сустрэцца з новым палкавым камандзірам «для прадстаўлення заўваг». Начальнік гвардзейскага штаба [[Аляксандр Хрыстафоравіч Бенкендорф|Бенкендорф]], даведаўшыся пра гэта, выклікаў да сябе Вадкоўскага і звярнуў увагу на тое, што гэта не прынясе карысці, а толькі накліча на полк непрыемнасці, што варта дачакацца вяртання [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] (шэфа палка) з-за мяжы і звярнуцца асабіста да яго. Вадкоўскі, як і многія іншыя афіцэры-сямёнаўцы стаў шукаць магчымасці перайсці ў іншы полк. Увечары 16 rастрычніка 1820 года 1-я рота («гасударава») 1-га батальёна, якім камандаваў Вадкоўскі, самавольна выйшла «на пераклічку» і вылучыла патрабаванне аб зняцці Шварца. Пасярэднікамі пры перамовах паміж салдатамі і камандаваннем выступалі капітан 1-й роты [[Мікалай Іванавіч Кашкараў|М. І. Кашкараў]] і Вадкоўскі (Шварц ухіліўся ад удзелу ў падзеях). Пасля безвыніковых перамоваў «гасударава рота» была зведзена ў Манеж, а потым адпраўлена ў [[Петрапаўлаўская крэпасць|Петрапаўлаўскую крэпасць]]. Даведаўшыся пра гэта узбунтаваліся яшчэ 3 роты першага батальёна. Вадкоўскі хадайнічаў перад камандаваннем аб вызваленні першай роты і атрымаў адмову. Тады з падчынення выйшаў увесь полк. У 4 гадзіны раніцы 18 кастрычніка каля 4 тысяч салдат сабралася на палкавым двары. Яны запатрабавалі альбо вызваліць 1-ю роту, альбо злучыць увесь полк у крэпасці. Камандаванне пагадзілася на другое. Пасля пакарання «завадатараў» з ліку салдат і расфарміравання палка па арміі 21 жніўня [[1821]] года быў выдадзены загад аб арышце М. І. Кашкарава, І. Ф. Вадкоўскага<ref name="БС"/>. Аляксандр I быў упэўнены, што дзеянні салдат Сямёнаўскага палка накіроўваліся тайным таварыствам<ref name="РА">Из письма к Аракчееву 2 ноября 1820 г. («Русский архив», 1870, № 1, с.63)</ref>: {{Пачатак цытаты}} Ніхто на свеце мяне не пераканае, што гэтае здарэнне было выдумана салдатамі або адбывалася адзіна, як паказваюць, ад жорсткага абыходжання з гэтымі палкоўніка Шварца. Ён быў заўсёды вядомы як добры і спраўны афіцэр і камандаваў з гонарам палком. З-за чаго ж зрабіцца яму варварам? Па маім перакананні тут крыюцца іншыя прычыны. Выкліканне, здаецца, было не ваеннае, бо ваенны ўмеў бы іх прымусіць ўзяцца за стрэльбу, чаго ніхто з іх не зрабіў, нават цесака не ўзяў… Прызнаюся, што я яго прыпісваю тайным таварыствам {{Канец цытаты}} У тым жа духу вялося і следства. Следчая камісія пад кіраўніцтвам {{нп3|Аляксей Фёдаравіч Арлоў|А. Ф. Арлова|ru|Орлов, Алексей Фёдорович}} працавала ў Віцебску. Вадкоўскі на допытах абвяргаў здагадкі аб падстраканні афіцэрамі салдат да бунту. Ён напісаў пра падзеі 1820 «апраўдальны артыкул», які перадала Аляксандру I сястра Вадкоўскага Соф'я Фёдараўна. Суд адбыўся 15 красавіка [[1822]] года, прысуд вынесены 22 красавіка. Вадкоўскі, Кашкараў і адстаўны палкоўнік [[Дзмітрый Пятровіч Ермалаеў|Ермалаеў]] былі прысуджаныя да пазбаўлення чыноў, маёмасці і смяротнага пакарання<ref name="БС"/>. Аўдытарыянскі дэпартамент (кіраванне ваенна-судовай часткай у рускай арміі) скончыў разгляд да жніўня 1822, знізіў пакаранне і перадаў справу імператару Аляксандру, які так і не вынес рашэнне па ёй. Да 1826 года знаходзіўся ў [[Віцебская турма|Віцебскай турме]]<ref name="БС"/>. Толькі ў студзені [[1826]] года справу з аўдытарыяту запатрабаваў [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]]. 27 лютага 1827 года Мікалай загадаў адправіць Вадкоўскага ў тым жа чыне ў Каўказскі корпус папярэдне «вытрымаўшы ў крэпасці» два з паловай гады. У маі 1827 Вадкоўскі дамогся адстаўкі. Па дакладу генерала Патапава вялікаму князю {{нп3|Канстанцін Паўлавіч|Канстанціну|ru|Константин Павлович}} Вадкоўскі «не змяніў свайго шкоднага ладу думак» і стараннасці ў службе не аказваў. Пасля адстаўкі Вадкоўскі жыў у сваім маёнтку Пятроўскае [[Арлоўская губерня|Арлоўскай губерні]] пад негалосным паліцэйскім наглядам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Вадковский И. Ф. Записки полковника Вадковского. 1820—1821. (Оправдательная статья)//Русская старина, 1873.— Т.7.— № 5.— с. 303—314. * Мемуары декабристов. — М.: Издательство МГУ, 1981, с. 323—324. * В. Дорофеев, «Елецкие декабристы», газета «Красное знамя», 2 декабря 1982 года, * В. Дорофеев, «Бунтарский род», газета «Орловская правда», 14 декабря 1982 года, * В. Дорофеев, «Умышлял на цареубийство», еженедельник «Литературная Россия», 5 сентября 1986 года. * Владлен Дорофеев, книга «Лекарство от одиночества», повесть «Бунтарский род», Москва, 2005 г., ISBN 5-7949-0136-5 * Мельнікаў, М. Ф. Вадкоўскія / М. Ф. Мельнікаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2|}} — С. 179. == Спасылкі == * [http://www.lipetsk.ru/town/kraeved/pe02vadk.html?pass=1&backurl=/town/kraeved/pe02vadk.html Из рода Вадковских] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210125125955/http://www.lipetsk.ru/town/kraeved/pe02vadk.html?pass=1&backurl=%2Ftown%2Fkraeved%2Fpe02vadk.html |date=25 студзеня 2021 }} * [http://decemb.hobby.ru/index.shtml?article/andr2 «Отсутствующие всегда виновны…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121015230740/http://decemb.hobby.ru/index.shtml?article/andr2 |date=15 кастрычніка 2012 }} Статья А. Ю. Андреева на сайте «Музей декабристов» {{DEFAULTSORT:Вадкоўскіх Іван Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Постаці XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы пад Малаяраслаўцам]] [[Катэгорыя:Вадкоўскія|Іван Фёдаравіч]] tdljbbhd6r32kvsa6dfq75j4jdeqf3l 10 177193 5176107 5175739 2026-08-05T21:20:11Z Orange-kun 11716 5176107 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Знакі валют |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |загаловак = [[Спіс знакаў валют|Знакі валют]] ([[Знак валюты|¤]]) |выява = |стыль_асноўнага_загалоўка = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = [[Знакі валют|Артыкулы пра сімвалы]] |спіс1 = * [[Знак валюты]] * [[Сімвал грыўні]] * [[Сімвал дэнарыя]] * [[Сімвал долара]] * [[Сімвал драма]] * [[Сімвал драхмы]] * [[Сімвал еўра]] * [[Сімвал ены|Сімвал ены (юаня)]] * [[Сімвал рыала]] * [[Сімвал рубля]] * [[Сімвал рупіі]] * [[Сімвал франка]] * [[Сімвал фунта|Сімвал фунта (ліры)]] |загаловак2 = [[Спіс існых валют|Існыя валюты]] |спіс2 = * [[Тайскі бат|฿]] * {{зв|AMD}} * [[Панамскі бальбоа|B/.]] * [[Файл:BYN symbol.svg|baseline|10px|link=Беларускі рубель|class=skin-invert-image]] * [[Седзі|₵]] * [[Кастарыканскі калон|₡]] * [[Македонскі дэнар|ден.]] * [[В’етнамскі донг|₫]] * [[Сімвал еўра|€]] * [[Форынт|Ft]] * [[Казахстанскі тэнге|&#x20B8;]] * [[Парагвайскі гуарані|₲]] * [[Чэшская крона|Kč]] * [[Лаоскі кіп|₭]] * [[Гадураская лемпіра|L]] * [[Сімвал фунта|£ (₤)]] * [[Найра|{{Unicode|₦}}]] * [[Філіпінскае песа|₱]] * [[Батсванская пула|P]] * [[Паўднёваафрыканскі ранд|R]] * [[Расійскі рубель|₽]] * [[Малайзійскі рынгіт|RM]] * [[Рупія|₨]] * [[Лары|ლ]] * [[Сімвал рупіі|Re (Rs)]] * [[Сімвал рубля|р.]] * [[Перуанскі новы соль|S/.]] * [[Бангладэшская така|৳ (Tk, ৲)]] * [[Бразільскі рэал|R$]] * [[Сімвал долара|$]] * [[Мангольскі тугрык|₮]] * [[Вона|₩]] * [[Кітайскі юань|Ұ]] * [[Сімвал ены|¥]] * [[Злоты|zł]] * [[Сімвал грыўні|₴]] * [[Гватэмальскі кетсаль|Q]] * [[Шэкель|₪]] * [[Кітайскі юань|元]] * [[Сімвал рыяла|﷼]] * {{зв|TRY}} * {{зв|INR}} |загаловак3 = [[Спіс гістарычных валют|Гістарычныя валюты]] |спіс3 = * [[Аўстраль|₳]] * [[Крузейра, грашовая адзінка|₢]] * [[Цыфраа|$]] * [[Сімвал драхмы|₯]] * [[Ліўр|{{unicode|&#x20B6;}}]] * [[Спесміла|{{unicode|&#x20B7;}}]] * [[ЭКЮ|₠]] * [[Фларын (манета)|ƒ]] * [[Сімвал франка|₣]] * [[Італьянская ліра|L (₤)]] * [[Мальтыйская ліра|Lm]] * [[Песета|₧]] * [[Перуанскі інці|I/.]] * [[Чэхаславацкая крона|Kčs]] * [[Славацкая крона|Sk]] |загаловак4 = [[Разменныя грашовыя адзінкі]] |спіс4 = * [[Цэнт (манета)|¢]] * [[Міль, грашовая адзінка|₥]] * [[Пфеніг#Сімвал пфеніга|₰]] * [[Пені#Сімвал пені|р (d)]] * [[Алтын|^<u>a</u>]] * [[Грош|^<u>де</u>]] * [[Капейка|^<u>ко</u>]] |загаловак5 = [[Старажытныя адзінкі вымярэння|Антычныя грашовыя адзінкі]] |спіс5 = ; [[Сімвалы старажытнарымскіх грашовых і вагавых адзінак|Старажытны Рым]] : [[Сімвал дэнарыя|<font face="Cardo" size="2">&#x10196;</font> (<s>X</s>)]] : [[Квінарый|<font face="Cardo" size="2">&#x10197;</font> (<s>V</s>)]] : [[Сестэрцый|<font face="Cardo" size="2">&#x10198;</font> (<s>IIS</s>)]] : [[Дупондый|<font face="Cardo" size="2">&#x10199;</font> (<s>II</s>)]] : [[Ас, грашовая адзінка|<font face="Cardo" size="2">&#x1019A;</font> (<s>''I''</s>)]] : [[Семіс|S]] : [[Унцыя|<big>'''•'''</big>]] ; [[Сімвалы старажытнагрэчаскіх грашовых і вагавых адзінак|Старажытная Грэцыя]] : [[Талант|Τ (<font face="Cardo" size="3">&#x1017A;</font>)]] : [[Міна, адзінка вымярэння|Μ]] : [[Статэр|Σ]] : [[Сімвал драхмы|<font face="Cardo" size="3">&#x1017B;</font> (<·)]] : [[Абол|<font face="Cardo" size="3">&#x1017C;</font> (~)]] |загаловак6 = [[Коды і класіфікатары валют|Асноўныя стандарты]] |спіс6 = * [[ISO 4217]] * [[Унікод|Unicode 6.1.0]] ([http://www.unicode.org/charts/PDF/U20A0.pdf Сімвалы валют]) }}<noinclude> Шаблон варта выкарыстоўваць у артыкулах пра самі сімвалы валют (напрыклад, [[сімвал фунта]]), а не ў артыкулах пра валюту! [[Катэгорыя:Шаблоны:Валюты]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Фінансы]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Сімвалы валют| ]] </noinclude> sw8wgvftvlyixekm7vo8esh1kt8y6qq 0 186154 5176327 5151504 2026-08-06T09:43:53Z DobryBrat 5701 стыль, вікіфікацыя, афармленне 5176327 wikitext text/x-wiki '''Літоўская мітраполія''' — самастойная [[літвіны|літоўская]] ([[беларусы|беларуская]]) мітраполія [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]], якая падпарадкоўвалася Канстанцінопальскаму патрыярхату і існавала ад пачатку [[14 стагоддзе|XIV ст.]] (ад [[1300]] ці [[1317]] года) да [[1596]] года. Літоўская мітраполія была асяродкам праваслаўнага жыцця, асветы і культуры жыхарства [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]]. Літоўскі мітрапаліт па-грэчаску афіцыйна тытулаваўся «мітрапаліт Літвы» (''μητροπολίτης Λιτβων''). У 1354—56, 1356, 1378—1380 гадах Літоўскі мітрапаліт меў тытул мітрапаліта «ўсяе Русі». З [[1415]] і па [[1596]] год літоўскія мітрапаліты афіцыйна называліся мітрапалітамі Літоўскімі, Кіеўскімі і ўсяе Русі (паралельна Маскоўскія мітрапаліты называліся мітрапалітамі Маскоўскімі, Кіеўскімі і ўсяе Русі). == Праваслаўная царква ў раннім Вялікім Княстве Літоўскім == Дакладна ведама, што праваслаўнымі па веравызнанню былі вялікія князі літоўскія [[Войшалк]] (1264—1267) і [[Шварн Данілавіч]] (1267—1270). Таксама дакладна ведама, што праваслаўнымі былі многія сыны, сваякі і набліжаныя вялікіх князёў літоўскіх — напрыклад, сын і браты вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]], сыны вялікага князя [[Віцень|Віценя]]. Паводле звестак [[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]], праваслаўнаю была сястра вялікага князя [[Гедзімін]]а, у яе быў уласны манастыр у Вільні<ref>Д. Баронас. Древнейшие следы пребывания русских в Вильнюсе. // Балты в древности и средневековье: языки, история, культура / Отв. ред. М. В. Завьялова. — М., 2000</ref>. У канцы [[13 стагоддзе|XIII стагоддзя]] ў [[Лаўрышаўскі манастыр|Лаўрышаўскім манастыры]], заснаваным пад [[Навагрудак|Наваградкам]] вялікім князем [[Войшалк]]ам, быў створаны бясцэнны помнік беларускай кніжнасці — [[Лаўрышаўскае Евангелле]], якое зараз захоўваецца ў [[Польшча|Польшчы]]. [[Файл:Vilnius StNicholas Orthodox church.jpg|thumb|300px|[[Пятніцкая царква (Вільня)|Царква Св. Параскевы Пятніцы]] — найстаражытнейшая ўцалелая бажніца [[Вільня|Вільні]] (заснавана ў [[1345]] г. жонкай вялікага князя [[Альгерд]]а [[віцебск]]ай княжной [[Марыя Яраслаўна|Марыяй Яраслаўнай]])]] Цэрквы на захадзе [[ВКЛ]] (ад [[Навагрудак|Новагародка]], [[Гродна|Горадна]], [[Крэва]] і на поўнач да [[Вількамір]]а і [[Коўна]]) са старажытнасці падпарадкоўваліся [[Тураўскі епіскап|Тураўскаму епіскапу]]. Ад часу стварэння Літоўскай мітраполіі царкоўным асяродкам гэтых зямель стаў [[Наваградак]], а пазней [[Вільня]]. На балцкіх землях [[ВКЛ]] (Вількаміршчына, Ковеншчына) ужо ў XIII—XIV стагоддзях існавала мноства праваслаўных прыходаў: усходнеславянскі пісьмовы помнік 1375 года «Імена всем градом рускім» пералічае ў Літве «грады»: Вільню, Мерач, Меднікі, Кернаў, Майшаголу, Вількамір, Старыя Трокі, Новыя Трокі, Коўна, Пуню і Пералай (гэта на тэрыторыі Віленшчыны, Ковеншчыны і Вількаміршчыны) — між тым, у навуцы даведзена, што «грады» ў спісе «Імена всем градом» былі цэнтрамі царкоўных прыходаў, якія плацілі даніну мітрапаліту<ref>М. Н. Тихомиров. Русское летописание. М.: Наука, 1979. с. 95; Насонов А. Н. «Русская земля» и образование территории Древнерусского государства. М.: Изд-во АН СССР, 1951. с. 142.</ref>. Такім чынам, ужо ў [[14 стагоддзе|XIV стагоддзі]] і на балцкай частцы Літвы існавала мноства арганізаваных праваслаўных прыходаў. У пачатку XIV стагоддзя ў [[Трокі|Троках]] існавалі цэрквы Міколы Цудатворца і Ушэсця. Некалькі праваслаўных цэркваў было ў першай палове XIV стагоддзя і ў Вільні<ref>Православные храмы Литвы. Св.-Духов монастырь. Вильнюс, 2006; Виноградов А. А. Православные святыни г. Вильны. — Вильна. Вилен. Свято-Духов. братства, 1906.</ref>. Праваслаўная культура і асвета гралі значную ролю ў Вялікім Княстве Літоўскім, будучы неад’емнай часткай жыцця вяльмож і культурных колаў. Яшчэ ў XVII стагоддзі гісторыкі адзначалі, што ў [[ВКЛ|Літве]] нават каталіцкія ксяндзы трымаюць стары звычай насіць бароды, як гэта робяць праваслаўныя святары, і носяць мехавыя шапкі рускіх баяраў<ref>Козловский И. Судьбы русского языка в Литве и на Жмуди. — Вестн. Зап. России, 1869, т. IV, кн. 11, с. 51.</ref>. У [[1303|1303 годзе]] ў [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княстве]] створана [[Галіцкая мітраполія]] (існавала з вялікімі перапынкамі да канца XIV ст.), адной з 7 епархій якой была Турава-Пінская. Некаторыя даследчыкі (Е. Галубінскі) лічаць, што галіцкі мітрапаліт ад 1303 г. меў тытул мітрапаліта Галіцка-Літоўскага. == Літоўская мітраполія да 1415 года == [[Файл:Navahradak, Sabornaja. Наваградак, Саборная (V. Dmachoŭski, 1856).jpg|thumb|300px|[[Царква Святых Барыса і Глеба, Наваградак|Царква Св. Барыса і Глеба]] ў [[Навагрудак|Навагрудку]] (акварэль 1-й пал. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]), у якой адбываліся саборы мітраполіі]] Самастойная Літоўская мітраполія [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] была ўтворана ў пачатку XIV стагоддзя. Дакладных звестак аб часе яе заснавання няма. Існуючы зараз прабел у літаратуры адносна заснавання Літоўскай мітраполіі можна патлумачыць недаследаванасцю гэтага пытання. Па дадзеных галоўнай крыніцы па гэтым пытанні&nbsp;— роспісе епархій Канстанцінопальскага стальца, зробленым візантыйскім імператарам [[Андронік II Палеалог|Андронікам II]]<ref>Gelzer H. Ungedruckte und ungenugend veroffentlichte Texte der Notitiae Episcopatuum, ein Beitrag zur byzantinischen Kirchen — und Verwaltungsgeschichte. // Munchen, Akademie der Wissenschaften, Hist., l, Abhandlungen, XXI, 1900, Bd. III, ABTH; Павлов А. С. О начале Галицкой и Литовской митрополий и о первых тамошних митрополитах по византийским документальным источникам XIV в. // Русское обозрение. 1894. кн. 5 (май). с. 236—241; Шевченко И. И. Некоторые замечания о политике Константинопольского патриархата по отношению к Восточной Европе в XIV в. // Славяне и их соседи. Вып. 6. Греческий и славянский мир в средневековье и раннее новое время. Москва, 1996. с. 134—135.</ref>&nbsp;— Літоўская мітраполія ўтворана ў 1300 годзе. Прытым, як адзначае роспіс, Літва была епархіяй (ενορια), гэта значыць епіскапствам Русі яшчэ да 1300 года. Па словах роспісу, «τα Λιτβαδα ενορια οντα της μεσαλης 'Ρωσίας» (Літва, епархія Вялікай Русі) была павышана да ўзроўню мітраполіі ў 1300 годзе<ref>Шевченко И. И. Некоторые замечания о политике Константинопольского патриархата по отношению к Восточной Европе в XIV в. // Славяне и их соседи. Вып. 6. Греческий и славянский мир в средневековье и раннее новое время. Москва, 1996. с. 134—135.</ref>. Візантыйскія дакументы XIV стагоддзя таксама сведчылі, што да пераўтварэння ў мітраполію Літва была епіскапствам: па словах патрыяршае граматы, «найсвяцейшае епіскапства Літоўскае» да пераўтварэння ў мітраполію «спачатна» падпарадкоўвалася Кіеўскаму мітрапаліту, прытым «складала немалую частку яго епархіі»<ref>Памятники древнерусского канонического права / РИБ, т. 6, СПб., 1880. стб. 92-94.</ref>. Згодна з сучаснымі даследаваннямі, у візантыйскіх крыніцах Літоўская мітраполія згадваецца пад 1291—1292 і 1299—1300 гадамі, аднак датаванне 1292 годам, верагодней за ўсё, з’яўляецца памылкай перапісчыка. Найбольш дакладныя даныя пра стварэнне мітраполіі з цэнтрам у [[Навагрудак|Навагрудку]] адносяцца да 1317 года, калі ў актах канстанцінопальскага сінода сустракаецца подпіс літоўскага мітрапаліта{{sfn|Чаропка|2015|с=16—17}}. Заснавальнікам мітраполіі мог стаць вялікі князь [[Віцень]] або [[Гедзімін]]. Імя мітрапаліта, які падпісаўся ў 1317 і 1327 гадах, невядома, аднак мяркуецца, што гэта быў Феафіл, чыё імя фігуруе ў актах сінода 1329 года{{sfn|Чаропка|2015|с=17}}. Літоўскі мітрапаліт Феафіл актыўна ўключыўся ў палітычнае жыццё краіны і блаславіў Гедзіміна на пасаду вялікага князя. У 1328 годзе ў Навагрудку прайшоў царкоўны сабор, у якім удзельнічалі епіскапы перамышльскі, луцкі, холмскі і тураўскі. Спіс удзельнікаў дае ўяўленне пра межы мітраполіі, якія шмат у чым супадалі з межамі вакантнай Галіцкай мітраполіі{{sfn|Чаропка|2015|с=17}}. Пасля смерці Феафіла каля 1330 года яго асабістая маёмасць была апісана канцылярыяй кіеўскага мітрапаліта Феагноста (які знаходзіўся ў Маскве). Візантыйскія ўлады ў інтарэсах [[Залатая Арда|Залатой Арды]] ўзялі курс на аднаўленне адзінства царкоўнай структуры на Русі{{sfn|Чаропка|2015|с=17}}. Літоўскаму мітрапаліту ў 1317 г. падпарадкоўваліся [[Наваградак|Наваградскае]], [[Полацк]]ае і [[Тураў]]скае епіскапствы. Сядзіба мітрапаліта была ў [[Навагрудак|Наваградку]]. Пазней яна перамясцілася ў [[Вільня|Вільню]], у [[Прачысценскі сабор (Вільня)|Прачысценскую царкву]], узведзеную вялікім князем [[Альгерд]]ам у 1346 годзе. Мітрапаліт падпісваўся ў сваіх лістах «мітрапаліт Літвы» (μητροπολίτης Λιτβων)<ref>Павлов А. С. О начале Галицкой и Литовской митрополий и о первых тамошних митрополитах по византийским документальным источникам XIV в. // Русское обозрение. 1894. кн. 5 (май). с. 236—241.</ref>. На працягу XIV стагоддзя [[Візантыя|візантыйскія]] крыніцы нярэдка пісалі, што Літва ёсць частка Русі, і разумелі пад Літвою найперш вобласць Літоўскай мітраполіі. [[Візантыя|Візантыйскі]] гісторык Нікіфар Грыгара ў 1350-х гг. пісаў, што народ «Русь» падзяляецца на чатыры Русі, з якіх адна — амаль непераможная і не плаціць даніну Ардзе; гэтай чацвёртай «Руссю» ён называў Літву [[Альгерд]]а<ref>Памятники древнерусского канонического права / РИБ, т. 6, СПб., 1880. стб. 72-76; прил., стб. 198; Шевченко И. И. Некоторые замечания о политике Константинопольского патриархата по отношению к Восточной Европе в XIV в. // Славяне и их соседи. Вып. 6. Греческий и славянский мир в средневековье и раннее новое время. Москва, 1996. с. 134—135</ref>. Старажытная сталіца рускай мітраполіі Кіеў знаходзіўся з 1322 года пад уладаю вялікага князя літоўскага, таму мітрапаліт Літоўскі нярэдка пісаўся таксама і мітрапалітам «Кіеўскім і ўсяе Русі». Маскоўскія мітрапаліты даволі часта аспрэчвалі такое тытулаванне Літоўскіх мітрапалітаў. Гэтыя спрэчкі скончыліся тым, што з 1415 і па 1596 год у [[Вільня|Вільні]] існавала мітраполія пад назвай «Літоўская, Кіеўская і ўсяе Русі», а ў Маскве паралельна — мітраполія «Маскоўская, Кіеўская і ўсяе Русі». Канцом мітраполіі Літоўскае і ўсяе Русі лічыцца адпадзенне яе ва унію ў 1596 годзе. Да сярэдзіны [[XV стагоддзе|XV ст.]] Канстанцінопальскі патрыярхат, які не жадаў канчатковага падзелу Праваслаўнай царквы Русі на царкву [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]] і царкву [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага Княства Маскоўскага]], прызначаў мітрапалітаў у [[Наваградак]] нерэгулярна, нягледзячы на просьбы вялікіх князёў ВКЛ. Пасля смерці першага літоўска-наваградскага [[мітрапаліт Феафіл|мітрапаліта Феафіла]] (1330) новы мітрапаліт не быў пастаўлены, епархіі ў ВКЛ адыйшлі пад уладу мітрапаліта кіеўскага ў Маскве (паводле некаторых даследчыкаў, з 1337 па 1347 год літоўскія епіскапствы падпарадкоўваліся Галіцкаму мітрапаліту). У 1355 у Наваградак прызначаны [[мітрапаліт Раман]], якому падпарадкоўваліся 7 епархій на тэрыторыі ВКЛ і Галіцыі: [[Турава-Пінская епархія|Турава-Пінская]], [[Полацкая епархія|Полацкая]], [[Галіцкая епархія|Галіцкая]], [[Уладзіміра-Валынская епархія|Уладзіміра-Валынская]], [[Луцкая епархія|Луцкая]], [[Холмская епархія|Холмская]], [[Перамышльская епархія|Перамышльская]]. Пазней яму падпарадкавалася [[Бранскае епіскапства]], а таксама часова — Цвярское. Пасля смерці Рамана (1362) патрыярх канстанцінопальскі аднавіў адзінства мітраполіі ўсяе Русі. Вялікі князь [[Альгерд]], аднак, жадаў, каб Літоўскаму мітрапаліту падпарадкоўвалася ўся [[Русь]], і каб Літоўскі мітрапаліт быў мітрапалітам усяе Русі (як гэта часова было, напрыклад, ў часы Тэадарыта і Рамана). Таму [[Альгерд]] у 1375 годзе дабіўся, каб новы мітрапаліт Літоўскі Кіпрыян быў пастаўлены на сваю пасаду з умовай, што яму пяройдзе пасада мітрапаліта ўсяе Русі па смерці састарэлага тады Маскоўскага мітрапаліта Алексія. Так і здарылася: па смерці Алексія Кіпрыян быў у лютым 1378 года пастаўлены канстанцінопальскім патрыярхам і саборам на пасаду мітрапаліта Літоўскага, Кіеўскага і ўсяе Русі. Але яго прыезд у Маскву ў чэрвені 1378 года ледзьве не скончыўся трагічна: ён разам са спадарожнікамі быў выгнаны маскоўскім князем Дзмітрыем з горада, у адказ на што Кіпрыян адлучыў Дзмітрыя ад царквы<ref>[http://www.sedmitza.ru/text/438222.html Митрополит Киприан и московский сепаратизм (1376—1381)] на сайце «Седмица.ру»</ref>. З гэтага пачалася цяжба між Масковіяй і Літвой, звязаная з барацьбою за ўладу ва ўсіх сферах. У 1381 годзе, у выніку невядомае інтрыгі, Кіпрыян быў пастаўлены маскоўскім вялікім князем Дзмітрыем на пасаду мітрапаліта Маскоўскага і ўсяе Русі, пасля таго, як быў з пашанай сустрэты ў Маскве асабіста вялікім князем Дзмітрыем. Пасля Кіпрыян працягваў падтрымліваць цесныя сувязі з Вялікім Княствам Літоўскім: так, з ім неаднаразова сустракаўся кароль [[Ягайла|Валадыслаў Ягайла]] і вялікі князь [[Вітаўт]]. == Пасля 1415 года == [[Файл:Vilnius HMG Orthodox church.jpg|thumb|300px|[[Прачысценская царква, Вільня|Прачысценская царква]] ў Вільні, збудаваная ў 1346 годзе. Сядзіба Літоўскай мітраполіі ў 15-16 стагоддзях.]] У 1415 годзе пад кіраўніцтвам [[Вітаўт|вялікага князя Вітаўта]] сабор праваслаўнага духавенства ў Наваградку абвясціў незалежнасць Праваслаўнай царквы [[ВКЛ]] ад мітраполіі ў Маскве. Абвяшчалася аднаўленне самастойнае, незалежнае ад Масквы Кіеўскай мітраполіі, але сядзібай мітрапаліта фактычна быў Наваградак ці (часцей) Вільня, «Кіеўскім» ён называўся адно па тытуле. Сядзібай мітрапаліта Літоўскага і Кіеўскага ў Вільні была [[Прачысценскі сабор (Вільня)|Прачысценская царква]], збудаваная па загаду вялікага князя літоўскага Альгерда ў 1346 годзе. '''Ад 1415 і да 1596 года''' Літоўскі мітрапаліт афіцыйна называўся '''мітрапалітам Літоўскім, Кіеўскім і ўсяе Русі''' (паралельна Маскоўскія мітрапаліты называліся мітрапалітамі Маскоўскімі, Кіеўскімі і ўсяе Русі). У 1420 годзе пасля [[Грыгорый Цамблак|мітрапаліта Грыгорыя Цамблака]] кіраўніком Праваслаўнай царквы ў ВКЛ быў прызнаны кіеўскі мітрапаліт (у Маскве) [[Фоцій (мітрапаліт кіеўскі)|Фоцій]]. Пасля яго смерці, у канцы 1432&nbsp;— пачатку 1433 года, канстанцінопальскі патрыярх Іосіф II узвёў у сан мітрапаліта Кіеўскага і ўсяе Русі «літоўскага» кандыдата&nbsp;— смаленскага епіскапа [[Герасім (мітрапаліт кіеўскі)|Герасіма]]. Першапачаткова ён карыстаўся прыязнасцю вялікага князя [[Свідрыгайла|Свідрыгайлы]], аднак неўзабаве быў западозраны ў таемнай перапісцы з яго ворагам [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам Кейстутавічам]]. У выніку Герасім быў арыштаваны і 26 ліпеня 1435 года спалены ў [[Віцебск]]у{{sfn|Чаропка|2015|с=24}}. У кастрычніку 1458 года ўніят, тытулярны канстанцінопальскі патрыярх [[Ісідар (мітрапаліт кіеўскі)|Ісідар]] прызначыў мітрапалітам Кіеўскім і ўсяе Русі свайго вучня [[Рыгор Балгарын|Рыгора Балгарына]]. Гэта выклікала рэзкую рэакцыю ў Маскве, дзе ў канцы 1459 года прайшоў сабор, які канстатаваў, што «адбыўся падзел Божых цэркваў Маскоўскай і Кіеўскай»{{sfn|Чаропка|2015|с=25}}. Фактычна стваралася новая аўтакефальная праваслаўная царква Маскоўскай дзяржавы, прадстаяцелі якой сталі абірацца саборам епіскапаў без узгаднення з Канстанцінопалем. Рашэнні гэтага сабора не былі прызнаны праваслаўнымі епіскапамі ВКЛ, што азначыла канчатковы падзел Кіеўскай мітраполіі на дзве незалежныя адна ад адной мітраполіі{{sfn|Чаропка|2015|с=25}}. У сярэдзіне [[16 стагоддзе|XVI ст.]] ў склад Літоўскай мітраполіі ўваходзіла 9 епархій: Полацкая, Тураўская з кафедрай у Пінску, Смаленская, Чарнігаўская, Галіцкая, Пярэмышльская, Холмская, Луцкая, Уладзіміра-Валынская. Тады ж у Вільні было не менш за 17 цэркваў, у Навагрудку — 10, у Берасці і Полацку — па 9, у Віцебску — 7, у Гародні і Слоніме — па 6, у Магілеве, Клецку і Слуцку — па 5. Па сведчаннях сучаснікаў, яшчэ ў сярэдзіне 16 ст. у Вільні было ўдвая болей праваслаўных цэркваў, чым каталіцкіх касцёлаў. У XV—XVI ст., калі вялікія князі ВКЛ сталі актыўна спрыяць каталіцкай канфесіі, праваслаўная царква і праваслаўная свецкая знаць павялі барацьбу за свае правы. 15 кастрычніка 1432 яны дамагліся ад Ягайлы выдання прывілея, які ўраўноўваў праваслаўных феадалаў у правах з католікамі і такім чынам аслабляў [[Гарадзельскі прывілей]] 1413 года. Прывілеем 1434 года вялікага князя [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] праваслаўная знаць атрымала саслоўную роўнасць у правах з каталікамі, але па-ранейшаму абмяжоўвалася ў кіраванні дзяржавай. У 1563 [[Жыгімонт II Аўгуст]] скасаваў Гарадзельскі прывілей і ў 1568 пацвердзіў гэта. Асноўныя палажэнні аб верацярпімасці да праваслаўных зафіксаваны ў «Акце Варшаўскай Канфедэрацыі» 1573, а потым перанесены ў Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588. У 1592 прынята каралеўская грамата аб тым, каб свецкія ўлады не ўмешваліся ў справы Праваслаўнай царквы. Асобнымі каралеўскімі граматамі ў 1592 зацверджаны праваслаўныя брацтвы ў Мінску і Берасці. У выніку [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі 1596]] Праваслаўная царква апынулася ў цяжкім становішчы: большасць епіскапаў на чале з [[Міхаіл Рагоза|мітрапалітам Міхаілам Рагозам]] перайшла ва [[уніяцтва]]. Праваслаўная царква ў ВКЛ, як кананічнае цэлае, перастала існаваць. Пачалося змаганне з уніятамі за бажніцы і манастыры. Літоўская мітраполія спыніла сваё існаванне з адпадзеннем мітрапаліта і большай часткі духавенства ва ўніяцтва. У 1620 годзе канстанцінопальскім патрыярхам быў пастаўлены новы мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі, але ён меў сядзібу ў Кіеве. == Уплыў == На працягу стагоддзяў Праваслаўная царква адыгрывала значную ролю ў культурным і грамадскім жыцці Беларусі: развіцці школьніцтва, пашырэнні кніжнай навукі і пісьменства, судаводстве (справы, звязаныя з парушэннем царкоўных канонаў; духавенства часта выступала дарадцамі князёў). Але з пачаткам уціску каталіцтва (15 ст.) духоўнае жыццё часам было занядбаным. Царкоўныя саборы не склікаліся па некалькі дзесяткаў год, не зважаючы на кананічнае патрабаванне штогадовых сабораў. Іерархі і святары набывалі сабе пасады, жылі мірскім жыццём, як звычайная шляхта, парушалі праваслаўныя каноны. У выніку аўтарытэт духавенства зніжаўся. == Цікавыя факты == [[Файл:John V Palaiologos.jpg|thumb|[[Візантыйскі імператар]] [[Іаан V Палеалог]].]] * Вялікую прыязнасць да Літвы мелі канстанцінопальскі патрыярх [[Філафей Кокінас]] і візантыйскі імператар [[Іаан V Палеалог]], якія спрыялі намерам вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а пашырыць Літоўскую мітраполію. Імаверна, за гэта патрыярх Філафей і імператар Іаан V былі названы баярамі маскоўскага князя «літвінамі»<ref>З ліста Літоўскага мітрапаліта Кіпрыяна з 23 чэрвеня 1378 года: «Патриарха ''литвином'' назвали, царя тако же». (Памятники древнерусского канонического права, I. Русская историческая библиотека, VI, СПб., 1880. стлб. 185).</ref>. * Найменне «літвін» засталося ў суседніх культурах, як сінонім чараўніка, кагосьці звязанага з нячыстай сілай, непрыязнага хрысціянству{{крыніца?}}. З даўніх часоў і яшчэ да 19 стагоддзя ў Польшчы і Украіне былі вядомы прыказкі: «З літвіна не будзе хрысціяніна», «Вялікі чараўнік — сказана літвін», «Літвін — то чортаў сын». == Гл. таксама == * [[Праваслаўная царква ў Вялікім Княстве Літоўскім]] * [[Праваслаўе ў Беларусі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=210—211|артыкул=Літоўская праваслаўная мітраполія|аўтар=}} * Мартос А. Беларусь в исторической, государственной и церковной жизни. — Мн. 2000. [http://www.church.by/resource/Dir0176/Dir0200/] * {{Крыніцы/Рэлігія і царква на Беларусі}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Аляксандравіч Чаропка|Чаропка С. А.]] |загаловак=Православная церковь на Руси XIII–XV веков: борьба за митрополию |выданне=Беларусь і суседзі: шляхі фарміравання дзяржаўнасці, міжнацыянальныя і міждзяржаўныя адносіны |тып=зборнік навуковых артыкулаў |год=2015 |выпуск=4 |месца=[[Гомель]] |выдавецтва=[[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГДУ імя Ф. Скарыны]] |старонкі=14—26 |ref=Чаропка}} == Спасылкі == * [http://knihi.com/10viakou/10v204.html Заснаванне Літоўскай мітраполіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925171155/http://knihi.com/10viakou/10v204.html |date=25 верасня 2009 }} [[Катэгорыя:Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім]] [[Катэгорыя:Мітраполіі| ]] [[Катэгорыя:Гістарычныя епархіі Канстанцінопальскай праваслаўнай царквы]] gk9jdqd1xxoare8qvyo8l591pwz24wg 0 187737 5175951 4733317 2026-08-05T13:42:12Z Kanstas 126220 вікіфікацыя, дапаўненне, удакладненне 5175951 wikitext text/x-wiki {{ДД | беларускае імя = Рамуальд Гедройц | арыгінальнае імя = | парадак-жан = | партрэт = Ramuald Giedrojc. Рамуальд Гедройц (1839-42).jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Рамуальд Гедройц | герб = POL COA Giedroyć.svg | подпіс герба = Герб «[[Гіпацэнтаўр (герб)|Гіпацэнтаўр]]» | тытул = | дата нараджэння = 7.2.1750 | месца нараджэння= | дата смерці = 15.10.1824 | месца смерці = | род = [[Гедройцы]] | бацька = [[Юзаф Гедройц]] | маці = Ружа з [[Келпшы|Келпшаў]] | жонка = Караліна Ганна Бажымоўская | дзеці = Юзаф, Аляксандр Канстанцін Юльян, Кунегунда Францішка Ружа, Барбара Люцыя | рэлігія = | узнагароды = }} '''Рамуальд Тадэвуш Гедройц''' ({{ДН|7|2|1750}}, вёска [[Бобчын]] [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] — {{ДС|15|10|1824}}, {{МС|Варшава||}}) — ваенны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], генерал-маёр; адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1794 года|паўстання Т. Касцюшкі]] ([[1794]]). == Біяграфія == З княжацкага роду [[Гедройцы|Гедройцаў]] гербу «[[Гіпацэнтаўр (герб)|Гіпацэнтаўр]]», сын [[Юзаф Гедройц|Юзафа]] і Ружы з [[Келпшы|Келпшаў]]. У [[1765]] кадэтам уступіў у II пяхотны полк Вялікага Княства Літоўскага. Падтрымаў [[Барская канфедэрацыя|Барскую канфедэрацыю]], спачатку служыў пад камандай К. Пулаўскага, потым [[Міхал Казімір Агінскі|М. К. Агінскага]]. Браў удзел у бітвах з расійскай арміяй пад [[Гродна]], [[Моўчадзь|Моўчаддзю]] ([[1769]]), [[Бездзеж]]ам ([[1771]]), [[Бітва пад Сталавічамі|Сталавічамі]] ([[1772]]), атрымаў раненне. 3 [[1778]] намеснік каменданта брыгады літоўскіх гусараў, [[пасол соймавы|пасол]] на Гродзенскі сойм [[1784]] года. У вайну з Расіяй ([[1792]]) атрымаў званне генерал-маёра. Удзельнічаў у падрыхтоўцы [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]], член [[Найвышэйшая Літоўская Рада|Найвышэйшай Літоўскай Рады]], адзін з найбліжэйшых паплечнікаў яе кіраўніка [[Якуб Ясінскі|Я. Ясінскага]]. Пазней удзельнічаў у ваенных дзеяннях на тэрыторыі [[Курляндыя|Курляндыі]], атрымаў званне генерал-лейтэнанта і ганаровы пярсцёнак «Айчына свайму абаронцу». Па паразе паўстання на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага з 5-тысячным атрадам прыбыў у [[Варшава|Варшаву]] і браў удзел у яе абароне. Пад [[Радошыцы|Радошыцамі]] ([[Польшча]]) трапіў у палон. Праз некалькі месяцаў выехаў у [[Парыж]], дзе ўвайшоў у склад Польскай дэпутацыі, на даручэнне якой у [[1796]] прыбыў у [[Жамойць]] для падрыхтоўкі паўстання. У выніку раскрыцця змовы ўцёк у [[Саксонія|Саксонію]]. Перапісваўся з Т. Касцюшкам, які знаходзіўся ў [[ЗША]], вітаў яго вяртанне ў Парыж{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. У [[вайна 1812 года|расійска-французскую вайну]] ([[1812]]) патрымаў [[Напалеон Банапарт|Напалеона]], зладзіў [[паспалітае рушэнне]] на Літве. Быў камандзірам літоўскай кавалерыйскай дывізіі ([[17-ы літоўскі ўланскі полк|17-ы]] і [[19-ы літоўскі ўланскі полк|19-ы палкі]] літоўскіх уланаў), вызначанай прыкрываць адыход [[Вялікая армія|Вялікай Арміі]], трымаючы лінію на [[Варта|Варце]]. [[12 лютага]] [[1813]] пад [[Серакова]]м ([[Польшча]]) разам з сынам Юзафам трапіў у палон. Расійскія ўлады выслалі іх у [[Архангельск]]. Амаль праз 2 гады вярнуўся ў Варшаву і ўступіў у армію [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] ў званні генерала дывізіі, член Ваеннага камітэта<ref>[[Наталя Мазоўка|Н. К. Мазоўка]]. Гедройц Рамуальд Тадэвуш // {{Крыніцы/ЭГБ|2}} С. 502.</ref>. У шлюбе з Каралінай Ганнай Бажымоўскай меў сыноў Юзафа і Аляксандра Канстанціна Юльяна; дачок Кунегунду Францішку Ружу і Барбару Люцыю<ref>{{Спасылка | url = http://www.angelfire.com/realm/gotha/gotha/giedroyc.html| загаловак = Giedroyć| выдавецтва = Genealogy of Giedroyć| дата = 25 студзеня 2011 | мова = pl }}</ref>. Узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Св. Станіслава]]. Пахаваны у [[Старыя Павонзкі|Старых Павонзках]] (месца 25-3-3). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=520|артыкул=Гедройц Рамуальд Тадэвуш|аўтар=[[Наталля Мазоўка|Мазоўка Н.]]}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гедройц, Рамуальд}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Гедройцы|Рамуальд]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Сойма Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Барскія канфедэраты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Генералы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Члены Найвышэйшай Літоўскай Рады]] 8uiyscaeupa9en08vv847ma4xuv6c9s 0 192998 5176354 4886603 2026-08-06T10:23:57Z Pabojnia 135280 афармленне 5176354 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Волкаў}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Аляксей Аляксеевіч Волкаў | арыгінальнае імя = Алексей Алексеевич Волков | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = Першы сакратар Чувашскага абласнога камітэта УКП(б) | парадак = 6 | сцяг = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак = 1 кастрычніка 1938 | перыядканец = 4 сакавіка 1940 | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Герасім Іванавіч Іваноў]] | пераемнік = {{нп3|Іван Мацвеевіч Чарыкаў||ru|Чарыков, Иван Матвеевич}} | тытул_2 = старшыня <br/> Савета Народных Камісараў<br/> [[Чувашская АССР|Чувашскай АССР]] | парадак_2 = 8 | сцяг_2 = Flag_of_Chuvash_ASSR.svg | сцяг2_2 = Flag_of_the_Russian_SFSR_1937-1954.svg | перыядпачатак_2 = 31 ліпеня | перыядканец_2 = 20 кастрычніка 1938 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = [[Лука Сямёнавіч Спасаў]] | пераемнік_2 = [[Аляксандр Васілевіч Сомаў]] | прэм'ер_2 = РСФСР: [[Мікалай Аляксандравіч Булганін]] | тытул_3 = Першы сакратар ''(в. а.)''<br />ЦК КП(б) Беларусі | парадак_3 = | сцяг_3 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак_3 = 11 жніўня 1937 | перыядканец_3 = 18 чэрвеня 1938 | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 = [[Якаў Аркадзевіч Якаўлеў]] | пераемнік_3 = [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка]] | тытул_4 = Другі сакратар Маскоўскага гарадскога камітэта УКП (б) | парадак_4 = 4 | сцяг_4 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак_4 = 29 мая | перыядканец_4 = жнівень 1937 | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = [[Міхаіл Максімавіч Кулькоў]] | пераемнік_4 = {{нп3|Сцяпан Ніканавіч Тарасаў||ru|Тарасов, Степан Никонович}} | тытул_5 = Народны Камісар сацыяльнага забеспячэння [[Туркестанская АССР|Туркестанскай АССР]] | парадак_5 = | сцяг_5 = Turkestan Autonomous SSR Flag.svg | перыядпачатак_5 = ліпень | перыядканец_5 = лістапад 1922 | перыяд праўлення_5 = | папярэднік_5 = | пераемнік_5 = | тытул_6 = старшыня Выканаўчага камітэта [[Ташкент|ташкенцкага]] Савета | парадак_6 = | сцяг_6 = Turkestan Autonomous SSR Flag.svg | перыядпачатак_6 = 1920 | перыядканец_6 = лістапад 1921 | перыяд праўлення_6 = | папярэднік_6 = | пераемнік_6 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = 1919—1920 | прыналежнасць = {{Сцяг|РСФСР|1918}} | род войскаў = армія | званне = ваенкам | камандаваў = | бітвы = [[Грамадзянская вайна ў Расіі]] | партыя = [[РСДРП]] / [[УКП(б)]] | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = Курсы марксізму-ленінізму пры ЦК УКП(б) | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Аляксе́й Аляксе́евіч Во́лкаў''' ({{lang-ru|Алексе́й Алексе́евич Во́лков}}; {{ДН|7|1|1890|26|12|1889}}, с. [[Дзмітрыева, Касімаўскі раён|Дзмітрыева]], {{нп3|Касімаўскі павет||ru|Касимовский уезд}}, [[Разанская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|4|3|1942}}, г. [[Масква]]) — [[СССР|савецкі]] дзяржаўны і партыйны работнік<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Волков Алексей Алексеевіч |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 121 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў рускай сялянскай сям’і, скончыў пачатковую школу ў роднай вёсцы. Працаваў у саматужных майстэрнях. З 1912 працаваў у Пецярбургу: на [[Кіраўскі завод|Пуцілаўскім заводзе]], суднабудаўнічай верфі, {{нп3|Такелажныя працы, грузаперавозкі|такелажнікам|ru|Такелажные работы (грузоперевозки)}} ваенных судоў. У 1915—1917 гадах працаваў такелажнікам у [[Хельсінкі|Гельсінгфорсе]] і [[Крэпасць Суаменліна|Свеаборгу]]. У 1915 г. уступіў у [[РСДРП]]. У 1917 г. — член завадскога камітэта [[Кіраўскі завод|Пуцілаўскага завода]], старшыня кантрольнай камісіі. У 1917—1918 гг. — у [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Чырвонай гвардыі]] ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]]. З чэрвеня 1918 года па жнівень 1920 года загадваў аддзелам аховы здароўя, быў членам Выканаўчага камітэта аднаго з раёнаў Петраграда<ref name="БС"/>. У 1919—1920 гадах служыў у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], ваенкам санітарнай часткі 19-й стралковай дывізіі {{нп3|7-я армія, РСЧА|7-й арміі|ru|7-я армия (РККА)}}; удзельнічаў у [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайне]]. У 1920 годзе непрацяглы час быў адказным арганізатарам раённага камітэта РКП(б) у Петраградзе. У тым жа годзе накіраваны на партыйную працу ў Сярэднюю Азію: старшыня Выканаўчага камітэта [[Ташкент|Ташкенцкага]] Савета (1920 — лістапада 1921), намеснік старшыні Камітэту дапамогі галадаючым Туркестана (лістапад 1921 г. — красавік 1922), начальнік Галоўнага ўпраўлення камунальнай гаспадаркі Народнага камісарыята ўнутраных спраў [[Туркестанская АССР|Туркестанскай АССР]] (май — ліпень 1922 года). З ліпеня 1922 г. — народны камісар сацыяльнага забеспячэння Туркестанскай АССР, з лістапада 1922 г. — намеснік народнага камісара сацыяльнага забеспячэння Туркестанскай АССР. Са снежня 1922 — адказны сакратар шэрагу павятовых камітэтаў КП(б) Туркестана (Палтарацкага, з сакавіка па верасень 1923 — Краснаводскага, у 1923—1924 гг . — Мервскага). Са снежня 1924 па 1925 г. — намеснік старшыні Цэнтральнай кантрольнай камісіі КП (б) Туркменіі і адначасова намеснік народнага камісара рабоча-сялянскай інспекцыі [[Туркменская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Туркменскай ССР]]. У 1925—1927 гадах вучыўся на Курсах марксізму-ленінізму пры ЦК УКП(б). З 1927 г. — на партыйнай працы ва Украіне: старшыня Луганскай акруговай кантрольнай камісіі КП(б) Украіны (1927—1929), член Цэнтральнай кантрольнай камісіі КП(б) Украіны (29 лістапад 1927 года — 5 чэрвеня 1930). З 1929 года — на кіруючых пасадах у [[Паволж'е|Паволж’і]]: старшыня Камісіі па раскулачванню Выканаўчага камітэта Пугачэўскага акруговага Савета (1929—1930), загадчык Ніжне-Волжскім краявым аддзелам працы (па 1932 г.). З 1932 г. — на партыйнай працы ў Маскве: інструктар Маскоўскага гарадскога камітэта УКП(б) (1932—1933), 1-ы сакратар Кіраўскага раённага камітэта УКП(б) (1933—1937). З 29 мая па жнівень 1937 г. — 2-гі сакратар Маскоўскага гарадскога камітэта [[УКП(б)]]<ref>{{cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_RSFSR/06126.asp|title=Москва|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991|accessdate=2012-12-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CxkdBYUt?url=http://www.knowbysight.info/1_RSFSR/06126.asp|archivedate=16 снежня 2012|url-status=live}}</ref>, член тройкі Маскоўскай вобласці замест [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|М. С. Хрушчова]]<ref>{{cite web|url=http://memo.ru/history/exp-kpss/|title=2. Ответственность КПСС за массовые репрессии|work=Экспертное заключение к заседанию Конституционного Суда РФ 26 мая 1992 г.|publisher=Мемориал|accessdate=2012-12-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Cxke7QLj?url=http://memo.ru/history/exp-kpss/|archivedate=16 снежня 2012|url-status=dead}}</ref>. З 11 жніўня 1937 года па 18 чэрвеня 1938 выконваў абавязкі першага сакратара ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б) Беларусі]]<ref name="БС"/>. {{пачатак цытаты}} Дзіўная апынулася асоба… Ніхто ў рэспубліцы раней яго не ведаў. А калі сеў на месца першага, адразу пацягнуў за сабой шлейф расстрэльных спраў. Чорная пляма ад яго і засталася. {{Канец цытаты|крыніца=Б. Н. Авхимович {{sfn|Люди и книги|}}}} На працягу паўгода было арыштавана і расстраляна 34 з 64 членаў ЦК, 8 з 21 кандыдата ў члены ЦК. {{пачатак цытаты}} Цэнтральны камітэт УКП(б) лічыць, што Волкаў не спраўляецца са сваімі абавязкамі. Таварыш Волкаў чалавек сумленны, яму не прад’яўляецца ніякіх абвінавачванняў, але ЦК лічыць неабходным яго замяніць. ЦК УКП (б) рэкамендуе вам ўвесці ў склад ЦК партыі Беларусі таварыша [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнку П. К.]], маладога работніка, які добра зарэкамендаваў сябе на працы ў аддзеле кіруючых органаў ЦК УКП(б). Калі ёсць да яго пытанні, ён на іх адкажа. {{канец цытаты|крыніца=Секретарь ЦК УКП(б) {{нп3|Андрэй Андрэевіч Андрэеў|Андреев|ru|Андреев, Андрей Андреевич}} на вячэрнім пасяджэнні ЦК КП Беларусі 18.6.1938<ref>{{артыкул|аўтар=Федотов В.|загаловак=Год 1953-й: операция «Преемник»|спасылка=http://old.redstar.ru/2007/08/15_08/4_01.html|выданне=Красная звезда|год=2007, 15 жніўня}}</ref>}} З чэрвеня 1938 г. — у распараджэнні ЦК УКП(б). У 1938—1940 гадах — на адказнай працы ў Чувашыі: старшыня Савета Народных Камісараў Чувашскай АССР (31 ліпеня — 20 кастрычніка 1938)<ref>{{cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_RSFSR/05035.asp|title=Исполнительные и распорядительные органы государственной власти Чувашской АССР — ССР — Республики Чувашия|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991|accessdate=2012-12-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CxkedkKc?url=http://www.knowbysight.info/1_RSFSR/05035.asp|archivedate=16 снежня 2012|url-status=live}}</ref>, першы сакратар Чувашскага абласнога камітэта УКП(б) (1 кастрычніка 1938 г. — 4 сакавіка 1940 г; раней, з 17 па 24 верасня 1938 г. — выконваючы абавязкі)<ref name="БС"/><ref>{{cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_RSFSR/05032.asp|title=Чувашский областной комитет РКП(б) — ВКП(б) — КПСС — Чувашский республиканский комитет КП РСФСР|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991|accessdate=2012-12-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CxkfRisM?url=http://www.knowbysight.info/1_RSFSR/05032.asp|archivedate=16 снежня 2012|url-status=live}}</ref>. З 21 сакавіка 1939 года па 20 лютага 1941 быў членам Цэнтральнай Рэвізійнай камісіі УКП(б). З 1940 г. працаваў намеснікам старшыні Прэзідыума Усесаюзнага Савета лесапрамысловай кааперацыі, дырэктарам фабрыкі ў Маскве. Абіраўся дэпутатам [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 1-га склікання (з 1937 г., член Савета Саюза ад Беларускай ССР<ref name="БС"/><ref>{{cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07705.asp|title=Депутаты Верховного Совета СССР I-го созыва 1937—1946|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991|accessdate=2012-12-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CxkgwFWR?url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07705.asp|archivedate=16 снежня 2012|url-status=live}}</ref>), членам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = Сымон Кандыбовіч.|частка = |загаловак = Разгром нацыянальнага руху ў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = БГА|год = 2000|том = |старонкі = |старонак = 160|серыя = |isbn = 985-6374-15-4|тыраж = }} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&2EB/9c606fc2/index|title=Волков Алексей Алексеевич|publisher=Библиотека — Люди и книги|accessdate=2012-12-12|ref=Люди и книги|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Cxki385s?url=http://az-libr.ru/index.shtml?Persons|archivedate=16 снежня 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.knowbysight.info/VVV/01874.asp|title=Волков Алексей Алексеевич|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991|accessdate=2012-12-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CxkjCsEo?url=http://www.knowbysight.info/VVV/01874.asp|archivedate=16 снежня 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=1192|title=Волков Алексей Алексеевич|author=Фёдоров Ф. Ф.|publisher=Чувашская энциклопедия|accessdate=2012-12-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Cxkk4PG6?url=http://enc.cap.ru/?t=prsn|archivedate=16 снежня 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1076445815|title=Волков Алексей Алексеевич|publisher=ЦентрАзия|accessdate=2012-12-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CxkkjDSd?url=http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1076445815|archivedate=16 снежня 2012|url-status=live}} {{Лідэры беларускай кампартыі, 1919—1991}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Волкаў Аляксей Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці Ташкента]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР ад акруг Беларусі]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Чувашскага абкама КПСС]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Мінскага гаркама КП Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Разанскай вобласці]] q1rsjuo5ylcdhkzjkcsx4xo7tjaevr6 100 193297 5175997 5175000 2026-08-05T15:51:08Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5175997 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Аменарэя|2026-08-05T12:44:10Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амброзія трохраздзельная|2026-08-05T10:19:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амброзія (расліна)|2026-08-05T10:01:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пайкілатэрмныя жывёлы|2026-08-05T06:13:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Напалеон Дзем'янавіч Галіцкі|2026-08-03T14:33:51Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Іосіф Іпалітавіч Равіч|2026-08-01T15:28:01Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Паратырэоідны гармон|2026-07-31T07:52:50Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Парашчытападобныя залозы|2026-07-31T07:22:31Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Падстраўнікавы сок|2026-07-30T13:40:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Генры Джон Эльвез|2026-07-30T13:12:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падснежнік беласнежны|2026-07-30T12:59:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падснежнік (Амарылісавыя)|2026-07-30T12:48:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкорнік бярозавы|2026-07-29T11:30:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкорнік хваёвы|2026-07-29T11:20:06Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкорнікі|2026-07-29T11:02:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Archon|2026-07-29T08:26:54Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Паддубічы|2026-07-28T11:34:45Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падвід|2026-07-28T09:53:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пагонічы|2026-07-27T12:00:02Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арэхавыя|2026-07-26T15:35:41Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> cqzmx5lqyhum2rjfcdii3x7eqibetqt 100 193441 5175994 5174578 2026-08-05T15:50:29Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5175994 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Літоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета|2026-08-05T08:35:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сустрэчны завулак (Мінск)|2026-08-04T17:12:06Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сустрэчная вуліца (Мінск)|2026-08-04T16:48:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Яна Райніса (Мінск)|2026-08-02T12:44:32Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў|2026-07-31T10:52:39Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T17:37:57Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T15:30:55Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сацыялістычны завулак (Мінск)|2026-07-24T09:52:07Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вадзім Іванавіч Альшэўскі|2026-07-23T19:50:42Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Будынак школы сясцёр-назарэцянак (Навагрудак)|2026-07-23T16:40:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Фустат|2026-07-23T13:00:15Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Маці Пальм|2026-07-23T06:59:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Могілкі Свята-Мікалаеўскай царквы (Ліда)|2026-07-22T14:27:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Могілкі Прачысценскай царквы (Ліда)|2026-07-22T14:25:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Капліца Святой Барбары (Ліда)|2026-07-20T21:25:07Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Помнік салдатам, якія загінулі ў гады Першай сусветнай вайны (Ліда)|2026-07-20T09:57:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Майданак|2026-07-20T08:50:59Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Сацыялістычная вуліца (Мінск)|2026-07-20T08:12:21Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вайсковыя могілкі (Ліда)|2026-07-20T08:04:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Старыя праваслаўныя могілкі (Ліда)|2026-07-20T07:50:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> jsfolx9o4ab6ud581i9pksyxjcxdq3o 100 193442 5176001 5175493 2026-08-05T15:51:57Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5176001 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Амброзія (міфалогія)|2026-08-05T10:09:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пенелопа|2026-08-04T10:18:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Элеўсінскія містэрыі|2026-05-05T21:43:52Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Калонія (Рым)|2026-04-10T07:10:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Гіпакамп (міфалогія)|2026-03-30T21:23:31Z|Lš-k.}} {{Новы артыкул|Пояс Іпаліты|2026-03-18T18:21:58Z|Selja}} {{Новы артыкул|Дыярэза (вершаскладанне)|2026-03-16T20:04:48Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Вазапісец Дарыя|2026-02-21T20:33:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сатурн, які пажырае свайго сына|2026-02-19T19:50:42Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Тындарэй|2026-02-02T09:52:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Арыстарх Самоскі|2026-01-04T15:29:50Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Карынфская вайна|2025-11-16T15:25:24Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> fu7wjl0d5ih5814kulzzl72cb5ypujp 0 198881 5176410 5162486 2026-08-06T11:19:38Z Autumndancer 168015 /* Раннія гады */ арфаграфія 5176410 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Марк Мацвеевіч Антакольскі | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Марк Матвеевич Антокольский}} | імя пры нараджэнні = Мо́рдух Ма́тысавіч Антако́льскі | партрэт =Портрет скульптора Марка Матвеевича Антокольского.jpg | шырыня = | загаловак =Партрэт работы [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|В. Васняцова]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства =Расійская імперыя | жанр =скульптура | вучоба = | стыль =[[акадэмізм]] | працы ={{нп3|Помнік Пятру I, Таганрог|Помнік Пятру I|ru|Памятник Петру I (Таганрог)}} | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча =Category:Mark Antokolski }} {{цёзкі2|Антакольскі}} '''Марк Мацве́евіч Антако́льскі''' (''Мо́рдух Ма́тысавіч Антако́льскі''; {{ДН|2|11|1843|21|10}}, [[Вільнюс|Вільня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|9|7|1902|26|6}}, [[Франкфурт-на-Майне]], [[Германская імперыя]]) — знакаміты {{скульптар|XIX стагоддзя|Расійскай імперыі|Расіі}}-[[Рэалізм (жывапіс)|рэаліст]], у [[1871]] акадэмік, [[прафесар]] скульптуры з [[1880]]. == Раннія гады == Марк Мацвеевіч Антакольскі нарадзіўся ў [[Вільнюс|Вільні]]. Прозвішча паходзіць ад назвы прыгарада {{нп3|Антокаль||ru|Антакальнис}} ({{lang-lt|Antakalnis}}, цяпер адзін з раёнаў горада). Ён быў малодшым, сёмым, дзіцем у яўрэйскай сям’і. Яго бацькі былі людзьмі небагатымі і вельмі рэлігійнымі. Яшчэ хлопчыкам Антакольскі маляваў усюды, дзе толькі мог — на стале, на сценах. Бацькі ставіліся рэзка негатыўна да захаплення сына. Але, калі хлопчык падрос, яго аддалі ў навучанне да разьбяра па дрэве. Аб таленавітым чалядніку даведалася жонка віленскага генерал-губернатара [[Уладзімір Іванавіч Назімаў|У. І. Назімава]] [[Настасся Аляксандраўна Назімава|Н. А. Назімава]] — вядомая заступніца мастацтваў. Дзякуючы яе хадайніцтву будучага вялікага скульптара прынялі ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэмію мастацтваў]] (яму было дазволена наведваць вольным слухачом скульптурны клас). [[Файл:Ivan IV by Antokolsky by shakko 01.jpg|thumb|250px|left|«[[Іван Грозны, Антакольскі|Іван Грозны]]»]] У [[1864]] годзе Антакольскаму быў прысвоены сярэбраны медаль за гарэльеф «Яўрэй-кравец», а ў [[1868]] годзе — залаты за гарэльеф «Скупы». Падчас вучобы ў Акадэміі Антакольскі не толькі ў дасканаласці авалодаў рускай мовай (дома гаварылі на [[ідыш]]), але і захапіўся расійскай гісторыяй і літаратурай. І першай вялікай яго працай стала статуя «Іван Грозны» ([[1870]]). Савет Акадэміі прысудзіў студэнту Марку Антакольскаму за «Івана Грознага» вышэйшую ўзнагароду — званне акадэміка. Вялікая княгіня {{нп3|Марыя Мікалаеўна, дачка Мікалая I|Марыя Мікалаеўна|ru|Мария Николаевна (дочь Николая)}}, заступніца Акадэміі мастацтваў, прыйшла ў захапленне ад скульптуры і распавяла аб працы маладога мастака імператару [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандру II]]. [[Статуя]] зрабіла на цара велізарнае ўражанне, і ён набыў яе для [[Эрмітаж]]а за 8 тысяч рублёў (па тых часах велізарная сума). == Сталыя гады == У [[1871]] годзе, пасля заканчэння Акадэміі, Антакольскі з’язджае ў [[Рым]] і [[Парыж]]. У той час гэта была звычайная для выпускнікоў Акадэміі мастацтваў практыка. Лічылася, што будучыя [[скульптура|скульптары]] і жывапісцы павінны акунуцца ў культурную атмасферу і ўбачыць работы {{нп3|Класічнае мастацтва|класікаў|ru|Классическое искусство}} у [[арыгінал]]ы. У Рыме Антакольскі працаваў над статуяй Пятра I, задуманай яшчэ ў Расіі. Гэтую працу ён выслаў у Санкт-Пецярбург. У гэты ж час Антакольскага абралі членам-карэспандэнтам Парыжскай акадэміі. У [[1878]] годзе ён паказаў свае новыя працы на [[Сусветная выстаўка (1878)|Сусветнай выстаўцы]] ў Парыжы і атрымаў яе вышэйшую ўзнагароду і французскі [[Ордэн Ганаровага легіёна]]. Неўзабаве яго абралі ганаровым членам многіх заходнееўрапейскіх акадэмій: [[Венская акадэмія выяўленчых мастацтваў|Венскай]], [[Берлінская акадэмія мастацтваў|Берлінскай]], [[Каралеўская акадэмія мастацтваў|Лонданскай]] і іншых. У [[1889]] у скульптар стварае статую «Нестар-летапісец». У [[1891]] годзе ён завяршае яшчэ дзве працы: [[маёліка]] «Яраслаў Мудры» і бронзавую статую «Ярмак». Памёр Антакольскі ў Франкфурце-на-Майне (па іншых крыніцах — у горадзе [[Бад-Гомбург|Бад-Хомбург]]) і быў пахаваны ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] на {{нп3|Праабражэнскія яўрэйскія могілкі, Санкт-Пецярбург|Праабражэнскіх яўрэйскіх могілках|ru|Преображенское еврейское кладбище (Санкт-Петербург)}}. Антакольскі шмат пісаў, вядомыя яго артыкулы па пытаннях мастацтва ў «{{нп3|Санкт-Пецярбургскія ведамасці|Санкт-Пецярбургскіх ведамасцях|ru|Санкт-Петербургские ведомости}}», «[[Нядзеля (газета, 19 стагоддзе)|Неделе]]», часопісе «Мастацтва і мастацкая прамысловасць», у «{{нп3|Веснік Еўропы, 1866—1918|Весніку Еўропы|ru|Вестник Европы (1866—1918)}}» ў 1887 апублікаваная яго «Аўтабіяграфія», незадоўга да смерці напісаў раман «Бэн-Ізак» — хроніку з яўрэйскага жыцця. Пад рэдакцыяй [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|У. В. Стасава]] і з яго вялікай прадмовай пасля смерці скульптара была выдадзена кніга "Марк Мацвеевіч Антакольскі. Яго жыццё, творчасць, лісты і артыкулы "(Санкт-Пецярбург — Масква, [[1905]]). Унучаты пляменнік М. М. Антакольскага — вядомы паэт {{нп3|Павел Рыгоравіч Антакольскі|Павел Антакольскі|ru|Антокольский, Павел Григорьевич}}. <gallery mode=packed> File:Mark Antokolsky3.jpg|Фота М. Антакольскага, канец 1890-х гадоў. File:Mark Antokolsky2.jpg|Фота М. Антакольскага File:Mark Antokolsky.jpg|Фота М. Антакольскага File:Mark Antokolski in his studio.jpg|Фота М. Антакольскага ў яго парыжскай студыі </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Э. В. Кузнецова. М. М. Антокольский. Жизнь и творчество. Москва, 1989. * Olga Litvak. Rome and Jerusalem: The Figure of Jesus in the Creation of Mark Antokol’skii // The Art of Being Jewish in Modern Times. Eds. Barbara Kirshenblatt-Gimblett and Jonathan Karp. Philadelphia, University of Pennsylvania Press, 2007 (Jewish Culture and Contexts), == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Антокольский, Марк Матвеевич}} * [http://www.artonline.ru/encyclopedia/036 Антокольский Марк (Мордух) Матвеевич. Биография и творчество] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090826142305/http://www.artonline.ru/encyclopedia/036 |date=26 жніўня 2009 }} {{ref-ru}} * [http://www.abramtsevo.net/5_1.htm М. М. Антокольский в Абрамцеве] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090821202010/http://abramtsevo.net/5_1.htm |date=21 жніўня 2009 }} {{ref-ru}} * {{staratel.com|http://www.staratel.com/pictures/ruspaint/036.htm}} {{ref-ru}} * [http://jekl.ru/fl/0_3s/sppr_0_3s_0016.jpg Фото надгробия]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140222021918/http://jekl.ru/fl/0_3s/sppr_0_3s_0016.jpg |date=22 лютага 2014 }} {{ref-ru}} {{Перасоўнікі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Антакольскі Марк Мацвеевіч}} [[Катэгорыя:Постаці Таганрога]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] 1cin2p26p5nrrdq3pgc4123its1pn0z 0 200415 5176417 4879953 2026-08-06T11:25:23Z Autumndancer 168015 5176417 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Беларускі клуб}} '''Беларускі клуб''' — культурна-асветніцкая суполка, якая існавала ў [[Вільня|Вільні]] ў [[1916]]—[[1920]] гадах пад старшынствам грамадскага дзеяча [[Іван Луцкевіч|Івана Луцкевіча]]. Да канцы лютага [[1917]] года клуб размяшчаўся на Вялікай вул. у доме Мухіна. Пазней пераязджае ў новае памяшканне на Віленскай вул., 28. З лета 1917 года знаходзіўся на Юраўскім пр., 22<ref name=en/>. == Гісторыя == Беларускі драматург [[Францішак Аляхновіч]] у сваёй манаграфіі «[[Беларускі тэатр]]» так апісаў гісторыю стварэння клуба: {{пачатак цытаты}} Нямецкая акупацыя на нейкі час спыняе ўсялякую беларускую культурную працу. Але ўжо ў лютым 1916 года нямецкі обербургамістар атрымаў ад беларусаў просьбу аб дазволе адчыніць беларускі клуб, а 1 чэрвеня ў доме Мухіна на Вялікай вуліцы а гадз. 4 па палудні Іван Луцкевіч, старшыня клубу, адчыняе гэту ўстанову сваёй прамовай<ref name=citation>{{Кніга|аўтар = [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Ф.]]|частка = |загаловак = [[Беларускі тэатр|Беларускі тэатр]]|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = [[Вільня]]|выдавецтва = |год = 1924|том = |старонкі = 114|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} паводле {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Хрэстаматыя па гісторыі беларускага тэатра і драматургіі: У 3 т. Т. 1: Ад вытокаў — да пачатку XX стагоддзя|арыгінал = |спасылка = |адказны = Бел. ун-т культуры; Уклад., рэд. тэкстаў, уступ. арт. і камент. А. В. Сабалеўскага|выданне = 2-е выд., пашыр. і ўдаклад.|месца = Мн.|выдавецтва = Беларуская навука|год = 1997|том = |старонкі = 362—363|старонак = 444|серыя = |isbn = 985-08-0064-X|тыраж = }}</ref> {{канец цытаты}} Першая пасля прыходу нямецкіх войск вечарына адбываецца [[17 верасня]] [[1916]] года з не надта багатаю праграмай. Наступныя вечарыны ладзіліся са спевамі, спектаклямі, дэкламацыямі, танцамі і музыкай<ref name=en>{{Кніга|аўтар = К.Б. Кузняцова|частка = Беларускі клуб|загаловак = Тэатральная Беларусь: Энцыклапедыя: У 2 т.|арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = |год = 2002 |том = 1|старонкі = 107—108|старонак = 568|серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Тут пачынае гуртавацца [[Беларуская драматычная дружына|аматарская драматычная дружына]] пад кіраўніцтвам [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]], якая пачынае ставіць драматычныя спектаклі. Паказваюцца п’есы: «[[Калісь]]», «Бутрым Няміра», «Чорт і баба», «[[На вёсцы]]», «[[Манька]]», «Базылішк», а таксама «Антось Лата» [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], «[[Хам (раман)|Хам]]» паводле [[Э. Ажэшка|Э. Ажэшкі]], «[[Міхалка]]» [[браты Далецкія|Далецкіх]], «Мядзведзь» [[Антон Чэхаў|Антона Чэхава]] і інш<ref name=en/>. У канцы лютага Беларускі клуб перамяшчаецца з дома Мухіна на Вялікай вуліцы ў памяшканне на Віленскай вул., 28. Вось што пра гэта піша Францішак Аляхновіч: {{пачатак цытаты}} У канцы лютага 1917 г. беларускі тэатр мае ўжо сваю ўласную сцэну ў новым памяшканні клубу на Віленскай вул. № 28, дзе спектаклі адбываюцца што нядзелю. Улетку з прычыны рэквізіцыі гэтага памяшкання ваеннай уладай клуб разам з тэатрам перабіраюцца на Юраўскі праспект (цяпер вул. Міцкевіча) № 22, дзе таксама ёсць сцэна<ref name=citation/>. {{канец цытаты}} У клубе таксама ладзяцца ўдачныя дзіцячыя спектаклі Драматычнага гуртка таварыства «Золак» пад старшынствам Станіславы Корф. Рэпертуар: батлейкі і містэрыі<ref name=en/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Беларускія клубы]] [[Катэгорыя:1916 год у Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1916 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1920 годзе]] 942m2mz85mlterd8naqwesjxqi1k1dw 0 211583 5176077 4851519 2026-08-05T18:50:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176077 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Bupleurum baldense - 15062010.jpg |image title = |image descr = {{bt-bellat||Bupleurum baldense}} |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Bupleurum |author = [[L.]], 1753 |syn = * {{btname|Buprestis|[[Spreng.]]}} * {{btname|Keracia|([[Coss.]]) [[Calest.]]}} |typus = {{bt-latbel|Bupleurum rotundifolium|aut=L.|txt=<ref name="ING">{{ING|Bupleurum}}</ref>|}} |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Bupleurum |commons = Category:Bupleurum |grin = 1795 }} '''Валаду́шка'''<ref name="ЭПБ1">{{Крыніцы/ЭПБ|1}}</ref><ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|26}}</ref> (''Buplēurum'') — [[род]] [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін сямейства {{bt-bellat|Парасонавыя|Apiaceae}}. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|134 Bupleurum rotundifolium L.jpg|left|{{bt-bellat||Bupleurum rotundifolium}} — [[тыпавы від]] роду. {{Бат.іл.|Маскле}}|color=#BBDD99}} [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] ці [[аднагадовыя расліны|аднагадовыя]] [[травяністыя расліны]], радзей [[паўкуст]]ы і [[куст]]ы<ref name="Гиляров" />. [[Корань расліны|Корань]] магутны, стрыжневы. [[Сцябло]] прамое, да 1 м вышынёй. [[Лісце]] прыкаранёвае больш доўгае, сярэдняе і верхняе карацей ніжняга. Лісце валадушкі, падобна на агурочнае, мае блакітнаваты адліў, паколькі пакрытае [[воск|васковым]] налётам. [[Кветка|Кветкі]] з загнутымі ўнутр [[Пялёстак|пялёсткамі]]. Цвіце ў чэрвені — ліпені [[Плод]] — [[сямянка]]. Плоданасіць у ліпені — жніўні. == Распаўсюджанне і экалогія == Расліны роду распаўсюджаны пераважна ў [[Еўразія|Еўразіі]] і [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]<ref name="Гиляров">Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1986. — С. 104. — 100 000 экз.</ref>. Растуць на вільготных [[луг]]ах, на схілах, прыморскіх абрывах. == Віды == Род змяшчае больш за 200 [[Біялагічны від|відаў]]<ref name="TPL">[[The Plant List]]: [http://www.theplantlist.org/browse/A/Apiaceae/Bupleurum/ ''Bupleurum'']</ref>. Некаторыя віды: * {{bt-latbel|Bupleurum baldense|aut=[[Turra]]|}} * {{bt-latbel|Bupleurum martjanovii|aut=[[Krylov]]|}} * {{bt-latbel|Bupleurum rotundifolium|aut=[[L.]]|txt={{Typus}}<ref name="ING" />|Валадушка круглалістая|Валодаўнік|Заяча капуста}} * {{bt-latbel|Bupleurum veronense|aut=[[Turra]]|}} == Значэнне і ўжыванне == Лекавае значэнне маюць тры віды валадушкі: * {{bt-latbel|Bupleurum aureum|aut=[[Fisch.]] ex [[Hoffm.]]|}} * {{bt-latbel|Bupleurum scorzonerifolium|aut=[[Willd.]]|}} * {{bt-latbel|Bupleurum multinerve|aut=[[DC.]]|}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|1|Валаду́шка|Сімановіч Л. Г.|399}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Буплейрум}} * {{ВСЭ3|Володу́шка|5|323}} * {{ФлораСССР|аўтар=Линчевский И. А.|частка=Род 988. Володушка — Bupleurum|том=16|стар=|ref=}} {{ref-ru}} * {{артыкул|аўтар=Neves, S. S. & M. F. Watson.|загаловак=Phylogenetic relationships in Bupleurum (Apiaceae) based on nuclear ribosomal DNA ITS sequence data|спасылка=http://aob.oxfordjournals.org/cgi/content/full/93/4/379|выданне=Ann. Bot|месца=Oxford|выдавецтва=|год=2004|выпуск=93|старонкі=379—398|isbn=}} * {{крыніцы/ОВРБ|197, 202|12. Bupleurum L. — Володушка}} * {{крыніцы/ДПР СССР|Род Володушка — Bupleurum L.|248—249}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|42125|Володушка — род Bupleurum}} * [http://flower.onego.ru/annual/bupleuru.html ''Валадушка'']{{Недаступная спасылка}} ў Энцыклапедыі дэкаратыўных садовых раслін {{V|10|2|2010}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Парасонавыя]] 5tpummi9fb4jztx68bxczzbntxv3vq2 0 217692 5176071 5157335 2026-08-05T18:32:28Z Rabbi Mendl 19651 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (72).png]] → [[File:2016.09.15 Sergei Martynov on Exhibition of Paintings of Akulov Vladimir. Minsk, Belarus.png]] На фото не тот человек, который был обозначен в названии файла 5176071 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Яўген Антонавіч Ксяневіч |арыгінал_імя = |партрэт = Exhibition of Sergey Shilo about Vladimir Vysotsky 10.09.2013 in Pushkin`s library, Eugeny Ksenevich.JPG |памер = |подпіс = |апісанне = ''На адкрыцці выстаўкі [[Сяргей Рыгоравіч Шыла|Сяргея Шылы]], 10 верасня 2013 года'' |імя пры нараджэнні= |род дзейнасці = [[калекцыянер]], [[бібліяфіл]], [[мецэнат]], куратар мастацкіх і музычных праектаў, кампазітар-песеннік. |дата нараджэння = 17.05.1952 |месца нараджэння = |грамадзянства = {{USSR}} → {{BLR}} |падданства = |супрацоўніцтва = [[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзімір Акулаў]] |вучоба = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі= |сайт = |Commons = |Rodovid = }} {{Цёзкі2|Ксяневіч}} '''Яўген Антонавіч Ксяневіч''' (нар. {{ДН|17|5|1952}}<ref>[http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&view=person&id=2673 Ксеневич Евгений Антонович]{{Недаступная спасылка}}</ref>) — калекцыянер сучаснага беларускага мастацтва, бібліяфіл, куратар мастацкіх і музычных праектаў, кампазітар-песеннік. == Біяграфія == Нарадзіўся [[17 мая]] [[1952]] года ў пасёлку [[Зялёны Бор (Смалявіцкі раён)|Зялёны Бор]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў сям’і настаўнікаў-філолагаў. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускі педагагічны інстытут імя Максіма Горкага]] (1974). == Куратарства мастацкіх праектаў == З 1986 года займаецца куратарствам мастацкіх праектаў. Найбольш значныя з іх: * Персанальная выстаўка [http://azgur.by/sobytiya/item/vladimir-akulov-portret «УЛАДЗІМІР АКУЛАЎ. ПАРТРЭТ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190814173458/http://azgur.by/sobytiya/item/vladimir-akulov-portret |date=14 жніўня 2019 }} у [[Мемарыяльны музей-майстэрня Заіра Ісакавіча Азгура|Мемарыяльным музеі-майстэрні Заіра Азгура]]. (2017 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). Куратары [[Мікалай Міхайлавіч Паграноўскі|Мікалай Паграноўскі]], Яўген Ксяневіч. * Персанальная выстаўка [http://museum.by/node/42120 «ПАЭЗІЯ ЧЭРВЕНЯ. УЛАДЗІМІР АКУЛАЎ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190814175007/http://museum.by/node/42120 |date=14 жніўня 2019 }} ў [[Жлобінскі гісторыка-краязнаўчы музей|Жлобінскім гісторыка-краязнаўчым музеі]] ([[Палацава-паркавы комплекс Козелаў-Паклеўскіх (Красны Бераг)|Сядзіба ў Чырвоным Беразе]]) (2017 год, [[Жлобін]], [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка [http://cinema.museum.by/be ЛІНІІ ЛЁСУ ЎЛАДЗІМІРА АКУЛАВА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130517185706/http://cinema.museum.by/be |date=17 мая 2013 }} ў [[Музей гісторыі беларускага кіно|Музеі гісторыі беларускага кіно]] (2017 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка [http://polotsk.museum.by/node/41959 «УЛАДЗІМІР АКУЛАЎ. ТРАЕКТОРЫЯ ЧАСУ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190814175009/http://polotsk.museum.by/node/41959 |date=14 жніўня 2019 }} ў [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|Нацыянальным Полацкім гісторыка-культурным музеі-запаведніку]] (2017 год, [[Полацк]], [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка [http://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1671 «УЛАДЗІМІР АКУЛАЎ. СЕМНАЦЦАЦЬ ІМГНЕННЯЎ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201029051316/http://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1671 |date=29 кастрычніка 2020 }} ў [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|Палацы Румянцавых — Паскевічаў]]. Куратары Алена Калугіна, Яўген Ксяневіч. (2017 год, [[Гомель]] [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка [https://web.archive.org/web/20170809000623/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/detailed_news?param0=159912&lang=ru&rubricId=893 «УЛАДЗІМІР АКУЛАЎ. ІМГНЕННІ ЖЫЦЦЯ»] ў [[:ru:Национальная библиотека Беларуси|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]]. (2017 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка [http://www.tvr.by/news/kultura/v_galeree_universitet_kultury_otkrylas_ekspozitsiya_vladimira_akulova/ «МАЯ ДАРОГА»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190814175013/https://www.tvr.by/news/kultura/v_galeree_universitet_kultury_otkrylas_ekspozitsiya_vladimira_akulova/ |date=14 жніўня 2019 }} ў [[:ru:Белорусский государственный университет культуры и искусств|Галерэі «Універсітэт культуры»]] (2017 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка [http://ont.by/news/our_news/raboti-vladimira-akylova-vistavili-v-nacionalnom-centre-sovremennih-iskysst/%7C «ЗДАБЫЦЦЁ ЛЕГЕНДЫ»]{{Недаступная спасылка}} ў [http://ncsm.by/ Нацыянальным цэнтры сучасных мастацтваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190810203957/http://ncsm.by/ |date=10 жніўня 2019 }}(2016—2017 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка [http://www.tvr.by/news/kultura/rubrika_promenad%D0%B0%D0%BF%D0%B2%D0%B0%D0%BF%D0%B2%D1%83%D0%BA/ «ІНШАЕ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200910005449/https://www.tvr.by/news/kultura/rubrika_promenad%D0%B0%D0%BF%D0%B2%D0%B0%D0%BF%D0%B2%D1%83%D0%BA/ |date=10 верасня 2020 }} ў [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]]. Гасцёўня [[:ru:Голубок, Владислав Иосифович|Уладзіслава Галубка]] (2016 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). * Міжнародная персанальная выстаўка [https://web.archive.org/web/20170110020029/http://slutsk24.by/category/kultura/ «СУСТРЭЧА КУЛЬТУР»] у [http://belarus.embajada.gob.ec/ Амбасадзе Эквадора ў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190728042529/http://belarus.embajada.gob.ec/ |date=28 ліпеня 2019 }}. Мастакі [[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзімір Акулаў]] — Рафаэль Дзіас Рыкальдэ. Куратары Яўген Ксяневіч, Віктар Атрошчык. (2016 год, [[Мінск]], [[Беларусь]], [[Эквадор]]). * Персанальная выстаўка [https://web.archive.org/web/20160816004839/http://eco.unibel.by/meropriyatiya/anonsyi-meropriyatij/vyistavka_rabot_xudozhnika_vladimira_akulova_kosmos_vladimira_akulova.html «КОСМАС УЛАДЗІМІРА АКУЛАВА]» у [http://eco.unibel.by/ Рэспубліканскім цэнтры экалогіі і краязнаўства]. Жывапіс, графіка, паэзія — 100 работ (2016 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка [[Уладзімір Акулаў|Уладзіміра Акулава]] [https://web.archive.org/web/20160816004839/http://eco.unibel.by/meropriyatiya/anonsyi-meropriyatij/vyistavka_rabot_xudozhnika_vladimira_akulova_kosmos_vladimira_akulova.html«][http://publib.by/ru/glav/news.html АДЛЮСТРАВАННІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160602052333/http://publib.by/ru/glav/news.html |date=2 чэрвеня 2016 }}" ў Цэнтральнай бібліятэцы імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]] (2016 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка работ [[Уладзімір Акулаў|Уладзіміра Акулава]] «[https://vitebsk.biz/afisha/exhibition/2472/ ВІТРАЖЫ ЧАСУ]{{Недаступная спасылка}}» ў Віцебскім мастацкім музеі (2016 год, [[Віцебск]], [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка работ [[Валерый Песін|Валерыя Песіна]] «ДЭТАЛІ» ў Цэнтры сучасных мастацтваў (частка работ з калекцыі) (2015 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). Куратар Т. Маркіна. * Персанальная выстаўка работ [[Уладзімір Акулаў|Уладзіміра Акулава]] да [http://forum.artinvestment.ru/showthread.php?t=273601 60-годдзя мастака] ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]] (2014 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). * Праект «Краса і сіла» ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]], прысвечаны алімпіядзе ў Афінах (2004 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). * Выстаўка твораў сучасных беларускіх мастакоў у [[Мінская абласная бібліятэка імя А. С. Пушкіна|Абласной бібліятэцы імя А. С. Пушкіна]] (2003 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). '''Найбольш буйныя персанальныя выстаўкі, праведзеныя Яўгенам Ксяневічам у 2016—2017 гадах''' <center><gallery mode="packed" heights="120"> File:Vladimir Akulov Evgeny Ksenevich - Golubka (4).jpg|На адкрыцці персанальнай выставы "УЛАДЗІМІР АКУЛАЎ. ІНШАЕ" ў Нацыянальным гістарычным музеі (Гасцёўня Ўладзіслава Галубка). 2016 г. Куратары выстаўкі - Яўген Ксяневіч (у цэнтры), Юрый Абдурахманаў (злева). File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (80).png|Адкрыццё выстаўкі "Сустрэча культур" беларускага мастака Ўладзіміра Акулава і эквадорскага мастака Рафаэля Дзіас Рыкальдэ ў Амбасадзе Эквадора ў Беларусі. На фота крайні злева міністр адукацыі Беларусі Ігар карпенка, другі злева пасол Эквадора ў Беларусі Ларэа Давіла Карлас, перакладчыца амбасады, трэці справа куратар выстаўкі Віктар Атрошчык, другі справа радыёжурналіст Леанід новікаў, крайні справа куратар выстаўкі Яўген Ксяневіч. 15 верасня 2016 года. File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (1).jpg|На адкрыцці выстаўкі "Сустрэча культур". Злева крайні гісторык і пісьменнік Леў Казлоў, у цэнтры куратра выставы Яўген Ксяневіч, трэцяя справа прафесар Ірына Чыкалава, другі справа журналіст белтэлерадыёкампаніі Леанід новікаў. 15 верасня 2016 года. File:2016.09.15 Sergei Martynov on Exhibition of Paintings of Akulov Vladimir. Minsk, Belarus.png|На адкрыцці выстаўкі "Сустрэча культур". 6 міністр замежных спраў Сяргей Мартынаў. 15 верасня 2016 года. File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (42).jpg|Адкрыццё персанальнай выстаўкі "Космас Уладзіміра Акулава". Мінск, 2016. File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (76).jpg|На выставе "Космас Уладзіміра Акулава". Злева куратар Яўген Ксяневіч, справа мастак Леанід Хобатаў. Мінск, 2016. File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (26).jpg|Адкрыццё персанальнай выстаўкі "Космас Уладзіміра Акулава". Мінск, 2016. File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (71).jpg|Адкрыццё персанальнай выстаўкі "Космас Уладзіміра Акулава". Крайні злева старшыня саюза мастакоў Беларусі Рыгор Сітніца, другі злева куратар выставы Яўген Ксяневіч, трэці злева фотамастак Уладзімір Паўлаў. Мінск, 2016. File:Kosmos Vladimira Akulova Kurator Ksenevich 2016 (4)- Vladimir Akulov.jpg|Адкрыццё персанальнай выстаўкі "Космас Уладзіміра Акулава". Мінск, 2016. File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (60).jpg|Адкрыццё персанальнай выстаўкі "Космас Уладзіміра Акулава". Мінск, 2016. </gallery></center> '''Персанальная выстаўка беларускага мастака Уладзіміра Акулава «ВІТРАЖЫ ЧАСУ» ў Віцебскім мастацкім музеі. Фотаздымкі з адкрыцця выставы, красавік 2016 года. Куратар Яўген Ксяневіч''' <center><gallery mode="packed" heights="120"> File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 01.JPG|На адкрыцці выставы - аднакурснік, студэнцкі сябра Акулава віцебскі мастак [[Пётр Кірылін]] і куратар выставы Яўген Ксяневіч File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 02.JPG|Куратар Я. Ксяневіч (другі злева) з выпускнікамі віцебскага худграфа ў 1970-1980-я гады [[П. Кірылін]]ым (крайні злева), куратарам студэнцкай групы Акулава ва ўніверсітэцкія гады і мастачкай Г.Васільевай |У горадзе юнацтва Марка Шагала і Уладзіміра Акулава - Віцебску. На здымку - на фоне графіці-партрэта Шагала - студэнцкі сябра Акулава віцебскі мастак [[П. Кірылін]] (справа) і куратар Я. Ксяневіч File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 04.JPG|thumb|На фоне Віцебскага мастацкага музея злева направа мастак [[П. Кірылін]], супрацоўнік музея, дырэктар музея В. Акуневіч, куратар Я. Ксяневіч, куратар групы Акулава ў студэнцкія гады File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 05.JPG|thumb|На адкрыцці выставы - кандыдат мастацтвазнаўства, дацэнт Віцебскага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава М. Л. Цыбульскі і аршанскі мастак М. І. Таранда File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 06.JPG|thumb|На адкрыцці выставы злева направа - куратар Я.Ксяневіч, дырэктар Віцебскага мастацкага музея В.Акуневіч, аднакурснік, студэнцкі сябра Акулава мастак [[П. Кірылін]] File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 08.JPG|thumb|На адкрыцці выставы - куратар выставы Я. Ксяневіч (злева) і мастак А. Слепаў File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 07.JPG|thumb|Госці выставы, пяты справа - дырэктар Віцебскага цэнтра сучаснага мастацтва А. Э. Духоўнікаў </gallery></center> '''Персанальная выстаўка работ Уладзіміра Акулава да 60-годдзя мастака ў Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі, Мінск, лістапад-снежань 2014 года. Куратар Яўген Ксяневіч''' <center><gallery mode="packed" heights="120"> File:Куратор выставки Евгений Ксеневич с Владимиром Акуловым на открытии персональной выставки художника в НББ. Минск.JPG|Куратар выставы Я.Ксяневіч з У.Акулавым на адкрыцці выставы. File:Художник Владимир Акулов.JPG|Мастак Уладзімір Акулаў на адкрыцці выставы. File:Искусствовед Л.Д.Финкельштейн на открытии персональной выставки Владимира Акулова в Национальной библиотеке Беларуси. 2014.JPG|Мастацтвазнавец Л.Д.Фінкельштэйн на адкрыцці выставы Уладзіміра Акулава ў НББ. File:Т.В.Кузьминич на открытии выставки Владимира Акулова в НББ. 2014.JPG|Намеснік дырэктара НББ па інфармацыйных рэсурсах Т.В.Кузьмініч на адкрыцці выставы Уладзіміра Акулава File:Куратор выставки Е. Ксеневич с В.Акуловым на открытии персональной выставки художника в НББ. Минск.jpg|thumb|Уладзімір Акулаў у НББ |Афіша выставы. |Даведка выставы. </gallery></center> '''Выстаўка «КРАСА І СІЛА» ў Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі. 2004 год. Куратар Яўген Ксяневіч''' <center class=""><gallery mode="packed" heights="140"> |Злева направа: Л.Г.Кірухіна, алімпійскі чэмпіён Н.А.Алёхін, куратар Я.Ксяневіч, алімпійскія чэмпіёны А.Д.Бялова і А.В.Каршакевіч, спявак [[Аляксандр Антонавіч Саладуха|А. Саладуха]], алімпійскі чэмпіён А.С.Партноў File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich2.jpg|У першым радзе злева направа В. Смаляк, куратар Я.Ксяневіч, алімпійскія чэмпіёны В. Партноў, А. Каршакевіч, Н. Алёхін File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich.jpg|thumb|Другі злева Пасол Туркменістана ў Беларусі І. В. Вельджанаў, трэці злева куратар Я. Ксяневіч, чацвёртая злева Л. Г. Кірухіна File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich3.jpg|thumb|Алімпійская чэмпіёнка Е. Д. Бялова, куратар Я.Ксяневіч File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich5.jpg|thumb|Спявак [[Уладзімір Міхайлавіч Правалінскі|Уладзімір Правалінскі]] File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich4.jpg|thumb|спявак А. Саладуха, куратар Я.Ксяневіч </gallery></center> '''Выстаўка твораў сучасных беларускіх мастакоў у [[Мінская абласная бібліятэка імя А. С. Пушкіна|Абласной бібліятэцы імя А. С. Пушкіна]] (2003 год, Мінск). Куратар Яўген Ксяневіч''' <center class=""><gallery mode="packed" heights="140"> |Злева направа: мастак Рыгор Несцераў, мастак Іван Кліменка, куратар Я.Ксяневіч. File:Vystavka curator evgeny ksenevich1.jpg|thumb|Злева направа: – мастакі Р.Несцераў, І.Кліменка, куратар Я.Ксяневіч, мастакі В.Касцючэнка, С.Малішэўскі і В.Песін. File:Vystavka curator evgeny ksenevich2.jpg|thumb|Злева направа: мастак С.Малішэўскі, мастацвазнавец Т.Бембель, мастак В.Песін |thumb|Мастак І.Кліменка на фоне сваіх работ |thumb|Мастак Р.Несцераў на фоне сваіх работ |thumb|Работы Васіля Касцючэнкі на выставе |thumb|Работы Ивана Кліменкі на выставе </gallery></center> == Музычная творчасць == З 1980-х гадоў стварае эстрадныя песні на паэзію рускамоўных і беларускамоўных аўтараў (больш за 100 аўтараў вершаў). Напісаў песні на рускамоўныя вершы і пераклады паэтаў: [[Інакенцій Аненскі]], [[Мікалаз Бараташвілі]], [[Гіём Апалінэр]], [[Іван Бунін]], [[Канстанцін Бальмонт]], [[Валерый Брусаў]], [[Андрей Белый|Андрэй Белы]], [[Павел Васільеў]], [[Генрых Гейнэ]], [[Мікалай Гумілёў]], [[Вячаслаў Іваноў]], [[Авецік Ісаакян]], [[Барыс Карнілаў]], [[Мікалай Клюеў]], [[Аўнатан Нагаш]], [[Ігар Севяранін]], [[Федэрыка Гарсіа Лорка]], [[Осіп Мандэльштам]], [[Аляксей Недагонаў]], [[Франчэска Пятрарка]], [[Фрыдрых Рукерт]], [[Ілья Садоф'еў]], [[Канстанцін Фафанаў]], [[Вільям Шэкспір]], [[Марына Цвятаева]], [[Сяргей Ясенін]] і інш. Стварыў песні на вершы беларускіх паэтаў-класікаў і сучаснікаў: [[Максім Багдановіч]], [[Канстанцыя Буйло]], [[Змітрок Бядуля]], [[Алесь Гурло]], [[Сяргей Дарожны]], [[Карусь Каганец]], [[Якуб Колас]], [[Янка Купала]], [[Юрка Лявонны]], [[Язэп Пушча]], [[Казімір Сваяк]], [[Мікола Сурначоў]], [[Валянцін Таўлай]], [[Паўлюк Трус]], [[Міхась Чарот]] і інш. З 2017 года вядзе рубрыку [http://zviazda.by/be/author/yaugen-ksyanevich// «Песню бярыце з сабою»] у газеце [[Звязда (газета)|«Звязда»]], дзе апублікавана больш за [http://zviazda.by/be/author/yaugen-ksyanevich// 40 песень] на вершы беларускіх паэтаў. Я.Ксяневіч публікаваў песні на вершы рускамоўных аўтараў у газеце [https://www.sb.by/zn// «Знамя юности»]. Яўген Ксяневіч з’яўляецца аўтарам зборніка песень на вершы беларускіх паэтаў для калектываў мастацкай творчасці, які быў выдадзены дзякуючы Дзяржпраграме «Культура Беларусі» на 2016—2020 гады. Выданне падрыхтавана [http://nationalcultures.by/news/respublikanskij-centr-nacionalnyh-kultur-predstavlyaet-novye-izdaniya// Рэспубліканскім цэнтрам нацыянальных культур] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200125195301/http://nationalcultures.by/news/respublikanskij-centr-nacionalnyh-kultur-predstavlyaet-novye-izdaniya// |date=25 студзеня 2020 }} у 2019 г. [https://e-catalog.nlb.by/Search/Results?lookfor=%D1%8F%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD+%D0%BA%D1%81%D1%8F%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87&type=AllFields//«Краіна мая, песня мая…»][Ноты]: песні на вершы беларускіх паэтаў: для непрафесійных (аматарскіх) калектываў мастацкай творчасці: [для голасу з літарна-лічбавым абазначэннем суправаджэння] / Яўген Ксяневіч. — Мінск : ІВЦ Мінфіна, 2019. — 55 с. == Мініяцюрныя кнігі == Яўген Ксяневіч з 1980-х гадоў калекцыяніруе рэдкія і мініяцюрныя кнігі. Валодае адной з самых цікавых калекцый мініяцюрных кніжак у Беларусі. Гэта кнігі з пачатку XIX ст. кішэннага фармату самай разнастайнай тэматыкі, у тым ліку выдадзеныя ў Беларусі і многіх краінах свету на розных мовах: зборнікі твораў класікаў сусветнай, беларускай і рускай паэзіі, выбраныя творы прозы, даведнікі і энцыклапедыі, даследаванні па гісторыі і мастацтвазнаўстве, гумарыстычныя і дзіцячыя выданні, кнігі Бібліі і хрысціянская літаратура, выданні па кулінарыі, шахматах і філасофіі. Яўген Ксяневіч лічыць мініяцюрную кнігу вяршыняй паліграфічнага мастацтва. Выданне такіх кніг патрабуе сумеснай тонкай працы высокакваліфікаваных мастакоў, друкароў, дызайнераў. У інтэрв’ю падкрэслівае: «мініяцюрныя кнігі — гэта візітная картка паліграфіі краіны. І Беларусь славіцца сваімі кнігамі. Першыя кнігі былі выдадзены ў Мінску ў 1833 годзе — у мініяцюрным фармаце. І з тых часоў гэтая традыцыя жыве і сёння: многія выдавецтвы выпускаюць выдатныя мініяцюрныя кнігі, якія заваёўваюць прызы на міжнародных конкурсах». '''Найбольш значныя выставы мініяцюрнай кнігі, праведзеныя куратарам Я.Ксяневічам''' * Выстаўка [https://budzma.by/news/mini-knihi.html мініяцюрных кніг] у [[Дзяржаўны літаратурны музей Петруся Броўкі|Дзяржаўным літаратурным музеі Петруся Броўкі]]. (2009 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). Куратар Яўген Ксяневіч. * Выстаўка [https://budzma.by/news/mini-knihi.html мініяцюрных кніг] у [[Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры|Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры]] да 520-годдзя з дня нараджэння Францыска Скарыны. (2010 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). Куратар Яўген Ксяневіч. * Выстаўка мініяцюрных кніг [http://histmuseum.by/by/news/895 «Кніга і культура»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190830232724/http://histmuseum.by/by/news/895 |date=30 жніўня 2019 }} у [[Гасцёўня Уладзіслава Галубка|Гасцёўні Уладзіслава Галубка]] да 500-годдзю беларускага кнігадрукавання. (29 сакавіка 2017 года, [[Мінск]], [[Беларусь]]). Куратар Яўген Ксяневіч. * Выстаўка мініяцюрных кніг [https://blr.belta.by/culture/view/amal-350-minijatsjurnyh-knig-pradstavjats-na-vystautsy-u-gomeli-58954-2017/ «Кніга і культура»] да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання ў [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|Музеі Палаца Румянцавых і Паскевічаў]] (7 чэрвеня 2017 года, [[Гомель]], [[Беларусь]]). Куратар Яўген Ксяневіч. * Выстаўка мініяцюрных кніг у [[Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры|Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры]] (жнівень-верасень 2019 года, [[Мінск]], [[Беларусь]]). Куратар Яўген Ксяневіч. '''Фота з найбольш буйных выстаў мініяцюрнай кнігі, праведзеных куратарам Яўгенам Ксяневічам''' <center><gallery mode="packed" heights="120"> File:Evgeny Ksenevich mini knigi 2010.jpg|На выставе міні-кнігі да 520-годдзя з дня нараджэння Ф.Скарыны (2010). File:Kurator_Evgeny_Ksenevich_mini_knigi.jpg|Афіша выставы міні кнігі да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання(2017). File:Kurator_Evgeny_Ksenevich_mini_knigi_5.png|На выставе міні кнігі ў Гасцёўні Уладзіслава Галубка (2017). File:Kurator Evgeny Ksenevich mini knigi 2.png|Куратар Яўген Ксяневіч і мастацтвазнавец Мікалай Паграноўскі на выставе міні кнігі ў Гасцёўні Уладзіслава Галубка (2017). File:Kurator Evgeny Ksenevich mini knigi 6.png|На выставе міні-кнігі ў Гасцёўні Уладзіслава Галубка (2017). <center><gallery mode="packed" heights="120"> |Выстаўка мініяцюрных кніг у Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры (2019). File:02 Evgeny Ksenevich.jpg|Куратар Яўген Ксяневіч на здымках дакументальнага праекта тэлерадыёкампаніі "Мір", прысвечана рукапісу і кнігадруку ў СНД. |Выстаўка міні-кніг у Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры (2019). File:04 Evgeny Ksenevich.jpg|Выстаўка міні-кніг у Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры (2019). |Выстаўка міні-кніг у Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры (2019). </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * ''Белоусов О.'' [http://www.sb.by/kultura/article/v-art-biznes-prishli-azartnye-lyudi-led-tronulsya.html В арт-бизнес пришли азартные люди. Лед тронулся?] // Советская Белоруссия, 13 октября 2004 {{ref-ru}} * ''Гуляева М.'' [http://www.belgazeta.by/ru/2004_09_13/portmone/8239/ В очередь за бессмертием] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160811085155/http://www.belgazeta.by/ru/2004_09_13/portmone/8239/ |date=11 жніўня 2016 }} // Выставка современной живописи «Начало». Куратор Е.Ксеневич. — Белгазета. № 36 (453) 13 сентября 2004 г. {{ref-ru}} * ''Гуляева М.'' Это были просто жалкие бумажки. Беседа об эволюции банкнот и ценных бумаг с коллекционером Евгением Ксеневичем. — Белгазета. 08 мая 2006 г. {{ref-ru}} * ''Замировская Т.'' [http://www.belgazeta.by/ru/2012_01_23/life/137/ Сила вина и винила] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704165540/http://www.belgazeta.by/ru/2012_01_23/life/137/ |date=4 ліпеня 2015 }} // О презентации художественного альбома «Белорусский авангард 80-х». — Белгазета № 3 (828) 23 января 2012 г. * ''Ксеневич Е.'' Статья о белорусском авангарде // Журнал «Доберман», № 13, 2011 год {{ref-ru}} * ''Ксеневич Е.'' Абстрактное искусство // Республика Беларусь: Энциклопедия: В 6 т. Т.1, Минск: БелЭн, 2004 г. {{ref-ru}} * ''Ксеневич Е.'' Андеграунд // Республика Беларусь: Энциклопедия: В 6 т. Т.1, Минск: БелЭн, 2004 г. {{ref-ru}} * ''Ксеневич Е.'' Анималистика // Республика Беларусь: Энциклопедия: В 6 т. Т.1, Минск: БелЭн, 2004 г. {{ref-ru}} * ''Мытько О.'' [http://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?id=654179&position=7. Чудеса на ладонях.] О выставке миниатюрных книг в Музее истории белорусской литературы. Беседа с библиофилом Евгением Ксеневичем // Газета «7 дней», 18 февраля 2010 г.(№ 7). — С.16 {{ref-ru}} * ''Пясецкі Я.'' Дзівосы на далоні // Артыкул пра выстаўку мініяцюрных кніг з калекцыі Я.Ксяневіча. — газета «Звязда», люты 2010 г. * ''Степан В.'' [http://belsmi.by/archive/article/47864 Гений в авангарде. Владимир Акулов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160807032233/http://belsmi.by/archive/article/47864 |date=7 жніўня 2016 }} // Разговор с коллекционером Евгением Ксеневичем. — СБ. Беларусь сегодня № 83 (24965). Среда, 04 мая 2016 {{ref-ru}} * ''Степан В.'' [http://www.sb.by/kultura/article/tsvety-provintsii-31-07-2015.html Цветы провинции] // Советская Белоруссия № 144 (24774). Пятница, 31 июля 2015 {{ref-ru}} * ''Шунейка Я.'' Творца пераломнага часу // Газета «Літаратура і мастацтва», № 19. 13 мая 2016. == Спасылкі == [[Файл:Открытие персональной выставки Валерия Песина "Детали". Выступление коллекционера Евгения Ксеневича.jpg|thumb|left| На персанальнай выставе «ДЭТАЛІ» (2015) мастака [[Валера Песін|Валерыя Песіна]] (крайні злева). Выступленне Я. Ксяневіча. Куратар [[Таццяна Маркіна]] крайняя справа. Дырэктар Музея сучаснага выяўленчага мастацтва [[Наталля Васілеўна Шаранговіч|Наталля Шаранговіч]] другая справа.]] * [http://www.ratusha-vit.by/uslugi/vystavka-vitrazhi-vremeni Персональная выставка Владимира Акулова «Витражи времени». Куратор Евгений Ксеневич. 2016] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160807020130/http://ratusha-vit.by/uslugi/vystavka-vitrazhi-vremeni |date=7 жніўня 2016 }}, [[Витебский областной краеведческий музей]], Витебский художественный музей, Витебск, Республика Беларусь. * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/detailed_news?param0=108432&lang=ru&rubricId=893.do Персональная юбилейная выставка к 60-летию Владимира Акулова. Куратор Евгений Ксеневич. 2014 г.]{{Недаступная спасылка}}, [[Национальная библиотека Беларуси]], Минск, Республика Беларусь. * [http://news.tut.by/culture/440365.html Отсутствие денег, индивидуальности или зрелой критики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518070112/http://news.tut.by/culture/440365.html |date=18 мая 2015 }} // Что мешает современному белорусскому искусству? — Круглый стол в ЦСИ в Минске 20 марта 2015 {{ref-ru}} * [http://forum.artinvestment.ru/showthread.php?t=317421 Выставки. События. Владимир Акулов. Персональная выставка живописи в Витебском художественном музее. 2016 г.] Работы с выставки. Куратор Евгений Ксеневич.{{ref-ru}} * [http://forum.artinvestment.ru/showthread.php?t=273601 Фоторепортажи с выставки. Юбилейная выставка к 60-летию белорусского художника Владимира Акулова в НББ. 2014 г.] Работы с выставки. Куратор Евгений Ксеневич.{{ref-ru}} * [http://www.tvr.by/bel/culture.asp?id=25780 «Дзівосы на далоні» — незвычайная выстава адкрылася ў Музеі гісторыі беларускай літаратуры.]{{Недаступная спасылка}} * [http://budzma.by/news/vasmidzesyatyya-vyartayucca-prezentacyya-alboma-belaruski-avanhard-1980-x-fotarepartazh.html Васьмідзесятыя вяртаюцца.] — Прэзентацыя альбома з серыі «Калекцыя пАРТызана» — «Беларускі авангард 1980-х». * [http://budzma.org/literature/mini-knihi.html Міні-кнігі.] Выстаўка мініяцюрных кніг з калекцыі Я.Ксяневіча ў Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры. Да 520-годдзя з дня нараджэння Ф. Скарыны. * [http://finance.tut.by/news290444.html ''Евгений Ксеневич''. Личное: Проще продавать секонд-хенд на Ждановичах, чем коллекционировать предметы искусства.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305014541/http://finance.tut.by/news290444.html |date=5 сакавіка 2016 }} Интервью с Евгением Ксеневичем для портала finance.tut.by — 22 мая 2012 г. {{ref-ru}} * [http://belavangard.by/?p=4450 ''Белоруссий авангард''. 2013 — открытие выставки «Местоположение».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704054833/http://belavangard.by/?p=4450 |date=4 ліпеня 2015 }} Выступления искусствоведов и коллекцинеров на выставке Владимира Акулова {{ref-ru}} * [http://www.belgazeta.by/ru/2012_01_23/life/137/ ''БелГазета''. Презентация художественного альбома «Белорусский авангард 80-х».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704165540/http://www.belgazeta.by/ru/2012_01_23/life/137/ |date=4 ліпеня 2015 }} {{ref-ru}} * [http://vilka.by/carpe-diem/chudesa_na_ladonyah_ili_vystavka_krohotnyh_knig/. Чудеса на ладонях или Выставка крохотных книг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133807/http://vilka.by/carpe-diem/chudesa_na_ladonyah_ili_vystavka_krohotnyh_knig/ |date=4 сакавіка 2016 }} Календарь событий. 08.02.2010 {{ref-ru}} * [http://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?id=654179&position=7. Чудеса на ладонях. О выставке миниатюрных книг. Беседа с библиофилом Евгением Ксеневичем.] {{ref-ru}} * [http://bgteptk.by/bel-book. А чем может удивить белорусская книга? Самая миниатюрная.]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://news.21.by/society/2010/02/18/465856.html. В Государственном музее истории белорусской литературы открылась необычная выставка.]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://news.21.by/culture/2010/03/08/487770.html «Чудеса на ладони» — необычная выставка открылась в Музее истории белорусской литературы.] Миниатюрные книги — визитная карточка полиграфии страны.{{ref-ru}} * [http://naviny.by/rubrics/culture/2010/02/04/ic_news_117_325498/print/. В Минске открылась выставка карманных книжек] // Белорусские новости. Культура. — 04.02.2010 {{ref-ru}} * [http://umk.by/docs/ubileinie%20dati/god%20knigi/mini-knigi%20vchera,%20segodnia,%20zavtra%20.pdf. Миниатюрная книга: вчера, сегодня, завтра]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://belapan.by/archive/2010/02/05/media_mini/ В столичном музее истории белорусской литературы открылась выставка миниатюрных изданий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160816151713/http://belapan.by/archive/2010/02/05/media_mini/ |date=16 жніўня 2016 }} Представлено 375 книг из коллекции Е.Ксеневича и более 50 изданий из собрания музея. {{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Ксяневіч Яўген}} [[Катэгорыя:Кампазітары-песеннікі]] [[Катэгорыя:Бібліяфілы Беларусі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Смалявіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага мастацтва]] [[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Беларусі]] l4zygiy7nrb7zy69ytucmgy1zj02i8i 5176085 5176071 2026-08-05T19:47:35Z Rabbi Mendl 19651 /* Куратарства мастацкіх праектаў */ арфаграфія 5176085 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Яўген Антонавіч Ксяневіч |арыгінал_імя = |партрэт = Exhibition of Sergey Shilo about Vladimir Vysotsky 10.09.2013 in Pushkin`s library, Eugeny Ksenevich.JPG |памер = |подпіс = |апісанне = ''На адкрыцці выстаўкі [[Сяргей Рыгоравіч Шыла|Сяргея Шылы]], 10 верасня 2013 года'' |імя пры нараджэнні= |род дзейнасці = [[калекцыянер]], [[бібліяфіл]], [[мецэнат]], куратар мастацкіх і музычных праектаў, кампазітар-песеннік. |дата нараджэння = 17.05.1952 |месца нараджэння = |грамадзянства = {{USSR}} → {{BLR}} |падданства = |супрацоўніцтва = [[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзімір Акулаў]] |вучоба = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі= |сайт = |Commons = |Rodovid = }} {{Цёзкі2|Ксяневіч}} '''Яўген Антонавіч Ксяневіч''' (нар. {{ДН|17|5|1952}}<ref>[http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&view=person&id=2673 Ксеневич Евгений Антонович]{{Недаступная спасылка}}</ref>) — калекцыянер сучаснага беларускага мастацтва, бібліяфіл, куратар мастацкіх і музычных праектаў, кампазітар-песеннік. == Біяграфія == Нарадзіўся [[17 мая]] [[1952]] года ў пасёлку [[Зялёны Бор (Смалявіцкі раён)|Зялёны Бор]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў сям’і настаўнікаў-філолагаў. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускі педагагічны інстытут імя Максіма Горкага]] (1974). == Куратарства мастацкіх праектаў == З 1986 года займаецца куратарствам мастацкіх праектаў. Найбольш значныя з іх: * Персанальная выстаўка [http://azgur.by/sobytiya/item/vladimir-akulov-portret «УЛАДЗІМІР АКУЛАЎ. ПАРТРЭТ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190814173458/http://azgur.by/sobytiya/item/vladimir-akulov-portret |date=14 жніўня 2019 }} у [[Мемарыяльны музей-майстэрня Заіра Ісакавіча Азгура|Мемарыяльным музеі-майстэрні Заіра Азгура]]. (2017 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). Куратары [[Мікалай Міхайлавіч Паграноўскі|Мікалай Паграноўскі]], Яўген Ксяневіч. * Персанальная выстаўка [http://museum.by/node/42120 «ПАЭЗІЯ ЧЭРВЕНЯ. УЛАДЗІМІР АКУЛАЎ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190814175007/http://museum.by/node/42120 |date=14 жніўня 2019 }} ў [[Жлобінскі гісторыка-краязнаўчы музей|Жлобінскім гісторыка-краязнаўчым музеі]] ([[Палацава-паркавы комплекс Козелаў-Паклеўскіх (Красны Бераг)|Сядзіба ў Чырвоным Беразе]]) (2017 год, [[Жлобін]], [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка [http://cinema.museum.by/be ЛІНІІ ЛЁСУ ЎЛАДЗІМІРА АКУЛАВА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130517185706/http://cinema.museum.by/be |date=17 мая 2013 }} ў [[Музей гісторыі беларускага кіно|Музеі гісторыі беларускага кіно]] (2017 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка [http://polotsk.museum.by/node/41959 «УЛАДЗІМІР АКУЛАЎ. ТРАЕКТОРЫЯ ЧАСУ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190814175009/http://polotsk.museum.by/node/41959 |date=14 жніўня 2019 }} ў [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|Нацыянальным Полацкім гісторыка-культурным музеі-запаведніку]] (2017 год, [[Полацк]], [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка [http://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1671 «УЛАДЗІМІР АКУЛАЎ. СЕМНАЦЦАЦЬ ІМГНЕННЯЎ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201029051316/http://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1671 |date=29 кастрычніка 2020 }} ў [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|Палацы Румянцавых — Паскевічаў]]. Куратары Алена Калугіна, Яўген Ксяневіч. (2017 год, [[Гомель]] [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка [https://web.archive.org/web/20170809000623/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/detailed_news?param0=159912&lang=ru&rubricId=893 «УЛАДЗІМІР АКУЛАЎ. ІМГНЕННІ ЖЫЦЦЯ»] ў [[:ru:Национальная библиотека Беларуси|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]]. (2017 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка [http://www.tvr.by/news/kultura/v_galeree_universitet_kultury_otkrylas_ekspozitsiya_vladimira_akulova/ «МАЯ ДАРОГА»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190814175013/https://www.tvr.by/news/kultura/v_galeree_universitet_kultury_otkrylas_ekspozitsiya_vladimira_akulova/ |date=14 жніўня 2019 }} ў [[:ru:Белорусский государственный университет культуры и искусств|Галерэі «Універсітэт культуры»]] (2017 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка [http://ont.by/news/our_news/raboti-vladimira-akylova-vistavili-v-nacionalnom-centre-sovremennih-iskysst/%7C «ЗДАБЫЦЦЁ ЛЕГЕНДЫ»]{{Недаступная спасылка}} ў [http://ncsm.by/ Нацыянальным цэнтры сучасных мастацтваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190810203957/http://ncsm.by/ |date=10 жніўня 2019 }}(2016—2017 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка [http://www.tvr.by/news/kultura/rubrika_promenad%D0%B0%D0%BF%D0%B2%D0%B0%D0%BF%D0%B2%D1%83%D0%BA/ «ІНШАЕ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200910005449/https://www.tvr.by/news/kultura/rubrika_promenad%D0%B0%D0%BF%D0%B2%D0%B0%D0%BF%D0%B2%D1%83%D0%BA/ |date=10 верасня 2020 }} ў [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]]. Гасцёўня [[:ru:Голубок, Владислав Иосифович|Уладзіслава Галубка]] (2016 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). * Міжнародная персанальная выстаўка [https://web.archive.org/web/20170110020029/http://slutsk24.by/category/kultura/ «СУСТРЭЧА КУЛЬТУР»] у [http://belarus.embajada.gob.ec/ Амбасадзе Эквадора ў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190728042529/http://belarus.embajada.gob.ec/ |date=28 ліпеня 2019 }}. Мастакі [[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзімір Акулаў]] — Рафаэль Дзіас Рыкальдэ. Куратары Яўген Ксяневіч, Віктар Атрошчык. (2016 год, [[Мінск]], [[Беларусь]], [[Эквадор]]). * Персанальная выстаўка [https://web.archive.org/web/20160816004839/http://eco.unibel.by/meropriyatiya/anonsyi-meropriyatij/vyistavka_rabot_xudozhnika_vladimira_akulova_kosmos_vladimira_akulova.html «КОСМАС УЛАДЗІМІРА АКУЛАВА]» у [http://eco.unibel.by/ Рэспубліканскім цэнтры экалогіі і краязнаўства]. Жывапіс, графіка, паэзія — 100 работ (2016 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка [[Уладзімір Акулаў|Уладзіміра Акулава]] [https://web.archive.org/web/20160816004839/http://eco.unibel.by/meropriyatiya/anonsyi-meropriyatij/vyistavka_rabot_xudozhnika_vladimira_akulova_kosmos_vladimira_akulova.html«][http://publib.by/ru/glav/news.html АДЛЮСТРАВАННІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160602052333/http://publib.by/ru/glav/news.html |date=2 чэрвеня 2016 }}" ў Цэнтральнай бібліятэцы імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]] (2016 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка работ [[Уладзімір Акулаў|Уладзіміра Акулава]] «[https://vitebsk.biz/afisha/exhibition/2472/ ВІТРАЖЫ ЧАСУ]{{Недаступная спасылка}}» ў Віцебскім мастацкім музеі (2016 год, [[Віцебск]], [[Беларусь]]). * Персанальная выстаўка работ [[Валерый Песін|Валерыя Песіна]] «ДЭТАЛІ» ў Цэнтры сучасных мастацтваў (частка работ з калекцыі) (2015 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). Куратар Т. Маркіна. * Персанальная выстаўка работ [[Уладзімір Акулаў|Уладзіміра Акулава]] да [http://forum.artinvestment.ru/showthread.php?t=273601 60-годдзя мастака] ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]] (2014 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). * Праект «Краса і сіла» ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]], прысвечаны алімпіядзе ў Афінах (2004 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). * Выстаўка твораў сучасных беларускіх мастакоў у [[Мінская абласная бібліятэка імя А. С. Пушкіна|Абласной бібліятэцы імя А. С. Пушкіна]] (2003 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). '''Найбольш буйныя персанальныя выстаўкі, праведзеныя Яўгенам Ксяневічам у 2016—2017 гадах''' <center><gallery mode="packed" heights="120"> File:Vladimir Akulov Evgeny Ksenevich - Golubka (4).jpg|На адкрыцці персанальнай выставы "УЛАДЗІМІР АКУЛАЎ. ІНШАЕ" ў Нацыянальным гістарычным музеі (Гасцёўня Ўладзіслава Галубка). 2016 г. Куратары выстаўкі - Яўген Ксяневіч (у цэнтры), Юрый Абдурахманаў (злева). File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (80).png|Адкрыццё выстаўкі "Сустрэча культур" беларускага мастака Ўладзіміра Акулава і эквадорскага мастака Рафаэля Дзіас Рыкальдэ ў Амбасадзе Эквадора ў Беларусі. На фота крайні злева міністр адукацыі Беларусі Ігар карпенка, другі злева пасол Эквадора ў Беларусі Ларэа Давіла Карлас, перакладчыца амбасады, трэці справа куратар выстаўкі Віктар Атрошчык, другі справа радыёжурналіст Леанід новікаў, крайні справа куратар выстаўкі Яўген Ксяневіч. 15 верасня 2016 года. File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (1).jpg|На адкрыцці выстаўкі "Сустрэча культур". Злева крайні гісторык і пісьменнік Леў Казлоў, у цэнтры куратра выставы Яўген Ксяневіч, трэцяя справа прафесар Ірына Чыкалава, другі справа журналіст белтэлерадыёкампаніі Леанід новікаў. 15 верасня 2016 года. File:2016.09.15 Sergei Martynov on Exhibition of Paintings of Akulov Vladimir. Minsk, Belarus.png|На адкрыцці выстаўкі "Сустрэча культур". 6 міністр замежных спраў Сяргей Мартынаў. 15 верасня 2016 года. File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (42).jpg|Адкрыццё персанальнай выстаўкі "Космас Уладзіміра Акулава". Мінск, 2016. File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (76).jpg|На выставе "Космас Уладзіміра Акулава". Злева куратар Яўген Ксяневіч, справа мастак Леанід Хобатаў. Мінск, 2016. File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (26).jpg|Адкрыццё персанальнай выстаўкі "Космас Уладзіміра Акулава". Мінск, 2016. File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (71).jpg|Адкрыццё персанальнай выстаўкі "Космас Уладзіміра Акулава". Крайні злева старшыня саюза мастакоў Беларусі Рыгор Сітніца, другі злева куратар выставы Яўген Ксяневіч, трэці злева фотамастак Уладзімір Паўлаў. Мінск, 2016. File:Kosmos Vladimira Akulova Kurator Ksenevich 2016 (4)- Vladimir Akulov.jpg|Адкрыццё персанальнай выстаўкі "Космас Уладзіміра Акулава". Мінск, 2016. File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (60).jpg|Адкрыццё персанальнай выстаўкі "Космас Уладзіміра Акулава". Мінск, 2016. </gallery></center> '''Персанальная выстаўка беларускага мастака Уладзіміра Акулава «ВІТРАЖЫ ЧАСУ» ў Віцебскім мастацкім музеі. Фотаздымкі з адкрыцця выставы, красавік 2016 года. Куратар Яўген Ксяневіч''' <center><gallery mode="packed" heights="120"> File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 01.JPG|На адкрыцці выставы - аднакурснік, студэнцкі сябра Акулава віцебскі мастак [[Пётр Кірылін]] і куратар выставы Яўген Ксяневіч File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 02.JPG|Куратар Я. Ксяневіч (другі злева) з выпускнікамі віцебскага худграфа ў 1970-1980-я гады [[П. Кірылін]]ым (крайні злева), куратарам студэнцкай групы Акулава ва ўніверсітэцкія гады і мастачкай Г.Васільевай |У горадзе юнацтва Марка Шагала і Уладзіміра Акулава - Віцебску. На здымку - на фоне графіці-партрэта Шагала - студэнцкі сябра Акулава віцебскі мастак [[П. Кірылін]] (справа) і куратар Я. Ксяневіч File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 04.JPG|thumb|На фоне Віцебскага мастацкага музея злева направа мастак [[П. Кірылін]], супрацоўнік музея, дырэктар музея В. Акуневіч, куратар Я. Ксяневіч, куратар групы Акулава ў студэнцкія гады File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 05.JPG|thumb|На адкрыцці выставы - кандыдат мастацтвазнаўства, дацэнт Віцебскага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава М. Л. Цыбульскі і аршанскі мастак М. І. Таранда File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 06.JPG|thumb|На адкрыцці выставы злева направа - куратар Я.Ксяневіч, дырэктар Віцебскага мастацкага музея В.Акуневіч, аднакурснік, студэнцкі сябра Акулава мастак [[П. Кірылін]] File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 08.JPG|thumb|На адкрыцці выставы - куратар выставы Я. Ксяневіч (злева) і мастак А. Слепаў File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 07.JPG|thumb|Госці выставы, пяты справа - дырэктар Віцебскага цэнтра сучаснага мастацтва А. Э. Духоўнікаў </gallery></center> '''Персанальная выстаўка работ Уладзіміра Акулава да 60-годдзя мастака ў Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі, Мінск, лістапад-снежань 2014 года. Куратар Яўген Ксяневіч''' <center><gallery mode="packed" heights="120"> File:Куратор выставки Евгений Ксеневич с Владимиром Акуловым на открытии персональной выставки художника в НББ. Минск.JPG|Куратар выставы Я.Ксяневіч з У.Акулавым на адкрыцці выставы. File:Художник Владимир Акулов.JPG|Мастак Уладзімір Акулаў на адкрыцці выставы. File:Искусствовед Л.Д.Финкельштейн на открытии персональной выставки Владимира Акулова в Национальной библиотеке Беларуси. 2014.JPG|Мастацтвазнавец Л.Д.Фінкельштэйн на адкрыцці выставы Уладзіміра Акулава ў НББ. File:Т.В.Кузьминич на открытии выставки Владимира Акулова в НББ. 2014.JPG|Намеснік дырэктара НББ па інфармацыйных рэсурсах Т.В.Кузьмініч на адкрыцці выставы Уладзіміра Акулава File:Куратор выставки Е. Ксеневич с В.Акуловым на открытии персональной выставки художника в НББ. Минск.jpg|thumb|Уладзімір Акулаў у НББ |Афіша выставы. |Даведка выставы. </gallery></center> '''Выстаўка «Прыгажосць и моц» ў Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі. 2004 год. Куратар Яўген Ксяневіч''' <center class=""><gallery mode="packed" heights="140"> |Злева направа: Л.Г.Кірухіна, алімпійскі чэмпіён Н.А.Алёхін, куратар Я.Ксяневіч, алімпійскія чэмпіёны А.Д.Бялова і А.В.Каршакевіч, спявак [[Аляксандр Антонавіч Саладуха|А. Саладуха]], алімпійскі чэмпіён А.С.Партноў File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich2.jpg|У першым радзе злева направа В. Смаляк, куратар Я.Ксяневіч, алімпійскія чэмпіёны В. Партноў, А. Каршакевіч, Н. Алёхін File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich.jpg|thumb|Другі злева Пасол Туркменістана ў Беларусі І. В. Вельджанаў, трэці злева куратар Я. Ксяневіч, чацвёртая злева Л. Г. Кірухіна File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich3.jpg|thumb|Алімпійская чэмпіёнка Е. Д. Бялова, куратар Я.Ксяневіч File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich5.jpg|thumb|Спявак [[Уладзімір Міхайлавіч Правалінскі|Уладзімір Правалінскі]] File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich4.jpg|thumb|спявак А. Саладуха, куратар Я.Ксяневіч </gallery></center> '''Выстаўка твораў сучасных беларускіх мастакоў у [[Мінская абласная бібліятэка імя А. С. Пушкіна|Абласной бібліятэцы імя А. С. Пушкіна]] (2003 год, Мінск). Куратар Яўген Ксяневіч''' <center class=""><gallery mode="packed" heights="140"> |Злева направа: мастак Рыгор Несцераў, мастак Іван Кліменка, куратар Я.Ксяневіч. File:Vystavka curator evgeny ksenevich1.jpg|thumb|Злева направа: – мастакі Р.Несцераў, І.Кліменка, куратар Я.Ксяневіч, мастакі В.Касцючэнка, С.Малішэўскі і В.Песін. File:Vystavka curator evgeny ksenevich2.jpg|thumb|Злева направа: мастак С.Малішэўскі, мастацвазнавец Т.Бембель, мастак В.Песін |thumb|Мастак І.Кліменка на фоне сваіх работ |thumb|Мастак Р.Несцераў на фоне сваіх работ |thumb|Работы Васіля Касцючэнкі на выставе |thumb|Работы Ивана Кліменкі на выставе </gallery></center> == Музычная творчасць == З 1980-х гадоў стварае эстрадныя песні на паэзію рускамоўных і беларускамоўных аўтараў (больш за 100 аўтараў вершаў). Напісаў песні на рускамоўныя вершы і пераклады паэтаў: [[Інакенцій Аненскі]], [[Мікалаз Бараташвілі]], [[Гіём Апалінэр]], [[Іван Бунін]], [[Канстанцін Бальмонт]], [[Валерый Брусаў]], [[Андрей Белый|Андрэй Белы]], [[Павел Васільеў]], [[Генрых Гейнэ]], [[Мікалай Гумілёў]], [[Вячаслаў Іваноў]], [[Авецік Ісаакян]], [[Барыс Карнілаў]], [[Мікалай Клюеў]], [[Аўнатан Нагаш]], [[Ігар Севяранін]], [[Федэрыка Гарсіа Лорка]], [[Осіп Мандэльштам]], [[Аляксей Недагонаў]], [[Франчэска Пятрарка]], [[Фрыдрых Рукерт]], [[Ілья Садоф'еў]], [[Канстанцін Фафанаў]], [[Вільям Шэкспір]], [[Марына Цвятаева]], [[Сяргей Ясенін]] і інш. Стварыў песні на вершы беларускіх паэтаў-класікаў і сучаснікаў: [[Максім Багдановіч]], [[Канстанцыя Буйло]], [[Змітрок Бядуля]], [[Алесь Гурло]], [[Сяргей Дарожны]], [[Карусь Каганец]], [[Якуб Колас]], [[Янка Купала]], [[Юрка Лявонны]], [[Язэп Пушча]], [[Казімір Сваяк]], [[Мікола Сурначоў]], [[Валянцін Таўлай]], [[Паўлюк Трус]], [[Міхась Чарот]] і інш. З 2017 года вядзе рубрыку [http://zviazda.by/be/author/yaugen-ksyanevich// «Песню бярыце з сабою»] у газеце [[Звязда (газета)|«Звязда»]], дзе апублікавана больш за [http://zviazda.by/be/author/yaugen-ksyanevich// 40 песень] на вершы беларускіх паэтаў. Я.Ксяневіч публікаваў песні на вершы рускамоўных аўтараў у газеце [https://www.sb.by/zn// «Знамя юности»]. Яўген Ксяневіч з’яўляецца аўтарам зборніка песень на вершы беларускіх паэтаў для калектываў мастацкай творчасці, які быў выдадзены дзякуючы Дзяржпраграме «Культура Беларусі» на 2016—2020 гады. Выданне падрыхтавана [http://nationalcultures.by/news/respublikanskij-centr-nacionalnyh-kultur-predstavlyaet-novye-izdaniya// Рэспубліканскім цэнтрам нацыянальных культур] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200125195301/http://nationalcultures.by/news/respublikanskij-centr-nacionalnyh-kultur-predstavlyaet-novye-izdaniya// |date=25 студзеня 2020 }} у 2019 г. [https://e-catalog.nlb.by/Search/Results?lookfor=%D1%8F%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD+%D0%BA%D1%81%D1%8F%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87&type=AllFields//«Краіна мая, песня мая…»][Ноты]: песні на вершы беларускіх паэтаў: для непрафесійных (аматарскіх) калектываў мастацкай творчасці: [для голасу з літарна-лічбавым абазначэннем суправаджэння] / Яўген Ксяневіч. — Мінск : ІВЦ Мінфіна, 2019. — 55 с. == Мініяцюрныя кнігі == Яўген Ксяневіч з 1980-х гадоў калекцыяніруе рэдкія і мініяцюрныя кнігі. Валодае адной з самых цікавых калекцый мініяцюрных кніжак у Беларусі. Гэта кнігі з пачатку XIX ст. кішэннага фармату самай разнастайнай тэматыкі, у тым ліку выдадзеныя ў Беларусі і многіх краінах свету на розных мовах: зборнікі твораў класікаў сусветнай, беларускай і рускай паэзіі, выбраныя творы прозы, даведнікі і энцыклапедыі, даследаванні па гісторыі і мастацтвазнаўстве, гумарыстычныя і дзіцячыя выданні, кнігі Бібліі і хрысціянская літаратура, выданні па кулінарыі, шахматах і філасофіі. Яўген Ксяневіч лічыць мініяцюрную кнігу вяршыняй паліграфічнага мастацтва. Выданне такіх кніг патрабуе сумеснай тонкай працы высокакваліфікаваных мастакоў, друкароў, дызайнераў. У інтэрв’ю падкрэслівае: «мініяцюрныя кнігі — гэта візітная картка паліграфіі краіны. І Беларусь славіцца сваімі кнігамі. Першыя кнігі былі выдадзены ў Мінску ў 1833 годзе — у мініяцюрным фармаце. І з тых часоў гэтая традыцыя жыве і сёння: многія выдавецтвы выпускаюць выдатныя мініяцюрныя кнігі, якія заваёўваюць прызы на міжнародных конкурсах». '''Найбольш значныя выставы мініяцюрнай кнігі, праведзеныя куратарам Я.Ксяневічам''' * Выстаўка [https://budzma.by/news/mini-knihi.html мініяцюрных кніг] у [[Дзяржаўны літаратурны музей Петруся Броўкі|Дзяржаўным літаратурным музеі Петруся Броўкі]]. (2009 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). Куратар Яўген Ксяневіч. * Выстаўка [https://budzma.by/news/mini-knihi.html мініяцюрных кніг] у [[Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры|Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры]] да 520-годдзя з дня нараджэння Францыска Скарыны. (2010 год, [[Мінск]], [[Беларусь]]). Куратар Яўген Ксяневіч. * Выстаўка мініяцюрных кніг [http://histmuseum.by/by/news/895 «Кніга і культура»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190830232724/http://histmuseum.by/by/news/895 |date=30 жніўня 2019 }} у [[Гасцёўня Уладзіслава Галубка|Гасцёўні Уладзіслава Галубка]] да 500-годдзю беларускага кнігадрукавання. (29 сакавіка 2017 года, [[Мінск]], [[Беларусь]]). Куратар Яўген Ксяневіч. * Выстаўка мініяцюрных кніг [https://blr.belta.by/culture/view/amal-350-minijatsjurnyh-knig-pradstavjats-na-vystautsy-u-gomeli-58954-2017/ «Кніга і культура»] да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання ў [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|Музеі Палаца Румянцавых і Паскевічаў]] (7 чэрвеня 2017 года, [[Гомель]], [[Беларусь]]). Куратар Яўген Ксяневіч. * Выстаўка мініяцюрных кніг у [[Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры|Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры]] (жнівень-верасень 2019 года, [[Мінск]], [[Беларусь]]). Куратар Яўген Ксяневіч. '''Фота з найбольш буйных выстаў мініяцюрнай кнігі, праведзеных куратарам Яўгенам Ксяневічам''' <center><gallery mode="packed" heights="120"> File:Evgeny Ksenevich mini knigi 2010.jpg|На выставе міні-кнігі да 520-годдзя з дня нараджэння Ф.Скарыны (2010). File:Kurator_Evgeny_Ksenevich_mini_knigi.jpg|Афіша выставы міні кнігі да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання(2017). File:Kurator_Evgeny_Ksenevich_mini_knigi_5.png|На выставе міні кнігі ў Гасцёўні Уладзіслава Галубка (2017). File:Kurator Evgeny Ksenevich mini knigi 2.png|Куратар Яўген Ксяневіч і мастацтвазнавец Мікалай Паграноўскі на выставе міні кнігі ў Гасцёўні Уладзіслава Галубка (2017). File:Kurator Evgeny Ksenevich mini knigi 6.png|На выставе міні-кнігі ў Гасцёўні Уладзіслава Галубка (2017). <center><gallery mode="packed" heights="120"> |Выстаўка мініяцюрных кніг у Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры (2019). File:02 Evgeny Ksenevich.jpg|Куратар Яўген Ксяневіч на здымках дакументальнага праекта тэлерадыёкампаніі "Мір", прысвечана рукапісу і кнігадруку ў СНД. |Выстаўка міні-кніг у Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры (2019). File:04 Evgeny Ksenevich.jpg|Выстаўка міні-кніг у Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры (2019). |Выстаўка міні-кніг у Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры (2019). </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * ''Белоусов О.'' [http://www.sb.by/kultura/article/v-art-biznes-prishli-azartnye-lyudi-led-tronulsya.html В арт-бизнес пришли азартные люди. Лед тронулся?] // Советская Белоруссия, 13 октября 2004 {{ref-ru}} * ''Гуляева М.'' [http://www.belgazeta.by/ru/2004_09_13/portmone/8239/ В очередь за бессмертием] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160811085155/http://www.belgazeta.by/ru/2004_09_13/portmone/8239/ |date=11 жніўня 2016 }} // Выставка современной живописи «Начало». Куратор Е.Ксеневич. — Белгазета. № 36 (453) 13 сентября 2004 г. {{ref-ru}} * ''Гуляева М.'' Это были просто жалкие бумажки. Беседа об эволюции банкнот и ценных бумаг с коллекционером Евгением Ксеневичем. — Белгазета. 08 мая 2006 г. {{ref-ru}} * ''Замировская Т.'' [http://www.belgazeta.by/ru/2012_01_23/life/137/ Сила вина и винила] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704165540/http://www.belgazeta.by/ru/2012_01_23/life/137/ |date=4 ліпеня 2015 }} // О презентации художественного альбома «Белорусский авангард 80-х». — Белгазета № 3 (828) 23 января 2012 г. * ''Ксеневич Е.'' Статья о белорусском авангарде // Журнал «Доберман», № 13, 2011 год {{ref-ru}} * ''Ксеневич Е.'' Абстрактное искусство // Республика Беларусь: Энциклопедия: В 6 т. Т.1, Минск: БелЭн, 2004 г. {{ref-ru}} * ''Ксеневич Е.'' Андеграунд // Республика Беларусь: Энциклопедия: В 6 т. Т.1, Минск: БелЭн, 2004 г. {{ref-ru}} * ''Ксеневич Е.'' Анималистика // Республика Беларусь: Энциклопедия: В 6 т. Т.1, Минск: БелЭн, 2004 г. {{ref-ru}} * ''Мытько О.'' [http://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?id=654179&position=7. Чудеса на ладонях.] О выставке миниатюрных книг в Музее истории белорусской литературы. Беседа с библиофилом Евгением Ксеневичем // Газета «7 дней», 18 февраля 2010 г.(№ 7). — С.16 {{ref-ru}} * ''Пясецкі Я.'' Дзівосы на далоні // Артыкул пра выстаўку мініяцюрных кніг з калекцыі Я.Ксяневіча. — газета «Звязда», люты 2010 г. * ''Степан В.'' [http://belsmi.by/archive/article/47864 Гений в авангарде. Владимир Акулов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160807032233/http://belsmi.by/archive/article/47864 |date=7 жніўня 2016 }} // Разговор с коллекционером Евгением Ксеневичем. — СБ. Беларусь сегодня № 83 (24965). Среда, 04 мая 2016 {{ref-ru}} * ''Степан В.'' [http://www.sb.by/kultura/article/tsvety-provintsii-31-07-2015.html Цветы провинции] // Советская Белоруссия № 144 (24774). Пятница, 31 июля 2015 {{ref-ru}} * ''Шунейка Я.'' Творца пераломнага часу // Газета «Літаратура і мастацтва», № 19. 13 мая 2016. == Спасылкі == [[Файл:Открытие персональной выставки Валерия Песина "Детали". Выступление коллекционера Евгения Ксеневича.jpg|thumb|left| На персанальнай выставе «ДЭТАЛІ» (2015) мастака [[Валера Песін|Валерыя Песіна]] (крайні злева). Выступленне Я. Ксяневіча. Куратар [[Таццяна Маркіна]] крайняя справа. Дырэктар Музея сучаснага выяўленчага мастацтва [[Наталля Васілеўна Шаранговіч|Наталля Шаранговіч]] другая справа.]] * [http://www.ratusha-vit.by/uslugi/vystavka-vitrazhi-vremeni Персональная выставка Владимира Акулова «Витражи времени». Куратор Евгений Ксеневич. 2016] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160807020130/http://ratusha-vit.by/uslugi/vystavka-vitrazhi-vremeni |date=7 жніўня 2016 }}, [[Витебский областной краеведческий музей]], Витебский художественный музей, Витебск, Республика Беларусь. * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/detailed_news?param0=108432&lang=ru&rubricId=893.do Персональная юбилейная выставка к 60-летию Владимира Акулова. Куратор Евгений Ксеневич. 2014 г.]{{Недаступная спасылка}}, [[Национальная библиотека Беларуси]], Минск, Республика Беларусь. * [http://news.tut.by/culture/440365.html Отсутствие денег, индивидуальности или зрелой критики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518070112/http://news.tut.by/culture/440365.html |date=18 мая 2015 }} // Что мешает современному белорусскому искусству? — Круглый стол в ЦСИ в Минске 20 марта 2015 {{ref-ru}} * [http://forum.artinvestment.ru/showthread.php?t=317421 Выставки. События. Владимир Акулов. Персональная выставка живописи в Витебском художественном музее. 2016 г.] Работы с выставки. Куратор Евгений Ксеневич.{{ref-ru}} * [http://forum.artinvestment.ru/showthread.php?t=273601 Фоторепортажи с выставки. Юбилейная выставка к 60-летию белорусского художника Владимира Акулова в НББ. 2014 г.] Работы с выставки. Куратор Евгений Ксеневич.{{ref-ru}} * [http://www.tvr.by/bel/culture.asp?id=25780 «Дзівосы на далоні» — незвычайная выстава адкрылася ў Музеі гісторыі беларускай літаратуры.]{{Недаступная спасылка}} * [http://budzma.by/news/vasmidzesyatyya-vyartayucca-prezentacyya-alboma-belaruski-avanhard-1980-x-fotarepartazh.html Васьмідзесятыя вяртаюцца.] — Прэзентацыя альбома з серыі «Калекцыя пАРТызана» — «Беларускі авангард 1980-х». * [http://budzma.org/literature/mini-knihi.html Міні-кнігі.] Выстаўка мініяцюрных кніг з калекцыі Я.Ксяневіча ў Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры. Да 520-годдзя з дня нараджэння Ф. Скарыны. * [http://finance.tut.by/news290444.html ''Евгений Ксеневич''. Личное: Проще продавать секонд-хенд на Ждановичах, чем коллекционировать предметы искусства.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305014541/http://finance.tut.by/news290444.html |date=5 сакавіка 2016 }} Интервью с Евгением Ксеневичем для портала finance.tut.by — 22 мая 2012 г. {{ref-ru}} * [http://belavangard.by/?p=4450 ''Белоруссий авангард''. 2013 — открытие выставки «Местоположение».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704054833/http://belavangard.by/?p=4450 |date=4 ліпеня 2015 }} Выступления искусствоведов и коллекцинеров на выставке Владимира Акулова {{ref-ru}} * [http://www.belgazeta.by/ru/2012_01_23/life/137/ ''БелГазета''. Презентация художественного альбома «Белорусский авангард 80-х».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704165540/http://www.belgazeta.by/ru/2012_01_23/life/137/ |date=4 ліпеня 2015 }} {{ref-ru}} * [http://vilka.by/carpe-diem/chudesa_na_ladonyah_ili_vystavka_krohotnyh_knig/. Чудеса на ладонях или Выставка крохотных книг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133807/http://vilka.by/carpe-diem/chudesa_na_ladonyah_ili_vystavka_krohotnyh_knig/ |date=4 сакавіка 2016 }} Календарь событий. 08.02.2010 {{ref-ru}} * [http://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?id=654179&position=7. Чудеса на ладонях. О выставке миниатюрных книг. Беседа с библиофилом Евгением Ксеневичем.] {{ref-ru}} * [http://bgteptk.by/bel-book. А чем может удивить белорусская книга? Самая миниатюрная.]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://news.21.by/society/2010/02/18/465856.html. В Государственном музее истории белорусской литературы открылась необычная выставка.]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://news.21.by/culture/2010/03/08/487770.html «Чудеса на ладони» — необычная выставка открылась в Музее истории белорусской литературы.] Миниатюрные книги — визитная карточка полиграфии страны.{{ref-ru}} * [http://naviny.by/rubrics/culture/2010/02/04/ic_news_117_325498/print/. В Минске открылась выставка карманных книжек] // Белорусские новости. Культура. — 04.02.2010 {{ref-ru}} * [http://umk.by/docs/ubileinie%20dati/god%20knigi/mini-knigi%20vchera,%20segodnia,%20zavtra%20.pdf. Миниатюрная книга: вчера, сегодня, завтра]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://belapan.by/archive/2010/02/05/media_mini/ В столичном музее истории белорусской литературы открылась выставка миниатюрных изданий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160816151713/http://belapan.by/archive/2010/02/05/media_mini/ |date=16 жніўня 2016 }} Представлено 375 книг из коллекции Е.Ксеневича и более 50 изданий из собрания музея. {{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Ксяневіч Яўген}} [[Катэгорыя:Кампазітары-песеннікі]] [[Катэгорыя:Бібліяфілы Беларусі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Смалявіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага мастацтва]] [[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Беларусі]] irhe72n21j1opv3tr5dxybz7q64370k 0 223152 5176088 5104896 2026-08-05T20:04:59Z Rabbi Mendl 19651 /* Падзеі */ ілюстрацыя, дапаўненне 5176088 wikitext text/x-wiki [[Выява:Victims of Fascism (silver) rv.gif|thumb|Манумент [[Сяргей Іванавіч Селіханаў|Сяргея Селіханава]] ў [[Хатынь|Хатыні]] на манеце [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка РБ]], прысвечанай памяці ахвяр [[фашызм]]у. Мастак — А. Вішнякова]] [[Выява:Yury Pen Self-portrait 2004 Belarusian stamp.jpg|thumb|[[Іегуда Пэн|Ю. М. Пэн]]. Аўтапартрэт у саламяным капялюшы. 1890-я. Марка выданая да 150-годдзя з дня нараджэння мастака]] '''[[2004]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей, якія пакінулі прыкметны след у гісторыі [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|беларускага выяўленчага мастацтва]]. == Падзеі == * «Дзе ёсць ісціна?», персанальная выстаўка [[Людвіг Асецкі|Людвіга Асецкага]], прысвечаная 75-годдзю мастака, Рэспубліканская мастацкая галерэя<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=269 |title=''Культура і мастацтва''. Барыс Крэпак «Дзе ёсць ісціна?» |access-date=2 мая 2015 |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129041539/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=269 |url-status=dead }}</ref> * «Хроніка месца», персанальная выстаўка графікі Андрэя Скіцёва, галерэя «Універсітэт культуры», Мінск<ref>{{Cite web |url=http://guir.minsk.gov.by/kultura/podvedomstvennye-uchrezhdeniya/muzei/muzej-sovremennogo-izobrazitelnogo-iskusstva/kakhanne-dy-insh |title=Прэс-рэлiз аб адкрыццi выстаўкі «Каханне ды інш.» |access-date=24 лютага 2015 |archive-date=25 кастрычніка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025221353/http://guir.minsk.gov.by/kultura/podvedomstvennye-uchrezhdeniya/muzei/muzej-sovremennogo-izobrazitelnogo-iskusstva/kakhanne-dy-insh |url-status=dead }}</ref> * «13», выстаўка ў Ратушы горада [[Віцебск]] * «Падарожжа», рэспубліканская моладзевая выстаўка, Палац мастацтва, Мінск * Рэспубліканская выстаўка «Ад з’езда да з’езда», Палац мастацтва, Мінск * Рэспубліканская выстаўка «60-годдзе Перамогі», Палац мастацтва, Мінск * «Мастакі — гораду», выстаўка жывапісу, Палац мастацтва, Мінск * Персанальная выстаўка жывапісу [[Дзяніс Валер'евіч Барсукоў|Дзяніса Барсукова]], Мастацкая галерэя «ONIK». Музей гісторыі беларускага кінематографа, Мінск * жнівень: выстаўка жывапісу «Прыгажосць і моц» у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі. Куратар — [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]]. <center class=""><gallery mode="packed" heights="140"> |Злева направа: Л. Г. Кірухіна, алімпійскі чэмпіён [[Мікалай Аляксандравіч Алёхін|Мікалай Алёхін]], куратар Яўген Ксяневіч, алімпійскія чэмпіёны [[Алена Дзмітрыеўна Бялова|Алена Бялова]] і [[Аляксандр Уладзіміравіч Каршакевіч|Аляксандр Каршакевіч]], спявак [[Аляксандр Антонавіч Саладуха|Аляксандр Саладуха]], алімпійскі чэмпіён А. С. Партноў File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich2.jpg|У першым радзе злева направа: Вольга Смаляк, куратар [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], алімпійскія чэмпіёны В. Партноў, [[Аляксандр Уладзіміравіч Каршакевіч|Аляксандр Каршакевіч]], [[Мікалай Аляксандравіч Алёхін|Мікалай Алёхін]] File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich.jpg|thumb|Другі злева — Пасол Туркменістана ў Беларусі І. В. Вельджанаў, трэці злева куратар — Я. А. Ксяневіч, чацвёртая злева — Л. Г. Кірухіна File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich3.jpg|thumb|Алімпійская чэмпіёнка [[Алена Дзмітрыеўна Бялова|Алена Бялова]], куратар выстаўкі Яўген Ксяневіч File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich5.jpg|thumb|Спявак [[Уладзімір Міхайлавіч Правалінскі|Уладзімір Правалінскі]] File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich4.jpg|thumb|спявак [[Аляксандр Саладуха]], куратар Яўген Ксяневіч </gallery></center> * кастрычнік: персанальная выстаўка [[Алесь Пушкін|Алеся Пушкіна]] ў [[Вілейка|Вілейцы]], у [[Вілейскі краязнаўчы музей|выставачнай гарадской зале імя Нікадзіма Сілівановіча]] * снежань: «[[Алесь Пушкін|Пушкін]] і яго Беларусь», персанальная выстаўка Алеся Пушкіна ў [[Музей Уладзіміра Караткевіча|Музеі У. С. Караткевіча]], [[Орша]]<ref>[http://www.pushkin.by/abia/sproba.htm Галерэя Алеся Пушкіна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304174143/http://pushkin.by/abia/sproba.htm |date=4 сакавіка 2016 }}</ref> * міжнародная выстаўка «Батык Беларусі», «RUS Meno», Вільнюс, Рэспубліка Літва * «Заслаўскі праменад», персанальны праект [[Міхаіл Рыгоравіч Баразна|Міхаіла Баразны]]. [[Гісторыка-культурны музей-запаведнік «Заслаўе»]] * «Зала чакання», персанальны праект [[Міхаіл Рыгоравіч Баразна|Міхаіла Баразны]]. Галерэя [[Інстытут імя Гётэ|Інстытута імя Гётэ]] ў Мінску [[Выява:Belarus-Rakaw-Museum-Art Gallery Yanushkevichy.jpg|thumb|Музей-галерэя «Янушкевічы», [[Ракаў]].]] * «Дэжа вю», выстаўка беларускай фатаграфіі. Галерэя Палаца Рэспублікі, Мінск * «Ілюзія часу», IV міжнародны тэматычны выставачны праект. Музей [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]], Мінск; [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Паўла Масленікава]], Магілёў; Карцінная галерэя [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Х. Вашчанкі]], [[Гомель]]; Карцінная галерэя, Полацк; [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей]], Гродна. [[Файл:Devochka.jpg|міні|[[Полацкі дзіцячы музей]]. Скульптурная кампазіцыя «Шкаляр з гадзіннікам». Скульптар [[Павел Уладзіміравіч Вайніцкі|Павел Вайніцкі]].]] == З’явіліся == * [[1 сакавіка]] — [[Віцебскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей]] * [[23 верасня]] — [[Музей-сядзіба Тадэвуша Касцюшкі]] * Музей-галерэя «[[Янушкевіч]]ы», Ракаў<ref>{{Cite web |url=http://by.belapan.by/news/culture?page=3&filterby=month&startdate=2004-06-01&chunksize=15 |title=У ВЁСЦЫ РАКАЎ ВАЛОЖЫНСКАГА РАЁНА АДКРЫЛІСЯ АРТ-ГАЛЕРЭЯ "ЯНУШКЕВІЧЫ" І МУЗЕЙ БЕЛАРУСКАЙ АКАДЭМІІ МАСТАЦТВА |access-date=13 студзеня 2016 |archive-date=14 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214032640/https://by.belapan.by/news/culture?page=3&filterby=month&startdate=2004-06-01&chunksize=15 |url-status=dead }}</ref> * [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]] * [[Полацкі дзіцячы музей]] * [[Бярозаўскі гісторыка-краязнаўчы музей|Галерэя мастацтваў горада Бяроза]] == Памерлі == * [[4 жніўня]] — [[Акім Рыгоравіч Курачкін|Акім Курачкін]] (нар. 1912), беларускі савецкі скульптар * [[9 снежня]] — [[Сяргей Валянцінавіч Войчанка|Сяргей Войчанка]] (нар. 1955), — беларускі мастак — [[Графіка (мастацтва)|графік]], [[жывапісец]], [[скульптар]], [[дызайнер]]. * [[Віктар Іванавіч Вярсоцкі|Віктар Вярсоцкі]] (нар. [[1923 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1923]]), беларускі жывапісец і педагог. Заслужаны настаўнік БССР ([[1966 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1966]]) * [[Анатоль Іларыёнавіч Таўкач|Анатоль Таўкач]] (нар. 1929), беларускі жывапісец і графік<ref>[http://artdk.by/painter/tolkach-a-i/ Толкач Анатолий Илларионович {{ref-ru}}]</ref> == Галерэя жывапісу == <center><gallery mode=packed heights=220> Выява:Boris Arakcheev 2004 Red autumn. Ostroshitsky Lake 31 x 38 cm Oil on canvas.jpg|[[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Барыс Аракчэеў]] «Рудая восень. Астрашыцкае возера», 2004, Палатно, алей, 31 х 38 см. Выява:Denis Barsukov LANDSCAPE With the RED CAR 2004 oil on canvas.jpg|[[Дзяніс Валер'евіч Барсукоў|Дзяніс Барсукоў]] «Пейзаж з чырвоным аўтамабілем», 2004, 80 Х 90 cм, палатно, алей </gallery></center> == Галерэя скульптуры == <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:Symeon of Polotsk monument.JPG|[[Аляксандар Фінскі]], помнік [[Сімяон Полацкі|Сімяону]], [[Полацк]] </gallery></center> <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:Maxim Piatrul America 2004.JPG|[[Максім Міхайлавіч Пятруль|Максім Пятруль]], «Амерыка», h= 40 см, пластык, акрыл Выява:Maxim Piatrul Taiji 2003-2004.JPG|[[Максім Міхайлавіч Пятруль|Максім Пятруль]], «Taiji», h = 35 см, бронза, граніт (фрагмент) Выява:Maxim Piatrul A+Z 2004.JPG|[[Максім Міхайлавіч Пятруль|Максім Пятруль]], «А + Я», r = 36 см, 2004, кераміка Выява:Maxim Piatrul Between 2004.JPG|[[Максім Міхайлавіч Пятруль|Максім Пятруль]], «Паміж», l = 75 см, дрэва. Калекцыя [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музея сучаснага выяўленчага мастацтва]], Мінск, Беларусь </gallery></center> {{зноскі}} {{Гады ў гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва}} [[Катэгорыя:2004 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў]] [[Катэгорыя:2004 год у культуры і мастацтве|Беларусь]] jq5vmku664q4dwas4ve9h2cn3rbz65b 5176092 5176088 2026-08-05T20:24:14Z Rabbi Mendl 19651 оформление 5176092 wikitext text/x-wiki [[Выява:Victims of Fascism (silver) rv.gif|thumb|Манумент [[Сяргей Іванавіч Селіханаў|Сяргея Селіханава]] ў [[Хатынь|Хатыні]] на манеце [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка РБ]], прысвечанай памяці ахвяр [[фашызм]]у. Мастак — А. Вішнякова]] [[Выява:Yury Pen Self-portrait 2004 Belarusian stamp.jpg|thumb|[[Іегуда Пэн|Ю. М. Пэн]]. Аўтапартрэт у саламяным капялюшы. 1890-я. Марка выданая да 150-годдзя з дня нараджэння мастака]] '''[[2004]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей, якія пакінулі прыкметны след у гісторыі [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|беларускага выяўленчага мастацтва]]. == Падзеі == * «Дзе ёсць ісціна?», персанальная выстаўка [[Людвіг Асецкі|Людвіга Асецкага]], прысвечаная 75-годдзю мастака, Рэспубліканская мастацкая галерэя<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=269 |title=''Культура і мастацтва''. Барыс Крэпак «Дзе ёсць ісціна?» |access-date=2 мая 2015 |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129041539/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=269 |url-status=dead }}</ref> * «Хроніка месца», персанальная выстаўка графікі Андрэя Скіцёва, галерэя «Універсітэт культуры», Мінск<ref>{{Cite web |url=http://guir.minsk.gov.by/kultura/podvedomstvennye-uchrezhdeniya/muzei/muzej-sovremennogo-izobrazitelnogo-iskusstva/kakhanne-dy-insh |title=Прэс-рэлiз аб адкрыццi выстаўкі «Каханне ды інш.» |access-date=24 лютага 2015 |archive-date=25 кастрычніка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025221353/http://guir.minsk.gov.by/kultura/podvedomstvennye-uchrezhdeniya/muzei/muzej-sovremennogo-izobrazitelnogo-iskusstva/kakhanne-dy-insh |url-status=dead }}</ref> * «13», выстаўка ў Ратушы горада [[Віцебск]] * «Падарожжа», рэспубліканская моладзевая выстаўка, Палац мастацтва, Мінск * Рэспубліканская выстаўка «Ад з’езда да з’езда», Палац мастацтва, Мінск * Рэспубліканская выстаўка «60-годдзе Перамогі», Палац мастацтва, Мінск * «Мастакі — гораду», выстаўка жывапісу, Палац мастацтва, Мінск * Персанальная выстаўка жывапісу [[Дзяніс Валер'евіч Барсукоў|Дзяніса Барсукова]], Мастацкая галерэя «ONIK». Музей гісторыі беларускага кінематографа, Мінск * жнівень: выстаўка жывапісу «Прыгажосць і моц» у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі. Куратар — [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]]. <center class=""><gallery mode="packed" heights="140"> |Злева направа: Л. Г. Кірухіна, алімпійскі чэмпіён [[Мікалай Аляксандравіч Алёхін|Мікалай Алёхін]], куратар Яўген Ксяневіч, алімпійскія чэмпіёны [[Алена Дзмітрыеўна Бялова|Алена Бялова]] і [[Аляксандр Уладзіміравіч Каршакевіч|Аляксандр Каршакевіч]], спявак [[Аляксандр Антонавіч Саладуха|Аляксандр Саладуха]], алімпійскі чэмпіён [[Аляксандр Партноў]] File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich2.jpg|У першым радзе злева направа: Вольга Смаляк, куратар [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], алімпійскія чэмпіёны [[Аляксандр Партноў]], [[Аляксандр Уладзіміравіч Каршакевіч|Аляксандр Каршакевіч]], [[Мікалай Аляксандравіч Алёхін|Мікалай Алёхін]] File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich.jpg|thumb|Другі злева — Пасол Туркменістана ў Беларусі І. В. Вельджанаў, трэці злева куратар — Я. А. Ксяневіч, чацвёртая злева — Л. Г. Кірухіна File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich3.jpg|thumb|Алімпійская чэмпіёнка [[Алена Дзмітрыеўна Бялова|Алена Бялова]], куратар выстаўкі Яўген Ксяневіч File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich5.jpg|thumb|Спявак [[Уладзімір Міхайлавіч Правалінскі|Уладзімір Правалінскі]] File:Vystavka Krasa i sila 2004 curator Evgeny Ksenevich4.jpg|thumb|спявак [[Аляксандр Саладуха]], куратар Яўген Ксяневіч </gallery></center> * кастрычнік: персанальная выстаўка [[Алесь Пушкін|Алеся Пушкіна]] ў [[Вілейка|Вілейцы]], у [[Вілейскі краязнаўчы музей|выставачнай гарадской зале імя Нікадзіма Сілівановіча]] * снежань: «[[Алесь Пушкін|Пушкін]] і яго Беларусь», персанальная выстаўка Алеся Пушкіна ў [[Музей Уладзіміра Караткевіча|Музеі У. С. Караткевіча]], [[Орша]]<ref>[http://www.pushkin.by/abia/sproba.htm Галерэя Алеся Пушкіна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304174143/http://pushkin.by/abia/sproba.htm |date=4 сакавіка 2016 }}</ref> * міжнародная выстаўка «Батык Беларусі», «RUS Meno», Вільнюс, Рэспубліка Літва * «Заслаўскі праменад», персанальны праект [[Міхаіл Рыгоравіч Баразна|Міхаіла Баразны]]. [[Гісторыка-культурны музей-запаведнік «Заслаўе»]] * «Зала чакання», персанальны праект [[Міхаіл Рыгоравіч Баразна|Міхаіла Баразны]]. Галерэя [[Інстытут імя Гётэ|Інстытута імя Гётэ]] ў Мінску [[Выява:Belarus-Rakaw-Museum-Art Gallery Yanushkevichy.jpg|thumb|Музей-галерэя «Янушкевічы», [[Ракаў]].]] * «Дэжа вю», выстаўка беларускай фатаграфіі. Галерэя Палаца Рэспублікі, Мінск * «Ілюзія часу», IV міжнародны тэматычны выставачны праект. Музей [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]], Мінск; [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Паўла Масленікава]], Магілёў; Карцінная галерэя [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Х. Вашчанкі]], [[Гомель]]; Карцінная галерэя, Полацк; [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей]], Гродна. [[Файл:Devochka.jpg|міні|[[Полацкі дзіцячы музей]]. Скульптурная кампазіцыя «Шкаляр з гадзіннікам». Скульптар [[Павел Уладзіміравіч Вайніцкі|Павел Вайніцкі]].]] == З’явіліся == * [[1 сакавіка]] — [[Віцебскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей]] * [[23 верасня]] — [[Музей-сядзіба Тадэвуша Касцюшкі]] * Музей-галерэя «[[Янушкевіч]]ы», Ракаў<ref>{{Cite web |url=http://by.belapan.by/news/culture?page=3&filterby=month&startdate=2004-06-01&chunksize=15 |title=У ВЁСЦЫ РАКАЎ ВАЛОЖЫНСКАГА РАЁНА АДКРЫЛІСЯ АРТ-ГАЛЕРЭЯ "ЯНУШКЕВІЧЫ" І МУЗЕЙ БЕЛАРУСКАЙ АКАДЭМІІ МАСТАЦТВА |access-date=13 студзеня 2016 |archive-date=14 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214032640/https://by.belapan.by/news/culture?page=3&filterby=month&startdate=2004-06-01&chunksize=15 |url-status=dead }}</ref> * [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]] * [[Полацкі дзіцячы музей]] * [[Бярозаўскі гісторыка-краязнаўчы музей|Галерэя мастацтваў горада Бяроза]] == Памерлі == * [[4 жніўня]] — [[Акім Рыгоравіч Курачкін|Акім Курачкін]] (нар. 1912), беларускі савецкі скульптар * [[9 снежня]] — [[Сяргей Валянцінавіч Войчанка|Сяргей Войчанка]] (нар. 1955), — беларускі мастак — [[Графіка (мастацтва)|графік]], [[жывапісец]], [[скульптар]], [[дызайнер]]. * [[Віктар Іванавіч Вярсоцкі|Віктар Вярсоцкі]] (нар. [[1923 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1923]]), беларускі жывапісец і педагог. Заслужаны настаўнік БССР ([[1966 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1966]]) * [[Анатоль Іларыёнавіч Таўкач|Анатоль Таўкач]] (нар. 1929), беларускі жывапісец і графік<ref>[http://artdk.by/painter/tolkach-a-i/ Толкач Анатолий Илларионович {{ref-ru}}]</ref> == Галерэя жывапісу == <center><gallery mode=packed heights=220> Выява:Boris Arakcheev 2004 Red autumn. Ostroshitsky Lake 31 x 38 cm Oil on canvas.jpg|[[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Барыс Аракчэеў]] «Рудая восень. Астрашыцкае возера», 2004, Палатно, алей, 31 х 38 см. Выява:Denis Barsukov LANDSCAPE With the RED CAR 2004 oil on canvas.jpg|[[Дзяніс Валер'евіч Барсукоў|Дзяніс Барсукоў]] «Пейзаж з чырвоным аўтамабілем», 2004, 80 Х 90 cм, палатно, алей </gallery></center> == Галерэя скульптуры == <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:Symeon of Polotsk monument.JPG|[[Аляксандар Фінскі]], помнік [[Сімяон Полацкі|Сімяону]], [[Полацк]] </gallery></center> <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:Maxim Piatrul America 2004.JPG|[[Максім Міхайлавіч Пятруль|Максім Пятруль]], «Амерыка», h= 40 см, пластык, акрыл Выява:Maxim Piatrul Taiji 2003-2004.JPG|[[Максім Міхайлавіч Пятруль|Максім Пятруль]], «Taiji», h = 35 см, бронза, граніт (фрагмент) Выява:Maxim Piatrul A+Z 2004.JPG|[[Максім Міхайлавіч Пятруль|Максім Пятруль]], «А + Я», r = 36 см, 2004, кераміка Выява:Maxim Piatrul Between 2004.JPG|[[Максім Міхайлавіч Пятруль|Максім Пятруль]], «Паміж», l = 75 см, дрэва. Калекцыя [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музея сучаснага выяўленчага мастацтва]], Мінск, Беларусь </gallery></center> {{зноскі}} {{Гады ў гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва}} [[Катэгорыя:2004 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў]] [[Катэгорыя:2004 год у культуры і мастацтве|Беларусь]] tb9jyeju0bm2c1qklwmqucyi8fci0xc 0 224537 5176131 5140507 2026-08-05T22:31:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176131 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вароны}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Вароны |выява = |подпіс = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Варонаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = 2,378393<ref name="Пл">[http://pravo.by/upload/docs/op/D917v0086754_1513890000.pdf Решение Витебского районного Совета депутатов 30 ноября 2017 г. № 175 «Об установлении границ сельских населенных пунктов Витебского района Витебской области и признании утратившими силу некоторых решений Витебского районного Совета депутатов» {{ref-ru}}]</ref> |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =200 }} '''Варо́ны'''<ref>''[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]]'' Слоўнік назваў населеных пунктаў Віцебскай вобласці / Рэд. П. П. Шуба. — Мн.: Навука і тэхніка, 1977. — 504 с. (ст. 73).</ref> ({{Lang-ru|Вороны}}) — аграгарадок (да 2009 — вёска)<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039809&q_id=5844535|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 30 января 2009 года № 159 «О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки»|url-status=dead}}</ref>, цэнтр [[Варонаўскі сельсавет|Варонаўскага сельсавета]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] на беразе [[Палонскае|возера Палонскага]]. За 12 км ад [[Віцебск]]а на аўтадарозе {{таблічка-by|Р|21}} [[Віцебск]] — [[Лёзна]] (мяжа з [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]]). Плошча 237,8393 га<ref name="Пл" />. == Гісторыя == Назва вёскі, магчыма, паходзіць ад мянушкі або прозвішча Варона. Вёска вядома як маёнтак з XVI ст. у [[Віцебскае ваяводства|Віцебскім ваяводстве]] [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]], уласнасць паноў Крывашэенкаў. У маёнтак уваходзілі вёскі Паповічы, Семянкова і Гонавічы. У 1600 г. уласнасць пана Івана Клызы, які ў 1634 г. прадаў маёнтак пану Васілю Абуховічу. У XIX ст. маёнтак у Каралёўскай воласці [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскага павета]] і [[Віцебская губерня|губерні]]. У кастрычніку 1812 г. на паўднёвай ускраіне вёскі, непадалёку ад шашы Віцебск—Смаленск адбыўся бой [[Вайна 1812 года|французска-расійскіх войск]], на месцы якога, на сродкі вайсковай часці Ямбургскіх уланаў пастаўлены помнік-абеліск з літым чыгунным крыжам. У 1905 г. маёнтак (2 двары, 15 жыхароў) належаў мешчаніну-стараверу Хруцкаму, які меў тут 100 дзесяцін зямлі. З 20 жніўня 1924 г. у Рудніцкім сельсавеце [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] і [[Віцебская акруга|акругі]]. У 1926 г. у вёсцы 20 двароў, 87 жыхароў. У 1936 г. сюды пераселены жыхары вёсак Старынкі, Гаравічы, у 1939 г. — населеных пунктаў Лускі, Прудзіна, Пунькі і Кузьменкі. У 1941 г. у вёсцы 95 двароў, 380 жыхароў. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], у кастрычніку 1943 г., [[Нямецкая акупацыя Беларусі 1941-1944|нямецкія акупацыйныя ўлады]] знішчылі тут 90 двароў і 6 мірных жыхароў. Вывезена ў [[Трэці Рэйх]] 36 чал. На фронце загінула 13 вяскоўцаў. У баях за вызваленне вёскі і наваколля загінулі 3582 воіны Савецкай арміі і партызанаў. З 16 ліпеня 1954 г. — цэнтр [[Варонаўскі сельсавет|Варонаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У 1969 г. у вёсцы 180 двароў, 527 жыхароў. На 1 студзеня 2003 г. — 313 двароў, 659 жыхароў. У вёсцы размешчана цэнтральная сядзіба камунальнага ўнітарнага сельгаспрадпрыемства «Вароны». == Насельніцтва == * 756 жыхароў, 314 двароў (1996) * 679 жыхароў (2009) == Інфраструктура == Сярэдняя школа. Дом культуры і бібліятэка. Камбінат бытавога абслугоўвання. Аддзяленне сувязі. Магазіны. == Памятныя мясціны == * Помнік на месцы бою расійскіх і французскіх войск у 1812 годзе (1912), па вул. Садовая, перад домам № 10 — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|213Д000941}}. * Брацкая магіла савецкіх воінаў (1941—1944) — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|213Д000269}}.<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/pamyatnik-na-bratskoy-mogile-posle-rekonstruktsii-otkryli-v-vitebskom-rayone.html|title=Памятник на братской могиле после реконструкции открыли в Витебском районе|website=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref> * [[Вароны (археалагічны помнік)|Рэшткі курганнага могільніка]], 0,5 км на паўднёвы захад ад аграгарадка — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|213В000268}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4}} * З гісторыі населеных пунктаў / Падрых. В. В. Віталева // Памяць: Віцебскі раён: Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі / Рэдкал.: А. П. Красоўскі [і інш.]; Укл. У. І. Мезенцаў; Маст. [[Эдуард Эдуардавіч Жакевіч|Э. Э. Жакевіч]]. — Мн.: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 2004. — 772 с.: іл. — С. 733—734. — ISBN 985-02-0647-0. * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: энцыклапедыя. Т. 10. Віцебская вобласць. Кн. 2 / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мінск: БелЭн, 2019. — 728 с. — ISBN 978-985-11-1126-4 * [[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]: Віцебская вобласць / Рэдкал. [[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]] (гл. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — 8 000 экз.. * ''Крестовский В. В.'' История 14-го уланского Ямбургского ее императорского высочества великой княжны Марии Александровны полка: 1771—1871. — Репринтное издание 1873 г. — СПб.: Альфарет, 2008. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Варонаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Варонаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Вароны (Віцебскі раён)| ]] nmzucruyinpxhbepdk67cvxggtzbl9y 10 228127 5176422 3752526 2026-08-06T11:29:53Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя, арфаграфія 5176422 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Ювелірнае мастацтва |navbar=plain |state=collapsed |загаловак = [[Ювелірнае мастацтва]] |стыль_асноўнага_загалоўка = |стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = [[Ювелірны выраб|Формы]] |спіс1 = [[Бранзалет]]{{·}} [[Брошка]]{{·}} [[Ланцужок, упрыгажэнне|Ланцужок]]{{·}} [[Падвеска (упрыгажэнне)|Падвеска]]{{·}} [[Кулон, упрыгажэнне|Кулон]]{{·}} [[Медальён (упрыгажэнне)|Медальён]]{{·}} [[Калар (мужчынскае калье)|Калар]]{{·}} [[Пацеркі]]{{·}} [[Пярсцёнак]]{{·}} [[Дыядэма]]{{·}} [[Запанка]]{{·}} [[Завушніцы]]{{·}} [[Тыяра (упрыгажэнне)|Тыяра]]{{·}} [[Спражка]]{{·}} [[Кішэнны гадзіннік]]{{·}} [[Наручны гадзіннік]] |загаловак2 = Выраб |спіс2 = {{Navbox subgroups |groupstyle = |evenodd = swap |group1 = Прафесіі |list1 = [[Ювелір]]{{·}} [[Гемолаг]]{{·}} [[Гадзіншчык]]{{·}} [[Рамеснік]] |group2 = Працэс |list2 = [[Ліццё]]{{·}} [[Эмаль|Эмаліроўка]]{{·}} [[Гравюра|Гравіроўка]]{{·}} [[Філігрань]]{{·}} [[Плакаванне]]{{·}} [[Металапластыка]]{{·}} [[Паліраванне]]{{·}} [[Пайка]] |group3 = Інструменты |list3 = [[Валока (інструмент)|Валока]]{{·}} [[Напільнік]]{{·}} [[Малаток]]{{·}} [[Рыгель (інструмент)|Рыгель]]{{·}} [[Шчыпцы]] }} |загаловак3 = Матэрыялы |спіс3 = {{Navbox subgroups |groupstyle = |evenodd = swap |group1 = Каштоўныя<br/>металы |list1 = [[Золата]]{{·}} [[Паладый]]{{·}} [[Плаціна (хімічны элемент)|Плаціна]]{{·}} [[Родый]]{{·}} [[Серабро]] |group2 = Каштоўныя<br/>сплавы |list2 = [[Белае золата]]{{·}} [[Стэрлінг, сплаў|Стэрлінг]]{{·}} [[Сякудо]]{{·}} [[Сібуіты]]{{·}} [[Электрум]] |group3 = Металы/сплавы |list3 = [[Медзь]]{{·}} [[Бронза]]{{·}} [[Латунь]]{{·}} [[Мокумэ]]{{·}} [[П’ютар]]{{·}} [[Нержавеючая сталь]]{{·}} [[Тытан (элемент)|Тытан]]{{·}} [[Абісінскае золата]]{{·}} [[Паўночнае золата]]{{·}} [[Французскае золата]] |group4 = Каштоўныя<br/>мінералы |list4 = [[Авантурын]]{{·}} [[Агат]]{{·}} [[Александрыт]]{{·}} [[Аметыст]]{{·}} [[Аквамарын]]{{·}} [[Алмаз]]{{·}} [[Ізумруд]]{{·}} [[Гранат (мінерал)|Гранат]]{{·}} [[Карнеол]]{{·}} [[Кварц]]{{·}} [[Лазурыт]]{{·}} [[Малахіт]]{{·}} [[Месяцавы камень]]{{·}} [[Нефрыт (камень)|Нефрыт]]{{·}} [[Абсідыян]]{{·}} [[Онікс]]{{·}} [[Апал]]{{·}} [[Рубін]]{{·}} [[Сапфір]]{{·}} [[Садаліт]]{{·}} [[Халцэдон]]{{·}} [[Танзаніт]]{{·}} [[Тыгровае вока]]{{·}} [[Тапаз]]{{·}} [[Турмаліны|Турмалін]]{{·}} [[Хрызаліт]]{{·}} [[Цытрын]]{{·}} [[Яспіс]] |group5 = Арганічныя<br/>матэрыялы |list5 = [[Чырвоны карал]]{{·}} [[Гагат]]{{·}} [[Галіётыс]]{{·}} [[Жэмчуг]]{{·}} [[Капал, смала|Капал]]{{·}} [[Перламутр]]{{·}} [[Бурштын]] }} |загаловак4 = Тэрміны |спіс4 = [[Карат]]{{·}} [[Проба высакародных металаў]]{{·}} [[Страз]]{{·}} [[Зашпілька]] |стыль_унізе = |унізе = '''Звязаныя артыкулы: [[Пірсінг]]{{·}} [[Гемалогія]]{{·}} [[Металаапрацоўка]]{{·}} [[Біжутэрыя]]{{·}} [[Аксэсуар]]''' }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Выяўленчыя мастацтвы|Ювелірнае мастацтва]] </noinclude> 2371en8ei9khw0raic8wzg4spbep5ef 0 228421 5176039 5000173 2026-08-05T17:10:31Z Rabbi Mendl 19651 /* Нарадзіліся */ дапаўненне 5176039 wikitext text/x-wiki [[File:Tatiana Markina Photo of Halina Isajevich 1957 Blue Evening.jpg|thumb|«Сіні вечар», 1957 год. Мастак [[Галіна Ісаевіч]]. Трохслаёвае шкло, алмазная і шырокая грань. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]].]] '''[[1957]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей, якія пакінулі прыкметны след у гісторыі [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|беларускага выяўленчага мастацтва]]. == З’явіліся == * [[11 верасня]] — [[Івянецкі музей традыцыйнай культуры]] == Нарадзіліся == * [[1 мая]] — [[Марыя Яўгенаўна Таболіч|Марыя Таболіч]], беларускі [[мастак]]. * [[5 чэрвеня]] — [[Ігар Арленавіч Кашкурэвіч|Ігар Кашкурэвіч]], беларускі [[мастак]], графік, скульптар. * [[2 ліпеня]] — [[Сяргей Міхайлавіч Гваздзёў|Сяргей Гваздзёў]] (пам. [[2016 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2016]]), беларускі гісторык мастацтва, мастацтвазнавец, філолаг, публіцыст. * [[10 снежня]] — [[Валерый Фёдаравіч Шкаруба|Валерый Шкаруба]] (пам. 19.11.[[2020 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2020]]), беларускі [[мастак]] – [[жывапісец]]. * [[Уладзімір Кіслы]], беларускі мастак і рэстаўратар. == Памерлі == * [[4 студзеня]] — [[Уладзімір Мікалаевіч Кудрэвіч|Уладзімір Кудрэвіч]] (нар. [[1884 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1884]]), беларускі [[жывапіс]]ец-[[пейзаж]]ыст. Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР ([[1944 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1944]]). Бацька мастака [[Раіса Уладзіміраўна Кудрэвіч|Раісы Кудрэвіч]] * [[18 чэрвеня]] — [[Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля|Вітольд Бялыніцкі-Біруля]] (нар. 1872), беларускі і рускі жывапісец-пейзажыст, народны мастак БССР (1944) == Галерэя жывапісу == <center><gallery mode=packed heights=180> Выява:Echelon is Going 1957 Pavel Gavrilenko.jpg|[[Павел Нічыпаравіч Гаўрыленка|Павел Гаўрыленка]]. «Ідзе эшалон», [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ РБ]] Выява:Shchamialiou Zima 1957.jpg|[[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Леанід Шчамялёў]] «Зіма» </gallery></center> {{зноскі}} {{Гады ў гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва}} [[Катэгорыя:1957 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў]] [[Катэгорыя:1957 год у культуры і мастацтве|Беларусь]] 89fpnlwsok3zgz8l867gmvpgl1mt0bk 0 245432 5176040 5112418 2026-08-05T17:14:52Z Rabbi Mendl 19651 /* Персанальныя выстаўкі */ 5176040 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Акулаў}} {{Мастак | жанр =[[партрэт]], [[пейзаж]], [[нацюрморт]], сюжэтна-тэматычная карціна | вучоба = | стыль =[[авангардызм]] | працы =цыклы: * «Генералы» * «Маскі і вобразы» * «Партрэт і аўтапартрэт» * «Царквы і кляштары» * «Эрас і Танатас» * «Славутыя яўрэі» * «100 алігархаў Forbes» * «Месцы і людзі Беларусі» * «Анімалістычны цыкл» * «Футбалісты» | заступнікі = * [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]] * Аляксандр Іваноў | уплыў =[[Уладзімір Сцяпанавіч Садзін|Уладзімір Садзін]] }} '''Уладзімір Іванавіч Акулаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі мастак-авангардыст, прадстаўнік другой хвалі беларускага авангарду. == Біяграфія == Нарадзіўся 23 красавіка 1954 года ў [[Баранавічы|Баранавічах]]. Займаўся ў Слуцку ў студыі выяўленчага мастацтва Гарадскога дома піянераў і школьнікаў у выкладчыка [[Уладзімір Сцяпанавіч Садзін|Уладзіміра Садзіна]]. Скончыў [[Школа № 2 (Слуцк)|школу № 2 г. Слуцка]]. Творчае амплуа мастака пачало фарміравацца ў час вучобы на мастацка-графічным факультэце [[Віцебскі педагагічны інстытут|Віцебскага педагагічнага інстытута]] (1976—1980). Асаблівы ўплыў у віцебскі перыяд на Акулава аказаў мастак і педагог [[Алег Рыгоравіч Арлоў]]<ref>[http://evitebsk.com/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%BB%D0%BE%D0%B2,_%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B3_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Алег Рыгоравіч Арлоў]</ref> (1934—1995). Пазней стажыраваўся ў майстэрнях у [[Ленінград]]зе. Уваходзіў у мінскі арт-гурток «Галіна». Працаваў выкладчыкам выяўленчага мастацтва, дырэктарам Дома культуры ў вёсцы, вулічным мастаком, мастаком-афарміцелем у розных арганізацыях Беларусі і Расіі. З 1985 года ўдзельнічаў у выстаўках. Загінуў 10 лютага 2026 года ў пажары сваёй кватэры ў Слуцку<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. == Творчасць == Майстар партрэта, пейзажа, нацюрморта, кампазіцый з сімволікай-алегарычнымі сюжэтамі, ілюстрацый да літаратурных твораў. З’яўляецца аўтарам шэрагу маштабных тэматычных цыклаў — «Маскі і вобразы», «Партрэт і аўтапартрэт», «Цэрквы і манастыры», «Вайна», «Генералы», «Вялікія людзі», «Усход», «[[Эрас]] і [[Танатас]]», «Нацюрморты», «Кветкі», «Самавары», «Славутыя [[яўрэі]]», «100 алігархаў [[Forbes]]», «Анімалістычны цыкл», «Месцы і людзі Беларусі», «Футбалісты» і інш. Выканаў цыклы ілюстрацый да класічных творах сусветнай літаратуры — «[[Дон Кіхот (раман)|Дон Кіхот]]» [[Сервантэс]]а, «Мёртвыя душы» [[Мікалай Васільевіч Гогаль|Гогаля]] і інш. Аформіў альбомы песень [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўгенія Антонавіча Ксяневіча]] «Лёт лебединый», «Имя твоё». Аўтар вершаў. Творы Уладзіміра Акулава захоўваюцца ў розных арт-інстытуцыях і прыватных зборах, сярод якіх: * [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]] * Музей сучаснага рускага мастацтва, [[Нью-Джэрсі]], [[ЗША]] * Музей [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|Палацава-паркавага ансамбля Румянцавых — Паскевічаў]], [[Гомель]] * Слуцкая галерэя мастацтваў * Прыватныя калекцыі ў Беларусі, Расіі, Бельгіі, Польшчы, Германіі, Югаславіі, Італіі, Украіне. * Калекцыі Аляксандра Іванова (Мінск), Андрэя Плясанава (Мінск), [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўгена Ксяневіча]] (Мінск), Алеся Эроціча ([[Берлін]]), {{нп5|Андрэй Козыраў|Андрэя Козырава|ru|Козырев, Андрей Владимирович}} ([[Масква]]), Валерыя Жыльцова ([[Нью-Джэрсі]], ЗША), {{нп5|Аляксандр Глезер|Аляксандра Глезера|ru|Глезер, Александр Давидович}} (ЗША), Аляксандра Радаева (Мінск). == Персанальныя выстаўкі == * [[2019 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2019]] (01 — 15 красавіка) — персанальная выстаўка да 65-годдзя мастака, мастацкая галерэя «Універсітэт культуры», Мінск<ref>[https://vk.com/album-113004609_262189500 Владимир Акулов 65 лет]{{Недаступная спасылка}}</ref> * 2016 — персанальная выстаўка «Вітражы часу», [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей]], [[Віцебскі мастацкі музей]]. * 2014 — персанальная юбілейная выстаўка да 60-годдзя, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * 2013 — персанальная выстаўка «Мастацтва без хлусні», музей «Садовае кальцо», Масква * 2013 — персанальная выстаўка «Месцазнаходжанне», [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]] * 2012 — персанальная выстаўка, Галерэя мастацтваў, Слуцк * 2012 — персанальная выстаўка, музей [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|Палацава-паркавага ансамбля Румянцавых — Паскевічаў]], Гомель * 2000 — персанальная выстаўка, Ватэрлоа, Бельгія * 1995 — персанальная выстаўка мастака, Галерэя «Жыльбел», Мінск * 1993 — персанальная выстаўка, мастацкі цэнтр «Zhilbel», Мінск * 1988 — персанальная выстаўка, слуцкая гарадская бібліятэка, Слуцк, БССР '''Адкрыццё выстаўкі «Месцазнаходжанне», Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск, 30 ліпеня 2013 года'''<ref>[http://belavangard.by/?p=4450 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704054833/http://belavangard.by/?p=4450 |date=4 ліпеня 2015 }}]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704054833/http://belavangard.by/?p=4450 |date=4 ліпеня 2015 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704054833/http://belavangard.by/?p=4450 |date=4 ліпеня 2015 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704054833/http://belavangard.by/?p=4450 |date=4 ліпеня 2015 }} ''belavangard.by'' 2013 — выставка Владимира Акулова «Местоположение» {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704054833/http://belavangard.by/?p=4450 |date=4 ліпеня 2015 }}</ref> <center><gallery mode=packed heights=100> |Уступнае слова калекцыянера [[:be:Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўгена Ксяневіча]] |Уступнае слова [[Барыс Іванавіч Луцэнка|Барыса Луцэнкі]] Выява:Vladimir Akulov Exhibitions in Minsk Modern Ars Museum 30.07.2013 09.JPG|Уступнае слова мастацтвазнаўцы [[Ларыса Давыдаўна Фінкельштэйн|Ларысы Фінкельштэйн]] Выява:Vladimir Akulov Exhibitions in Minsk Modern Ars Museum 30.07.2013 08.JPG|Уступнае слова мастацтвазнаўцы Вольгі Архіпавай Выява:Vladimir Akulov Exhibitions in Minsk Modern Ars Museum 30.07.2013 04.JPG|Уступнае слова калекцыянера Аляксандра Іванова |Мастак на фоне аўтапартрэта </gallery></center> '''Адкрыццё персанальнай выставы Уладзіміра Акулава да 60-годдзя мастака, Нацыянальная бібліятэка Беларусі, Мінск, лістапад-снежань 2014 года.''' <center><gallery mode=packed heights=120> File:Художник Владимир Акулов.JPG|Мастак Уладзімір Акулаў на адкрыцці выставы. File:Искусствовед Л.Д.Финкельштейн на открытии персональной выставки Владимира Акулова в Национальной библиотеке Беларуси. 2014.JPG|Мастацтвазнаўца Л.Д.Фінкельштэйн на адкрыцці выставы. File:Т.В.Кузьминич на открытии выставки Владимира Акулова в НББ. 2014.JPG|Намеснік дырэктара НББ па інфармацыйных рэсурсах Т.В.Кузьмініч на адкрыцці выставы File:Куратор выставки Евгений Ксеневич с Владимиром Акуловым на открытии персональной выставки художника в НББ. Минск.JPG|Куратар выставы Яўгеній Ксяневіч з Уладзімірам Акулавым на адкрыцці выставы |Афіша выставы. |Даведка выставы. </gallery></center> '''Персанальная выстаўка «Вітражы часу» Уладзіміра Акулава, Віцебскі мастацкі музей, Віцебск, красавік 2016 года''' <center><gallery mode="packed" heights="100"> File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 01.JPG||thumb|На адкрыцці выставы - аднакурснік Акулава віцебскі мастак [[П. Кірылін]] і куратар [[Я. Ксяневіч]] File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 02.JPG|Я. Ксяневіч з выпускнікамі віцебскага худграфа ў 70-80-я гады мастаком [[П. Кірылін]]ым (крайні злева), мастачкай Г. Васільевай File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 05.JPG|На адкрыцці выставы - кандыдат мастацтвазнаўства, віцебскі мастак М.Л.Цыбульскі і аршанскі мастак М. І. Таранда File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 06.JPG|Злева направа - куратар выставы Я. Ксяневіч, дырэктар Віцебскага мастацкага музея В. І. Акуневіч, студэнцкі сябра Акулава віцебскі мастак [[П. Кірылін]] File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 08.JPG|Куратар выставы Я. Ксяневіч (злева) і мастак Аляксандр Слепаў File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 07.JPG|thumb|Госці выставы. Пяты справа - дырэктар Віцебскага цэнтра сучаснага мастацтва Духоўнікаў Андрэй Эрыхавіч </gallery></center> * [[15 верасня]] [[2016 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2016]] года — адкрыццё сумеснага мастацкага праекта '''«Сустрэча культур»''' — беларускага мастака [[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзіміра Акулава]] і эквадорскага мастака Рафаэля Дзіас Рыкальдэ ў Амбасадзе [[Эквадор]]а ў Беларусі. <center><gallery mode="packed" heights="120"> File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (80).png| На фота крайні злева — міністр адукацыі Беларусі [[Ігар Васільевіч Карпенка|Ігар Карпенка]], другі злева — пасол Эквадора ў Беларусі Ларэа Давіла Карлас, перакладчыца амбасады, трэці справа — куратар выстаўкі Віктар Атрошчык, другі справа — радыёжурналіст Леанід Новікаў, крайні справа — куратар выстаўкі [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]]. File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (1).jpg|Крайні злева — гісторык і пісьменнік Леў Казлоў, у цэнтры — куратар праекта [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], трэцяя справа — прафесар [[Ірына Рамуальдаўна Чыкалава|Ірына Чыкалава]], другі справа — журналіст белтэлерадыёкампаніі Леанід Новікаў. File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (72).png|Міністр замежных спраў [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Сяргей Мартынаў]]. </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [http://www.kurjer.info/2012/10/17/avangard-ot-vladimira-akulova/.do Авангард от Владимира Акулова // Статья О.Зингер в газете «[[Інфа-Кур’ер]]» об открытии выставки Владимира Акулова в Слуцкой галерее искусств, 17 октября 2012.]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.main.lim.by/?p=2830.do «Акула» беларускага авангарда // Артыкул Т.Шымук ў газете «[[Літаратура і мастацтва (газета творчай інтэлігенцыі Беларусі)|Літаратура і мастацтва]]» аб персанальнай выставе Ўладзіміра Акулава «Месцазнаходжанне» ў Вялікай зале Музея сучаснага выяўленчага мастацтва ў рамках праекта «Беларускі авангард 1980 — 1990-х гадоў». Жнівень 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170923145126/http://www.main.lim.by/?p=2830.do |date=23 верасня 2017 }} * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=5452658&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Беларускі авангард 1980-х. Выяўленчы матэрыял: альбом / укладальнік А. Клінаў; аўтар тэксту В. Архіпава; пераклад на англійскую мову: С. Соўсь. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2011. — 131 с. — (Калекцыя пАРТтызана: найноўшае мастацтва Беларусі).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150709030252/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=5452658&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=9 ліпеня 2015 }} * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=39522&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Белорусский авангард (Изоматериал). Выпуск 1: комплект открыток. — Минск: Коммерческий центр «Вариком» при Ассоциации «КЭТА», 1990. Картина Владимира Акулова «Генерал».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150709030255/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=39522&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=9 ліпеня 2015 }} * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1366841&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Владимир Акулов — За минимум лжи // Статья А.Мильто в газете «Рэспубліка», 1998, 18 красавіка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170925041037/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1366841&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=25 верасня 2017 }} * [http://www.kurjer.info/2012/10/31/vladimir-akulov-nelzya-ostanavlivatsya/.do Владимир Акулов: Нельзя останавливаться // Статья О.Зингер в газете «[[Інфа-Кур’ер]]» 31 октября 2012.]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1368924&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Волкаў Зм. Змрочны пустэльнік // Газета «[[Культура (газета)|Культура]]», № 33, 1996 ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170923232303/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1368924&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=23 верасня 2017 }} * [http://www.pvz.by/?p=27409 Газета «Переходный возраст». 10 сентября 2013 года. «В Минск приезжает Сергей Безруков+„ТЕАРТ“ и художник Владимир Акулов».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924083353/http://www.pvz.by/?p=27409 |date=24 верасня 2015 }} * Дилетанты. Альбом коллекции Александра Иванова (Минск). Издательство: Александр Парк. Более 40 произведений В. Акулова [[слуцк]]ого и минского периода до 1993 года. * ''[[Лариса Давидовна Финкельштейн|Лариса Финкельштейн]]''. [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=5051456&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Искусство на стыке веков и видов: опыт первой белорусской галереи ― авторской некоммерческой концептуальной галереи «Брама»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150709030243/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=5051456&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=9 ліпеня 2015 }} * [http://www.zviazda.by/be/news/20130819/1376930975-mescaznahodzhanne-ustanoulena.do «Месцазнаходжанне» ўстаноўлена! // Артыкул Л.Цімошык у газете «[[Звязда (газета)|Звязда]]» 19.08.2013] * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1369265&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Мінімум ілжы — як максімальная шчырасць? //Артыкул П.Васілеўскага ў газеце «[[Литература и искусство (газета)|Літаратура і мастацтва]]», № 18, 1 мая 1998, с.3 ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170925054102/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1369265&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=25 верасня 2017 }} * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1281656&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Республика Беларусь: энциклопедия в 6 томах / редколлегия: Г. П. Пашков (главный редактор) и др. — Минск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005. Том 2, А—Г, «Авангард».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813172115/https://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1281656&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=13 жніўня 2020 }} * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1415195&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Статья о выставке Владимира Акулова в Музее современного искусства (Минск).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150709030246/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1415195&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=9 ліпеня 2015 }} Журнал «[[Нёман (журнал)|Нёман]]» № 8, 2013. * [http://www.vminsk.by/news/17/73776/.do Счастливый демон // Статья Светланы Николаевой о персональной выставке Владимира Акулова «Местонахождение» в Музее современного искусства (Минск).]{{Недаступная спасылка}} Газета «[[Вечерний Минск (общеполитическая и рекламная газета)|Вечерний Минск]]» 07 августа 2013. * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1368924&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Тарановіч А. Палёты ў сне і наяву // Газета «[[Культура (газета)|Культура]]», 1998, № 15, с.5] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170923232303/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1368924&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=23 верасня 2017 }} * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=5602789&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Художники Парижской школы из Беларуси: из корпоративной коллекции ООО «Белгазпромбанк», музейных и частных собраний. Каталог выставки 21.09.2012―14.01.2013 / У. І. Пракапцоў і інш.; укладальнікі: С. І. Пракоп’ева, Н. М. Усава; навуковы рэдактар Н. М. Усава; пераклады: Л.Анцух і інш.; фота: Д.Казлоў. — Мінск: Чатыры чвэрці, 2012. — 221 с. Приложение «Современные белорусские художники», с. 2, 5-11.]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.sb.by/kultura/article/tsvety-provintsii-31-07-2015.html.do Цветы провинции // Статья В.Степана о коллекционере Евгении Ксеневиче и художнике Владимире Акулове в газете «[[Советская Белоруссия (газета)|Советская Белоруссия]]» № 144 (24774). Пятница, 31 июля 2015] * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1298973&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Ціткоўскі, І. А. Мастакі Случчыны. — Слуцк: Слуцкая ўзбуйненая друкарня, 2006. — 53 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150709030249/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1298973&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=9 ліпеня 2015 }} * Ціткоўскі І. Мастакі і ўмельцы. — Мн., 1995. — С. 31-32, 39, 57. * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=826796&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Шамрук, А. Толькі ў адзіноце можна быць свабодным // Часопіс «[[Мастацтва (журнал)|Мастацтва]]», 2003, № 7, с.48-49.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170926002915/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=826796&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=26 верасня 2017 }} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://zviazda.by/be/news/20190502/1556780332-uladzimir-akulau-krytyka-zausyody-idze-ad-serca Уладзімір Акулаў: Крытыка заўсёды ідзе ад сэрца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190507211334/http://zviazda.by/be/news/20190502/1556780332-uladzimir-akulau-krytyka-zausyody-idze-ad-serca |date=7 мая 2019 }} // ЛіМ, 2 мая 2019 * [http://forum.artinvestment.ru/showthread.php?t=273601 Авангардная живопись Владимира Акулова. Выставка к 60-летию художника.] * [http://www.museum-rus.ru/author.htm?UrlRid=447 Более 100 работ Владимира Акулова в Музее современного русского искусства в Нью-Джерси.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160318043038/http://museum-rus.ru/author.htm?UrlRid=447 |date=18 сакавіка 2016 }} * [http://www.belgazeta.by/ru/2012_01_23/life/137/ Белгазета № 3 (828) 23 января 2012 г. ''Татьяна Замировская'' «Радости жизни. Сила вина и винила»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704165540/http://www.belgazeta.by/ru/2012_01_23/life/137/ |date=4 ліпеня 2015 }} * [http://belavangard.by/?p=1232 Белорусский авангард. Авторы. Акулов Владимир.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402100325/http://belavangard.by/?p=1232 |date=2 красавіка 2015 }} * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/detailed_news?param0=108432&lang=ru&rubricId=893 Выставка живописи Владимира Акулова]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.palacegomel.by/engine/print.php?newsid=811 Выставка живописи художника-авангардиста Владимира Акулова «EXPRESSIO» во Дворце Румянцевых и Паскевичей в Гомеле 20 января 2012 года.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306044639/http://www.palacegomel.by/engine/print.php?newsid=811 |date=6 сакавіка 2016 }} * [http://odsgomel.org/rus/news/gomel/17475/ Выставка живописи «Expressio Владимира Акулова» открывается сегодня во дворце Румянцевых-Паскевичей.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704111627/http://odsgomel.org/rus/news/gomel/17475/ |date=4 ліпеня 2015 }} * [http://www.mart.by/2010/07/10/vystavka-belorusskij-avangard-1980-1990-x-gg/ Выставка живописи «Белорусский авангард 1980-1990-х гг.», Музей современного изобразительного искусства] * [http://minsknews.by/blog/2014/04/23/v-muzee-sovremennogo-izobrazitelnogo-iskusstva-otkryilas-vyistavka-belorusskogo-avangarda/ Выставка «Сто лет белорусского авангарда»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304192216/http://minsknews.by/blog/2014/04/23/v-muzee-sovremennogo-izobrazitelnogo-iskusstva-otkryilas-vyistavka-belorusskogo-avangarda/ |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://old.gomelmedia.by/?page=news&type=item&id=859 Гомельчанам покажут «EXPRESSIO Владимира Акулова».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704045107/http://old.gomelmedia.by/?page=news&type=item&id=859 |date=4 ліпеня 2015 }} * [http://www.blouinartinfo.com/artists/vladimir-akulov-3674 Akulov Vladimir. BIOGRAPHY.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923213149/http://www.blouinartinfo.com/artists/vladimir-akulov-3674 |date=23 верасня 2015 }} * [http://nasledie-sluck.by/ru/people/164/166/ Наследие слуцкого края. Акулаў Уладзімір Іванавіч] * [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=mast&id=643 Па законах нонканфармісцкіх сусветаў…З калекцыі беларускага авангарда / В.Архіпава, В.Рыбчынская. // Мастацтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309221445/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=mast&id=643 |date=9 сакавіка 2016 }} * [http://belavangard.by/?p=4450 Персональная выставка «Местонахождение» белорусского художника-авангардиста Владимира Акулова в столичном Музее современного изобразительного искусства в рамках проекта «Белорусский авангард 1980—1990-х годов».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704054833/http://belavangard.by/?p=4450 |date=4 ліпеня 2015 }} * [http://www.zviazda.by/be/news/20130819/1376930975-mescaznahodzhanne-ustanoulena.do О персональной выставке «Местоположение»], в [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музее современного изобразительного искусства]], 2013 год, Минск, Республика Беларусь. * [http://kurjer.info/2012/10/31/vladimir-akulov-nelzya-ostanavlivatsya/.do О персональной выставке «Нельзя останавливаться»]{{Недаступная спасылка}}, в Галерее искусств, Слуцк, Республика Беларусь. * [https://www.facebook.com/media/set/?set=a.645837682189665.1073742339.346620325444737&type=3 Сучаснае беларускае мастацтва ЁСЦЬ. Уладзімір Акулаў (3 работы)] * [https://www.facebook.com/media/set/?set=a.362373400536096.1073741955.346620325444737&type=3 Сучаснае беларускае мастацтва ЁСЦЬ. Уладзімір Акулаў (7 работ)] * [http://belapan.com/archive/2013/07/31/media_akulov_v/ Художник Владимир Акулов. Видео с открытия выставки «Местонахождение», 30 июля 2013 года.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305203358/http://belapan.com/archive/2013/07/31/media_akulov_v/ |date=5 сакавіка 2016 }} [[БелаПАН]]. * [http://www.main.lim.by/?p=2830 Т.Шымук."Акула" беларускага авангарда // Літаратура і мастацтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304130231/http://www.main.lim.by/?p=2830 |date=4 сакавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Акулаў Уладзімір}} [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя]] 00p8k21xp97x42cxwdf32gkgu6qtn0z 5176072 5176040 2026-08-05T18:32:30Z Rabbi Mendl 19651 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (72).png]] → [[File:2016.09.15 Sergei Martynov on Exhibition of Paintings of Akulov Vladimir. Minsk, Belarus.png]] На фото не тот человек, который был обозначен в названии файла 5176072 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Акулаў}} {{Мастак | жанр =[[партрэт]], [[пейзаж]], [[нацюрморт]], сюжэтна-тэматычная карціна | вучоба = | стыль =[[авангардызм]] | працы =цыклы: * «Генералы» * «Маскі і вобразы» * «Партрэт і аўтапартрэт» * «Царквы і кляштары» * «Эрас і Танатас» * «Славутыя яўрэі» * «100 алігархаў Forbes» * «Месцы і людзі Беларусі» * «Анімалістычны цыкл» * «Футбалісты» | заступнікі = * [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]] * Аляксандр Іваноў | уплыў =[[Уладзімір Сцяпанавіч Садзін|Уладзімір Садзін]] }} '''Уладзімір Іванавіч Акулаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі мастак-авангардыст, прадстаўнік другой хвалі беларускага авангарду. == Біяграфія == Нарадзіўся 23 красавіка 1954 года ў [[Баранавічы|Баранавічах]]. Займаўся ў Слуцку ў студыі выяўленчага мастацтва Гарадскога дома піянераў і школьнікаў у выкладчыка [[Уладзімір Сцяпанавіч Садзін|Уладзіміра Садзіна]]. Скончыў [[Школа № 2 (Слуцк)|школу № 2 г. Слуцка]]. Творчае амплуа мастака пачало фарміравацца ў час вучобы на мастацка-графічным факультэце [[Віцебскі педагагічны інстытут|Віцебскага педагагічнага інстытута]] (1976—1980). Асаблівы ўплыў у віцебскі перыяд на Акулава аказаў мастак і педагог [[Алег Рыгоравіч Арлоў]]<ref>[http://evitebsk.com/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%BB%D0%BE%D0%B2,_%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B3_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Алег Рыгоравіч Арлоў]</ref> (1934—1995). Пазней стажыраваўся ў майстэрнях у [[Ленінград]]зе. Уваходзіў у мінскі арт-гурток «Галіна». Працаваў выкладчыкам выяўленчага мастацтва, дырэктарам Дома культуры ў вёсцы, вулічным мастаком, мастаком-афарміцелем у розных арганізацыях Беларусі і Расіі. З 1985 года ўдзельнічаў у выстаўках. Загінуў 10 лютага 2026 года ў пажары сваёй кватэры ў Слуцку<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. == Творчасць == Майстар партрэта, пейзажа, нацюрморта, кампазіцый з сімволікай-алегарычнымі сюжэтамі, ілюстрацый да літаратурных твораў. З’яўляецца аўтарам шэрагу маштабных тэматычных цыклаў — «Маскі і вобразы», «Партрэт і аўтапартрэт», «Цэрквы і манастыры», «Вайна», «Генералы», «Вялікія людзі», «Усход», «[[Эрас]] і [[Танатас]]», «Нацюрморты», «Кветкі», «Самавары», «Славутыя [[яўрэі]]», «100 алігархаў [[Forbes]]», «Анімалістычны цыкл», «Месцы і людзі Беларусі», «Футбалісты» і інш. Выканаў цыклы ілюстрацый да класічных творах сусветнай літаратуры — «[[Дон Кіхот (раман)|Дон Кіхот]]» [[Сервантэс]]а, «Мёртвыя душы» [[Мікалай Васільевіч Гогаль|Гогаля]] і інш. Аформіў альбомы песень [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўгенія Антонавіча Ксяневіча]] «Лёт лебединый», «Имя твоё». Аўтар вершаў. Творы Уладзіміра Акулава захоўваюцца ў розных арт-інстытуцыях і прыватных зборах, сярод якіх: * [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]] * Музей сучаснага рускага мастацтва, [[Нью-Джэрсі]], [[ЗША]] * Музей [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|Палацава-паркавага ансамбля Румянцавых — Паскевічаў]], [[Гомель]] * Слуцкая галерэя мастацтваў * Прыватныя калекцыі ў Беларусі, Расіі, Бельгіі, Польшчы, Германіі, Югаславіі, Італіі, Украіне. * Калекцыі Аляксандра Іванова (Мінск), Андрэя Плясанава (Мінск), [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўгена Ксяневіча]] (Мінск), Алеся Эроціча ([[Берлін]]), {{нп5|Андрэй Козыраў|Андрэя Козырава|ru|Козырев, Андрей Владимирович}} ([[Масква]]), Валерыя Жыльцова ([[Нью-Джэрсі]], ЗША), {{нп5|Аляксандр Глезер|Аляксандра Глезера|ru|Глезер, Александр Давидович}} (ЗША), Аляксандра Радаева (Мінск). == Персанальныя выстаўкі == * [[2019 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2019]] (01 — 15 красавіка) — персанальная выстаўка да 65-годдзя мастака, мастацкая галерэя «Універсітэт культуры», Мінск<ref>[https://vk.com/album-113004609_262189500 Владимир Акулов 65 лет]{{Недаступная спасылка}}</ref> * 2016 — персанальная выстаўка «Вітражы часу», [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей]], [[Віцебскі мастацкі музей]]. * 2014 — персанальная юбілейная выстаўка да 60-годдзя, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * 2013 — персанальная выстаўка «Мастацтва без хлусні», музей «Садовае кальцо», Масква * 2013 — персанальная выстаўка «Месцазнаходжанне», [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]] * 2012 — персанальная выстаўка, Галерэя мастацтваў, Слуцк * 2012 — персанальная выстаўка, музей [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|Палацава-паркавага ансамбля Румянцавых — Паскевічаў]], Гомель * 2000 — персанальная выстаўка, Ватэрлоа, Бельгія * 1995 — персанальная выстаўка мастака, Галерэя «Жыльбел», Мінск * 1993 — персанальная выстаўка, мастацкі цэнтр «Zhilbel», Мінск * 1988 — персанальная выстаўка, слуцкая гарадская бібліятэка, Слуцк, БССР '''Адкрыццё выстаўкі «Месцазнаходжанне», Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск, 30 ліпеня 2013 года'''<ref>[http://belavangard.by/?p=4450 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704054833/http://belavangard.by/?p=4450 |date=4 ліпеня 2015 }}]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704054833/http://belavangard.by/?p=4450 |date=4 ліпеня 2015 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704054833/http://belavangard.by/?p=4450 |date=4 ліпеня 2015 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704054833/http://belavangard.by/?p=4450 |date=4 ліпеня 2015 }} ''belavangard.by'' 2013 — выставка Владимира Акулова «Местоположение» {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704054833/http://belavangard.by/?p=4450 |date=4 ліпеня 2015 }}</ref> <center><gallery mode=packed heights=100> |Уступнае слова калекцыянера [[:be:Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўгена Ксяневіча]] |Уступнае слова [[Барыс Іванавіч Луцэнка|Барыса Луцэнкі]] Выява:Vladimir Akulov Exhibitions in Minsk Modern Ars Museum 30.07.2013 09.JPG|Уступнае слова мастацтвазнаўцы [[Ларыса Давыдаўна Фінкельштэйн|Ларысы Фінкельштэйн]] Выява:Vladimir Akulov Exhibitions in Minsk Modern Ars Museum 30.07.2013 08.JPG|Уступнае слова мастацтвазнаўцы Вольгі Архіпавай Выява:Vladimir Akulov Exhibitions in Minsk Modern Ars Museum 30.07.2013 04.JPG|Уступнае слова калекцыянера Аляксандра Іванова |Мастак на фоне аўтапартрэта </gallery></center> '''Адкрыццё персанальнай выставы Уладзіміра Акулава да 60-годдзя мастака, Нацыянальная бібліятэка Беларусі, Мінск, лістапад-снежань 2014 года.''' <center><gallery mode=packed heights=120> File:Художник Владимир Акулов.JPG|Мастак Уладзімір Акулаў на адкрыцці выставы. File:Искусствовед Л.Д.Финкельштейн на открытии персональной выставки Владимира Акулова в Национальной библиотеке Беларуси. 2014.JPG|Мастацтвазнаўца Л.Д.Фінкельштэйн на адкрыцці выставы. File:Т.В.Кузьминич на открытии выставки Владимира Акулова в НББ. 2014.JPG|Намеснік дырэктара НББ па інфармацыйных рэсурсах Т.В.Кузьмініч на адкрыцці выставы File:Куратор выставки Евгений Ксеневич с Владимиром Акуловым на открытии персональной выставки художника в НББ. Минск.JPG|Куратар выставы Яўгеній Ксяневіч з Уладзімірам Акулавым на адкрыцці выставы |Афіша выставы. |Даведка выставы. </gallery></center> '''Персанальная выстаўка «Вітражы часу» Уладзіміра Акулава, Віцебскі мастацкі музей, Віцебск, красавік 2016 года''' <center><gallery mode="packed" heights="100"> File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 01.JPG||thumb|На адкрыцці выставы - аднакурснік Акулава віцебскі мастак [[П. Кірылін]] і куратар [[Я. Ксяневіч]] File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 02.JPG|Я. Ксяневіч з выпускнікамі віцебскага худграфа ў 70-80-я гады мастаком [[П. Кірылін]]ым (крайні злева), мастачкай Г. Васільевай File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 05.JPG|На адкрыцці выставы - кандыдат мастацтвазнаўства, віцебскі мастак М.Л.Цыбульскі і аршанскі мастак М. І. Таранда File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 06.JPG|Злева направа - куратар выставы Я. Ксяневіч, дырэктар Віцебскага мастацкага музея В. І. Акуневіч, студэнцкі сябра Акулава віцебскі мастак [[П. Кірылін]] File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 08.JPG|Куратар выставы Я. Ксяневіч (злева) і мастак Аляксандр Слепаў File:Фота з персанальнай выставы Вітражы часу мастака Уладзіміра Акулава ў Віцебскім мастацкім музеі 07.JPG|thumb|Госці выставы. Пяты справа - дырэктар Віцебскага цэнтра сучаснага мастацтва Духоўнікаў Андрэй Эрыхавіч </gallery></center> * [[15 верасня]] [[2016 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2016]] года — адкрыццё сумеснага мастацкага праекта '''«Сустрэча культур»''' — беларускага мастака [[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзіміра Акулава]] і эквадорскага мастака Рафаэля Дзіас Рыкальдэ ў Амбасадзе [[Эквадор]]а ў Беларусі. <center><gallery mode="packed" heights="120"> File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (80).png| На фота крайні злева — міністр адукацыі Беларусі [[Ігар Васільевіч Карпенка|Ігар Карпенка]], другі злева — пасол Эквадора ў Беларусі Ларэа Давіла Карлас, перакладчыца амбасады, трэці справа — куратар выстаўкі Віктар Атрошчык, другі справа — радыёжурналіст Леанід Новікаў, крайні справа — куратар выстаўкі [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]]. File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (1).jpg|Крайні злева — гісторык і пісьменнік Леў Казлоў, у цэнтры — куратар праекта [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], трэцяя справа — прафесар [[Ірына Рамуальдаўна Чыкалава|Ірына Чыкалава]], другі справа — журналіст белтэлерадыёкампаніі Леанід Новікаў. File:2016.09.15 Sergei Martynov on Exhibition of Paintings of Akulov Vladimir. Minsk, Belarus.png|Міністр замежных спраў [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Сяргей Мартынаў]]. </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [http://www.kurjer.info/2012/10/17/avangard-ot-vladimira-akulova/.do Авангард от Владимира Акулова // Статья О.Зингер в газете «[[Інфа-Кур’ер]]» об открытии выставки Владимира Акулова в Слуцкой галерее искусств, 17 октября 2012.]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.main.lim.by/?p=2830.do «Акула» беларускага авангарда // Артыкул Т.Шымук ў газете «[[Літаратура і мастацтва (газета творчай інтэлігенцыі Беларусі)|Літаратура і мастацтва]]» аб персанальнай выставе Ўладзіміра Акулава «Месцазнаходжанне» ў Вялікай зале Музея сучаснага выяўленчага мастацтва ў рамках праекта «Беларускі авангард 1980 — 1990-х гадоў». Жнівень 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170923145126/http://www.main.lim.by/?p=2830.do |date=23 верасня 2017 }} * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=5452658&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Беларускі авангард 1980-х. Выяўленчы матэрыял: альбом / укладальнік А. Клінаў; аўтар тэксту В. Архіпава; пераклад на англійскую мову: С. Соўсь. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2011. — 131 с. — (Калекцыя пАРТтызана: найноўшае мастацтва Беларусі).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150709030252/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=5452658&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=9 ліпеня 2015 }} * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=39522&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Белорусский авангард (Изоматериал). Выпуск 1: комплект открыток. — Минск: Коммерческий центр «Вариком» при Ассоциации «КЭТА», 1990. Картина Владимира Акулова «Генерал».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150709030255/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=39522&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=9 ліпеня 2015 }} * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1366841&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Владимир Акулов — За минимум лжи // Статья А.Мильто в газете «Рэспубліка», 1998, 18 красавіка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170925041037/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1366841&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=25 верасня 2017 }} * [http://www.kurjer.info/2012/10/31/vladimir-akulov-nelzya-ostanavlivatsya/.do Владимир Акулов: Нельзя останавливаться // Статья О.Зингер в газете «[[Інфа-Кур’ер]]» 31 октября 2012.]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1368924&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Волкаў Зм. Змрочны пустэльнік // Газета «[[Культура (газета)|Культура]]», № 33, 1996 ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170923232303/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1368924&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=23 верасня 2017 }} * [http://www.pvz.by/?p=27409 Газета «Переходный возраст». 10 сентября 2013 года. «В Минск приезжает Сергей Безруков+„ТЕАРТ“ и художник Владимир Акулов».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924083353/http://www.pvz.by/?p=27409 |date=24 верасня 2015 }} * Дилетанты. Альбом коллекции Александра Иванова (Минск). Издательство: Александр Парк. Более 40 произведений В. Акулова [[слуцк]]ого и минского периода до 1993 года. * ''[[Лариса Давидовна Финкельштейн|Лариса Финкельштейн]]''. [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=5051456&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Искусство на стыке веков и видов: опыт первой белорусской галереи ― авторской некоммерческой концептуальной галереи «Брама»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150709030243/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=5051456&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=9 ліпеня 2015 }} * [http://www.zviazda.by/be/news/20130819/1376930975-mescaznahodzhanne-ustanoulena.do «Месцазнаходжанне» ўстаноўлена! // Артыкул Л.Цімошык у газете «[[Звязда (газета)|Звязда]]» 19.08.2013] * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1369265&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Мінімум ілжы — як максімальная шчырасць? //Артыкул П.Васілеўскага ў газеце «[[Литература и искусство (газета)|Літаратура і мастацтва]]», № 18, 1 мая 1998, с.3 ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170925054102/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1369265&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=25 верасня 2017 }} * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1281656&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Республика Беларусь: энциклопедия в 6 томах / редколлегия: Г. П. Пашков (главный редактор) и др. — Минск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005. Том 2, А—Г, «Авангард».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813172115/https://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1281656&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=13 жніўня 2020 }} * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1415195&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Статья о выставке Владимира Акулова в Музее современного искусства (Минск).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150709030246/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1415195&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=9 ліпеня 2015 }} Журнал «[[Нёман (журнал)|Нёман]]» № 8, 2013. * [http://www.vminsk.by/news/17/73776/.do Счастливый демон // Статья Светланы Николаевой о персональной выставке Владимира Акулова «Местонахождение» в Музее современного искусства (Минск).]{{Недаступная спасылка}} Газета «[[Вечерний Минск (общеполитическая и рекламная газета)|Вечерний Минск]]» 07 августа 2013. * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1368924&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Тарановіч А. Палёты ў сне і наяву // Газета «[[Культура (газета)|Культура]]», 1998, № 15, с.5] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170923232303/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1368924&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=23 верасня 2017 }} * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=5602789&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Художники Парижской школы из Беларуси: из корпоративной коллекции ООО «Белгазпромбанк», музейных и частных собраний. Каталог выставки 21.09.2012―14.01.2013 / У. І. Пракапцоў і інш.; укладальнікі: С. І. Пракоп’ева, Н. М. Усава; навуковы рэдактар Н. М. Усава; пераклады: Л.Анцух і інш.; фота: Д.Казлоў. — Мінск: Чатыры чвэрці, 2012. — 221 с. Приложение «Современные белорусские художники», с. 2, 5-11.]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.sb.by/kultura/article/tsvety-provintsii-31-07-2015.html.do Цветы провинции // Статья В.Степана о коллекционере Евгении Ксеневиче и художнике Владимире Акулове в газете «[[Советская Белоруссия (газета)|Советская Белоруссия]]» № 144 (24774). Пятница, 31 июля 2015] * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1298973&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Ціткоўскі, І. А. Мастакі Случчыны. — Слуцк: Слуцкая ўзбуйненая друкарня, 2006. — 53 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150709030249/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=1298973&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=9 ліпеня 2015 }} * Ціткоўскі І. Мастакі і ўмельцы. — Мн., 1995. — С. 31-32, 39, 57. * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=826796&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do Шамрук, А. Толькі ў адзіноце можна быць свабодным // Часопіс «[[Мастацтва (журнал)|Мастацтва]]», 2003, № 7, с.48-49.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170926002915/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/resources/expandedsearch?lang=ru&classId=B33E739B22884D82AACAC24EBFB1DA89&submitR=empty&_piref73_180746_73_34794_34794.biId=826796&_piref73_180746_73_34794_34794.strutsAction=biblinfoaction.do |date=26 верасня 2017 }} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://zviazda.by/be/news/20190502/1556780332-uladzimir-akulau-krytyka-zausyody-idze-ad-serca Уладзімір Акулаў: Крытыка заўсёды ідзе ад сэрца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190507211334/http://zviazda.by/be/news/20190502/1556780332-uladzimir-akulau-krytyka-zausyody-idze-ad-serca |date=7 мая 2019 }} // ЛіМ, 2 мая 2019 * [http://forum.artinvestment.ru/showthread.php?t=273601 Авангардная живопись Владимира Акулова. Выставка к 60-летию художника.] * [http://www.museum-rus.ru/author.htm?UrlRid=447 Более 100 работ Владимира Акулова в Музее современного русского искусства в Нью-Джерси.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160318043038/http://museum-rus.ru/author.htm?UrlRid=447 |date=18 сакавіка 2016 }} * [http://www.belgazeta.by/ru/2012_01_23/life/137/ Белгазета № 3 (828) 23 января 2012 г. ''Татьяна Замировская'' «Радости жизни. Сила вина и винила»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704165540/http://www.belgazeta.by/ru/2012_01_23/life/137/ |date=4 ліпеня 2015 }} * [http://belavangard.by/?p=1232 Белорусский авангард. Авторы. Акулов Владимир.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402100325/http://belavangard.by/?p=1232 |date=2 красавіка 2015 }} * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/detailed_news?param0=108432&lang=ru&rubricId=893 Выставка живописи Владимира Акулова]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.palacegomel.by/engine/print.php?newsid=811 Выставка живописи художника-авангардиста Владимира Акулова «EXPRESSIO» во Дворце Румянцевых и Паскевичей в Гомеле 20 января 2012 года.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306044639/http://www.palacegomel.by/engine/print.php?newsid=811 |date=6 сакавіка 2016 }} * [http://odsgomel.org/rus/news/gomel/17475/ Выставка живописи «Expressio Владимира Акулова» открывается сегодня во дворце Румянцевых-Паскевичей.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704111627/http://odsgomel.org/rus/news/gomel/17475/ |date=4 ліпеня 2015 }} * [http://www.mart.by/2010/07/10/vystavka-belorusskij-avangard-1980-1990-x-gg/ Выставка живописи «Белорусский авангард 1980-1990-х гг.», Музей современного изобразительного искусства] * [http://minsknews.by/blog/2014/04/23/v-muzee-sovremennogo-izobrazitelnogo-iskusstva-otkryilas-vyistavka-belorusskogo-avangarda/ Выставка «Сто лет белорусского авангарда»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304192216/http://minsknews.by/blog/2014/04/23/v-muzee-sovremennogo-izobrazitelnogo-iskusstva-otkryilas-vyistavka-belorusskogo-avangarda/ |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://old.gomelmedia.by/?page=news&type=item&id=859 Гомельчанам покажут «EXPRESSIO Владимира Акулова».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704045107/http://old.gomelmedia.by/?page=news&type=item&id=859 |date=4 ліпеня 2015 }} * [http://www.blouinartinfo.com/artists/vladimir-akulov-3674 Akulov Vladimir. BIOGRAPHY.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923213149/http://www.blouinartinfo.com/artists/vladimir-akulov-3674 |date=23 верасня 2015 }} * [http://nasledie-sluck.by/ru/people/164/166/ Наследие слуцкого края. Акулаў Уладзімір Іванавіч] * [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=mast&id=643 Па законах нонканфармісцкіх сусветаў…З калекцыі беларускага авангарда / В.Архіпава, В.Рыбчынская. // Мастацтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309221445/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=mast&id=643 |date=9 сакавіка 2016 }} * [http://belavangard.by/?p=4450 Персональная выставка «Местонахождение» белорусского художника-авангардиста Владимира Акулова в столичном Музее современного изобразительного искусства в рамках проекта «Белорусский авангард 1980—1990-х годов».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704054833/http://belavangard.by/?p=4450 |date=4 ліпеня 2015 }} * [http://www.zviazda.by/be/news/20130819/1376930975-mescaznahodzhanne-ustanoulena.do О персональной выставке «Местоположение»], в [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музее современного изобразительного искусства]], 2013 год, Минск, Республика Беларусь. * [http://kurjer.info/2012/10/31/vladimir-akulov-nelzya-ostanavlivatsya/.do О персональной выставке «Нельзя останавливаться»]{{Недаступная спасылка}}, в Галерее искусств, Слуцк, Республика Беларусь. * [https://www.facebook.com/media/set/?set=a.645837682189665.1073742339.346620325444737&type=3 Сучаснае беларускае мастацтва ЁСЦЬ. Уладзімір Акулаў (3 работы)] * [https://www.facebook.com/media/set/?set=a.362373400536096.1073741955.346620325444737&type=3 Сучаснае беларускае мастацтва ЁСЦЬ. Уладзімір Акулаў (7 работ)] * [http://belapan.com/archive/2013/07/31/media_akulov_v/ Художник Владимир Акулов. Видео с открытия выставки «Местонахождение», 30 июля 2013 года.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305203358/http://belapan.com/archive/2013/07/31/media_akulov_v/ |date=5 сакавіка 2016 }} [[БелаПАН]]. * [http://www.main.lim.by/?p=2830 Т.Шымук."Акула" беларускага авангарда // Літаратура і мастацтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304130231/http://www.main.lim.by/?p=2830 |date=4 сакавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Акулаў Уладзімір}} [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя]] cabwobuk2ucvcctuvozwq4p6mka6zkn 0 276017 5176320 5104724 2026-08-06T09:27:45Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, пунктуацыя, стыль 5176320 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Аславяняты |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 27|lat_sec = 34 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 16|lon_sec = 11 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Смаргонскі |сельсавет = Каранёўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242996281 }} '''Аславяня́ты''', таксама '''Аславеняты'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Асла́веняты'''</ref> ({{lang-be-trans|Aslavianiaty}}, {{lang-ru|Аславеняты}}) — [[вёска]] ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каранёўскі сельсавет|Каранёўскага сельсавета]]. За 13 км на паўднёвы захад ад Смаргоні, 258 км ад Гродна, 13 км ад чыгуначнай станцыі Смаргонь на лініі Маладзечна — Вільня. == Назва == З-пад Ваўкавыска ([[Мсцібава]]) фіксавалася прозвішча Аслаўскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-XGMR?cat=koha%3A1465161&i=888&lang=pl</ref>. == Гісторыя == На пачатку 20 стагоддзя ў Смаргонскай воласці [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. З верасня 1915 года да снежня 1918 года акупіраваны германскімі войскамі. З [[1 студзеня]] [[1919]] года ў [[БССР]], з [[27 лютага]] [[1919]] года [[ЛітБел ССР|Літоўска-Беларускай ССР]]. З мая 1919 года акупіраваны польскімі войскамі, у ліпені 1920 года заняты Чырвонай Арміяй, у верасні — зноў заняты польскімі войскамі. З кастрычніка 1920 года ў [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літве]]. З лютага 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у Смаргонскай гміне Ашмянскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З лістапада 1939 года зноў у [[БССР]]. З 15 студзеня 1940 года ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. З 12 кастрычніка 1940 года ў [[Слабененскі сельсавет|Слабененскім сельсавеце]]. У часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з 25 чэрвеня 1941 года да 5 ліпеня 1944 года акупіраваны нацысцкімі войскамі, загінулі і прапалі без звестак 2 жыхары вёскі. З 20 верасня 1944 года ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. З 16 ліпеня 1954 года вёска да [[25 чэрвеня]] [[2008]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Бялкоўшчынскі сельсавет|Бялкоўшчынскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2008-181/2008-181(002-013).pdf Решение Гродненского областного Совета депутатов от 25 июня 2008 г. № 92 «О решении вопросов административно-территориального устройства Сморгонского района»]{{Ref-ru}}</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. == Насельніцтва == * 331 жыхар (1954) * 265 жыхароў (1970) * 66 гаспадарак, 127 жыхароў (1994) * 49 гаспадарак, 92 жыхары (2004) * 38 гаспадарак, 71 жыхар (2013) * 32 гаспадаркі, 67 жыхароў (2016) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|9-3}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Каранёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Каранёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна]] 6aqfh8clkg1xip6po0t6t7o2r2aj8hy 0 276021 5176321 4848676 2026-08-06T09:28:17Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль 5176321 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Глінна}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Глінна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 24|lat_sec = 04 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 17|lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Смаргонскі |сельсавет = Каранёўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242996291 }} '''Глі́нна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hlinna}}, {{lang-ru|Глинно}}) — [[вёска]] ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каранёўскі сельсавет|Каранёўскага сельсавета]]. За 13 км на паўднёвы захад ад [[Смаргонь|Смаргоні]], 247 км ад [[Гродна]], 13 км ад [[Смаргонь (станцыя)|чыгуначнай станцыі Смаргонь]] на лініі Маладзечна — Вільня. == Гісторыя == У пачатку 20 стагоддзя ў Крэўскай воласці [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], за вёскай замацавана 147 дзесяцін зямлі. З верасня 1915 года да снежня 1918 года акупіравана германскімі войскамі. З 1 студзеня 1919 года ў [[БССР]], з 27 лютага 1919 года ў [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўска-Беларускай ССР]]. З мая 1919 года акупіравана польскімі войскамі, у ліпені 1920 года захоплена [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміяй]], у верасні — зноў занята польскімі войскамі. З кастрычніка 1920 года ў [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літве]]. З лютага 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у Крэўскай гміне, [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года зноў у [[БССР]]. З 15 студзеня 1940 года ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. З 12 кастрычніка 1940 года ў [[Базарскі сельсавет|Базарскім сельсавеце]], 161,7 га зямлі, а таксама паселішча (калонія) з такой жа назвай (3 двары, 21 жыхар). У Другую сусветную вайну акупіравана нацысцкімі войскамі з 25 чэрвеня 1941 года да 5 ліпеня 1944 года. З 20 верасня 1944 года ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. З 16 ліпеня 1954 года ў [[Вялікамыскі сельсавет|Вялікамыскім сельсавеце]]. З 20 студзеня 1960 года ў [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. З 2 снежня 1961 года ў Бялкоўшчынскім сельсавеце. Да [[25 чэрвеня]] [[2008]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Бялкоўшчынскі сельсавет|Бялкоўшчынскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2008-181/2008-181(002-013).pdf Решение Гродненского областного Совета депутатов от 25 июня 2008 г. № 92 «О решении вопросов административно-территориального устройства Сморгонского района»]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * каля 120 жыхароў (пачатак 20 стагоддзя) * 39 двароў, 189 жыхароў (1940) * 172 жыхары (1954) * 149 жыхароў (1970) * 34 гаспадаркі, 64 жыхары (1994) * 26 гаспадарак, 42 жыхары (2004) * 19 гаспадарак, 31 жыхар (2013) * 17 гаспадарак, 29 жыхароў (2016) == Інфраструктура == У пачатку 2000-х гадоў працавала ферма, магазін. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|9-3}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Каранёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Каранёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна]] 1b19dcagsdsge9sesmp69vx4pmw4x45 0 276037 5176319 4561107 2026-08-06T09:27:19Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль, пунктуацыя 5176319 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Хвецавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Chviecavičy.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 25|lat_sec = 31 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 17|lon_sec = 08 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Смаргонскі |сельсавет = Каранёўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242998826 }} '''Хве́цавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Chviecavičy}}, {{lang-ru|Хвецевичи}}) — [[вёска]] ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каранёўскі сельсавет|Каранёўскага сельсавета]]. За 7 км на паўднёвы захад ад [[Смаргонь|Смаргоні]], 253 км ад [[Гродна]], 7 км ад [[Смаргонь (станцыя)|чыгуначнай станцыі Смаргонь]] на лініі Маладзечна — Вільня. == Гісторыя == У пачатку 20 стагоддзя ў Смаргонскай воласці [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1905 годзе да вёскі адносіліся каля 105 дзесяцін зямлі. Побач знаходзіўся аднайменны маёнтак (18 жыхароў, уласнасць Жука). З верасня 1915 года да снежня 1918 года акупіраваны германскімі войскамі. З [[1 студзеня]] [[1919]] года ў [[БССР]], з [[27 лютага]] [[1919]] года [[ЛітБел ССР|Літоўска-Беларускай ССР]]. З мая 1919 года акупіраваны польскімі войскамі, у ліпені 1920 года заняты Чырвонай Арміяй, у верасні — зноў заняты польскімі войскамі. З кастрычніка 1920 года ў [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літве]]. З лютага 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у Смаргонскай гміне Ашмянскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З лістапада 1939 года — зноў у [[БССР]]. З 15 студзеня 1940 года ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. З 12 кастрычніка 1940 года — у [[Слабененскі сельсавет|Слабененскім сельсавеце]], належала 167,7 га зямлі, з іх ворнай — 94,8 га. Акрамя таго меліся аднайменны хутар (9 двароў, 21 жыхар, 186,3 га зямлі, з іх ворнай — 91,7 га) і [[фальварак]] (1 двор, 6 жыхароў, 39,8 га зямлі, у тым ліку ворнай — 27,9 га). У часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з 25 чэрвеня 1941 года да 5 ліпеня 1944 года акупіраваны нацысцкімі войскамі, загінулі і прапалі без звестак 2 жыхары вёскі. З 20 верасня 1944 года ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. З 16 ліпеня 1954 года вёска да [[25 чэрвеня]] [[2008]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Бялкоўшчынскі сельсавет|Бялкоўшчынскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2008-181/2008-181(002-013).pdf Решение Гродненского областного Совета депутатов от 25 июня 2008 г. № 92 «О решении вопросов административно-территориального устройства Сморгонского района»]{{Ref-ru}}</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. У 1994 годзе вёска ў саўгасе «Смаргонскі», працавала ферма буйной рагатай жывёлы. З 31 ліпеня 2008 года ў [[Каранёўскі сельсавет|Каранёўскім сельсавеце]]. == Насельніцтва == * 98 жыхароў (1905) * 30 двароў, 142 жыхары (1940) * 166 жыхароў (1954) * 131 жыхар (1970) * 27 гаспадарак, 46 жыхароў (1994) * 30 жыхароў (1999) * 21 гаспадарка, 31 жыхар (2004) * 25 жыхароў (2009)<ref name="pop">[https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Колькасць насельніцтва Беларусі на кастрычнік 2009 года]</ref> * 15 гаспадарак, 22 жыхары (2013) * 14 гаспадарак, 22 жыхары (2016) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|9-3}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Каранёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Каранёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна]] 920b9t15309s78ie4is425lw6kat1ez 0 279300 5176106 4416367 2026-08-05T21:17:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176106 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Зорын}} {{ДД | імя = Валянцін Паўлавіч Зорын | жанчына = | выява = | памер = | подпіс = | тытул = [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] | сцяг2 = Coat of arms Ministry of Forestry Belarus.png | перыядпачатак = [[17 кастрычніка]] [[1994]] | перыядканец = [[1 лістапада]] [[2001]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Міхаіл Чыгір]]<br/>[[Сяргей Лінг]]<br/>[[Уладзімір Ярмошын]] | папярэднік = [[Георгій Андрэевіч Маркоўскі|Георгій Маркоўскі]] | пераемнік = [[Пётр Міхайлавіч Сямашка|Пётр Сямашка]] | тытул_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэм'ер-міністр_2 = | прэзідэнт_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = | назва_палітычнай_арганізацыі = <!-- Рух, Аб'яднанне, і пад. Неабавязковы. Па змоўчанні — «Партыя» --> | партыя = | муж = | жонка = | сужэнец = | дзеці = | бацька = | маці = | род = | адукацыя = [[Полацкі лясны тэхнікум]] ([[1967]]),<br/>[[Беларускі тэхналагічны інстытут]] ([[1981]]) | рэлігія = | аўтограф = | узнагароды = }} '''Валянці́н Па́ўлавіч Зорын''' (нар. {{ДН|2|5|1948}}, в. [[Крывошын]] {{МН|Ляхавіцкі раён|ў Ляхавіцкім раёне}} [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], [[Беларуская ССР]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч, [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] (1994—2001), кандыдат сельскагаспадарчых навук, [[прафесар]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 2 мая 1948 года ў в. Крывошын Ляхавіцкага раёна Брэсцкай вобласці. З [[1963]] па [[1967]] — вучыўся ў [[Полацкі дзяржаўны лясны каледж|Полацкім лясным тэхнікуме]]. З [[1975]] па [[1981]] завочна вучыўся на лесагаспадарчым факультэце [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускага тэхналагічнага інстытута імя Кірава]] па спецыяльнасці «Інжынер лясной гаспадаркі». З 1969 па 1971 — памочнік ляснічага ў [[Лагойскі раён|Лагойскім]], а затым у [[Капыльскі раён|Капыльскім]] лясгасе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. З 1971 па [[1974]] — начальнік цэха шырспажыву Капыльскага лясгаса. З 1974 па [[1981]] — ляснічы Колаўскага лясніцтва Капыльскага лясгаса. З 1981 па [[1984]] — дырэктар Дратунскага ваеннага лясгаса. З 1983 па [[1985]] — дырэктар [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага]] лясгаса Мінскай вобласці. З 1985 па [[1994]] — намеснік Міністра лясной гаспадаркі Беларусі. З [[17 кастрычніка]] 1994 года па [[1 лістапада]] [[2001]] года быў Міністрам лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь<ref>[http://laws.newsby.org/documents/ukazp/pos07/ukaz07273.htm Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 17 кастрычніка 1994 № 149 «Аб прызначэнні В. П. Зорына Міністрам лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь»{{ref-ru}}]</ref>. З [[2002]] года — прафесар кафедры лесаўпарадкавання [[Лесагаспадарчы факультэт БДТУ|лесагаспадарчага факультэта]] [[БДТУ]]. == Навуковая дзейнасць == 4 сакавіка 2008 года абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Устойлівае кіраванне лясамі і дынаміка ляснога фонду Беларусі». Асноўныя навуковыя дасягненні: * удзел у распрацоўцы праграм касмічнага маніторынгу лясоў Беларусі; * улік і прагноз лясных рэсурсаў пры планаванні прыродакарыстання; * укараненне аўтаматызаванай сістэмы ўліку лесасыравінных рэсурсаў. Сааўтар двух манаграфій. == Узнагароды == * [[медаль «За працоўныя заслугі»]] (2019)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31900090&p1 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 25 лютага 2019 года № 90 «Аб узнагароджанні»]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://wiki.belstu.by/зорин_валентин_павлович Старонка на Вікіпедыі БДТУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305004859/http://wiki.belstu.by/%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} {{Міністры лясной гаспадаркі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зорын Валянцін Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Міністры лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДТУ]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністраў Рэспублікі Беларусь]] snx40qztlr74ttxxswzmux2vboidwnd 0 291500 5175972 4994266 2026-08-05T14:25:23Z Kanstas 126220 арфаграфія, дапаўненне, вычытка, удакладненне 5175972 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Гістарычная дзяржава |назва =Вялікае Княства Літоўскае |саманазва = |статус = |гімн = |сцяг = |апісанне_сцяга = |герб = Wappen-Fürstenzug29 crop.svg |апісанне_герба = |карта = |апісанне = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана =1 ліпеня 1812 |ліквідавана = снежань 1812 |s1 = |flag_s1 = |s2 =Расійская імперыя |flag_s2 =Flag of Russia.svg |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца =[[Вільнюс|Вільня]] |гарады = |мова =[[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]], [[Польская мова|польская]] |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = [[праваслаўе]], [[каталіцтва]], [[уніяцтва]] |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Вялікае Княства Літоўскае (1812)''' — праект дзяржавы пад патранатам [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]] падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] супраць Расіі. == Гісторыя == 16 (28) чэрвеня 1812 года Вялікай арміяй была занятая Вільня. Няглядзячы на тое, што палякі разлічвалі на аднаўленне [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у межах 1772 года шляхам далучэння былых зямель Літвы да [[Княства Варшаўскае|Княства Варшаўскага]], Напалеон пайшоў на аднаўленне Вялікага Княства Літоўскага як умоўна самайстойнай (сатэліцкай) дзяржавы. == Адміністрацыйны падзел == Адноўленае Вялікае Княства Літоўскае ўключала Віленскую, Гродзенскую, Мінскую губерні (якія былі перайменаваны ў дэпартаменты) і [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкую вобласць]]. Сталіцай зрабілі [[Вільнюс|Вільню]]. == Органы ўлады == 19 чэрвеня (1 ліпеня) быў створаны начасны ўрад, які называўся {{нп5|Камісія часовага ўрада ў Вялікім Княстве Літоўскім||be-tarask|Камісія часовага ўраду Вялікага Княства Літоўскага}}. Начасны ўрад складаўся з сямі камітэтаў. Старшынёй кожнага камітэта быў член камісіі. Камітэты: * Камітэт харчавання і складоў — [[Станіслаў Солтан]] (Старшыня Камісіі), * камітэт фінансаў — [[Караль Прозар]], * камітэт паліцыі — [[Юзаф Серакоўскі]], * судовы камітэт — [[Францішак Ельскі]], * ваенны камітэт — князь [[Аляксандр Антоні Сапега]], * камітэт унутраных спраў — граф Аляксандр Патоцкі, * камітэт адукацыі — [[Ян Снядэцкі]]. Сакратар камісіі — [[Юзаф Ігнацы Касакоўскі]]. Губернатар Вільні — [[Дзірк ван Гогендорп]]. == Прэзідэнты начаснага ўрада == * [[Юзаф Серакоўскі]] (з 18 ліпеня 1812 года) * [[Станіслаў Солтан]] (з 24 жніўня 1812 года) * [[Дзірк ван Гогендорп]] (з верасня 1812 года) * [[Станіслаў Солтан]] (з верасня 1812 года) == Армія == 5 (17) ліпеня 1812 года Напалеон выдаў дэкрэт пра стварэнне арміі Вялікага Княства Літоўскага: 5 пяхотных і 5 (ад пачатку - 4) кавалерыйскіх палка. Згодна рапартаў, Напалеон разлічваў на патрыятычны пад'ем мясцовага насельніцтва і багацце некранутага да гэтага вайной краю, аднак застаў абрабаваную краіну, прыгоднае для вайны населенне якой ўжо зрабіла свой выбар на карысць арміі [[Княства Варшаўскае|Княства Варшаўскага]] ці было рэкрутавана царскім урадам. Дзеля вайсковай арганізацыі краю імператар вылучыў 500 тысяч франкаў, аднак, вельмі невялікая частка з тых сродкаў пайшла непасрэдна на арганізацыю мясцовай арміі, адным з патрабаванняў на прызначэнне палкоўнікам было таксама добрае фінансавае становішча. Агулам армія ВКЛ павінна была скласці 14 тысяч чалавек. Акрамя таго, была створана [[Нацыянальная гвардыя Вялікага Княства Літоўскага|нацыянальная гвардыя]] і [[Корпус літоўскай жандармерыі|корпус жандараў]], некаторыя магнаты за свой кошт стваралі атрады і накіроўвалі іх да арміі. Напалеон стварыў і [[3-ці полк шэвалежэр-лансьераў Імператарскай Гвардыі|3-ці "літоўскі" гвардзейскі полк шэвалежэр-лансьераў]] колькасцю 1026 чалавек (ніколі не была дасягнута), куды былі ўлітыя [[ганаровая гвардыя Вялікага Княства Літоўскага]] і добраахвотнікі з літоўскай моладзі да 1-га "польскага" палка, таксама, з [[Беларускія татары|ліпкаў]] быў сфармаваны [[эскадрон літоўскіх татар]]. 12 (24) жніўня Камісія часовага ўраду ВКЛ пастанавіла пра стварэнне [[Стральцоўскія батальёны Вялікага Княства Літоўскага|6 егерскіх батальёнаў]] у колькасці 5004 чалавек. Рэгулярныя палкі ВКЛ: # Кавалерыя #* [[18-ы літоўскі ўланскі полк]] #* [[19-ы літоўскі ўланскі полк]] #* [[20-ы літоўскі ўланскі полк]] #* [[21-ы літоўскі конна-стралецкі полк]] # Пяхота #* [[18-ы літоўскі пяхотны полк]] #* [[19-ы літоўскі пяхотны полк]] #* [[20-ы літоўскі пяхотны полк]] #* [[21-ы літоўскі пяхотны полк]] #* [[22-і літоўскі пяхотны полк]] Рэкруты ў армію Вялікага Княства Літоўскага набіраліся на шасцігадовы тэрмін. == Гл. таксама == * [[Вялікае Княства Літоўскае]] * [[Вялікае Княства Літоўскае (1811)]] * [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікае Княства Літоўска-Беларускае (1918)]] == Літаратура == * [[Януш Леанардавіч Івашкевіч|Януш Івашкевіч]] , ''Litwa w roku 1812'' (Літва ў 1812 годзе), Варшава, 1912. * Марыян Кукель , ''Wojna 1812 roku'' (Вайна 1812 года), [[Кракаў]], 1937. * А. Рэмбоўскі, ''«Konfederacja Generalna i pospolite ruszenie w roku 1812»'', ''[[Biblioteka Warszawska]]'' , vol. 1, 1896, fascicle 3, pp. 478—514; vol. 2, 1896, fascicle 1, pp. 67-86. * Уладзіслаў Заеўскі, ''Józef Wybicki'' , Варшава, 1983. == Спасылкі == * {{Артыкул|загаловак=Да 175-годзьдзя аднаўленьня Вялікага Княства Літоўскага|старонкі=7-8|аўтар=[[Віктар Сянкевіч|В.Сянькевіч]].|год=Верасень, 1987|спасылка=https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=26368|выданне=[[Зважай (1974)|Зважай]]|мова=be-tarask|месца=[[Таронта]]|issn=5172|нумар=4 (48)}} * {{Артыкул|загаловак=Да 175-годзьдзя аднаўленьня Вялікага Княства Літоўскага|старонкі=2-3|аўтар=[[Віктар Сянкевіч|В.Сянькевіч]].|год=Лістапад, 1987|спасылка=https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=27029|выданне=[[Зважай (1974)|Зважай]]|мова=be-tarask|месца=[[Таронта]]|issn=5172|нумар=4 (48)}} {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Дзяржавы часоў Рэвалюцыйных і Напалеонаўскіх войн]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Літвы]] hg1lmq5zsuhobvtm6bfvy3uc2zzsurc 0 305468 5176168 4743130 2026-08-06T04:50:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176168 wikitext text/x-wiki '''Вера ў справядлівы свет''' ({{lang-en|Belief in a just world}}; таксама ''гіпотэза справядлівага свету'', ''феномен справядлівага свету'') — сфармуляваны {{нп3|Мелвін Лернер|Мелвінам Лернерам|en|Melvin J. Lerner}} сацыяльна-псіхалагічны феномен, які выяўляецца ў веры ў тое, што свет уладкаваны справядліва, і людзі ў жыцці атрымліваюць тое, што заслугоўваюць ў адпаведнасці са сваімі асабістымі якасцямі і ўчынкамі<ref name=stepanov>{{артыкул|загаловак=Каждому - по заслугам?|аўтар=Сергей Степанов|спасылка=http://psy.1september.ru/2004/26/6.htm|год=2004|выданне=Школьный психолог|нумар=25/26 (313/314) / 1-15 июля 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223020030/http://psy.1september.ru/2004/26/6.htm|archive-date=23 лютага 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140223020030/http://psy.1september.ru/2004/26/6.htm|archivedate=23 лютага 2014}}</ref>: добрыя людзі ўзнагароджваюцца, а дрэнныя — караюцца<ref name=rubin75>{{артыкул|загаловак=Who Believes in a Just World?|аўтар=Zick Rubin, Letitia Anne Peplau|выданне=Journal of Social Issues|том=31|нумар=3|год=1975|мова=англ.|спасылка=http://www.peplaulab.ucla.edu/Publications_files/Rubin%20%26%20Peplau%201975s.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720073011/http://www.peplaulab.ucla.edu/Publications_files/Rubin%20%26%20Peplau%201975s.pdf|archive-date=20 ліпеня 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110720073011/http://www.peplaulab.ucla.edu/Publications_files/Rubin%20%26%20Peplau%201975s.pdf|archivedate=20 ліпеня 2011}}</ref>. Ахвяры злачынстваў або правапарушэнняў часта [[Абвінавачванне ахвяры|абвінавачваюцца]] у тым, што яны сваімі дзеяннямі спрыялі здзяйсненню супрацьпраўных дзеянняў супраць іх. Так, напрыклад, задушаная да смерці паважаная ў грамадстве дэманстранка была абвінавачаная ў тым, што яна сама вінаватая ў сваёй бядзе, паколькі сваімі дзеяннямі парушала права кіроўцы на перасоўванне па дарогах<ref name=K>Маецца на ўвазе выпадак, які адбыўся ў Новай Зеландыі, які атрымаў значную вядомасць і падрабязна аналізаваны. Гл. {{артыкул|загаловак=Sentence for Lyttleton picket line fatality too light - union|год=2001|нумар=June 16|выданне=The New Zealand Herald|page=8|спасылка=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=195264|мова=en|archive-date=19 верасня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919081034/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=195264}}, а таксама {{артыкул|спасылка=http://www.business.otago.ac.nz/mgmt/nzjir/|загаловак=Policing industrial disputation: Lessons from the Lyttleton picket line tragedy|год=2003|аўтар=Baker, D.|выданне=New Zealand Journal of Industrial Relations|том=28|выпуск=3|pages=258-270|дата=October 2003|выдавецтва=ER Publishing Ltd|issn=01100637|мова=англ.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304221951/http://www.business.otago.ac.nz/mgmt/nzjir/|archive-date=4 сакавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221951/http://www.business.otago.ac.nz/mgmt/nzjir/|archivedate=4 сакавіка 2016}}</ref>. Згвалтаваная незнаёмцам, які прабраўся ў яе дом, жанчына была абвінавачаная ў тым, што яна сама была вінаватая з-за сваіх дрэнных манер або што яна абрала няправільнае месца для пражывання. Лернер у 1966 годзе ў сваёй сумеснай працы з [[Кэралайн Сіманз]]<ref name=KA>{{артыкул|аўтар=Lerner, M. J., Simmons, C. H.|год=1966|загаловак=Observer’s reaction to the “innocent victim”: Compassion or rejection?|выданне=Journal of Personality and Social Psychology|нумар=4|page=203–210|мова=англ.}} </ref> выказаў здагадку, што асновай тэндэнцыі вінаваціць ахвяр у непрыемнасцях, якія адбыліся з імі, з'яўляецца імкненне да справядлівасці. У гэтай працы навукоўцы назіралі, што ў тых сітуацыях, калі навакольныя разумеюць, што могуць эфектыўна скампенсаваць пакуты ахвяры, яны робяць гэта, спачуваючы ёй. Але ў выпадку, калі было зразумела, што ахвяра працягне пакутаваць, людзі прыпісваюць ёй негатыўныя рысы. Аўтары прыйшлі да высновы, што і падбадзёрваючая, і няўхвальная рэакцыя на адрас ахвяры выцякае з імкнення да справядлівасці. Яны выказалі здагадку, што людзям неабходная вера ў тое, што свет, у якім яны жывуць, з'яўляецца справядлівым, і людзі ў ім атрымліваюць тое, што заслугоўваюць. Няспынныя пасля заканчэння правапарушэння пакуты нявіннай ахвяры, якія людзі не могуць адэкватна скампенсаваць, супярэчаць гэтай веры і патрабуюць абгрунтавання. Гэтая вера ўплывае на тое, як людзі рэагуюць на навакольныя іх справядлівасць і несправядлівасць<ref name=hafer>{{артыкул|загаловак=Experimental Research on Just-World Theory: Problems, Developments, and Future Challenges|спасылка=http://www.brocku.ca/psychology/people/Hafer_Begue_05.pdf|аўтар=Carolyn L. Hafer, Laurent Be`gue|выданне=Psychological Bulletin|год=2005|том=131|нумар=1|page=128-168|мова=англ.}}</ref>. Гэтая гіпотэза выклікала дэбаты, а для яе праверкі быў выраблены шэраг даследаванняў, якія былі падагулены ў аглядным артыкуле Лернера і [[Дэйл Мілер|Мілера]] (Dale T. Miller) «Даследаванні і працэс атрыбутавання справядлівага свету: погляд назад і наперад» 1978 года<ref name=KB>{{артыкул|аўтар=Lerner, M. J., Miller, D. T.|загаловак=Just world research and the attribution process: Looking back and forward|год=1978|выданне=Psychological Bulletin|том=85|page=1030-1051|мова=en}}</ref> і кнізе «Вера ў справядлівы свет: фундаментальны зман»<ref name=KC>{{кніга|аўтар=Lerner, M. J.|год=1980|загаловак=The belief in a just world: A fundamental delusion|месца=New York|выдавецтва=Plenum Press|мова=en}}.</ref> 1980 года<ref name=hafer/>. == Гл. таксама == * [[Кагнітыўны дысананс]] * [[Абвінавачванне ахвяры]] * [[Адмаўленне, псіхалогія|Адмаўленне]] * [[Тэадыцэя]] * [[Фундаментальная памылка атрыбуцыі]] {{зноскі}} [[Катэгорыя:Законы псіхалогіі]] [[Катэгорыя:Кагнітыўныя скажэнні]] gwlqri85n8cxqjnsptfb6ko1cnj6xmj 0 306404 5176029 5104904 2026-08-05T16:50:50Z Rabbi Mendl 19651 /* III квартал */ ілюстрацыя, дапаўненне 5176029 wikitext text/x-wiki 2016 год уключаў шэраг падзей, якія пакінулі след у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва. == Падзеі == === I квартал === * [[10 студзеня]] — абмеркаванне праекта і закрыццё выстаўкі твораў жывапісу беларускага мастака [[Віктар Пятровіч Маркавец|Віктара Маркаўца]] (1947—2013) '''«[[Заслаўе]]. Жывапісныя імпрэсіі старога горада»''', [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск. Мадэратар дыскусіі — мастацтвазнаўца Таццяна Гаранская * [[15 студзеня]] — адкрыццё выстаўкі жівапісу Юліі Нявейка '''«Ад краю ў край»''', [[Дзяржаўны літаратурны музей Петруся Броўкі]], Мінск * [[15 студзеня]] — адкрыцё выстаўкі ізраільскага фотамастака Барыса Равіча '''«Маімі вачыма»''', [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[15 студзеня]] — [[7 лютага]]: выстаўка беларускага [[нацюрморт]]а '''«Прадметны свет»''' з калекцыі Аляксандра Васілевіча Унукава, [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск * [[20 студзеня]] — [[21 лютага]]: выстаўка жывапісу і графікі Саламона Тэйтэльбаўма '''«У пошуках духоўнай апоры»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў Л. Шчамялёва, Мінск * [[20 студзеня]] — у Віцебскай абласной бібліятэцы адбыліся адкрыццё выстаўкі [[Уладзімір Ільіч Вітко|Уладзіміра Вітко]] і прэзентацыя яго кнігі «Лёс і мастацтва»<ref>[http://vlib.by/index.php/by/1516-otkrytie-khudozhestvennoj-vystavki-vladimira-vitko Адкрыццё мастацкай выстаўкі Уладзіміра Вітко]</ref>. * [[21 студзеня]] — [[28 лютага]]: выстаўка Улады Белавусавай-Кірыенкі '''«Нюансы падарожжаў»''', Арт-гасцёўня «Высокае мѣста», Мінск * [[22 студзеня]] — адкрыццё рэспубліканскай мастацкай выставы лаўрэатаў, стыпендыятаў і дыпламантаў спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па падтрымцы таленавітай моладзі, [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[23 студзеня]] — творчая сустрэча з аўтарамі карцін выстаўкі '''«Джэнтльменскі набор»''', членамі манументальнай секцыі Беларускага саюза мастакоў Уладзімірам Зленкам, Глебам Отчыкам і Андрэем Пяткевічам, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[26 студзеня]] — адкрыццё персанальнай выстаўкі беларускага скульптара [[Максім Міхайлавіч Пятруль|Максіма Пятруля]] '''«UNTITLED»''', галерэя «Лабірынт», [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[27 студзеня]] — адкрыццё выстаўкі [[Анатоль Цімафеевіч Зайцаў|Анатоля Зайцава]] ([[1939 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1939]]—[[2009 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2009]]) '''«Споведзь у асобах і рэчах»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[5 лютага]] — [[18 лютага]]: выстаўка жывапісу Вікторыі Ільіной '''«Зямля пад снегам»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[5 лютага]] — [[14 сакавіка]]: выставачны праект беларускага мастака Анатоля Кузняцова «Даліна фараонаў», галерэя «Дом карцін», Мінск * [[8 лютага]] — ўрачыстае адкрыццё выстаўкі скульптуры народнага мастака Беларусі [[Леў Мікалаевіч Гумілеўскі|Льва Гумілеўскага]] і лаўрэата прэміі Саюзнай дзяржавы ў галіне мастацваў [[Сяргей Львовіч Гумілеўскі|Сяргея Гумілеўскага]], [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[10 лютага]] — [[17 красавіка]]: выстаўка '''«Час і творчасць [[Леон Бакст|Льва Бакста]] (1866—[[1924 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1924]])»''', прысвечаная 150-годдзю мастака, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[17 лютага]] — [[28 лютага]]: арт-праект Аляксандра Малея '''«Станковы жывапіс у прасторы асяроддзя, аб’екта і інсталяцыі»''', Палац мастацтва, Мінск * [[19 лютага]] — [[3 сакавіка]]: выстаўка жывапісу Раісы Сіплевіч '''«Час расквітаць»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[22 лютага]] — [[18 сакавіка]]: выстаўка Ўсевалада Швайбы «Тканіны думак», галерэя TUT.BY, Мінск * [[1 сакавіка]] — [[14 сакавіка]]: выстаўка жывапісу [[Уладзімір Анатолевіч Канцадайлаў|Уладзіміра Канцандайлава]] '''«Ева»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[3 сакавіка]] — [[11 красавіка]]: выстаўка Юрыя Георгіевіча Макарава (1956—2002) '''«Музыка вясны»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[4 сакавіка]] — [[6 мая]]: выстаўка '''«Жаночы сусвет»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[6 сакавіка]] — [[27 сакавіка]]: выстаўка Жаны Капустнікавай '''«Для вас»''', галерэя «ДК», Мінск * [[15 сакавіка]] — [[28 сакавіка]]: выстаўка жывапісу [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|Анатоля Концуба]] '''«Падарожжа з анёлам»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[17 красавіка]] — [[31 сакавіка]]: выстаўка жывапісу Міхася Ляўковіча '''«Дачыненне»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[19 сакавіка]] — перфоманс '''«Цялеснае выказванне. Гоя і Пікаса»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. Аўтары канцэпцыі — танцоры Вольга Лабоўкіна, Ганна Карзюк і Ігар Чыпоўскі * [[29 сакавіка]] — [[11 красавіка]]: выстаўка жывапісу Уладзіміра Сулкоўскага '''«Формула нацыянальнага каларыту»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[30 сакавіка]] — [[24 красавіка]]: выстаўка '''«Кераміка Палесціны»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. Выстаўка арганізавана Пасольствам Дзяржавы [[Палесціна]] ў Рэспубліцы Беларусь * [[30 сакавіка]] — [[17 красавіка]]: выстаўка керамікі і мастацкага тэкстылю '''«КОЛА-АРТ»''', арт-гасцёўня «Высокае мѣста» * [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка секцыі «Традыцыя» Беларускага саюза мастакоў '''«Наша сучаснасць»''', Палац мастацтва, Мінск * [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка жывапісу Мікалая Кухарэнкі, прымеркаваная да 60-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка Алы каласенцавай '''«Колер. Рэальнасць. Фантазія»''', Палац мастацтва, Мінск * [[31 сакавіка]] — [[25 мая]]: выстаўка '''«Героіка і лірыка мінулага стагоддзя»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск === II квартал === * [[5 красавіка]] — [[19 красавіка]]: выстаўка жывапісу Юліі Мацура '''«Застылая цішыня»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[12 красавіка]] — [[24 красавіка]]: выстаўка жывапісу Мікалая Валынца '''«Святы дар жывога натхнення»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[14 красавіка]] — [[16 мая]]: сумесная выстаўка іспанскага мастака Дуйліа дэ Хенара і беларускага скульптара Сяргея Парцянкова, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[20 красавіка]] — [[22 мая]]: выстаўка [[Віктар Фёдаравіч Шматаў|Віктара Шматава]], Уладзіміра Кожуха і Віктара Барабанцава '''«Зямля адчужэння»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Л. Шчамялёва]] * [[21 красавіка]] — [[12 мая]]: выстаўка жывапісу [[Павел Васілевіч Масленікаў|Паўла Масленікава]] '''«Беларусь у адлюстраванні»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[23 красавіка]] — [[1 мая]]: Выстаўка жывапісу [[Аляксей Антонавіч Марачкін|Алеся Марачкіна]] '''«Іншасьвет»''', кнігарня «Галіяфы», Мінск * [[25 красавіка]] — [[20 мая]]: персанальная выстаўка беларускага мастака Мікалая Мішчанкі '''«Рэальнасць чуйнай цішыні»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[26 красавіка]] — [[11 мая]]: выстаўка жывапісу Васіля Пяшкуна «Лінія гарызонту», «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[27 красавіка]] — адкрыццё выставачнага праекта '''«Vita-Ludi-Veritas»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. У праекце прынялі ўдзел тры беларускія мастакі: Уладзімір Тоўсцік, Алена Шлегель, Уладзімір Ганчарук * [[27 красавіка]] — [[15 мая]]: арт-праект '''«Семечкі»''', Палац мастацтва, Мінск * [[3 мая]] — [[28 мая]]: Арт-праект Рыгора Сітніцы '''«Прыватная археалогія»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[4 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Рэальнасць без падабенства»''' да 90-годдзя з дня нараджэння заслужанага дзеяча мастацтваў Беларусі (1982), прызнанага майстра абстрактнага жывапісу, сцэнографа, мастака-пастаноўшчыка Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа (1965—1995) Аляксандра Аляксандравіча Салаўёва. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[12 мая]] — [[30 жніўня]]: выстаўка '''«Жыццё і творчасць Мельхіёра Ваньковіча»''', Дом-музей Ваньковічаў, Мінск * [[12 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Мастацтва Туркменістана»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[13 мая]] — [[26 мая]]: Выстаўка жывапісу Стаса Сугінтаса '''«Экспромт»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[17 мая]] — [[31 мая]]: выстаўка жывапісу Ўладзіміра Шнарэвіча, галерэя «Беларт», Мінск * [[17 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Год СкульПтуры»''', [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск * [[18 мая]] — [[25 мая]]: выстаўка мастацкіх работ навучэнцаў студыі «Масленікаўцы», [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[18 мая]] — [[8 чэрвеня]]: Усебеларускі арт-фэст мастацкіх аб’ектаў '''«Таму што…»''', Палац мастацтва, Мінск * [[21 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Рэпліка прыгожага»'''. Злепкі скульптуры, створаныя ў майстэрні-атэлье Луўра, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[21 мая]] — [[31 мая]]: выстаўка '''«Сацыялістычны „сюррэалізм“. Нонканфармісцкае мастацтва з калекцыі Андрэя Плясанава»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[21 мая]] — Ноч музеяў — 2016 * [[30 мая]] — [[14 чэрвеня]]: выстаўка жывапісу Сяргея Давідовіча '''«Дакрананне»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[4 чэрвеня]] — адкрыццё выстаўкі са збору музея '''«Плынь часу». Графіка з цыкла «Нашы калекцыі»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[6 чэрвеня]] — [[7 жніўня]]: выстаўка '''«Школа класікаў. Беларускае і рускае мастацтва XIX-ХХ стагоддзяў»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[8 чэрвеня]] — [[6 верасня]]: выстаўка '''«Давыд-гарадоцкі роспіс»''' з прыватнага збору А. М. Арлова, аднаго з першых даследчыкаў феномену «цікетак», Музей беларускага народнага мастацтва ў Раўбічах * [[15 чэрвеня]] — [[29 чэрвеня]]: выстаўка жівапісу Івана Семілетава '''«Прыручэнне пачуццяў»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[15 чэрвеня]] — [[3 ліпеня]]: выстаўка секцыі графічнага дызайну беларускага саюза мастакоў «ІДЭЯ!», Палац мастацтва, Мінск * [[23 чэрвеня]] — [[25 ліпеня]]: выстаўка графікі Людмілы Кальмаевай '''«Сфера чалавечага»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[24 чэрвеня]] — [[11 ліпеня ]]: выстаўка '''«Сучасная Беларусь вачыма мастакоў»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[27 чэрвеня]] — [[26 жніўня]]: выстаўка IV Міжнароднага пленэра тэкстыльнай скульптуры '''«Размовы ў зялёных»''', галерэя "Лабирынт, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[29 чэрвеня]] — [[13 ліпеня]]: адкрыццё выстаўкі жывапісу Вольгі Шкаруба і Вадзіма Богдана '''«На маёй зямлі»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск === III квартал === * [[6 ліпеня]] — прэзентацыя рэспубліканскай выстаўкі '''«Князь Альгерд у выяўленчым мастацтве»''', прысвечанай 720-годдзю з дня нараджэння Вялікага князя Літоўскага Альгерда — вядомага дзяржаўнага дзеяча, рэфарматара, таленавітага палітыка і палкаводца, Палац мастацтва, Мінск * [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Мікалая Несцярэўскага, прымеркаванай да 85-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Ігара Арлова, прымеркаванай да 60-годдзя з дня нараджэння мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Сямёна Абрамава, прымеркаванай да 80-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[7 ліпеня]] — [[15 жніўня]]: выстаўка V арт-пленэра мастакоў-педагогаў '''«Лета ў правінцыі»''', галерэя «Ракурс», [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[7 ліпеня]] — [[2 жніўня]]: праект QAI/BY Караля Радзішэўскага, Галерэя сучаснага мастацтва «Ў», Мінск * [[8 ліпеня]] — [[6 жніўня]]: выстаўка Улада Бубена '''«Шкарпэтка, дальтанізм І Тэорыя змовы»''', [[Мемарыяльны музей-майстэрня Заіра Ісакавіча Азгура]], Мінск * [[9 жніўня]] — загадам Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь створана [[Нацыянальная прэмія ў галіне выяўленчага мастацтва]] * [[15 верасня]] — адкрыццё сумеснага мастацкага праекта '''«Сустрэча культур»''' — беларускага мастака [[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзіміра Акулава]] і эквадорскага мастака Рафаэля Дзіас Рыкальдэ ў Амбасадзе [[Эквадор]]а ў Беларусі. <center><gallery mode="packed" heights="120"> File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (80).png| На фота крайні злева — міністр адукацыі Беларусі [[Ігар Васільевіч Карпенка|Ігар Карпенка]], другі злева — пасол Эквадора ў Беларусі Ларэа Давіла Карлас, перакладчыца амбасады, трэці справа — куратар выстаўкі Віктар Атрошчык, другі справа — радыёжурналіст Леанід Новікаў, крайні справа — куратар выстаўкі [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]]. File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (1).jpg|Крайні злева — гісторык і пісьменнік Леў Казлоў, у цэнтры — куратар праекта [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], трэцяя справа — прафесар [[Ірына Рамуальдаўна Чыкалава|Ірына Чыкалава]], другі справа — журналіст белтэлерадыёкампаніі Леанід Новікаў. File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (72).png|Міністр замежных спраў [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Сяргей Мартынаў]]. </gallery></center> * [[21 верасня]] — [[2 кастрычніка]]: выстаўка жывапісу і скульптуры '''«Сустрэча выпускнікоў»''', на якой дэманстравалася больш за 60 твораў выпускнікоў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута]] [[1976 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1976]] года — [[Анатоль Васілевіч Кузняцоў|Анатоля Кузняцова]], Надзеі Лівенцавай, Вітольда Бархаткова, Вячаслава Рускевіча, Карнея Аляксеева. [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]]. Экспазіцыя адлюстроўвала творчую біяграфію выпускнікоў 1976 года. == Памерлі == * [[24 ліпеня]] — [[Сяргей Міхайлавіч Гваздзёў|Сяргей Гваздзёў]], беларускі гісторык мастацтва, мастацтвазнавец, філолаг, публіцыст. * [[12 жніўня]] — [[Юрый Васілевіч Гаўрын|Юрый Гаўрын]] (нар. [[1943 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1943]]), беларускі мастак-жывапісец і педагог * [[15 снежня]] — [[Яўген Іванавіч Ждан|Яўген Ждан]] (нар. [[1937 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1937]]), беларускі тэатральны мастак жывапісец і графік {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.artmuseum.by/by/main ArtMuseum.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160101120241/http://www.artmuseum.by/by/main |date=1 студзеня 2016 }} * [http://artdigest-belarus.com ArtDigest-Belarus] * [http://www.belartunion.by/naviny/vystavy.html?limitstart=0 Сайт Беларускага саюза мастакоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190825163635/http://belartunion.by/naviny/vystavy.html?limitstart=0 |date=25 жніўня 2019 }} {{Гады ў гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва}} [[Катэгорыя:2016 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў]] [[Катэгорыя:2016 год у культуры і мастацтве|Беларусь]] bzekx40jji3gogx0pkgppwtdfopnhm1 5176038 5176029 2026-08-05T17:08:27Z Rabbi Mendl 19651 /* Памерлі */ дапаўненне 5176038 wikitext text/x-wiki 2016 год уключаў шэраг падзей, якія пакінулі след у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва. == Падзеі == === I квартал === * [[10 студзеня]] — абмеркаванне праекта і закрыццё выстаўкі твораў жывапісу беларускага мастака [[Віктар Пятровіч Маркавец|Віктара Маркаўца]] (1947—2013) '''«[[Заслаўе]]. Жывапісныя імпрэсіі старога горада»''', [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск. Мадэратар дыскусіі — мастацтвазнаўца Таццяна Гаранская * [[15 студзеня]] — адкрыццё выстаўкі жівапісу Юліі Нявейка '''«Ад краю ў край»''', [[Дзяржаўны літаратурны музей Петруся Броўкі]], Мінск * [[15 студзеня]] — адкрыцё выстаўкі ізраільскага фотамастака Барыса Равіча '''«Маімі вачыма»''', [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[15 студзеня]] — [[7 лютага]]: выстаўка беларускага [[нацюрморт]]а '''«Прадметны свет»''' з калекцыі Аляксандра Васілевіча Унукава, [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск * [[20 студзеня]] — [[21 лютага]]: выстаўка жывапісу і графікі Саламона Тэйтэльбаўма '''«У пошуках духоўнай апоры»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў Л. Шчамялёва, Мінск * [[20 студзеня]] — у Віцебскай абласной бібліятэцы адбыліся адкрыццё выстаўкі [[Уладзімір Ільіч Вітко|Уладзіміра Вітко]] і прэзентацыя яго кнігі «Лёс і мастацтва»<ref>[http://vlib.by/index.php/by/1516-otkrytie-khudozhestvennoj-vystavki-vladimira-vitko Адкрыццё мастацкай выстаўкі Уладзіміра Вітко]</ref>. * [[21 студзеня]] — [[28 лютага]]: выстаўка Улады Белавусавай-Кірыенкі '''«Нюансы падарожжаў»''', Арт-гасцёўня «Высокае мѣста», Мінск * [[22 студзеня]] — адкрыццё рэспубліканскай мастацкай выставы лаўрэатаў, стыпендыятаў і дыпламантаў спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па падтрымцы таленавітай моладзі, [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[23 студзеня]] — творчая сустрэча з аўтарамі карцін выстаўкі '''«Джэнтльменскі набор»''', членамі манументальнай секцыі Беларускага саюза мастакоў Уладзімірам Зленкам, Глебам Отчыкам і Андрэем Пяткевічам, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[26 студзеня]] — адкрыццё персанальнай выстаўкі беларускага скульптара [[Максім Міхайлавіч Пятруль|Максіма Пятруля]] '''«UNTITLED»''', галерэя «Лабірынт», [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[27 студзеня]] — адкрыццё выстаўкі [[Анатоль Цімафеевіч Зайцаў|Анатоля Зайцава]] ([[1939 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1939]]—[[2009 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2009]]) '''«Споведзь у асобах і рэчах»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[5 лютага]] — [[18 лютага]]: выстаўка жывапісу Вікторыі Ільіной '''«Зямля пад снегам»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[5 лютага]] — [[14 сакавіка]]: выставачны праект беларускага мастака Анатоля Кузняцова «Даліна фараонаў», галерэя «Дом карцін», Мінск * [[8 лютага]] — ўрачыстае адкрыццё выстаўкі скульптуры народнага мастака Беларусі [[Леў Мікалаевіч Гумілеўскі|Льва Гумілеўскага]] і лаўрэата прэміі Саюзнай дзяржавы ў галіне мастацваў [[Сяргей Львовіч Гумілеўскі|Сяргея Гумілеўскага]], [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[10 лютага]] — [[17 красавіка]]: выстаўка '''«Час і творчасць [[Леон Бакст|Льва Бакста]] (1866—[[1924 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1924]])»''', прысвечаная 150-годдзю мастака, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[17 лютага]] — [[28 лютага]]: арт-праект Аляксандра Малея '''«Станковы жывапіс у прасторы асяроддзя, аб’екта і інсталяцыі»''', Палац мастацтва, Мінск * [[19 лютага]] — [[3 сакавіка]]: выстаўка жывапісу Раісы Сіплевіч '''«Час расквітаць»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[22 лютага]] — [[18 сакавіка]]: выстаўка Ўсевалада Швайбы «Тканіны думак», галерэя TUT.BY, Мінск * [[1 сакавіка]] — [[14 сакавіка]]: выстаўка жывапісу [[Уладзімір Анатолевіч Канцадайлаў|Уладзіміра Канцандайлава]] '''«Ева»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[3 сакавіка]] — [[11 красавіка]]: выстаўка Юрыя Георгіевіча Макарава (1956—2002) '''«Музыка вясны»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[4 сакавіка]] — [[6 мая]]: выстаўка '''«Жаночы сусвет»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[6 сакавіка]] — [[27 сакавіка]]: выстаўка Жаны Капустнікавай '''«Для вас»''', галерэя «ДК», Мінск * [[15 сакавіка]] — [[28 сакавіка]]: выстаўка жывапісу [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|Анатоля Концуба]] '''«Падарожжа з анёлам»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[17 красавіка]] — [[31 сакавіка]]: выстаўка жывапісу Міхася Ляўковіча '''«Дачыненне»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[19 сакавіка]] — перфоманс '''«Цялеснае выказванне. Гоя і Пікаса»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. Аўтары канцэпцыі — танцоры Вольга Лабоўкіна, Ганна Карзюк і Ігар Чыпоўскі * [[29 сакавіка]] — [[11 красавіка]]: выстаўка жывапісу Уладзіміра Сулкоўскага '''«Формула нацыянальнага каларыту»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[30 сакавіка]] — [[24 красавіка]]: выстаўка '''«Кераміка Палесціны»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. Выстаўка арганізавана Пасольствам Дзяржавы [[Палесціна]] ў Рэспубліцы Беларусь * [[30 сакавіка]] — [[17 красавіка]]: выстаўка керамікі і мастацкага тэкстылю '''«КОЛА-АРТ»''', арт-гасцёўня «Высокае мѣста» * [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка секцыі «Традыцыя» Беларускага саюза мастакоў '''«Наша сучаснасць»''', Палац мастацтва, Мінск * [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка жывапісу Мікалая Кухарэнкі, прымеркаваная да 60-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка Алы каласенцавай '''«Колер. Рэальнасць. Фантазія»''', Палац мастацтва, Мінск * [[31 сакавіка]] — [[25 мая]]: выстаўка '''«Героіка і лірыка мінулага стагоддзя»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск === II квартал === * [[5 красавіка]] — [[19 красавіка]]: выстаўка жывапісу Юліі Мацура '''«Застылая цішыня»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[12 красавіка]] — [[24 красавіка]]: выстаўка жывапісу Мікалая Валынца '''«Святы дар жывога натхнення»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[14 красавіка]] — [[16 мая]]: сумесная выстаўка іспанскага мастака Дуйліа дэ Хенара і беларускага скульптара Сяргея Парцянкова, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[20 красавіка]] — [[22 мая]]: выстаўка [[Віктар Фёдаравіч Шматаў|Віктара Шматава]], Уладзіміра Кожуха і Віктара Барабанцава '''«Зямля адчужэння»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Л. Шчамялёва]] * [[21 красавіка]] — [[12 мая]]: выстаўка жывапісу [[Павел Васілевіч Масленікаў|Паўла Масленікава]] '''«Беларусь у адлюстраванні»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[23 красавіка]] — [[1 мая]]: Выстаўка жывапісу [[Аляксей Антонавіч Марачкін|Алеся Марачкіна]] '''«Іншасьвет»''', кнігарня «Галіяфы», Мінск * [[25 красавіка]] — [[20 мая]]: персанальная выстаўка беларускага мастака Мікалая Мішчанкі '''«Рэальнасць чуйнай цішыні»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[26 красавіка]] — [[11 мая]]: выстаўка жывапісу Васіля Пяшкуна «Лінія гарызонту», «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[27 красавіка]] — адкрыццё выставачнага праекта '''«Vita-Ludi-Veritas»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. У праекце прынялі ўдзел тры беларускія мастакі: Уладзімір Тоўсцік, Алена Шлегель, Уладзімір Ганчарук * [[27 красавіка]] — [[15 мая]]: арт-праект '''«Семечкі»''', Палац мастацтва, Мінск * [[3 мая]] — [[28 мая]]: Арт-праект Рыгора Сітніцы '''«Прыватная археалогія»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[4 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Рэальнасць без падабенства»''' да 90-годдзя з дня нараджэння заслужанага дзеяча мастацтваў Беларусі (1982), прызнанага майстра абстрактнага жывапісу, сцэнографа, мастака-пастаноўшчыка Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа (1965—1995) Аляксандра Аляксандравіча Салаўёва. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[12 мая]] — [[30 жніўня]]: выстаўка '''«Жыццё і творчасць Мельхіёра Ваньковіча»''', Дом-музей Ваньковічаў, Мінск * [[12 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Мастацтва Туркменістана»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[13 мая]] — [[26 мая]]: Выстаўка жывапісу Стаса Сугінтаса '''«Экспромт»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[17 мая]] — [[31 мая]]: выстаўка жывапісу Ўладзіміра Шнарэвіча, галерэя «Беларт», Мінск * [[17 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Год СкульПтуры»''', [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск * [[18 мая]] — [[25 мая]]: выстаўка мастацкіх работ навучэнцаў студыі «Масленікаўцы», [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[18 мая]] — [[8 чэрвеня]]: Усебеларускі арт-фэст мастацкіх аб’ектаў '''«Таму што…»''', Палац мастацтва, Мінск * [[21 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Рэпліка прыгожага»'''. Злепкі скульптуры, створаныя ў майстэрні-атэлье Луўра, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[21 мая]] — [[31 мая]]: выстаўка '''«Сацыялістычны „сюррэалізм“. Нонканфармісцкае мастацтва з калекцыі Андрэя Плясанава»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[21 мая]] — Ноч музеяў — 2016 * [[30 мая]] — [[14 чэрвеня]]: выстаўка жывапісу Сяргея Давідовіча '''«Дакрананне»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[4 чэрвеня]] — адкрыццё выстаўкі са збору музея '''«Плынь часу». Графіка з цыкла «Нашы калекцыі»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[6 чэрвеня]] — [[7 жніўня]]: выстаўка '''«Школа класікаў. Беларускае і рускае мастацтва XIX-ХХ стагоддзяў»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[8 чэрвеня]] — [[6 верасня]]: выстаўка '''«Давыд-гарадоцкі роспіс»''' з прыватнага збору А. М. Арлова, аднаго з першых даследчыкаў феномену «цікетак», Музей беларускага народнага мастацтва ў Раўбічах * [[15 чэрвеня]] — [[29 чэрвеня]]: выстаўка жівапісу Івана Семілетава '''«Прыручэнне пачуццяў»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[15 чэрвеня]] — [[3 ліпеня]]: выстаўка секцыі графічнага дызайну беларускага саюза мастакоў «ІДЭЯ!», Палац мастацтва, Мінск * [[23 чэрвеня]] — [[25 ліпеня]]: выстаўка графікі Людмілы Кальмаевай '''«Сфера чалавечага»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[24 чэрвеня]] — [[11 ліпеня ]]: выстаўка '''«Сучасная Беларусь вачыма мастакоў»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[27 чэрвеня]] — [[26 жніўня]]: выстаўка IV Міжнароднага пленэра тэкстыльнай скульптуры '''«Размовы ў зялёных»''', галерэя "Лабирынт, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[29 чэрвеня]] — [[13 ліпеня]]: адкрыццё выстаўкі жывапісу Вольгі Шкаруба і Вадзіма Богдана '''«На маёй зямлі»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск === III квартал === * [[6 ліпеня]] — прэзентацыя рэспубліканскай выстаўкі '''«Князь Альгерд у выяўленчым мастацтве»''', прысвечанай 720-годдзю з дня нараджэння Вялікага князя Літоўскага Альгерда — вядомага дзяржаўнага дзеяча, рэфарматара, таленавітага палітыка і палкаводца, Палац мастацтва, Мінск * [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Мікалая Несцярэўскага, прымеркаванай да 85-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Ігара Арлова, прымеркаванай да 60-годдзя з дня нараджэння мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Сямёна Абрамава, прымеркаванай да 80-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[7 ліпеня]] — [[15 жніўня]]: выстаўка V арт-пленэра мастакоў-педагогаў '''«Лета ў правінцыі»''', галерэя «Ракурс», [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[7 ліпеня]] — [[2 жніўня]]: праект QAI/BY Караля Радзішэўскага, Галерэя сучаснага мастацтва «Ў», Мінск * [[8 ліпеня]] — [[6 жніўня]]: выстаўка Улада Бубена '''«Шкарпэтка, дальтанізм І Тэорыя змовы»''', [[Мемарыяльны музей-майстэрня Заіра Ісакавіча Азгура]], Мінск * [[9 жніўня]] — загадам Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь створана [[Нацыянальная прэмія ў галіне выяўленчага мастацтва]] * [[15 верасня]] — адкрыццё сумеснага мастацкага праекта '''«Сустрэча культур»''' — беларускага мастака [[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзіміра Акулава]] і эквадорскага мастака Рафаэля Дзіас Рыкальдэ ў Амбасадзе [[Эквадор]]а ў Беларусі. <center><gallery mode="packed" heights="120"> File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (80).png| На фота крайні злева — міністр адукацыі Беларусі [[Ігар Васільевіч Карпенка|Ігар Карпенка]], другі злева — пасол Эквадора ў Беларусі Ларэа Давіла Карлас, перакладчыца амбасады, трэці справа — куратар выстаўкі Віктар Атрошчык, другі справа — радыёжурналіст Леанід Новікаў, крайні справа — куратар выстаўкі [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]]. File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (1).jpg|Крайні злева — гісторык і пісьменнік Леў Казлоў, у цэнтры — куратар праекта [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], трэцяя справа — прафесар [[Ірына Рамуальдаўна Чыкалава|Ірына Чыкалава]], другі справа — журналіст белтэлерадыёкампаніі Леанід Новікаў. File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (72).png|Міністр замежных спраў [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Сяргей Мартынаў]]. </gallery></center> * [[21 верасня]] — [[2 кастрычніка]]: выстаўка жывапісу і скульптуры '''«Сустрэча выпускнікоў»''', на якой дэманстравалася больш за 60 твораў выпускнікоў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута]] [[1976 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1976]] года — [[Анатоль Васілевіч Кузняцоў|Анатоля Кузняцова]], Надзеі Лівенцавай, Вітольда Бархаткова, Вячаслава Рускевіча, Карнея Аляксеева. [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]]. Экспазіцыя адлюстроўвала творчую біяграфію выпускнікоў 1976 года. == Памерлі == * [[24 ліпеня]] — [[Сяргей Міхайлавіч Гваздзёў|Сяргей Гваздзёў]] (нар. [[1957 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1957]]), беларускі гісторык мастацтва, мастацтвазнавец, філолаг, публіцыст. * [[12 жніўня]] — [[Юрый Васілевіч Гаўрын|Юрый Гаўрын]] (нар. [[1943 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1943]]), беларускі мастак-жывапісец і педагог * [[15 снежня]] — [[Яўген Іванавіч Ждан|Яўген Ждан]] (нар. [[1937 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1937]]), беларускі тэатральны мастак жывапісец і графік {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.artmuseum.by/by/main ArtMuseum.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160101120241/http://www.artmuseum.by/by/main |date=1 студзеня 2016 }} * [http://artdigest-belarus.com ArtDigest-Belarus] * [http://www.belartunion.by/naviny/vystavy.html?limitstart=0 Сайт Беларускага саюза мастакоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190825163635/http://belartunion.by/naviny/vystavy.html?limitstart=0 |date=25 жніўня 2019 }} {{Гады ў гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва}} [[Катэгорыя:2016 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў]] [[Катэгорыя:2016 год у культуры і мастацтве|Беларусь]] 1pz65oz586uke8kxv5cys9kctux7t98 5176065 5176038 2026-08-05T18:18:28Z Rabbi Mendl 19651 /* III квартал */ дапаўненне 5176065 wikitext text/x-wiki 2016 год уключаў шэраг падзей, якія пакінулі след у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва. == Падзеі == === I квартал === * [[10 студзеня]] — абмеркаванне праекта і закрыццё выстаўкі твораў жывапісу беларускага мастака [[Віктар Пятровіч Маркавец|Віктара Маркаўца]] (1947—2013) '''«[[Заслаўе]]. Жывапісныя імпрэсіі старога горада»''', [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск. Мадэратар дыскусіі — мастацтвазнаўца Таццяна Гаранская * [[15 студзеня]] — адкрыццё выстаўкі жівапісу Юліі Нявейка '''«Ад краю ў край»''', [[Дзяржаўны літаратурны музей Петруся Броўкі]], Мінск * [[15 студзеня]] — адкрыцё выстаўкі ізраільскага фотамастака Барыса Равіча '''«Маімі вачыма»''', [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[15 студзеня]] — [[7 лютага]]: выстаўка беларускага [[нацюрморт]]а '''«Прадметны свет»''' з калекцыі Аляксандра Васілевіча Унукава, [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск * [[20 студзеня]] — [[21 лютага]]: выстаўка жывапісу і графікі Саламона Тэйтэльбаўма '''«У пошуках духоўнай апоры»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў Л. Шчамялёва, Мінск * [[20 студзеня]] — у Віцебскай абласной бібліятэцы адбыліся адкрыццё выстаўкі [[Уладзімір Ільіч Вітко|Уладзіміра Вітко]] і прэзентацыя яго кнігі «Лёс і мастацтва»<ref>[http://vlib.by/index.php/by/1516-otkrytie-khudozhestvennoj-vystavki-vladimira-vitko Адкрыццё мастацкай выстаўкі Уладзіміра Вітко]</ref>. * [[21 студзеня]] — [[28 лютага]]: выстаўка Улады Белавусавай-Кірыенкі '''«Нюансы падарожжаў»''', Арт-гасцёўня «Высокае мѣста», Мінск * [[22 студзеня]] — адкрыццё рэспубліканскай мастацкай выставы лаўрэатаў, стыпендыятаў і дыпламантаў спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па падтрымцы таленавітай моладзі, [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[23 студзеня]] — творчая сустрэча з аўтарамі карцін выстаўкі '''«Джэнтльменскі набор»''', членамі манументальнай секцыі Беларускага саюза мастакоў Уладзімірам Зленкам, Глебам Отчыкам і Андрэем Пяткевічам, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[26 студзеня]] — адкрыццё персанальнай выстаўкі беларускага скульптара [[Максім Міхайлавіч Пятруль|Максіма Пятруля]] '''«UNTITLED»''', галерэя «Лабірынт», [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[27 студзеня]] — адкрыццё выстаўкі [[Анатоль Цімафеевіч Зайцаў|Анатоля Зайцава]] ([[1939 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1939]]—[[2009 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2009]]) '''«Споведзь у асобах і рэчах»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[5 лютага]] — [[18 лютага]]: выстаўка жывапісу Вікторыі Ільіной '''«Зямля пад снегам»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[5 лютага]] — [[14 сакавіка]]: выставачны праект беларускага мастака Анатоля Кузняцова «Даліна фараонаў», галерэя «Дом карцін», Мінск * [[8 лютага]] — ўрачыстае адкрыццё выстаўкі скульптуры народнага мастака Беларусі [[Леў Мікалаевіч Гумілеўскі|Льва Гумілеўскага]] і лаўрэата прэміі Саюзнай дзяржавы ў галіне мастацваў [[Сяргей Львовіч Гумілеўскі|Сяргея Гумілеўскага]], [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[10 лютага]] — [[17 красавіка]]: выстаўка '''«Час і творчасць [[Леон Бакст|Льва Бакста]] (1866—[[1924 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1924]])»''', прысвечаная 150-годдзю мастака, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[17 лютага]] — [[28 лютага]]: арт-праект Аляксандра Малея '''«Станковы жывапіс у прасторы асяроддзя, аб’екта і інсталяцыі»''', Палац мастацтва, Мінск * [[19 лютага]] — [[3 сакавіка]]: выстаўка жывапісу Раісы Сіплевіч '''«Час расквітаць»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[22 лютага]] — [[18 сакавіка]]: выстаўка Ўсевалада Швайбы «Тканіны думак», галерэя TUT.BY, Мінск * [[1 сакавіка]] — [[14 сакавіка]]: выстаўка жывапісу [[Уладзімір Анатолевіч Канцадайлаў|Уладзіміра Канцандайлава]] '''«Ева»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[3 сакавіка]] — [[11 красавіка]]: выстаўка Юрыя Георгіевіча Макарава (1956—2002) '''«Музыка вясны»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[4 сакавіка]] — [[6 мая]]: выстаўка '''«Жаночы сусвет»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[6 сакавіка]] — [[27 сакавіка]]: выстаўка Жаны Капустнікавай '''«Для вас»''', галерэя «ДК», Мінск * [[15 сакавіка]] — [[28 сакавіка]]: выстаўка жывапісу [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|Анатоля Концуба]] '''«Падарожжа з анёлам»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[17 красавіка]] — [[31 сакавіка]]: выстаўка жывапісу Міхася Ляўковіча '''«Дачыненне»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[19 сакавіка]] — перфоманс '''«Цялеснае выказванне. Гоя і Пікаса»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. Аўтары канцэпцыі — танцоры Вольга Лабоўкіна, Ганна Карзюк і Ігар Чыпоўскі * [[29 сакавіка]] — [[11 красавіка]]: выстаўка жывапісу Уладзіміра Сулкоўскага '''«Формула нацыянальнага каларыту»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[30 сакавіка]] — [[24 красавіка]]: выстаўка '''«Кераміка Палесціны»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. Выстаўка арганізавана Пасольствам Дзяржавы [[Палесціна]] ў Рэспубліцы Беларусь * [[30 сакавіка]] — [[17 красавіка]]: выстаўка керамікі і мастацкага тэкстылю '''«КОЛА-АРТ»''', арт-гасцёўня «Высокае мѣста» * [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка секцыі «Традыцыя» Беларускага саюза мастакоў '''«Наша сучаснасць»''', Палац мастацтва, Мінск * [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка жывапісу Мікалая Кухарэнкі, прымеркаваная да 60-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка Алы каласенцавай '''«Колер. Рэальнасць. Фантазія»''', Палац мастацтва, Мінск * [[31 сакавіка]] — [[25 мая]]: выстаўка '''«Героіка і лірыка мінулага стагоддзя»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск === II квартал === * [[5 красавіка]] — [[19 красавіка]]: выстаўка жывапісу Юліі Мацура '''«Застылая цішыня»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[12 красавіка]] — [[24 красавіка]]: выстаўка жывапісу Мікалая Валынца '''«Святы дар жывога натхнення»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[14 красавіка]] — [[16 мая]]: сумесная выстаўка іспанскага мастака Дуйліа дэ Хенара і беларускага скульптара Сяргея Парцянкова, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[20 красавіка]] — [[22 мая]]: выстаўка [[Віктар Фёдаравіч Шматаў|Віктара Шматава]], Уладзіміра Кожуха і Віктара Барабанцава '''«Зямля адчужэння»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Л. Шчамялёва]] * [[21 красавіка]] — [[12 мая]]: выстаўка жывапісу [[Павел Васілевіч Масленікаў|Паўла Масленікава]] '''«Беларусь у адлюстраванні»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[23 красавіка]] — [[1 мая]]: Выстаўка жывапісу [[Аляксей Антонавіч Марачкін|Алеся Марачкіна]] '''«Іншасьвет»''', кнігарня «Галіяфы», Мінск * [[25 красавіка]] — [[20 мая]]: персанальная выстаўка беларускага мастака Мікалая Мішчанкі '''«Рэальнасць чуйнай цішыні»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[26 красавіка]] — [[11 мая]]: выстаўка жывапісу Васіля Пяшкуна «Лінія гарызонту», «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[27 красавіка]] — адкрыццё выставачнага праекта '''«Vita-Ludi-Veritas»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. У праекце прынялі ўдзел тры беларускія мастакі: Уладзімір Тоўсцік, Алена Шлегель, Уладзімір Ганчарук * [[27 красавіка]] — [[15 мая]]: арт-праект '''«Семечкі»''', Палац мастацтва, Мінск * [[3 мая]] — [[28 мая]]: Арт-праект Рыгора Сітніцы '''«Прыватная археалогія»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[4 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Рэальнасць без падабенства»''' да 90-годдзя з дня нараджэння заслужанага дзеяча мастацтваў Беларусі (1982), прызнанага майстра абстрактнага жывапісу, сцэнографа, мастака-пастаноўшчыка Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа (1965—1995) Аляксандра Аляксандравіча Салаўёва. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[12 мая]] — [[30 жніўня]]: выстаўка '''«Жыццё і творчасць Мельхіёра Ваньковіча»''', Дом-музей Ваньковічаў, Мінск * [[12 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Мастацтва Туркменістана»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[13 мая]] — [[26 мая]]: Выстаўка жывапісу Стаса Сугінтаса '''«Экспромт»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[17 мая]] — [[31 мая]]: выстаўка жывапісу Ўладзіміра Шнарэвіча, галерэя «Беларт», Мінск * [[17 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Год СкульПтуры»''', [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск * [[18 мая]] — [[25 мая]]: выстаўка мастацкіх работ навучэнцаў студыі «Масленікаўцы», [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[18 мая]] — [[8 чэрвеня]]: Усебеларускі арт-фэст мастацкіх аб’ектаў '''«Таму што…»''', Палац мастацтва, Мінск * [[21 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Рэпліка прыгожага»'''. Злепкі скульптуры, створаныя ў майстэрні-атэлье Луўра, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[21 мая]] — [[31 мая]]: выстаўка '''«Сацыялістычны „сюррэалізм“. Нонканфармісцкае мастацтва з калекцыі Андрэя Плясанава»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[21 мая]] — Ноч музеяў — 2016 * [[30 мая]] — [[14 чэрвеня]]: выстаўка жывапісу Сяргея Давідовіча '''«Дакрананне»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[4 чэрвеня]] — адкрыццё выстаўкі са збору музея '''«Плынь часу». Графіка з цыкла «Нашы калекцыі»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[6 чэрвеня]] — [[7 жніўня]]: выстаўка '''«Школа класікаў. Беларускае і рускае мастацтва XIX-ХХ стагоддзяў»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[8 чэрвеня]] — [[6 верасня]]: выстаўка '''«Давыд-гарадоцкі роспіс»''' з прыватнага збору А. М. Арлова, аднаго з першых даследчыкаў феномену «цікетак», Музей беларускага народнага мастацтва ў Раўбічах * [[15 чэрвеня]] — [[29 чэрвеня]]: выстаўка жівапісу Івана Семілетава '''«Прыручэнне пачуццяў»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[15 чэрвеня]] — [[3 ліпеня]]: выстаўка секцыі графічнага дызайну беларускага саюза мастакоў «ІДЭЯ!», Палац мастацтва, Мінск * [[23 чэрвеня]] — [[25 ліпеня]]: выстаўка графікі Людмілы Кальмаевай '''«Сфера чалавечага»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[24 чэрвеня]] — [[11 ліпеня ]]: выстаўка '''«Сучасная Беларусь вачыма мастакоў»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[27 чэрвеня]] — [[26 жніўня]]: выстаўка IV Міжнароднага пленэра тэкстыльнай скульптуры '''«Размовы ў зялёных»''', галерэя "Лабирынт, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[29 чэрвеня]] — [[13 ліпеня]]: адкрыццё выстаўкі жывапісу Вольгі Шкаруба і Вадзіма Богдана '''«На маёй зямлі»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск === III квартал === * [[6 ліпеня]] — прэзентацыя рэспубліканскай выстаўкі '''«Князь Альгерд у выяўленчым мастацтве»''', прысвечанай 720-годдзю з дня нараджэння Вялікага князя Літоўскага Альгерда — вядомага дзяржаўнага дзеяча, рэфарматара, таленавітага палітыка і палкаводца, Палац мастацтва, Мінск * [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Мікалая Несцярэўскага, прымеркаванай да 85-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Ігара Арлова, прымеркаванай да 60-годдзя з дня нараджэння мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Сямёна Абрамава, прымеркаванай да 80-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[7 ліпеня]] — [[15 жніўня]]: выстаўка V арт-пленэра мастакоў-педагогаў '''«Лета ў правінцыі»''', галерэя «Ракурс», [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[7 ліпеня]] — [[2 жніўня]]: праект QAI/BY Караля Радзішэўскага, Галерэя сучаснага мастацтва «Ў», Мінск * [[8 ліпеня]] — [[6 жніўня]]: выстаўка Улада Бубена '''«Шкарпэтка, дальтанізм І Тэорыя змовы»''', [[Мемарыяльны музей-майстэрня Заіра Ісакавіча Азгура]], Мінск * [[9 жніўня]] — загадам Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь створана [[Нацыянальная прэмія ў галіне выяўленчага мастацтва]] * [[15 верасня]] — адкрыццё сумеснага мастацкага праекта '''«Сустрэча культур»''' — беларускага мастака [[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзіміра Акулава]] і эквадорскага мастака Рафаэля Дзіас Рыкальдэ ў Амбасадзе [[Эквадор]]а ў Беларусі. <center><gallery mode="packed" heights="140"> File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (80).png| На фота крайні злева — міністр адукацыі Беларусі [[Ігар Васільевіч Карпенка|Ігар Карпенка]], другі злева — пасол Эквадора ў Беларусі Ларэа Давіла Карлас, перакладчыца амбасады, трэці справа — куратар выстаўкі Віктар Атрошчык, другі справа — радыёжурналіст Леанід Новікаў, крайні справа — куратар выстаўкі [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]]. File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (1).jpg|Крайні злева — гісторык і пісьменнік Леў Казлоў, у цэнтры — куратар праекта [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], трэцяя справа — прафесар [[Ірына Рамуальдаўна Чыкалава|Ірына Чыкалава]], другі справа — журналіст белтэлерадыёкампаніі Леанід Новікаў. File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (72).png|Міністр замежных спраў [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Сяргей Мартынаў]]. </gallery></center> * [[21 верасня]] — [[2 кастрычніка]]: выстаўка жывапісу і скульптуры '''«Сустрэча выпускнікоў»''', на якой дэманстравалася больш за 60 твораў выпускнікоў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута]] [[1976 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1976]] года — [[Анатоль Васілевіч Кузняцоў|Анатоля Кузняцова]], Надзеі Лівенцавай, Вітольда Бархаткова, Вячаслава Рускевіча, Карнея Аляксеева. [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]]. Экспазіцыя адлюстроўвала творчую біяграфію выпускнікоў 1976 года. === IV квартал === * [[9 лістапада]] — адкрыццё выстаўкі «[[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзімір Акулаў]]. Іншае.» у [[Гасцёўня Уладзіслава Галубка|Гасцёўне Уладзіслава Галубка]], філіяле [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага музея гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]. Злева направа — куратары праекта [[Юрый Абдурахманаў]] і [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], калекцыянер [[Аляксандр Радаеў]]. <center><gallery mode="packed" heights="180"> File:Vladimir Akulov Evgeny Ksenevich - Golubka (4).jpg </gallery></center> == Памерлі == * [[24 ліпеня]] — [[Сяргей Міхайлавіч Гваздзёў|Сяргей Гваздзёў]] (нар. [[1957 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1957]]), беларускі гісторык мастацтва, мастацтвазнавец, філолаг, публіцыст. * [[12 жніўня]] — [[Юрый Васілевіч Гаўрын|Юрый Гаўрын]] (нар. [[1943 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1943]]), беларускі мастак-жывапісец і педагог * [[15 снежня]] — [[Яўген Іванавіч Ждан|Яўген Ждан]] (нар. [[1937 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1937]]), беларускі тэатральны мастак жывапісец і графік {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.artmuseum.by/by/main ArtMuseum.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160101120241/http://www.artmuseum.by/by/main |date=1 студзеня 2016 }} * [http://artdigest-belarus.com ArtDigest-Belarus] * [http://www.belartunion.by/naviny/vystavy.html?limitstart=0 Сайт Беларускага саюза мастакоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190825163635/http://belartunion.by/naviny/vystavy.html?limitstart=0 |date=25 жніўня 2019 }} {{Гады ў гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва}} [[Катэгорыя:2016 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў]] [[Катэгорыя:2016 год у культуры і мастацтве|Беларусь]] 496d5ppbq1z3cwl601kqku52b3l042f 5176073 5176065 2026-08-05T18:32:32Z Rabbi Mendl 19651 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (72).png]] → [[File:2016.09.15 Sergei Martynov on Exhibition of Paintings of Akulov Vladimir. Minsk, Belarus.png]] На фото не тот человек, который был обозначен в названии файла 5176073 wikitext text/x-wiki 2016 год уключаў шэраг падзей, якія пакінулі след у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва. == Падзеі == === I квартал === * [[10 студзеня]] — абмеркаванне праекта і закрыццё выстаўкі твораў жывапісу беларускага мастака [[Віктар Пятровіч Маркавец|Віктара Маркаўца]] (1947—2013) '''«[[Заслаўе]]. Жывапісныя імпрэсіі старога горада»''', [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск. Мадэратар дыскусіі — мастацтвазнаўца Таццяна Гаранская * [[15 студзеня]] — адкрыццё выстаўкі жівапісу Юліі Нявейка '''«Ад краю ў край»''', [[Дзяржаўны літаратурны музей Петруся Броўкі]], Мінск * [[15 студзеня]] — адкрыцё выстаўкі ізраільскага фотамастака Барыса Равіча '''«Маімі вачыма»''', [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[15 студзеня]] — [[7 лютага]]: выстаўка беларускага [[нацюрморт]]а '''«Прадметны свет»''' з калекцыі Аляксандра Васілевіча Унукава, [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск * [[20 студзеня]] — [[21 лютага]]: выстаўка жывапісу і графікі Саламона Тэйтэльбаўма '''«У пошуках духоўнай апоры»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў Л. Шчамялёва, Мінск * [[20 студзеня]] — у Віцебскай абласной бібліятэцы адбыліся адкрыццё выстаўкі [[Уладзімір Ільіч Вітко|Уладзіміра Вітко]] і прэзентацыя яго кнігі «Лёс і мастацтва»<ref>[http://vlib.by/index.php/by/1516-otkrytie-khudozhestvennoj-vystavki-vladimira-vitko Адкрыццё мастацкай выстаўкі Уладзіміра Вітко]</ref>. * [[21 студзеня]] — [[28 лютага]]: выстаўка Улады Белавусавай-Кірыенкі '''«Нюансы падарожжаў»''', Арт-гасцёўня «Высокае мѣста», Мінск * [[22 студзеня]] — адкрыццё рэспубліканскай мастацкай выставы лаўрэатаў, стыпендыятаў і дыпламантаў спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па падтрымцы таленавітай моладзі, [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[23 студзеня]] — творчая сустрэча з аўтарамі карцін выстаўкі '''«Джэнтльменскі набор»''', членамі манументальнай секцыі Беларускага саюза мастакоў Уладзімірам Зленкам, Глебам Отчыкам і Андрэем Пяткевічам, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[26 студзеня]] — адкрыццё персанальнай выстаўкі беларускага скульптара [[Максім Міхайлавіч Пятруль|Максіма Пятруля]] '''«UNTITLED»''', галерэя «Лабірынт», [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[27 студзеня]] — адкрыццё выстаўкі [[Анатоль Цімафеевіч Зайцаў|Анатоля Зайцава]] ([[1939 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1939]]—[[2009 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2009]]) '''«Споведзь у асобах і рэчах»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[5 лютага]] — [[18 лютага]]: выстаўка жывапісу Вікторыі Ільіной '''«Зямля пад снегам»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[5 лютага]] — [[14 сакавіка]]: выставачны праект беларускага мастака Анатоля Кузняцова «Даліна фараонаў», галерэя «Дом карцін», Мінск * [[8 лютага]] — ўрачыстае адкрыццё выстаўкі скульптуры народнага мастака Беларусі [[Леў Мікалаевіч Гумілеўскі|Льва Гумілеўскага]] і лаўрэата прэміі Саюзнай дзяржавы ў галіне мастацваў [[Сяргей Львовіч Гумілеўскі|Сяргея Гумілеўскага]], [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[10 лютага]] — [[17 красавіка]]: выстаўка '''«Час і творчасць [[Леон Бакст|Льва Бакста]] (1866—[[1924 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1924]])»''', прысвечаная 150-годдзю мастака, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[17 лютага]] — [[28 лютага]]: арт-праект Аляксандра Малея '''«Станковы жывапіс у прасторы асяроддзя, аб’екта і інсталяцыі»''', Палац мастацтва, Мінск * [[19 лютага]] — [[3 сакавіка]]: выстаўка жывапісу Раісы Сіплевіч '''«Час расквітаць»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[22 лютага]] — [[18 сакавіка]]: выстаўка Ўсевалада Швайбы «Тканіны думак», галерэя TUT.BY, Мінск * [[1 сакавіка]] — [[14 сакавіка]]: выстаўка жывапісу [[Уладзімір Анатолевіч Канцадайлаў|Уладзіміра Канцандайлава]] '''«Ева»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[3 сакавіка]] — [[11 красавіка]]: выстаўка Юрыя Георгіевіча Макарава (1956—2002) '''«Музыка вясны»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[4 сакавіка]] — [[6 мая]]: выстаўка '''«Жаночы сусвет»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[6 сакавіка]] — [[27 сакавіка]]: выстаўка Жаны Капустнікавай '''«Для вас»''', галерэя «ДК», Мінск * [[15 сакавіка]] — [[28 сакавіка]]: выстаўка жывапісу [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|Анатоля Концуба]] '''«Падарожжа з анёлам»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[17 красавіка]] — [[31 сакавіка]]: выстаўка жывапісу Міхася Ляўковіча '''«Дачыненне»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[19 сакавіка]] — перфоманс '''«Цялеснае выказванне. Гоя і Пікаса»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. Аўтары канцэпцыі — танцоры Вольга Лабоўкіна, Ганна Карзюк і Ігар Чыпоўскі * [[29 сакавіка]] — [[11 красавіка]]: выстаўка жывапісу Уладзіміра Сулкоўскага '''«Формула нацыянальнага каларыту»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[30 сакавіка]] — [[24 красавіка]]: выстаўка '''«Кераміка Палесціны»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. Выстаўка арганізавана Пасольствам Дзяржавы [[Палесціна]] ў Рэспубліцы Беларусь * [[30 сакавіка]] — [[17 красавіка]]: выстаўка керамікі і мастацкага тэкстылю '''«КОЛА-АРТ»''', арт-гасцёўня «Высокае мѣста» * [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка секцыі «Традыцыя» Беларускага саюза мастакоў '''«Наша сучаснасць»''', Палац мастацтва, Мінск * [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка жывапісу Мікалая Кухарэнкі, прымеркаваная да 60-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка Алы каласенцавай '''«Колер. Рэальнасць. Фантазія»''', Палац мастацтва, Мінск * [[31 сакавіка]] — [[25 мая]]: выстаўка '''«Героіка і лірыка мінулага стагоддзя»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск === II квартал === * [[5 красавіка]] — [[19 красавіка]]: выстаўка жывапісу Юліі Мацура '''«Застылая цішыня»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[12 красавіка]] — [[24 красавіка]]: выстаўка жывапісу Мікалая Валынца '''«Святы дар жывога натхнення»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[14 красавіка]] — [[16 мая]]: сумесная выстаўка іспанскага мастака Дуйліа дэ Хенара і беларускага скульптара Сяргея Парцянкова, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[20 красавіка]] — [[22 мая]]: выстаўка [[Віктар Фёдаравіч Шматаў|Віктара Шматава]], Уладзіміра Кожуха і Віктара Барабанцава '''«Зямля адчужэння»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Л. Шчамялёва]] * [[21 красавіка]] — [[12 мая]]: выстаўка жывапісу [[Павел Васілевіч Масленікаў|Паўла Масленікава]] '''«Беларусь у адлюстраванні»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[23 красавіка]] — [[1 мая]]: Выстаўка жывапісу [[Аляксей Антонавіч Марачкін|Алеся Марачкіна]] '''«Іншасьвет»''', кнігарня «Галіяфы», Мінск * [[25 красавіка]] — [[20 мая]]: персанальная выстаўка беларускага мастака Мікалая Мішчанкі '''«Рэальнасць чуйнай цішыні»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[26 красавіка]] — [[11 мая]]: выстаўка жывапісу Васіля Пяшкуна «Лінія гарызонту», «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[27 красавіка]] — адкрыццё выставачнага праекта '''«Vita-Ludi-Veritas»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. У праекце прынялі ўдзел тры беларускія мастакі: Уладзімір Тоўсцік, Алена Шлегель, Уладзімір Ганчарук * [[27 красавіка]] — [[15 мая]]: арт-праект '''«Семечкі»''', Палац мастацтва, Мінск * [[3 мая]] — [[28 мая]]: Арт-праект Рыгора Сітніцы '''«Прыватная археалогія»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[4 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Рэальнасць без падабенства»''' да 90-годдзя з дня нараджэння заслужанага дзеяча мастацтваў Беларусі (1982), прызнанага майстра абстрактнага жывапісу, сцэнографа, мастака-пастаноўшчыка Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа (1965—1995) Аляксандра Аляксандравіча Салаўёва. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[12 мая]] — [[30 жніўня]]: выстаўка '''«Жыццё і творчасць Мельхіёра Ваньковіча»''', Дом-музей Ваньковічаў, Мінск * [[12 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Мастацтва Туркменістана»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[13 мая]] — [[26 мая]]: Выстаўка жывапісу Стаса Сугінтаса '''«Экспромт»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[17 мая]] — [[31 мая]]: выстаўка жывапісу Ўладзіміра Шнарэвіча, галерэя «Беларт», Мінск * [[17 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Год СкульПтуры»''', [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск * [[18 мая]] — [[25 мая]]: выстаўка мастацкіх работ навучэнцаў студыі «Масленікаўцы», [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[18 мая]] — [[8 чэрвеня]]: Усебеларускі арт-фэст мастацкіх аб’ектаў '''«Таму што…»''', Палац мастацтва, Мінск * [[21 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Рэпліка прыгожага»'''. Злепкі скульптуры, створаныя ў майстэрні-атэлье Луўра, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[21 мая]] — [[31 мая]]: выстаўка '''«Сацыялістычны „сюррэалізм“. Нонканфармісцкае мастацтва з калекцыі Андрэя Плясанава»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[21 мая]] — Ноч музеяў — 2016 * [[30 мая]] — [[14 чэрвеня]]: выстаўка жывапісу Сяргея Давідовіча '''«Дакрананне»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[4 чэрвеня]] — адкрыццё выстаўкі са збору музея '''«Плынь часу». Графіка з цыкла «Нашы калекцыі»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[6 чэрвеня]] — [[7 жніўня]]: выстаўка '''«Школа класікаў. Беларускае і рускае мастацтва XIX-ХХ стагоддзяў»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[8 чэрвеня]] — [[6 верасня]]: выстаўка '''«Давыд-гарадоцкі роспіс»''' з прыватнага збору А. М. Арлова, аднаго з першых даследчыкаў феномену «цікетак», Музей беларускага народнага мастацтва ў Раўбічах * [[15 чэрвеня]] — [[29 чэрвеня]]: выстаўка жівапісу Івана Семілетава '''«Прыручэнне пачуццяў»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[15 чэрвеня]] — [[3 ліпеня]]: выстаўка секцыі графічнага дызайну беларускага саюза мастакоў «ІДЭЯ!», Палац мастацтва, Мінск * [[23 чэрвеня]] — [[25 ліпеня]]: выстаўка графікі Людмілы Кальмаевай '''«Сфера чалавечага»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[24 чэрвеня]] — [[11 ліпеня ]]: выстаўка '''«Сучасная Беларусь вачыма мастакоў»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[27 чэрвеня]] — [[26 жніўня]]: выстаўка IV Міжнароднага пленэра тэкстыльнай скульптуры '''«Размовы ў зялёных»''', галерэя "Лабирынт, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[29 чэрвеня]] — [[13 ліпеня]]: адкрыццё выстаўкі жывапісу Вольгі Шкаруба і Вадзіма Богдана '''«На маёй зямлі»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск === III квартал === * [[6 ліпеня]] — прэзентацыя рэспубліканскай выстаўкі '''«Князь Альгерд у выяўленчым мастацтве»''', прысвечанай 720-годдзю з дня нараджэння Вялікага князя Літоўскага Альгерда — вядомага дзяржаўнага дзеяча, рэфарматара, таленавітага палітыка і палкаводца, Палац мастацтва, Мінск * [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Мікалая Несцярэўскага, прымеркаванай да 85-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Ігара Арлова, прымеркаванай да 60-годдзя з дня нараджэння мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Сямёна Абрамава, прымеркаванай да 80-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[7 ліпеня]] — [[15 жніўня]]: выстаўка V арт-пленэра мастакоў-педагогаў '''«Лета ў правінцыі»''', галерэя «Ракурс», [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[7 ліпеня]] — [[2 жніўня]]: праект QAI/BY Караля Радзішэўскага, Галерэя сучаснага мастацтва «Ў», Мінск * [[8 ліпеня]] — [[6 жніўня]]: выстаўка Улада Бубена '''«Шкарпэтка, дальтанізм І Тэорыя змовы»''', [[Мемарыяльны музей-майстэрня Заіра Ісакавіча Азгура]], Мінск * [[9 жніўня]] — загадам Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь створана [[Нацыянальная прэмія ў галіне выяўленчага мастацтва]] * [[15 верасня]] — адкрыццё сумеснага мастацкага праекта '''«Сустрэча культур»''' — беларускага мастака [[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзіміра Акулава]] і эквадорскага мастака Рафаэля Дзіас Рыкальдэ ў Амбасадзе [[Эквадор]]а ў Беларусі. <center><gallery mode="packed" heights="140"> File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (80).png| На фота крайні злева — міністр адукацыі Беларусі [[Ігар Васільевіч Карпенка|Ігар Карпенка]], другі злева — пасол Эквадора ў Беларусі Ларэа Давіла Карлас, перакладчыца амбасады, трэці справа — куратар выстаўкі Віктар Атрошчык, другі справа — радыёжурналіст Леанід Новікаў, крайні справа — куратар выстаўкі [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]]. File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (1).jpg|Крайні злева — гісторык і пісьменнік Леў Казлоў, у цэнтры — куратар праекта [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], трэцяя справа — прафесар [[Ірына Рамуальдаўна Чыкалава|Ірына Чыкалава]], другі справа — журналіст белтэлерадыёкампаніі Леанід Новікаў. File:2016.09.15 Sergei Martynov on Exhibition of Paintings of Akulov Vladimir. Minsk, Belarus.png|Міністр замежных спраў [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Сяргей Мартынаў]]. </gallery></center> * [[21 верасня]] — [[2 кастрычніка]]: выстаўка жывапісу і скульптуры '''«Сустрэча выпускнікоў»''', на якой дэманстравалася больш за 60 твораў выпускнікоў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута]] [[1976 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1976]] года — [[Анатоль Васілевіч Кузняцоў|Анатоля Кузняцова]], Надзеі Лівенцавай, Вітольда Бархаткова, Вячаслава Рускевіча, Карнея Аляксеева. [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]]. Экспазіцыя адлюстроўвала творчую біяграфію выпускнікоў 1976 года. === IV квартал === * [[9 лістапада]] — адкрыццё выстаўкі «[[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзімір Акулаў]]. Іншае.» у [[Гасцёўня Уладзіслава Галубка|Гасцёўне Уладзіслава Галубка]], філіяле [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага музея гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]. Злева направа — куратары праекта [[Юрый Абдурахманаў]] і [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], калекцыянер [[Аляксандр Радаеў]]. <center><gallery mode="packed" heights="180"> File:Vladimir Akulov Evgeny Ksenevich - Golubka (4).jpg </gallery></center> == Памерлі == * [[24 ліпеня]] — [[Сяргей Міхайлавіч Гваздзёў|Сяргей Гваздзёў]] (нар. [[1957 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1957]]), беларускі гісторык мастацтва, мастацтвазнавец, філолаг, публіцыст. * [[12 жніўня]] — [[Юрый Васілевіч Гаўрын|Юрый Гаўрын]] (нар. [[1943 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1943]]), беларускі мастак-жывапісец і педагог * [[15 снежня]] — [[Яўген Іванавіч Ждан|Яўген Ждан]] (нар. [[1937 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1937]]), беларускі тэатральны мастак жывапісец і графік {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.artmuseum.by/by/main ArtMuseum.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160101120241/http://www.artmuseum.by/by/main |date=1 студзеня 2016 }} * [http://artdigest-belarus.com ArtDigest-Belarus] * [http://www.belartunion.by/naviny/vystavy.html?limitstart=0 Сайт Беларускага саюза мастакоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190825163635/http://belartunion.by/naviny/vystavy.html?limitstart=0 |date=25 жніўня 2019 }} {{Гады ў гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва}} [[Катэгорыя:2016 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў]] [[Катэгорыя:2016 год у культуры і мастацтве|Беларусь]] 6funxxixvwf0gq3icpjrrlmsv215n83 5176075 5176073 2026-08-05T18:36:15Z Rabbi Mendl 19651 /* III квартал */ ілюстрацыя 5176075 wikitext text/x-wiki 2016 год уключаў шэраг падзей, якія пакінулі след у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва. == Падзеі == === I квартал === * [[10 студзеня]] — абмеркаванне праекта і закрыццё выстаўкі твораў жывапісу беларускага мастака [[Віктар Пятровіч Маркавец|Віктара Маркаўца]] (1947—2013) '''«[[Заслаўе]]. Жывапісныя імпрэсіі старога горада»''', [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск. Мадэратар дыскусіі — мастацтвазнаўца Таццяна Гаранская * [[15 студзеня]] — адкрыццё выстаўкі жівапісу Юліі Нявейка '''«Ад краю ў край»''', [[Дзяржаўны літаратурны музей Петруся Броўкі]], Мінск * [[15 студзеня]] — адкрыцё выстаўкі ізраільскага фотамастака Барыса Равіча '''«Маімі вачыма»''', [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[15 студзеня]] — [[7 лютага]]: выстаўка беларускага [[нацюрморт]]а '''«Прадметны свет»''' з калекцыі Аляксандра Васілевіча Унукава, [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск * [[20 студзеня]] — [[21 лютага]]: выстаўка жывапісу і графікі Саламона Тэйтэльбаўма '''«У пошуках духоўнай апоры»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў Л. Шчамялёва, Мінск * [[20 студзеня]] — у Віцебскай абласной бібліятэцы адбыліся адкрыццё выстаўкі [[Уладзімір Ільіч Вітко|Уладзіміра Вітко]] і прэзентацыя яго кнігі «Лёс і мастацтва»<ref>[http://vlib.by/index.php/by/1516-otkrytie-khudozhestvennoj-vystavki-vladimira-vitko Адкрыццё мастацкай выстаўкі Уладзіміра Вітко]</ref>. * [[21 студзеня]] — [[28 лютага]]: выстаўка Улады Белавусавай-Кірыенкі '''«Нюансы падарожжаў»''', Арт-гасцёўня «Высокае мѣста», Мінск * [[22 студзеня]] — адкрыццё рэспубліканскай мастацкай выставы лаўрэатаў, стыпендыятаў і дыпламантаў спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па падтрымцы таленавітай моладзі, [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[23 студзеня]] — творчая сустрэча з аўтарамі карцін выстаўкі '''«Джэнтльменскі набор»''', членамі манументальнай секцыі Беларускага саюза мастакоў Уладзімірам Зленкам, Глебам Отчыкам і Андрэем Пяткевічам, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[26 студзеня]] — адкрыццё персанальнай выстаўкі беларускага скульптара [[Максім Міхайлавіч Пятруль|Максіма Пятруля]] '''«UNTITLED»''', галерэя «Лабірынт», [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[27 студзеня]] — адкрыццё выстаўкі [[Анатоль Цімафеевіч Зайцаў|Анатоля Зайцава]] ([[1939 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1939]]—[[2009 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2009]]) '''«Споведзь у асобах і рэчах»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[5 лютага]] — [[18 лютага]]: выстаўка жывапісу Вікторыі Ільіной '''«Зямля пад снегам»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[5 лютага]] — [[14 сакавіка]]: выставачны праект беларускага мастака Анатоля Кузняцова «Даліна фараонаў», галерэя «Дом карцін», Мінск * [[8 лютага]] — ўрачыстае адкрыццё выстаўкі скульптуры народнага мастака Беларусі [[Леў Мікалаевіч Гумілеўскі|Льва Гумілеўскага]] і лаўрэата прэміі Саюзнай дзяржавы ў галіне мастацваў [[Сяргей Львовіч Гумілеўскі|Сяргея Гумілеўскага]], [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[10 лютага]] — [[17 красавіка]]: выстаўка '''«Час і творчасць [[Леон Бакст|Льва Бакста]] (1866—[[1924 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1924]])»''', прысвечаная 150-годдзю мастака, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[17 лютага]] — [[28 лютага]]: арт-праект Аляксандра Малея '''«Станковы жывапіс у прасторы асяроддзя, аб’екта і інсталяцыі»''', Палац мастацтва, Мінск * [[19 лютага]] — [[3 сакавіка]]: выстаўка жывапісу Раісы Сіплевіч '''«Час расквітаць»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[22 лютага]] — [[18 сакавіка]]: выстаўка Ўсевалада Швайбы «Тканіны думак», галерэя TUT.BY, Мінск * [[1 сакавіка]] — [[14 сакавіка]]: выстаўка жывапісу [[Уладзімір Анатолевіч Канцадайлаў|Уладзіміра Канцандайлава]] '''«Ева»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[3 сакавіка]] — [[11 красавіка]]: выстаўка Юрыя Георгіевіча Макарава (1956—2002) '''«Музыка вясны»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[4 сакавіка]] — [[6 мая]]: выстаўка '''«Жаночы сусвет»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[6 сакавіка]] — [[27 сакавіка]]: выстаўка Жаны Капустнікавай '''«Для вас»''', галерэя «ДК», Мінск * [[15 сакавіка]] — [[28 сакавіка]]: выстаўка жывапісу [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|Анатоля Концуба]] '''«Падарожжа з анёлам»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[17 красавіка]] — [[31 сакавіка]]: выстаўка жывапісу Міхася Ляўковіча '''«Дачыненне»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[19 сакавіка]] — перфоманс '''«Цялеснае выказванне. Гоя і Пікаса»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. Аўтары канцэпцыі — танцоры Вольга Лабоўкіна, Ганна Карзюк і Ігар Чыпоўскі * [[29 сакавіка]] — [[11 красавіка]]: выстаўка жывапісу Уладзіміра Сулкоўскага '''«Формула нацыянальнага каларыту»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[30 сакавіка]] — [[24 красавіка]]: выстаўка '''«Кераміка Палесціны»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. Выстаўка арганізавана Пасольствам Дзяржавы [[Палесціна]] ў Рэспубліцы Беларусь * [[30 сакавіка]] — [[17 красавіка]]: выстаўка керамікі і мастацкага тэкстылю '''«КОЛА-АРТ»''', арт-гасцёўня «Высокае мѣста» * [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка секцыі «Традыцыя» Беларускага саюза мастакоў '''«Наша сучаснасць»''', Палац мастацтва, Мінск * [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка жывапісу Мікалая Кухарэнкі, прымеркаваная да 60-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка Алы каласенцавай '''«Колер. Рэальнасць. Фантазія»''', Палац мастацтва, Мінск * [[31 сакавіка]] — [[25 мая]]: выстаўка '''«Героіка і лірыка мінулага стагоддзя»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск === II квартал === * [[5 красавіка]] — [[19 красавіка]]: выстаўка жывапісу Юліі Мацура '''«Застылая цішыня»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[12 красавіка]] — [[24 красавіка]]: выстаўка жывапісу Мікалая Валынца '''«Святы дар жывога натхнення»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[14 красавіка]] — [[16 мая]]: сумесная выстаўка іспанскага мастака Дуйліа дэ Хенара і беларускага скульптара Сяргея Парцянкова, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[20 красавіка]] — [[22 мая]]: выстаўка [[Віктар Фёдаравіч Шматаў|Віктара Шматава]], Уладзіміра Кожуха і Віктара Барабанцава '''«Зямля адчужэння»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Л. Шчамялёва]] * [[21 красавіка]] — [[12 мая]]: выстаўка жывапісу [[Павел Васілевіч Масленікаў|Паўла Масленікава]] '''«Беларусь у адлюстраванні»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[23 красавіка]] — [[1 мая]]: Выстаўка жывапісу [[Аляксей Антонавіч Марачкін|Алеся Марачкіна]] '''«Іншасьвет»''', кнігарня «Галіяфы», Мінск * [[25 красавіка]] — [[20 мая]]: персанальная выстаўка беларускага мастака Мікалая Мішчанкі '''«Рэальнасць чуйнай цішыні»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[26 красавіка]] — [[11 мая]]: выстаўка жывапісу Васіля Пяшкуна «Лінія гарызонту», «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[27 красавіка]] — адкрыццё выставачнага праекта '''«Vita-Ludi-Veritas»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. У праекце прынялі ўдзел тры беларускія мастакі: Уладзімір Тоўсцік, Алена Шлегель, Уладзімір Ганчарук * [[27 красавіка]] — [[15 мая]]: арт-праект '''«Семечкі»''', Палац мастацтва, Мінск * [[3 мая]] — [[28 мая]]: Арт-праект Рыгора Сітніцы '''«Прыватная археалогія»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[4 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Рэальнасць без падабенства»''' да 90-годдзя з дня нараджэння заслужанага дзеяча мастацтваў Беларусі (1982), прызнанага майстра абстрактнага жывапісу, сцэнографа, мастака-пастаноўшчыка Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа (1965—1995) Аляксандра Аляксандравіча Салаўёва. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[12 мая]] — [[30 жніўня]]: выстаўка '''«Жыццё і творчасць Мельхіёра Ваньковіча»''', Дом-музей Ваньковічаў, Мінск * [[12 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Мастацтва Туркменістана»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[13 мая]] — [[26 мая]]: Выстаўка жывапісу Стаса Сугінтаса '''«Экспромт»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[17 мая]] — [[31 мая]]: выстаўка жывапісу Ўладзіміра Шнарэвіча, галерэя «Беларт», Мінск * [[17 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Год СкульПтуры»''', [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск * [[18 мая]] — [[25 мая]]: выстаўка мастацкіх работ навучэнцаў студыі «Масленікаўцы», [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[18 мая]] — [[8 чэрвеня]]: Усебеларускі арт-фэст мастацкіх аб’ектаў '''«Таму што…»''', Палац мастацтва, Мінск * [[21 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Рэпліка прыгожага»'''. Злепкі скульптуры, створаныя ў майстэрні-атэлье Луўра, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[21 мая]] — [[31 мая]]: выстаўка '''«Сацыялістычны „сюррэалізм“. Нонканфармісцкае мастацтва з калекцыі Андрэя Плясанава»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[21 мая]] — Ноч музеяў — 2016 * [[30 мая]] — [[14 чэрвеня]]: выстаўка жывапісу Сяргея Давідовіча '''«Дакрананне»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[4 чэрвеня]] — адкрыццё выстаўкі са збору музея '''«Плынь часу». Графіка з цыкла «Нашы калекцыі»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[6 чэрвеня]] — [[7 жніўня]]: выстаўка '''«Школа класікаў. Беларускае і рускае мастацтва XIX-ХХ стагоддзяў»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[8 чэрвеня]] — [[6 верасня]]: выстаўка '''«Давыд-гарадоцкі роспіс»''' з прыватнага збору А. М. Арлова, аднаго з першых даследчыкаў феномену «цікетак», Музей беларускага народнага мастацтва ў Раўбічах * [[15 чэрвеня]] — [[29 чэрвеня]]: выстаўка жівапісу Івана Семілетава '''«Прыручэнне пачуццяў»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[15 чэрвеня]] — [[3 ліпеня]]: выстаўка секцыі графічнага дызайну беларускага саюза мастакоў «ІДЭЯ!», Палац мастацтва, Мінск * [[23 чэрвеня]] — [[25 ліпеня]]: выстаўка графікі Людмілы Кальмаевай '''«Сфера чалавечага»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[24 чэрвеня]] — [[11 ліпеня ]]: выстаўка '''«Сучасная Беларусь вачыма мастакоў»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[27 чэрвеня]] — [[26 жніўня]]: выстаўка IV Міжнароднага пленэра тэкстыльнай скульптуры '''«Размовы ў зялёных»''', галерэя "Лабирынт, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[29 чэрвеня]] — [[13 ліпеня]]: адкрыццё выстаўкі жывапісу Вольгі Шкаруба і Вадзіма Богдана '''«На маёй зямлі»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск === III квартал === * [[6 ліпеня]] — прэзентацыя рэспубліканскай выстаўкі '''«Князь Альгерд у выяўленчым мастацтве»''', прысвечанай 720-годдзю з дня нараджэння Вялікага князя Літоўскага Альгерда — вядомага дзяржаўнага дзеяча, рэфарматара, таленавітага палітыка і палкаводца, Палац мастацтва, Мінск * [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Мікалая Несцярэўскага, прымеркаванай да 85-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Ігара Арлова, прымеркаванай да 60-годдзя з дня нараджэння мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Сямёна Абрамава, прымеркаванай да 80-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[7 ліпеня]] — [[15 жніўня]]: выстаўка V арт-пленэра мастакоў-педагогаў '''«Лета ў правінцыі»''', галерэя «Ракурс», [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[7 ліпеня]] — [[2 жніўня]]: праект QAI/BY Караля Радзішэўскага, Галерэя сучаснага мастацтва «Ў», Мінск * [[8 ліпеня]] — [[6 жніўня]]: выстаўка Улада Бубена '''«Шкарпэтка, дальтанізм І Тэорыя змовы»''', [[Мемарыяльны музей-майстэрня Заіра Ісакавіча Азгура]], Мінск * [[9 жніўня]] — загадам Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь створана [[Нацыянальная прэмія ў галіне выяўленчага мастацтва]] * [[15 верасня]] — адкрыццё сумеснага мастацкага праекта '''«Сустрэча культур»''' — беларускага мастака [[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзіміра Акулава]] і эквадорскага мастака Рафаэля Дзіас Рыкальдэ ў Амбасадзе [[Эквадор]]а ў Беларусі. <center><gallery mode="packed" heights="120"> File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (80).png| На фота крайні злева — міністр адукацыі Беларусі [[Ігар Васільевіч Карпенка|Ігар Карпенка]], другі злева — пасол Эквадора ў Беларусі Ларэа Давіла Карлас, перакладчыца амбасады, трэці справа — куратар выстаўкі Віктар Атрошчык, другі справа — радыёжурналіст Леанід Новікаў, крайні справа — куратар выстаўкі [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]]. File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (1).jpg|Крайні злева — гісторык і пісьменнік Леў Казлоў, у цэнтры — куратар праекта [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], трэцяя справа — прафесар [[Ірына Рамуальдаўна Чыкалава|Ірына Чыкалава]], другі справа — журналіст белтэлерадыёкампаніі Леанід Новікаў. File:2016.09.15 Sergei Martynov on Exhibition of Paintings of Akulov Vladimir. Minsk, Belarus.png|Міністр замежных спраў [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Сяргей Мартынаў]]. File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (101).png File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (103).png </gallery></center> * [[21 верасня]] — [[2 кастрычніка]]: выстаўка жывапісу і скульптуры '''«Сустрэча выпускнікоў»''', на якой дэманстравалася больш за 60 твораў выпускнікоў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута]] [[1976 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1976]] года — [[Анатоль Васілевіч Кузняцоў|Анатоля Кузняцова]], Надзеі Лівенцавай, Вітольда Бархаткова, Вячаслава Рускевіча, Карнея Аляксеева. [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]]. Экспазіцыя адлюстроўвала творчую біяграфію выпускнікоў 1976 года. === IV квартал === * [[9 лістапада]] — адкрыццё выстаўкі «[[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзімір Акулаў]]. Іншае.» у [[Гасцёўня Уладзіслава Галубка|Гасцёўне Уладзіслава Галубка]], філіяле [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага музея гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]. Злева направа — куратары праекта [[Юрый Абдурахманаў]] і [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], калекцыянер [[Аляксандр Радаеў]]. <center><gallery mode="packed" heights="180"> File:Vladimir Akulov Evgeny Ksenevich - Golubka (4).jpg </gallery></center> == Памерлі == * [[24 ліпеня]] — [[Сяргей Міхайлавіч Гваздзёў|Сяргей Гваздзёў]] (нар. [[1957 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1957]]), беларускі гісторык мастацтва, мастацтвазнавец, філолаг, публіцыст. * [[12 жніўня]] — [[Юрый Васілевіч Гаўрын|Юрый Гаўрын]] (нар. [[1943 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1943]]), беларускі мастак-жывапісец і педагог * [[15 снежня]] — [[Яўген Іванавіч Ждан|Яўген Ждан]] (нар. [[1937 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1937]]), беларускі тэатральны мастак жывапісец і графік {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.artmuseum.by/by/main ArtMuseum.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160101120241/http://www.artmuseum.by/by/main |date=1 студзеня 2016 }} * [http://artdigest-belarus.com ArtDigest-Belarus] * [http://www.belartunion.by/naviny/vystavy.html?limitstart=0 Сайт Беларускага саюза мастакоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190825163635/http://belartunion.by/naviny/vystavy.html?limitstart=0 |date=25 жніўня 2019 }} {{Гады ў гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва}} [[Катэгорыя:2016 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў]] [[Катэгорыя:2016 год у культуры і мастацтве|Беларусь]] arilms66x0jxg4m4n0nh1lglkqf10ap 5176081 5176075 2026-08-05T19:30:00Z Rabbi Mendl 19651 /* III квартал */ ілюстрацыя, дапаўненне 5176081 wikitext text/x-wiki 2016 год уключаў шэраг падзей, якія пакінулі след у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва. == Падзеі == === I квартал === * [[10 студзеня]] — абмеркаванне праекта і закрыццё выстаўкі твораў жывапісу беларускага мастака [[Віктар Пятровіч Маркавец|Віктара Маркаўца]] (1947—2013) '''«[[Заслаўе]]. Жывапісныя імпрэсіі старога горада»''', [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск. Мадэратар дыскусіі — мастацтвазнаўца Таццяна Гаранская * [[15 студзеня]] — адкрыццё выстаўкі жівапісу Юліі Нявейка '''«Ад краю ў край»''', [[Дзяржаўны літаратурны музей Петруся Броўкі]], Мінск * [[15 студзеня]] — адкрыцё выстаўкі ізраільскага фотамастака Барыса Равіча '''«Маімі вачыма»''', [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[15 студзеня]] — [[7 лютага]]: выстаўка беларускага [[нацюрморт]]а '''«Прадметны свет»''' з калекцыі Аляксандра Васілевіча Унукава, [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск * [[20 студзеня]] — [[21 лютага]]: выстаўка жывапісу і графікі Саламона Тэйтэльбаўма '''«У пошуках духоўнай апоры»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў Л. Шчамялёва, Мінск * [[20 студзеня]] — у Віцебскай абласной бібліятэцы адбыліся адкрыццё выстаўкі [[Уладзімір Ільіч Вітко|Уладзіміра Вітко]] і прэзентацыя яго кнігі «Лёс і мастацтва»<ref>[http://vlib.by/index.php/by/1516-otkrytie-khudozhestvennoj-vystavki-vladimira-vitko Адкрыццё мастацкай выстаўкі Уладзіміра Вітко]</ref>. * [[21 студзеня]] — [[28 лютага]]: выстаўка Улады Белавусавай-Кірыенкі '''«Нюансы падарожжаў»''', Арт-гасцёўня «Высокае мѣста», Мінск * [[22 студзеня]] — адкрыццё рэспубліканскай мастацкай выставы лаўрэатаў, стыпендыятаў і дыпламантаў спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па падтрымцы таленавітай моладзі, [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[23 студзеня]] — творчая сустрэча з аўтарамі карцін выстаўкі '''«Джэнтльменскі набор»''', членамі манументальнай секцыі Беларускага саюза мастакоў Уладзімірам Зленкам, Глебам Отчыкам і Андрэем Пяткевічам, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[26 студзеня]] — адкрыццё персанальнай выстаўкі беларускага скульптара [[Максім Міхайлавіч Пятруль|Максіма Пятруля]] '''«UNTITLED»''', галерэя «Лабірынт», [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[27 студзеня]] — адкрыццё выстаўкі [[Анатоль Цімафеевіч Зайцаў|Анатоля Зайцава]] ([[1939 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1939]]—[[2009 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2009]]) '''«Споведзь у асобах і рэчах»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[5 лютага]] — [[18 лютага]]: выстаўка жывапісу Вікторыі Ільіной '''«Зямля пад снегам»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[5 лютага]] — [[14 сакавіка]]: выставачны праект беларускага мастака Анатоля Кузняцова «Даліна фараонаў», галерэя «Дом карцін», Мінск * [[8 лютага]] — ўрачыстае адкрыццё выстаўкі скульптуры народнага мастака Беларусі [[Леў Мікалаевіч Гумілеўскі|Льва Гумілеўскага]] і лаўрэата прэміі Саюзнай дзяржавы ў галіне мастацваў [[Сяргей Львовіч Гумілеўскі|Сяргея Гумілеўскага]], [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[10 лютага]] — [[17 красавіка]]: выстаўка '''«Час і творчасць [[Леон Бакст|Льва Бакста]] (1866—[[1924 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1924]])»''', прысвечаная 150-годдзю мастака, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[17 лютага]] — [[28 лютага]]: арт-праект Аляксандра Малея '''«Станковы жывапіс у прасторы асяроддзя, аб’екта і інсталяцыі»''', Палац мастацтва, Мінск * [[19 лютага]] — [[3 сакавіка]]: выстаўка жывапісу Раісы Сіплевіч '''«Час расквітаць»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[22 лютага]] — [[18 сакавіка]]: выстаўка Ўсевалада Швайбы «Тканіны думак», галерэя TUT.BY, Мінск * [[1 сакавіка]] — [[14 сакавіка]]: выстаўка жывапісу [[Уладзімір Анатолевіч Канцадайлаў|Уладзіміра Канцандайлава]] '''«Ева»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[3 сакавіка]] — [[11 красавіка]]: выстаўка Юрыя Георгіевіча Макарава (1956—2002) '''«Музыка вясны»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[4 сакавіка]] — [[6 мая]]: выстаўка '''«Жаночы сусвет»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[6 сакавіка]] — [[27 сакавіка]]: выстаўка Жаны Капустнікавай '''«Для вас»''', галерэя «ДК», Мінск * [[15 сакавіка]] — [[28 сакавіка]]: выстаўка жывапісу [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|Анатоля Концуба]] '''«Падарожжа з анёлам»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[17 красавіка]] — [[31 сакавіка]]: выстаўка жывапісу Міхася Ляўковіча '''«Дачыненне»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[19 сакавіка]] — перфоманс '''«Цялеснае выказванне. Гоя і Пікаса»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. Аўтары канцэпцыі — танцоры Вольга Лабоўкіна, Ганна Карзюк і Ігар Чыпоўскі * [[29 сакавіка]] — [[11 красавіка]]: выстаўка жывапісу Уладзіміра Сулкоўскага '''«Формула нацыянальнага каларыту»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[30 сакавіка]] — [[24 красавіка]]: выстаўка '''«Кераміка Палесціны»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. Выстаўка арганізавана Пасольствам Дзяржавы [[Палесціна]] ў Рэспубліцы Беларусь * [[30 сакавіка]] — [[17 красавіка]]: выстаўка керамікі і мастацкага тэкстылю '''«КОЛА-АРТ»''', арт-гасцёўня «Высокае мѣста» * [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка секцыі «Традыцыя» Беларускага саюза мастакоў '''«Наша сучаснасць»''', Палац мастацтва, Мінск * [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка жывапісу Мікалая Кухарэнкі, прымеркаваная да 60-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка Алы каласенцавай '''«Колер. Рэальнасць. Фантазія»''', Палац мастацтва, Мінск * [[31 сакавіка]] — [[25 мая]]: выстаўка '''«Героіка і лірыка мінулага стагоддзя»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск === II квартал === * [[5 красавіка]] — [[19 красавіка]]: выстаўка жывапісу Юліі Мацура '''«Застылая цішыня»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[12 красавіка]] — [[24 красавіка]]: выстаўка жывапісу Мікалая Валынца '''«Святы дар жывога натхнення»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[14 красавіка]] — [[16 мая]]: сумесная выстаўка іспанскага мастака Дуйліа дэ Хенара і беларускага скульптара Сяргея Парцянкова, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[20 красавіка]] — [[22 мая]]: выстаўка [[Віктар Фёдаравіч Шматаў|Віктара Шматава]], Уладзіміра Кожуха і Віктара Барабанцава '''«Зямля адчужэння»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Л. Шчамялёва]] * [[21 красавіка]] — [[12 мая]]: выстаўка жывапісу [[Павел Васілевіч Масленікаў|Паўла Масленікава]] '''«Беларусь у адлюстраванні»''', галерэя «Беларт», Мінск * [[23 красавіка]] — [[1 мая]]: Выстаўка жывапісу [[Аляксей Антонавіч Марачкін|Алеся Марачкіна]] '''«Іншасьвет»''', кнігарня «Галіяфы», Мінск * [[25 красавіка]] — [[20 мая]]: персанальная выстаўка беларускага мастака Мікалая Мішчанкі '''«Рэальнасць чуйнай цішыні»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[26 красавіка]] — [[11 мая]]: выстаўка жывапісу Васіля Пяшкуна «Лінія гарызонту», «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[27 красавіка]] — адкрыццё выставачнага праекта '''«Vita-Ludi-Veritas»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. У праекце прынялі ўдзел тры беларускія мастакі: Уладзімір Тоўсцік, Алена Шлегель, Уладзімір Ганчарук * [[27 красавіка]] — [[15 мая]]: арт-праект '''«Семечкі»''', Палац мастацтва, Мінск * [[3 мая]] — [[28 мая]]: Арт-праект Рыгора Сітніцы '''«Прыватная археалогія»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[4 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Рэальнасць без падабенства»''' да 90-годдзя з дня нараджэння заслужанага дзеяча мастацтваў Беларусі (1982), прызнанага майстра абстрактнага жывапісу, сцэнографа, мастака-пастаноўшчыка Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа (1965—1995) Аляксандра Аляксандравіча Салаўёва. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[12 мая]] — [[30 жніўня]]: выстаўка '''«Жыццё і творчасць Мельхіёра Ваньковіча»''', Дом-музей Ваньковічаў, Мінск * [[12 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Мастацтва Туркменістана»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[13 мая]] — [[26 мая]]: Выстаўка жывапісу Стаса Сугінтаса '''«Экспромт»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[17 мая]] — [[31 мая]]: выстаўка жывапісу Ўладзіміра Шнарэвіча, галерэя «Беларт», Мінск * [[17 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Год СкульПтуры»''', [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск * [[18 мая]] — [[25 мая]]: выстаўка мастацкіх работ навучэнцаў студыі «Масленікаўцы», [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[18 мая]] — [[8 чэрвеня]]: Усебеларускі арт-фэст мастацкіх аб’ектаў '''«Таму што…»''', Палац мастацтва, Мінск * [[21 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Рэпліка прыгожага»'''. Злепкі скульптуры, створаныя ў майстэрні-атэлье Луўра, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[21 мая]] — [[31 мая]]: выстаўка '''«Сацыялістычны „сюррэалізм“. Нонканфармісцкае мастацтва з калекцыі Андрэя Плясанава»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[21 мая]] — Ноч музеяў — 2016 * [[30 мая]] — [[14 чэрвеня]]: выстаўка жывапісу Сяргея Давідовіча '''«Дакрананне»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[4 чэрвеня]] — адкрыццё выстаўкі са збору музея '''«Плынь часу». Графіка з цыкла «Нашы калекцыі»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[6 чэрвеня]] — [[7 жніўня]]: выстаўка '''«Школа класікаў. Беларускае і рускае мастацтва XIX-ХХ стагоддзяў»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[8 чэрвеня]] — [[6 верасня]]: выстаўка '''«Давыд-гарадоцкі роспіс»''' з прыватнага збору А. М. Арлова, аднаго з першых даследчыкаў феномену «цікетак», Музей беларускага народнага мастацтва ў Раўбічах * [[15 чэрвеня]] — [[29 чэрвеня]]: выстаўка жівапісу Івана Семілетава '''«Прыручэнне пачуццяў»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[15 чэрвеня]] — [[3 ліпеня]]: выстаўка секцыі графічнага дызайну беларускага саюза мастакоў «ІДЭЯ!», Палац мастацтва, Мінск * [[23 чэрвеня]] — [[25 ліпеня]]: выстаўка графікі Людмілы Кальмаевай '''«Сфера чалавечага»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[24 чэрвеня]] — [[11 ліпеня ]]: выстаўка '''«Сучасная Беларусь вачыма мастакоў»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск * [[27 чэрвеня]] — [[26 жніўня]]: выстаўка IV Міжнароднага пленэра тэкстыльнай скульптуры '''«Размовы ў зялёных»''', галерэя "Лабирынт, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[29 чэрвеня]] — [[13 ліпеня]]: адкрыццё выстаўкі жывапісу Вольгі Шкаруба і Вадзіма Богдана '''«На маёй зямлі»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск === III квартал === * [[6 ліпеня]] — прэзентацыя рэспубліканскай выстаўкі '''«Князь Альгерд у выяўленчым мастацтве»''', прысвечанай 720-годдзю з дня нараджэння Вялікага князя Літоўскага Альгерда — вядомага дзяржаўнага дзеяча, рэфарматара, таленавітага палітыка і палкаводца, Палац мастацтва, Мінск * [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Мікалая Несцярэўскага, прымеркаванай да 85-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Ігара Арлова, прымеркаванай да 60-годдзя з дня нараджэння мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Сямёна Абрамава, прымеркаванай да 80-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск * [[7 ліпеня]] — [[15 жніўня]]: выстаўка V арт-пленэра мастакоў-педагогаў '''«Лета ў правінцыі»''', галерэя «Ракурс», [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[7 ліпеня]] — [[2 жніўня]]: праект QAI/BY Караля Радзішэўскага, Галерэя сучаснага мастацтва «Ў», Мінск * [[8 ліпеня]] — [[6 жніўня]]: выстаўка Улада Бубена '''«Шкарпэтка, дальтанізм І Тэорыя змовы»''', [[Мемарыяльны музей-майстэрня Заіра Ісакавіча Азгура]], Мінск * [[12 ліпеня]] — адкрыццё персанальнай выстаўкі жывапісу Уладзіміра Акулава «Космас». Куратар — [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]]. <center><gallery mode="packed" heights="120"> File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (60).jpg File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (55).jpg|Калекцыянер [[Іна Радаева|Іна Радаева]], куратар Яўген Ксяневіч, мастак [[Віталь Чарнабрысаў|Віталь Чарнабрысаў]] File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (62).jpg|Мастак і калекцыянер [[Андрэй Плясанаў|Андрэй Плясанаў]] File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (66).jpg|Мастакі Віталь Чарнабрысаў і Андрэй Плясанаў File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (30).jpg </gallery></center> * [[9 жніўня]] — загадам Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь створана [[Нацыянальная прэмія ў галіне выяўленчага мастацтва]] * [[15 верасня]] — адкрыццё сумеснага мастацкага праекта '''«Сустрэча культур»''' — беларускага мастака [[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзіміра Акулава]] і эквадорскага мастака Рафаэля Дзіас Рыкальдэ ў Амбасадзе [[Эквадор]]а ў Беларусі. <center><gallery mode="packed" heights="120"> File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (80).png| На фота крайні злева — міністр адукацыі Беларусі [[Ігар Васільевіч Карпенка|Ігар Карпенка]], другі злева — пасол Эквадора ў Беларусі Ларэа Давіла Карлас, перакладчыца амбасады, трэці справа — куратар выстаўкі Віктар Атрошчык, другі справа — радыёжурналіст Леанід Новікаў, крайні справа — куратар выстаўкі [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]]. File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (1).jpg|Крайні злева — гісторык і пісьменнік Леў Казлоў, у цэнтры — куратар праекта [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], трэцяя справа — прафесар [[Ірына Рамуальдаўна Чыкалава|Ірына Чыкалава]], другі справа — журналіст белтэлерадыёкампаніі Леанід Новікаў. File:2016.09.15 Sergei Martynov on Exhibition of Paintings of Akulov Vladimir. Minsk, Belarus.png|Міністр замежных спраў [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Сяргей Мартынаў]]. File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (101).png File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (103).png </gallery></center> * [[21 верасня]] — [[2 кастрычніка]]: выстаўка жывапісу і скульптуры '''«Сустрэча выпускнікоў»''', на якой дэманстравалася больш за 60 твораў выпускнікоў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута]] [[1976 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1976]] года — [[Анатоль Васілевіч Кузняцоў|Анатоля Кузняцова]], Надзеі Лівенцавай, Вітольда Бархаткова, Вячаслава Рускевіча, Карнея Аляксеева. [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]]. Экспазіцыя адлюстроўвала творчую біяграфію выпускнікоў 1976 года. === IV квартал === * [[9 лістапада]] — адкрыццё выстаўкі «[[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзімір Акулаў]]. Іншае.» у [[Гасцёўня Уладзіслава Галубка|Гасцёўне Уладзіслава Галубка]], філіяле [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага музея гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]. Злева направа — куратары праекта [[Юрый Абдурахманаў]] і [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], калекцыянер [[Аляксандр Радаеў]]. <center><gallery mode="packed" heights="180"> File:Vladimir Akulov Evgeny Ksenevich - Golubka (4).jpg </gallery></center> == Памерлі == * [[24 ліпеня]] — [[Сяргей Міхайлавіч Гваздзёў|Сяргей Гваздзёў]] (нар. [[1957 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1957]]), беларускі гісторык мастацтва, мастацтвазнавец, філолаг, публіцыст. * [[12 жніўня]] — [[Юрый Васілевіч Гаўрын|Юрый Гаўрын]] (нар. [[1943 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1943]]), беларускі мастак-жывапісец і педагог * [[15 снежня]] — [[Яўген Іванавіч Ждан|Яўген Ждан]] (нар. [[1937 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1937]]), беларускі тэатральны мастак жывапісец і графік {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.artmuseum.by/by/main ArtMuseum.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160101120241/http://www.artmuseum.by/by/main |date=1 студзеня 2016 }} * [http://artdigest-belarus.com ArtDigest-Belarus] * [http://www.belartunion.by/naviny/vystavy.html?limitstart=0 Сайт Беларускага саюза мастакоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190825163635/http://belartunion.by/naviny/vystavy.html?limitstart=0 |date=25 жніўня 2019 }} {{Гады ў гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва}} [[Катэгорыя:2016 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў]] [[Катэгорыя:2016 год у культуры і мастацтве|Беларусь]] mnw2avnaeugutmubich414uisq0dkoj 0 318339 5176430 4923067 2026-08-06T11:45:52Z Ciepiersia 162280 афармленне 5176430 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Падкова''' — прыстасаванне для абароны [[капыт]]оў каня. == Прызначэнне == Пры працы каня на цвёрдым грунце рагавыя часткі капытоў хутка зношваюцца. Пры пашкоджанні капытоў конь адчувае [[боль]], пачынае кульгаць, або ўвогуле адмаўляецца ступаць на хворую нагу. Падкова дазваляе засцерагчы капыты ад зносу і абараніць іх ад удараў аб цвёрды грунт. У зімовы час падковы, забяспечаныя шыпамі, паляпшаюць счапленне капытоў з грунтам і прадухіляюць слізгаценне. == У культуры == === Забабоны === [[Файл:Horseshoe lucky on door.jpg|міні|250px|У некаторых культурах падкова на дзверы лічыцца ахоўным [[талісман]]ам]] Падкова даўно лічыцца сімвалам шчасця. Яна першапачаткова была зроблена з жалеза, з матэрыялу, які, як лічылі, мог адагнаць злых духаў. Многія людзі вераць, што калі павесіць падкову на дзверы з двума канцамі, накіраванымі ўверх, то будзе шчасце ў хаце. === Геральдыка === Падкова актыўна выкарыстоўваецца ў геральдыцы. Яна размешчана на гербах гарадоў і мястэчак, такіх як [[Герб Дрыбіна|Дрыбін]], [[Герб Жалудка|Жалудок]], [[Герб Іванава|Іванава]], [[Герб Касцюковічаў|Касцюковічы]], [[Герб Клічава|Клічаў]], [[Герб Любчы|Любча]], а таксама на прыватнаўласніцкіх гербах ([[Даленга (герб)|Далэнга]], [[Дамброва (герб)|Дамброва]], [[Крыўда (герб)|Крыўда]], [[Лада (герб)|Лада]], [[Побуг (герб)|Побуг]], [[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]] і інш.). == Літаратура == * {{ВСЭ3|Подко́ва|20|122—123}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры]] [[Катэгорыя:Конская вупраж]] nm9641tbbiz8wuml75oydp4d02mk92n 0 332778 5176164 3268780 2026-08-06T04:07:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176164 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Велюнь |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Wieluń}} |Герб = POL_Wieluń_COA.svg |Сцяг = POL_Wieluń_flag.svg |Статус = [[вяскова-гарадская гміна]] |Павет = Вялюньскі |Салецтвы = |Цэнтр = [[Велюнь]] |Заснавана = |Глава = Павэл Акраса |Від главы = [[Бурмістр]] |Мовы = |Насельніцтва = 32 799 |Год = 2011 |Шчыльнасць = 250 |Плошча = 131,2 |Карта = |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 1017093 |Тэлефонны код = 43 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = EWI |Сайт = http://www.um.wielun.pl |Заўвагі = }} '''Ве́люнь'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Wieluń}}) — [[вяскова-гарадская гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Вялюньскі павет|Вялюньскага павета]] [[Лодзьскае ваяводства|Лодзьскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Велюнь|Велюні]]. Плошча гміны складае 131,2 км². Станам на [[2011]] год у гміне Велюнь пражывалі 32 799 чалавек, шчыльнасць — 250 чал./км².<!-- Адміністрацыйна падзелена на [[салецтва]]ў.--> <!-- == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны ? населеных пунктаў. --> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.um.wielun.pl Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090221213903/http://www.um.wielun.pl/ |date=21 лютага 2009 }} {{Вялюньскі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Вялюньскага павета]] 7mmgpcqn8hjalueksbp2k3p5mxewdmh 0 333360 5176349 5150366 2026-08-06T10:18:21Z Pabojnia 135280 афармленне 5176349 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Дэніс Бергкамп |поўнае імя = Дэніс Нікалас Марыя Бергкамп{{sfn|Hugman|p=57}} |выява = Dennis Bergkamp 2014.jpg |шырыня = 300px |апісанне выявы = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} |мянушка = ''Бергі'', ''Нелятучы галандзец'', ''Iceman'' |рост = 183 см |вага = 75 кг |пазіцыя = [[Нападнік (футбол)|нападнік]] |цяперашні клуб = |пасада = |моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |1981—1988|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]}} |клубы = {{футбольная кар’ера |1986—1993|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]|185 (103) |1993—1995|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Інтэрнацыянале|Інтэр]]|52 (11) |1995—2006|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]|315 (87) |1986—2006|'''Усяго за кар’еру'''|'''552 (201)'''}} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |1989|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} {{нп3|Моладзевая зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды (да 21)|ru|Молодёжная сборная Нидерландов по футболу}}|2 (0) |1990—2000|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]]|79 (37)}} |трэнерскія клубы = {{футбольная кар’ера |2011—2017|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]|{{comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} }} |медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|Швецыя 1992]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|Бельгія/Нідэрланды 2000]]}} }} '''Дэ́ніс Ні́калас Мары́я Бергка́мп''' ({{lang-nl|Dennis Nicolaas Maria Bergkamp}}, {{IPA|[ˈdɛnɪs ˈbɛrχkɑmp]}}; нарадзіўся [[10 мая]] [[1969]], [[Амстэрдам]]) — [[Нідэрланды|нідэрландскі]] [[футбол|футбаліст]], пазней футбольны трэнер. Спачатку гуляў на пазіцыі [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронцы]], але потым стаў гуляць асноўнага [[Нападнік (футбол)|нападніка]], потым перакваліфікоўваўся ў адцягненага форварда. Былы галандскі футбаліст Ян Мюлдэр сказаў, што Дэніс «самы тэхнічны галандзец» у гісторыі<ref>{{cite news|title=No more walking in a 'Burgcamp' Wonderland|url=http://www.ft.com/cms/s/2/017c244e-d6da-11da-b64c-0000779e2340.html#axzz1tS5U1MZp|newspaper=[[Financial Times]]|date=28 April 2006|access-date=29 April 2012|first=Simon|last=Kuper}}</ref>. Яго былы партнёр [[Цьеры Анры]] сказаў, што Бергкамп — «нападнік мары»<ref name="Indy">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/there-was-only-one-dennis-bergkamp-408838.html|title=There was only one Dennis Bergkamp|date=22 July 2006|access-date=13 December 2011|first=Nick|last=Coleman|newspaper=The Independent|location=London}}</ref>. Дэніс дэбютаваў за «Аякс» у 1986 годзе. У 1993 годзе ён перайшоў у «Інтэр». Там Бергкамп прабыў усяго 2 сезоны, а потым перайшоў у «Арсенал», у якім некалькі раз стаў чэмпіёнам Англіі і выйграваў кубак гэтай краіны. У нацыянальнай зборнай ён дэбютаваў у 1990 годзе і гуляў у ёй 10 гадоў. Ён застаецца трэцім па колькасці галоў за нацыянальную зборную. Прафесійную кар’еру завяршыў у 2006 годзе. Бергкамп быў улучаны ў спіс [[ФІФА 100|125 лепшых ігракоў]], створаны [[Пеле]]. Таксама ён лічыцца адным з лепшых ігракоў у гісторыі [[Англійская Прэм’ер-ліга|чэмпіянату Англіі]]. У 2007 годзе Бергкамп быў улучаны ў {{нп3|Зала славы англійскага футбола|Залу славы англійскага футбола|ru|Зал славы английского футбола}}, стаўшы такім чынам першым і пакуль што адзіным нідэрландскім футбалістам, які ганараваўся такога. == Раннія гады == Бергкамп нарадзіўся ў [[Амстэрдам]]е. Ён быў наймалодшым з 4 дзяцей<ref>{{cite news|url=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:QhutVgHm4SoJ:www.geumid.nl/thuis/nieuws/item/browse/2/titel/op-een-mooie-zondagmorgen/terug/2234|title=Op een mooie zondagmorgen|date=22 August 2006|access-date=28 April 2012|work=Geuzenmiddenmeer|last=Maas|first=J.G.|lang=nl|archive-date=1 снежня 2012|archive-url=https://archive.today/20121201100438/http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:QhutVgHm4SoJ:www.geumid.nl/thuis/nieuws/item/browse/2/titel/op-een-mooie-zondagmorgen/terug/2234|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="Times">{{cite news|url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/sport/football/article92057.ece|title=The Big Interview: Dennis Bergkamp|date=14 November 2004|access-date=28 April 2012|newspaper=The Sunday Times|location=London|last=Lovejoy|first=Joe|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200730/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/sport/football/article92057.ece|archive-date=3 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Рос у рабочым прыгарадзе Амстэрдама ў сям’і сярэдняга класа<ref name="Times"/>. Яго бацька быў электрыкам, а таксама гуляў у аматарскіх лігах<ref name="highbeam.com">{{cite news|title=Dennis is worth wait in gold; The FA Cup quarter-finals: Bergkamp has not played too often, but he's still producing masterpieces|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83592970.html|newspaper=Evening Standard|date=8 March 2002|access-date=28 April 2012|location=London}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Бергкамп названы ў гонар {{нп3|Дэніс Лоу|Дэніса Лоу|ru|Лоу, Денис}}<ref name="highbeam.com"/>. Дадатковая літара «Н» з’явілася з-за падабенства вымаўлення імя Denis з жаночым імем Denise<ref>{{cite web|title=Dennis Bergkamp factfile|url=http://www.sportinglife.com/football/premiership/arsenal/news/story_get.cgi?STORY_NAME=soccer/02/12/19/SOCCER_Bergkamp_Factfile.html&TEAMHD=arsenal|work=Sporting Life|date=2002-12-19|access-date=2012-04-28}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Бергкамп быў выхаваны як каталік і часта ў дзяцінстве хадзіў з сям’ёй у царкву<ref name="religion">{{cite news|title=Dennis is worth wait in gold; The FA Cup quarter-finals: Bergkamp has not played too often, but he's still producing masterpieces|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-60704116.html|newspaper=The Mirror|location=London|date=2 January 1998|access-date=1 May 2012|first=Harry|last=Harris|archive-url=https://archive.today/20130125082441/http://www.highbeam.com/doc/1G1-60704116.html|archive-date=25 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У 12 гадоў Дэніса заўважыў «Аякс» і ён стаў трэнавацца ў яго акадэміі<ref>{{cite web|url=http://www.talkfootball.co.uk/guides/football_legends_dennis_bergkamp.html#b|title=Dennis Bergkamp|publisher=talkfootball.co.uk|lang=en|access-date=2013-06-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6HcOL70tO?url=http://www.talkfootball.co.uk/guides/football_legends_dennis_bergkamp.html#b|archive-date=24 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>, да гэтага, ён выступаў за каманду «Вілскрахт/СНЛ»<ref>{{cite web|url=http://www.geumid.nl/historie/|title=Introductie.|publisher=''geumid.nl''|lang=nl|access-date=2013-06-25|archive-url=https://www.webcitation.org/6HkRQ4RCn?url=http://www.geumid.nl/historie/|archive-date=29 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref> і нават гуляў супраць сваёй будучай каманды<ref>{{cite web|url=http://www.coenverbraak.nl/bergkamp.html|title=DENNIS BERGKAMP “IK BESEF DAT IK MIJN TALENT GEKREGEN HEB”.|publisher=''coenverbraak.nl''|lang=nl|access-date=2013-06-25|archive-url=https://www.webcitation.org/6HkRSTHUK?url=http://www.coenverbraak.nl/bergkamp.html|archive-date=29 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Кар’ера футбаліста == === «Аякс» === [[Файл:Dennis Bergkamp 1989, Bestanddeelnr 934-4782.jpg|thumb|left|220px|Бергкамп у «Аяксе».]] Бергкамп быў выхаваны ў моладзевай сістэме «[[ФК Аякс Амстэрдам|Аякса]]» і пачаў свае выступы за клуб у 17 гадоў<ref name="Times"/>. Трэнер клуба [[Ёхан Кройф]] упершыню паставіў яго ў склад 14 снежня 1986 года ў матчы супраць {{нп3|ФК Рода|«Роды»|be-x-old|Рода Керкрадэ}}. Гульня скончылася з лікам 2:0 на карысць «Аякса»<ref>{{cite news|url=http://www.vi.nl/Wedstrijden/Wedstrijd.htm?dbid=59196&typeofpage=84140|title=Ajax 2–0 Roda JC|access-date=28 April 2012|work=Voetbal International|lang=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015123407/http://www.vi.nl/Wedstrijden/Wedstrijd.htm?dbid=59196&typeofpage=84140|archive-date=15 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. Бергкамп забіў свой першы гол за клуб 22 лютага 1987 года ў матчы супраць {{нп3|ФК Харлем|«Харлема»|ru|Харлем (футбольный клуб)}}. «Аякс» выйграў 6:0<ref>{{cite news|url=http://www.vi.nl/Wedstrijden/Wedstrijd.htm?dbid=59197&typeofpage=84140|title=Ajax 6–0 Haarlem|access-date=3 May 2012|work=Voetbal International|lang=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015123343/http://www.vi.nl/Wedstrijden/Wedstrijd.htm?dbid=59197&typeofpage=84140|archive-date=15 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. Ён згуляў 23 матчы ў сезоне 1986/1987. Таксама ў тым сезоне Бергкамп дэбютаваў на міжнароднай арэне ў матчы супраць «[[ФК Мальмё|Мальмё]]» ў Кубку ўладальнікаў Кубкаў<ref name="Times"/>. «Аякс» выйграў гэты турнір, перамогшы ў фінале {{нп3|ФК Лакаматыў Лейпцыг|«Лакаматыў»|ru|Локомотив (футбольный клуб, Лейпциг)}} з [[Лейпцыг]]а<ref>{{cite news|title=1986/87: Ajax revive their traditions|url=http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/history/season=1986/intro.html|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|date=1 June 1987|access-date=14 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20100503063433/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/history/season%3D1986/intro.html|archive-date=3 мая 2010|url-status=dead}}</ref>. У наступных сезонах Бергкамп зацвердзіўся ў якасці іграка асноўнага складу. З 1989 па 1992 год «Аякс» выйграў 4 тытулы. Бергкамп забіў 29 галоў у 36 гульнях у сезоне 1990/1991. У 1992 годзе «Аякс» выйграў {{нп3|Кубак УЕФА 1991/1992|Кубак УЕФА|ru|Кубок УЕФА 1991/1992}}, перамогшы ў фінале «[[ФК Тарына|Тарына]]». Потым — {{нп3|Кубак Нідэрландаў па футболе|кубак краіны|ru|Кубак Нідэрляндаў па футболе}}, перамогшы ў фінале «[[ФК Херэнвен|Херэнвен]]»<ref>{{cite news|title=1991/92: Ajax complete clean sweep|url=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/history/season=1991/index.html|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|access-date=11 May 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=Ajax – sc Heerenveen|url=http://www.sc-heerenveen.nl/voetbal/wedstrijd/ajax-sc-heerenveen/?match=15523|work=sc-heerenveen.nl|publisher=[[ФК Херэнвен|SC Heerenveen]]|access-date=2012-05-11|archive-url=https://www.webcitation.org/6GWz9ITTe?url=http://www.sc-heerenveen.nl/voetbal/wedstrijd/ajax-sc-heerenveen/?match=15523|archive-date=11 мая 2013|url-status=live}}</ref>. Бергкамп быў найлепшым бамбардзірам у чэмпіянаце Нідэрландаў з 1991 па 1993 год, а таксама атрымліваў званне лепшага іграка года ў 1992 і 1993 гадах<ref>{{cite news|url=http://www.ajax.nl/Nieuws/Nieuwsarchief/Nieuws-artikel/Deze-week-17-jaar-geleden.htm|title=Deze week&nbsp;... 17 jaar geleden|work=Ajax.nl|date=11 February 2009|access-date=11 May 2012|lang=nl}}</ref>. За всю карьеру в «Аяксе» он забил 122 гола в 239 матчах. === «Інтэр» === Бергкамп быў запатрабаваны на трансферным рынку. Трэнер «Аякса» Кройф параіў яму не выступаць за «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]», адну з зацікаўленых у ім камандаў<ref>{{cite news|url=http://www.elpais.com/articulo/deportes/CRUYFF/_JOHAN_/FUTBOL/HOLANDA/BERGKAMP/_DENNIS_/FUTBOLISTA/HOLANDA/FUTBOL_CLUB_BARCELONA_/CLUB_DE_FUTBOL/elpepidep/19930102elpepidep_2/Tes|title=Cruyff: "¿Qué va a hacer Bergkamp en el Real Madrid?"|date=2 January 1993|access-date=12 December 2011|newspaper=[[El País]]|last=Carbonell|first=Rafael|lang=es|location=Barcelona}}</ref>. Бергкамп хацеў гуляць у Італіі<ref name="FourFourTwo">{{cite web|url=http://fourfourtwo.com/interviews/one-on-one/371/article.aspx|title=Dennis Bergkamp – One-on-One – Interviews|access-date=2011-12-12|work=FourFourTwo|archive-url=https://www.webcitation.org/6GWzARJay?url=http://fourfourtwo.com/interviews/one-on-one/371/article.aspx|archive-date=11 мая 2013|url-status=live}}</ref>. Ён лічыў Серыю А лепшай лігай свету і хацеў перайсці ў «[[ФК Ювентус|Ювентус]]» ці «[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]». 16 лютага 1993 года апошнія пагадзіліся купіць Бергкампа за 7,1 мільёнаў фунтаў<ref name="Inter">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-bergkamp-joins-inter-for-71m-pounds-1473409.html|title=Football: Bergkamp joins Inter for 7.1m pounds|date=16 February 1993|access-date=12 December 2011|newspaper=The Independent|location=London|last=Haylett|first=Trever}}</ref>. Бергкамп дэбютаваў за «Інтэр» у матчы супраць {{нп3|ФК Рэджына|«Рэджыны»|ru|Реджина (футбольный клуб)}} 29 жніўня 1993 года<ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.corriere.it/1993/agosto/30/Jonk_Toto_fanno_ridere_Inter_co_0_93083010915.shtml|title=Jonk e Toto' fanno ridere l' Inter|date=30 August 1993|access-date=13 December 2011|publisher={{нп3|Corriere della Sera|Corriere della Sera|ru|Corriere della Sera}}|last=Giancarlo|first=Padovan|lang=it|location=Milan}}</ref>, а забіў свой першы гол за клуб у гульні супраць {{нп3|ФК Крэманезэ|«Крэманезэ»|en|U.S. Cremonese}} ў верасні 1993 года. Але яму было складана гуляць супраць італьянскіх абаронцаў, і ён забіў толькі 7 галоў у лізе. Гэта таксама было злучана з тым, што ў яго не было высакакласнага партнёра па атацы. Ён гуляў з {{нп3|Рубен Соса|Рубенам Сосай|ru|Соса, Рубен}} і {{нп3|Сальваторэ Скілачы|Сальваторэ Скілачы|ru|Скиллачи, Сальваторе}}<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-wright-faces-charge-fa-awaits-linesmans-decision-1506224.html|title=Football: Wright faces charge: FA awaits linesman's decision|date=23 November 1993|access-date=14 December 2011|newspaper=The Independent|last=Winter|first=Henry|location=London}}</ref>. У лютым 1994 года клуб звольніў трэнера [[Асвальда Баньёлі]]. Яго замяніў [[Джамп’ера Марыні]]<ref>{{cite news|url=http://news.google.com/newspapers?nid=1309&dat=19940209&id=Fd9OAAAAIBAJ&sjid=5hMEAAAAIBAJ&pg=3282,3220664|title=Inter sack coach Bagnoli|date=9 February 1994|access-date=14 December 2011|work={{нп3|New Straits Times|New Straits Times|ru|New Straits Times}}|location=Milan}}</ref>. «Інтэр» фінішаваў 13-м у серыі А, але выйграў [[Кубак УЕФА]], перамогшы ў фінале «[[ФК Рэд Бул Зальцбург|Зальцбург]]»<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=1993/overview/index.html|title=1993/94: Inter reclaim UEFA Cup|work=UEFA.com|date=1994-06-01|access-date=2011-12-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6GWzC5P3c?url=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=1993/overview/index.html|archive-date=11 мая 2013|url-status=live}}</ref>. Бергкамп стаў найлепшым бамбардзірам гэтага спаборніцтва, а таксама аформіў хэт-трык у матчы супраць бухарэсцкага {{нп3|ФК Рапід Бухарэст|«Рапіда»|be-x-old|Рапід Бухарэст}}<ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.corriere.it/1993/settembre/17/Bergkamp_Baggio_magie_10_co_0_93091713338.shtml|title=Bergkamp Baggio, magie da 10|date=17 September 1993|access-date=14 December 2011|newspaper=Corriere della Sera|last=Gherarducci|first=Mario|lang=it|location=Milan}}</ref>. З пачаткам новага сезона кіраўніцтва «Інтэра» прызначыла новага трэнера, {{нп3|Атавіа Б'янкі|Атавіа Б'янкі|ru|Бьянки, Оттавио}}. Бергкамп правёў сезон млява, галоўным чынам з-за чэмпіянату свету 1994 года. Яму атрымалася забіць пяць галоў у 26 матчах. Таксама ў яго склаліся дрэнныя адносіны з заўзятарамі<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/unravelling-the-enigma-that-is-dennis-bergkamp-1587595.html|title=Unravelling the enigma that is Dennis Bergkamp|date=21 June 1995|access-date=14 December 2011|newspaper=The Independent|last=Winner|first=David|location=London}}</ref>. Некаторыя італьянскія газеты таксама адзначалі яго дрэнную гульню. «Інтэр» скончыў сезон на шостым месцы ў лізе. Клуб не здолеў адстаяць Кубак УЕФА, «Інтэр» выбыў у першым раўндзе. У лютым 1995 года клуб купіў італьянскі бізнесмен [[Масіма Мараці]], які нацэліўся на абнаўленне складу<ref>{{cite news|url=http://www.corrieredellosport.it/accaddeoggi/2011/02/18-156431/1995,+Moratti+compra+l%27Inter|title=1995, Moratti compra l'Inter|date=18 February 2011|access-date=14 December 2011|publisher=Corriere dello Sport|last=Marrese|first=Emilio|lang=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327195921/http://www.corrieredellosport.it/accaddeoggi/2011/02/18-156431/1995%2C+Moratti+compra+l%27Inter|archive-date=27 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. З-за куплі {{нп3|Маўрыцыа Ганц|Маўрыцыа Ганца|ru|Ганц, Маурицио}} Бергкамп страціў месца ў складзе і захацеў пайсці<ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.corriere.it/1995/marzo/29/Ganz_primo_colpo_Moratti_co_0_95032914360.shtml|title=Ganz, il primo colpo di Moratti|date=29 March 1995|access-date=14 December 2011|newspaper=Corriere della Sera|agency=BBC|lang=it}}</ref>. === «Арсенал» === [[Файл:Dennis Bergkamp.jpg|thumb|left|220px|Бергкамп у складзе «Арсенала».]] У чэрвені 1995 года «Арсенал» набыў Бергкампа за 7,5 мільёнаў фунтаў<ref name="arsenal">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/rioch-signs-bergkamp-to-signal-new-era-1587607.html|title=Rioch signs Bergkamp to signal new era|date=21 June 1995|access-date=9 December 2011|newspaper=The Independent|last=Shaw|first=Phil|location=London}}</ref>. Ён стаў першым іграком, падпісаным трэнерам {{нп3|Брус Рыях|Брусам Рыяхам|ru|Риох, Брюс}}<ref name="arsenal"/>. Ён дэбютаваў за новы клуб у матчы супраць «[[ФК Мідлсбра|Мідлсбра]]». Бергкамп доўга адаптаваўся ў Англіі і забіў свой першы гол толькі пасля 6 матчаў<ref>{{cite web|url = http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=633&season_id=125|title = Games played by Dennis Bergkamp in 1995/1996|publisher = Soccerbase|access-date = 2013-05-10|archive-url = https://www.webcitation.org/6GaP2Fols?url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=633|archive-date = 13 мая 2013|url-status = live}}</ref>. Гэта адбылося 23 верасня 1995 года ў матчы супраць «[[ФК Саўтгемптан|Саўтгемптана]]»<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/dennis-finds-his-menace-1602734.html|title=Dennis finds his menace|date=24 September 1995|access-date=9 December 2011|work=The Independent|last=Houston|first=Bob|location=London}}</ref>. За свой першы сезон у Англіі ён згуляў 33 матчы, забіўшы 11 галоў, і дапамог «Арсеналу» выйсці ў Кубак УЕФА<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/74451.stm|title=Bergkamp honoured by PFA|date=6 April 1998|access-date=11 December 2011|work=BBC News|publisher=BBC}}</ref>. Прызначэнне [[Арсен Венгер|Арсена Венгера]] на пост трэнера «Арсенала» ў верасні 1996 года стала паваротным момантам у кар’еры Бергкампа<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2004/apr/25/arsenal|title=On a higher plane|date=25 April 2004|access-date=13 December 2011|newspaper=The Guardian|last=Lawrence|first=Amy|location=London}}</ref>. Венгер выкарыстоўваў Бергкампа ў якасці цэнтральнага нападніка<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/columnists/alansmith/2321419/The-brilliance-of-Bergkamp.html|title=The brilliance of Bergkamp|date=18 September 2007|access-date=24 May 2013|newspaper=The Telegraph|last=Smith|first=Alan|location=London}}</ref>. У тым сезоне Дэніс аддаў 13 галявых перадач. 24 лістапада Бергкамп забіў пераможны гол у браму «[[ФК Тотэнхэм Хотспур|Тотэнхэма]]»<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-bergkamp-and-adams-break-spirited-spurs-1354105.html|title=Football: Bergkamp and Adams break spirited Spurs|date=25 November 1996|access-date=10 December 2011|newspaper=The Independent|last=Haylett|first=Trever|location=London}}</ref>. 11 студзеня ў матчы супраць «Сандэрленда» Бергкамп атрымаў сваю першую чырвоную картку ў кар’еры<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/grim-for-grizzly-adams-1282883.html|title=Grim for grizzly Adams|date=12 January 1997|access-date=10 December 2011|work=The Independent|last=Turnbull|first=Simon|location=London}}</ref>. «Арсенал» скончыў сезон на 3-м месцы<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-three-gunner-salute-for-baseball-ground-1261073.html|title=Football: Three Gunner salute for Baseball Ground|date=12 May 1997|access-date=10 December 2011|newspaper=The Independent|last=Shaw|first=Phil|location=London}}</ref>. У наступным сезоне Бергкамп дапамог «Арсеналу» выйграць чэмпіянат і кубак, нягледзячы на тое, што галоўным фаварытам быў «[[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/77544.stm|title=Title run-in: United steel or Arsenal grit?|date=30 April 1998|access-date=12 December 2011|work=BBC News|publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-1013159-wengers-sandcastle-under-siege.do|title=Wenger's sandcastle under siege|date=5 November 2001|access-date=12 December 2011|work=Evening Standard|last=Stammers|first=Steve|location=London|archive-date=5 мая 2013|archive-url=https://archive.today/20130505152122/http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-1013159-wengers-sandcastle-under-siege.do|url-status=dead}}</ref>. Ён стаў найлепшым бамбардзірам клуба з 22 галамі. У матчы супраць «[[ФК Лестэр Сіці|Лестэр Сіці]]» ў пачатку сезона ён аформіў свой першы хэт-трык за «Арсенал»<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-wright-faces-more-fa-action-1247722.html|title=Football: Wright faces more FA action|date=28 August 1997|access-date=10 December 2011|newspaper=The Independent|last=Shaw|first=Phil|location=London}}</ref>. Трэці гол у тым матчы Бергкамп назваў самым прыгожым голам за «Арсенал»<ref>{{cite web|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/ggg4-bergkamp-v-leicester-city-1997|title=GGG4: Bergkamp v Leicester City, 1997|date=2009-07-28|access-date=2011-12-11|work=Arsenal.com|archive-url=https://www.webcitation.org/6GsdfNRGG?url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/ggg4-bergkamp-v-leicester-city-1997|archive-date=25 мая 2013|url-status=live}}</ref>. Трэнер «Лестэра» [[Марцін О’Ніл]] назваў гэты хэт-трык «лепшым хэт-трыкам, які ён бачыў»<ref>Palmer (2008), p. 73.</ref>. У чвэрцьфінале кубка Англіі супраць «[[ФК Вест Хэм Юнайтэд|Вест Хэм Юнайтэд]]» Бергкамп быў выдалены і прапусціў тры матчы з-за дыскваліфікацыі<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/66693.stm|title=Arsenal and Sheffield United through on penalties|date=18 March 1998|access-date=11 December 2011|work=BBC News|publisher=BBC}}</ref>. 29 красавіка 1998 года ён атрымаў траўму і выбыў да канца сезона. Па сканчэнню сезона ён быў прызнаны найлепшым футбалістам чэмпіянату паводле версіі {{нп3|Ігрок года паводле версіі футбалістаў ПФА|ПФА|ru|Игрок года по версии футболистов ПФА}} і {{нп3|Футбаліст года паводле версіі Асацыяцыі футбольных журналістаў|АФЖ|ru|Футболист года по версии Ассоциации футбольных журналистов}}<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/bergkamp-sends-arsenal-into-europe-1345860.html|title=Bergkamp sends Arsenal into Europe|date=6 May 1996|access-date=9 December 2011|newspaper=The Independent|last=Chesshyre|first=Tom|location=London}}</ref>. У сезоне 1998/1999 «Арсенал» не змог абараніць чэмпіёнства, прайграўшы ў апошнім туры будучаму пераможцу першасці «Манчэстэр Юнайтэд». У кубку Англіі «Арсенал» таксама прайграў у паўфінале «чырвоным д’яблам»<ref name="FACup">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/1999/apr/15/match.sport3?INTCMP=SRCH|title=Schmeichel takes flight as Giggs strips Arsenal bare|date=15 April 1999|access-date=11 December 2011|newspaper=The Guardian|last=Thorpe|first=Martin|location=London}}</ref>. Бергкамп забіў 16 галоў. У кубку Англіі Беркгамп біў пенальці ў кампенсаваны час у паўфінале, але яго ўдар парыраваў [[Петэр Шмейхель]]. У другім экстра-тайме [[Раян Гігз]] забіў пераможны гол<ref name="FACup"/><ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story/_/id/891126/the-fa-cup%27s-greatest-goals?cc=5739|title=The FA Cup's Greatest Goals|date=11 March 2011|access-date=11 December 2011|publisher=ESPN Soccernet|last=Carter|first=Jon|archive-url=https://web.archive.org/web/20110318161502/http://soccernet.espn.go.com/columns/story/_/id/891126/the-fa-cup%27s-greatest-goals?cc=5739|archive-date=18 сакавіка 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/sport/football/manchester_united/s/58/58639_giggs_goal_is_greatest_fa_cup_moment.html|title=Giggs' goal is greatest FA Cup moment|date=15 May 2003|access-date=11 December 2011|newspaper=Manchester Evening News|archive-url=https://archive.today/20130421010917/http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/sport/football/manchester_united/s/58/58639_giggs_goal_is_greatest_fa_cup_moment.html|archive-date=21 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. Сезон 1999/2000 выклікаў расчараванне ў заўзятараў: клуб заняў 2-е месца ў чэмпіянаце і прайграў у фінале кубка УЕФА «[[ФК Галатасарай|Галатасараю]]» ў серыі пенальці<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/752751.stm|title=Penalty heartbreak for Arsenal|date=17 May 2000|access-date=11 December 2011|work=BBC News|publisher=BBC}}</ref>. У міжсезоннасць з «Арсенала» пайшлі {{нп3|Марк Овермарс|Марк Овермарс|en|Marc Overmars}} і [[Эмануэль Пеці]]<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/936020.stm|title=Bergkamp future still uncertain|date=21 September 2000|access-date=11 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У 2000 годзе Бергкамп падоўжыў кантракт з «Арсеналам»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/1090298.stm|title=Bergkamp and Parlour agree deals|date=28 December 2000|access-date=11 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. Нягледзячы на тое, што «Арсенал» купіў некалькіх кваліфікаваных ігракоў, у сезоне 2000/2001 клуб таксама заняў 2-е месца<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/1310320.stm|title=Arsenal outgun Leeds|date=5 May 2001|access-date=11 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. Пасля з’яўлення [[Цьеры Анры]] і {{нп3|Сільвен Вільтор|Сільвена Вільтора|en|Sylvain Wiltord}} Бергкамп перастаў пастаянна з’яўляцца ў асноўным складзе<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2001/may/13/match.sport?INTCMP=SRCH|title=Owen spikes the Gunners|date=13 May 2001|access-date=11 December 2011|work=The Guardian|last=Wilson|first=Paul|location=London}}</ref>. {{Quote box | width = 25% | align = right |Вы не можаце вінаваціць нікога і абаронцаў за гэты гол. Вы проста павінны прызнаць, што Бергкамп дзеяў хораша |{{нп3|Бобі Робсан|Бобі Робсан|ru|Робсон, Бобби}} пра гол Бергкампа ў браму «Ньюкасла»<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/columnists/alansmith/2321419/The-brilliance-of-Bergkamp.html|title=The brilliance of Bergkamp|date=18 September 2007|access-date=10 December 2011|work=The Daily Telegraph|last=Smith|first=Alan}}</ref> }} У сезоне 2001/2002 «Арсенал» зрабіў залаты дубль. У чэмпіянаце ён у перадапошнім туры перайграў «Манчэстэр Юнайтэд», а ў фінале Кубка Англіі выйграў у «Чэлсі»<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-united/3027377/Simply-champion-Arsenal.html|title=Simply champion, Arsenal|date=8 May 2002|access-date=12 December 2011|newspaper=The Daily Telegraph|location=London|last=Winter|first=Henry}}</ref>. Бергкамп згуляў 33 матчы і забіў 15 галоў. 27 студзеня 2002 года ў чацвёртым раўндзе кубка ён атрымаў чырвоную картку<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/1780997.stm|title=Sweet revenge for Arsenal|date=27 January 2002|access-date=11 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref> і быў дыскваліфікаваны на тры матчы (два ў лізе і адзін у кубку)<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/2429966/Arsenal-hit-by-Bergkamp-ban.html|title=Arsenal hit by Bergkamp ban|date=4 February 2002|access-date=12 December 2011|work=Daily Telegraph|last=Wallace|first=Sam}}</ref>. Бергкамп апеляваў адносна гэтага рашэння, але беспаспяхова<ref>{{cite news|title=Bergkamp appeal turned down|url=http://www.the-fa.org/newscontent.asp?artid=2839|work=The Football Association|date=4 February 2002|access-date=17 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20020222011434/http://www.the-fa.org/newscontent.asp?artid=2839|archive-date=22 лютага 2002|url-status=dead}}</ref>. Ён выйшаў на поле толькі 3 сакавіка 2002 года ў матчы супраць «[[ФК Ньюкасл Юнайтэд|Ньюкасл Юнайтэд]]». У пачатку матча ён забіў прыгожы гол. Венгер назваў той гол неверагодным<ref name="Newcastle">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/2431805/Newcastle-laid-bare-by-Bergkamp.html|title=Newcastle laid bare by Bergkamp|date=3 March 2002|access-date=12 December 2011|newspaper=The Daily Telegraph|location=London|last=Wallace|first=Sam}}</ref>, дадаўшы: «Гэта быў не толькі прыгожы, але і важны гол»<ref name="Newcastle"/>. Пад канец сезона ён утварыў звязку з {{нп3|Фрэдрык Юнгберг|Фрэдзі Юнгбергам|ru|Юнгберг, Фредрик}}<ref name="Tele">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/arsenal/3027104/Ljungberg-has-will-to-win.html|title=Ljungberg has will to win|date=3 May 2002|access-date=12 December 2011|newspaper=The Daily Telegraph|location=London|last=Ley|first=John}}</ref>. 4 студзеня 2003 года ў кубку Англіі ён забіў свой соты гол за «Арсенал»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/2607165.stm|title=Arsenal end Oxford dream|date=4 January 2003|access-date=12 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/2527171.stm|title=Bergkamp reaches milestone|date=4 January 2003|access-date=12 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У тым сезоне клубу не атрымалася захаваць чэмпіёнскі тытул, хоць у сакавіку ў яго быў адрыў ад пераследніка ў 8 ачкоў<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/2992107.stm|title=Ten weeks that turned the title|date=4 May 2003|access-date=12 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. Ты не менш яны выйгралі кубак Англіі, перамогшы ў фінале «[[ФК Саўтгемптан|Саўтгемптан]]»<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2003/may/18/match.facup|title=Pires aim is true for muted Gunners|date=18 May 2003|access-date=12 December 2011|work=The Guardian|last=Wilson|first=Paul|location=London}}</ref>. 20 ліпеня 2003 года Бергкамп падоўжыў кантракт на год<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/3081441.stm|title=Bergkamp signs new deal|date=20 July 2003|access-date=12 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У сезоне 2003/2004 «Арсенал» вярнуў сабе чэмпіёнскі тытул і больш таго, стаў першай камандай за больш за 100 гадоў, якая прайшла ўвесь турнір без паражэнняў. У апошнім матчы сезона супраць «[[ФК Лестэр Сіці|Лестэр Сіці]]» Бергкамп аддаў галявы пас на [[Патрык Віейра|Патрыка Віейра]], той абыйшоў брамніка і забіў пераможны гол<ref name="Invincibles">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2378953/Arsenal-join-the-Invincibles.html|title=Arsenal join the Invincibles|date=16 May 2004|access-date=13 December 2011|newspaper=The Daily Telegraph|location=London|last=Barclay|first=Patrick}}</ref>, матч скончыўся з лікам 2:1. Тая каманда была названа непераможнай<ref name="Invincibles"/>. Але ў Еўропе «Арсенал» не змог дамагчыся поспеху. Каманда прайграла ў 1/4 фіналу «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/champions_league/3593083.stm|title=Arsenal 1–2 Chelsea|date=6 April 2004|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>, нягледзячы на тое, што перад гэтым каманды тройчы сустракаліся ва ўнутраных спаборніцтвах, і пераможцам нязменна заставаўся «Арсенал». Пад канец сезона «Арсенал» падоўжыў кантракт з Бергкампам<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/3708777.stm|title=Bergkamp agrees new deal|date=12 May 2004|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У сезоне 2004/2005 Бергкамп згуляў у 29 матчах «Арсенала». Каманда заняла другое месца, адстаўшы ад «Чэлсі» на 12 ачкоў. 22 жніўня 2004 года ў матчы супраць «Мідлсбра» Бергкамп выйшаў на поле ў якасці капітана<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2004/aug/23/match.arsenal|title=Gunners have all the answers to biggest test|date=23 August 2004|access-date=13 December 2011|work=The Guardian|last=McCarra|first=Kevin|location=London}}</ref>. 19 лютага 2005 у матчы кубка Англіі супраць «[[ФК Шэфілд Юнайтэд|Шэфілд Юнайтэд]]» яму паказалі непасрэдную чырвоную картку<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/4259689.stm|title=Arsenal 1–1 Sheff Utd|date=19 February 2005|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. З-за гэтага ён прапусціў тры матчы ў чэмпіянаце<ref>{{cite news|url=http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-16813823-bergkamp-loses-red-card-appeal.do|title=Bergkamp loses red card appeal|date=23 February 2005|access-date=13 December 2011|work=Evening Standard|location=London|archive-date=12 верасня 2012|archive-url=https://archive.today/20120912091709/http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-16813823-bergkamp-loses-red-card-appeal.do|url-status=dead}}</ref>. У апошнім матчы сезона супраць «[[ФК Эвертан|Эвертана]]» Бергкамп стаў іграком матча<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2005/may/12/match.sport|title=Rampant Gunners in seventh heaven|date=12 May 2005|access-date=13 December 2011|work=The Guardian|last=Brodkin|first=Jon|location=London}}</ref>. Заўзятары хацелі, каб Бергкамп падоўжыў кантракт на год<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/4533683.stm|title=Bergkamp made to wait on new deal|date=12 May 2005|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. Пасля фінальнага матча кубка Англіі, у якім у серыі пенальці «Арсенал» перамог «Манчэстэр Юнайтэд», ён падоўжыў кантракт<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/4569757.stm|title=Bergkamp set to stay at Arsenal|date=21 May 2005|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У апошнім сезоне Бергкампа «Арсенал» заняў 4-е месца<ref name="lasthbr">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4957444.stm|title=Arsenal 4–2 Wigan|date=7 May 2006|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У матчы першага тура Лігі чэмпіёнаў ён забіў гол, выйдучы на замену<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2365306/Bergkamp-just-beats-clock.html|title=Bergkamp just beats clock|date=15 September 2005|access-date=13 December 2011|newspaper=The Daily Telegraph|location=London|last=Winter|first=Henry}}</ref>. Паядынак супраць «[[ФК Вест Бромвіч Альбіён|Вест Бромвіч Альбіёна]]», які адбыўся 15 красавіка 2006, быў прысвечаны Бергкампу<ref name="DB">{{cite web|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/turn-highbury-orange-for-dennis-bergkand-day-|title=Turn Highbury orange for Dennis Bergkamp Day!|date=2006-04-03|access-date=2011-12-13|work=Arsenal.com|archive-url=https://www.webcitation.org/6HDwKjwGz?url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/turn-highbury-orange-for-dennis-bergkand-day-|archive-date=8 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>. Фанатам, якія прышлі на {{нп3|Хайберы, стадыён|«Хайберы»|be-x-old|Гайбэры (стадыён)}}, падарылі футболкі Бергкампа<ref name="DB"/>. У другім тайме ён выйшаў на замену і на 89-й хвіліне забіў гол — апошні ў кар’еры<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4890626.stm|title=Arsenal 3–1 West Brom|date=15 April 2006|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. 7 мая Дэніс узяў удзел у таварыскім футбольным матчы, згуляным на «Хайберы»<ref name="lasthbr" />, гэта гульня стала апошняй у яго кар’еры. Бергкамп застаўся на лаўцы запасных у фінале Лігі чэмпіёнаў супраць «[[ФК Барселона|Барселоны]]»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4773353.stm|title=Barcelona 2–1 Arsenal|date=17 May 2006|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. 22 ліпеня 2006 года Бергкамп згуляў свой развітальны матч, у якім «Арсенал» сустракаўся з яго былым клубам, «Аяксам». Старт матча даў розыгрыш мяча з удзелам Бергкампа, яго бацькі і сына. У першым тайме гулялі дзейныя ігракі клубаў (на баку «Аякса» ўзяў удзел будучы капітан «Арсенала» [[Томас Вермален]]), а ў другім — іх легенды. Прыкладам, за «Арсенал»: {{нп3|Іян Райт|Райт|ru|Райт, Иан}}, [[Патрык Віейра|Віейра]], [[Марк Овермарс|Овермарс]], [[Эмануэль Пеці|Пеці]] і {{нп3|Дэвід Сімэн|Дэвід Сімэн|ru|Симен, Дэвид}}, а за «Аякс»: [[Марка ван Бастэн]], {{нп3|Дані Блінд|Дані Блінд|ru|Блинд, Данни}}, [[Ёхан Кройф]], {{нп3|Франк дэ Бур|Франк|ru|де Бур, Франк}} і {{нп3|Рональд дэ Бур|Рональд|ru|де Бур, Рональд}} дэ Буры. «Арсенал» выйграў матч з лікам 2:1 дзякуючы галам [[Цьеры Анры|Анры]] і {{нп3|Нванква Кану|Нванква Кану|ru|Кану, Нванкво}}. [[Клас-Ян Хюнтэлар]], які забіў першы гол у матчы, стаў першым іграком, які забіў на новым стадыёне «Арсенала» «[[Эмірэйтс (стадыён)|Эмірэйтс]]»<ref>{{cite web|url=http://www.arsenal.com/matchreport.asp?thisNav=fixtures&fxid=295613|title=Match Report: Bergkamp Testimonial|work=Arsenal.com|access-date=27 July 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822024220/http://www.arsenal.com/matchreport.asp?thisNav=fixtures&fxid=295613|archive-date=22 жніўня 2006|url-status=live}}</ref>. == Нацыянальная зборная == === Моладзевая === Кар’ера ў моладзевай зборнай у Бергкампа працягвалася ўсяго 1 год. Ён дэбютаваў у матчы супраць {{нп3|Моладзевая зборная СССР па футболе|моладзевай зборнай СССР|ru|Молодёжная сборная СССР по футболу}} 21 сакавіка 1989 года. Матч скончыўся з рахункам 1:0 у карысць СССР<ref>{{cite web|url=http://russia-matches.ucoz.ru/publ/molodjozhnaja_sbornaja/1989_molodjozhnaja/gollandija_molodjozhnaja_sssr_molodjozhnaja_0_1/455-1-0-1997|title=СССР - Голандия|author=Хромцев Алексей|publisher=russia-matches.ucoz.ru|lang=руская|access-date=2013-06-25|archive-url=https://www.webcitation.org/6HkRTEFcE?url=http://russia-matches.ucoz.ru/publ/molodjozhnaja_sbornaja/1989_molodjozhnaja/gollandija_molodjozhnaja_sssr_molodjozhnaja_0_1/455-1-0-1997|archive-date=29 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>. У кваліфікацыі да Еўра-1990 ён згуляў свой апошні матч за «маладзёжку» супраць {{нп3|Моладзевая зборная Ісландыі па футболе|зборнай Ісландыі|en|Iceland national under-21 football team}}, Нідэрланды прайгралі з рахункам 3:2. У сваёй групе каманда Бергкампа заняла трэцяе месца, усяго на адно ачко абыйдучы {{нп3|моладзевая зборная Фінляндыі па футболе|Фінляндыю|en|Finland national under-21 football team}}, групу выйграла зборная {{нп3|моладзевая зборная Германіі па футболе|ФРГ|en|Germany national under-21 football team}}. === Асноўная === [[Файл:Dennis Bergkamp Euro '96.jpg|thumb|right|220px|Бергкамп перад матчам Еўра-1996 супраць Шатландыі.]] [[Файл:Bergkamp.jpg|thumb|left|220px|Бергкамп размінаецца.]] Бергкамп дэбютаваў у зборнай Нідэрландаў у матчы супраць [[Зборная Італіі па футболе|Італіі]] 26 верасня 1990 года, калі ён выйшаў на замену замест Франка дэ Бура<ref>{{cite web|url=http://www.transfermarkt.it/it/italien_niederlande/index/spielbericht_1143927.html|title=Cronaca della partita – Italia – Olanda, 26.09.1990|work=Transfermarket.it|access-date=2012-03-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6HF3Lfd9W?url=http://www.transfermarkt.it/it/italien_niederlande/index/spielbericht_1143927.html|archive-date=9 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>. Ён забіў свой першы гол за зборную ў матчы супраць [[Зборная Грэцыі па футболе|зборнай Грэцыі]] 21 лістапада 1990 года<ref>{{cite news|title=Uefa Euro 1992 – History – Netherlands–Greece|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1992/matches/round=218/match=3005/index.html|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|access-date=2 May 2012}}</ref>. Бергкамп паехаў са зборнай на [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|Еўра-1992]], дзе забіў тры галы і стаў найлепшым бамбардзірам. Зборная Нідэрландаў выляцела ў паўфінале, прайграўшы будучым пераможцам турніру [[Зборная Даніі па футболе|Даніі]]<ref>{{cite news|title=Schmeichel helps Denmark down Netherlands|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1992/matches/round=216/match=6097/postmatch/report/index.html|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|date=5 October 2003|access-date=30 April 2012}}</ref>. У кваліфікацыі да чэмпіянату свету 1994 года Бергкамп забіў 5 галоў і быў улучаны ў склад на фінальную частку турніру. На групавой стадыі мундыяля ён забіў гол у браму [[Зборная Марока па футболе|зборнай Марока]], а таксама ў 1/8 фіналу — [[Зборная Ірландыі па футболе|Ірландыі]]. У 1/4 фіналу ён забіў свой трэці гол на турніры [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразіліі]], але каманда прайграла з лікам 2:3<ref>{{cite news|title=Brazil end Oranje's American dream|url=http://www.fifa.com/classicfootball/matches/match=3098/index.html|work=FIFA.com|publisher=Fédération Internationale de Football Association|access-date=30 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103214642/http://www.fifa.com/classicfootball/matches/match%3D3098/index.html|archive-date=3 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref>. На Еўра-1996 Бергкамп забіў адзін гол у браму каманды [[Зборная Швейцарыі па футболе|Швейцарыі]] падчас групавога этапу, а таксама аддаў галявую перадачу на {{нп3|Патрык Клюйверт|Патрыка Клюйверта|ru|Клюйверт, Патрик}} ў матчы супраць [[Зборная Англіі па футболе|Англіі]]<ref>{{cite news|title=Second-half surge sends Netherlands top|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1996/matches/round=227/match=52484/postmatch/report/index.html|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|date=6 October 2003|access-date=1 May 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/englands-night-of-rapture-1337711.html|title=England's night of rapture|date=19 June 1996|access-date=30 April 2012|newspaper=The Independent|first=Glenn|last=Moore|location=London}}</ref>. Зборная Нідэрландаў выляцела ў 1/4 фіналу, прайграўшы па пенальці [[Зборная Францыі па футболе|зборнай Францыі]]<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tables/96e.html#fin|title=European Championship 1996|access-date=2012-04-30|publisher=rsssf.com|first=Stokkermans|last=Karel|archive-url=https://www.webcitation.org/6HFcDbXqn?url=http://www.rsssf.com/tables/96e.html#fin|archive-date=9 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>. 9 лістапада 1996 года ў матчы супраць [[Зборная Уэльса па футболе|Уэльса]] Бергкамп аформіў свой першы хет-трык за зборную<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/seven-and-hell-for-the-welsh-1351702.html|title=Bergkamp admits to flying phobia|date=10 November 1996|access-date=30 April 2012|newspaper=The Independent|first=Trever|last=Haylett}}</ref>. Нідэрланды занялі першае месца ў сваёй групе і выйшлі на мундыяль 1998 года. Дэніс забіў тры галы за турнір, у тым ліку адзін з самых прыгожых галоў чэмпіянату ў матчы супраць [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціны]]; Франк дэ Бур зрабіў на яго доўгую перадачу, ён двума дотыкамі абгуляў {{нп3|Раберта Аяла|Раберта Аялу|ru|Айяла, Роберто}} і прыцэльна ўдарыў у дальні вугал<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8784/report.html|title=Netherlands – Argentina|publisher=FIFA.com|access-date=2010-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/6HGmtE2D4?url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8784/report.html|archive-date=10 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Гэты гол Бергкамп ахрысціў як «лепшы ў кар’еры»<ref>{{YouTube|http://www.youtube.com/watch?v=xtXo-8tThAg|Dennis Bergkamp vs Argentina 1998 - The goal that shook the world}}</ref>. Таксама гэты мяч дазволіў яму абагнаць {{нп3|Фас Вілкес|Фаса Вілкеса|en|Faas Wilkes}} па колькасці галоў за зборную<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-4928778.html|title=Dutch inspired by Bergkamp's improvisation|date=6 July 1998|access-date=30 April 2012|newspaper=The Independent|first=George|last=Vecsey|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602222509/http://www.highbeam.com/doc/1P2-4928778.html|archive-date=2 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У паўфінале Нідэрланды прайгралі па пенальці [[Зборная Бразіліі па футболе|зборнай Бразіліі]]<ref name="FourFourTwo"/><ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/1998/07/08/sports/world-cup-98-doing-a-little-dance-taffarel-guides-brazil-into-final.html|title=WORLD CUP '98; Doing a Little Dance, Taffarel Guides Brazil Into Final|date=8 July 1998|access-date=30 April 2012|newspaper=[[The New York Times]]|first=George|last=Vecsey}}</ref>. Бергкамп увайшоў у сімвалічную зборную чэмпіянату свету<ref>{{cite web|url=http://www.kanonir.com/wc/world_cups/pages/best_players/best_players16.html|title=Сімвалічная зборная чэмпіянату свету 1998 года ў Францыі|publisher=kanonir.com|access-date=2013-07-10|archive-url=https://www.webcitation.org/6I8xc5CKA?url=http://www.kanonir.com/wc/world_cups/pages/best_players/best_players16.html|archive-date=16 ліпеня 2013|url-status=dead}}</ref>. 9 кастрычніка 1999 года ў матчы супраць Бразіліі Бергкамп забіў свой апошні гол за зборную<ref>{{cite news|url=http://krant.telegraaf.nl/krant/archief/19991011/teksten/spo.voetbal.nl-bra.html|title=Bogarde uitblinker tegen Brazilië|date=11 October 1999|access-date=1 May 2012|newspaper=De Telegraaf|first=Valentijn|last=Driessen|lang=nl}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://krant.telegraaf.nl/krant/archief/19991011/teksten/spo.voetbal.nl-bra.html |access-date=16 чэрвеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416210210/http://krant.telegraaf.nl/krant/archief/19991011/teksten/spo.voetbal.nl-bra.html |archive-date=16 красавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>. Паколькі Нідэрланды былі краінай-гаспадыняй Еўра-2000, ім не трэба было праходзіць кваліфікацыю і яны лічыліся галоўнымі фаварытамі<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/euro2000/sportstalk/778764.stm|title=Can Holland improve and win Euro 2000?|date=11 June 2000|access-date=1 May 2012|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У паўфінале галандцы прайгралі [[Зборная Італіі па футболе|Італіі]]<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/euro2000/812047.stm|title=Italy through on penalties|date=29 June 2000|access-date=1 May 2012|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. Пасля паразы Бергкамп абвясціў пра свой сыход са зборнай, вырашыўшы засяродзіцца на сваёй клубнай кар’еры<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/international/blow-for-dutch-as-bergkamp-decides-on-retirement-696405.html|title=Blow for Dutch as Bergkamp decides on retirement|date=11 August 2000|access-date=30 April 2012|newspaper=The Independent|first=Tommy|last=Staniforth}}</ref>. У чэрвені 2003 года Патрык Клюйверт абагнаў Бергкампа ў спісе лепшых бамбардзіраў зборнай за ўсю гісторыю нацыянальнай каманды<ref>{{cite news|title=Kluivert milestone|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-102887919.html|newspaper=Sunday Mirror|location=London|date=8 June 2003|access-date=1 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602223143/http://www.highbeam.com/doc/1G1-102887919.html|archive-date=2 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. === Матчы Бергкампа за моладзевую зборную Нідэрландаў === {| class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size: 95%" width=690 |- !style="color: white; background-color: #FF8000" colspan=6|Матчы і галы Дэніса Бергкампа за моладзевую зборную Нідэрландаў |- |align=center width=50|'''№''' |align=center width=125|'''Дата''' |align=center width=165|'''Сапернік''' |align=center width=80|'''Лік''' |align=center width=80|'''Галы''' |align=center width=190|'''Спаборніцтва''' |- |align=center|1 |21 сакавіка 1989 |{{Сцяг СССР}} [[Моладзевая зборная СССР па футболе|СССР]] |align=center|0 : 1 |align=center|- |[[Таварыскі матч]] |- |align=center|2 |10 кастрычніка 1989 |{{Сцяг Ісландыі}} [[Моладзевая зборная Ісландыі па футболе|Ісландыя]] |align=center|2 : 3 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1990 |- |} === Матчы Бергкампа за зборную Нідэрландаў === {| class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size: 95%" width=690 |- !style="color: white; background-color: #FF8000" colspan=6|Матчы і галы Дэніса Бергкампа за зборную Нідэрландаў |- |align=center width=50|'''№''' |align=center width=125|'''Дата''' |align=center width=165|'''Сапернік''' |align=center width=80|'''Лік''' |align=center width=80|'''Галы''' |align=center width=190|'''Спаборніцтва''' |- |align=center|1 |26 верасня 1990 |{{Футбол|Італія}} |align=center|0 : 1 |align=center|- |[[Таварыскі матч]] |- |align=center|2 |17 кастрычніка 1990 |{{Футбол|Партугалія}} |align=center|0 : 1 |align=center|- |{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992, адборачны турнір|Кваліфікацыя да Еўра-1992|ru|Чемпионат Европы по футболу 1992 (отборочный турнир)}} |- |align=center|3 |21 лістапада 1990 |{{Футбол|Грэцыя}} |align=center|2 : 0 |align=center|1 |Кваліфікацыя да Еўра-1992 |- |align=center|4 |19 снежня 1990 |{{Футбол|Мальта}} |align=center|8 : 0 |align=center|2 |Кваліфікацыя да Еўра-1992 |- |align=center|5 |13 сакавіка 1991 |{{Футбол|Мальта}} |align=center|1 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1992 |- |align=center|6 |17 красавіка 1991 |{{Футбол|Фінляндыя}} |align=center|2 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1992 |- |align=center|7 |11 верасня 1991 |{{Футбол|Польшча}} |align=center|1 : 1 |align=center|1 |Таварыскі матч |- |align=center|8 |16 кастрычніка 1991 |{{Футбол|Партугалія}} |align=center|1 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1992 |- |align=center|9 |4 снежня 1991 |{{Футбол|Грэцыя}} |align=center|2 : 0 |align=center|1 |Кваліфікацыя да Еўра-1992 |- |align=center|10 |12 лютага 1992 |{{Футбол|Партугалія}} |align=center|0 : 2 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|11 |27 мая 1992 |{{Футбол|Аўстрыя}} |align=center|3 : 2 |align=center|1 |Таварыскі матч |- |align=center|12 |30 мая 1992 |{{Футбол|Уэльс}} |align=center|4 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|13 |5 чэрвеня 1992 |{{Футбол|Францыя}} |align=center|1 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|14 |12 чэрвеня 1992 |{{Футбол|Шатландыя}} |align=center|1 : 0 |align=center|1 |[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|Чэмпіянат Еўропы 1992]] |- |align=center|15 |15 чэрвеня 1992 |{{Футбол|СНД}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 1992 |- |align=center|16 |18 чэрвеня 1992 |{{Футбол|Германія}} |align=center|3 : 1 |align=center|1 |Чэмпіянат Еўропы 1992 |- |align=center|17 |22 чэрвеня 1992 |{{Футбол|Данія}} |align=center|2 : 2 (4 : 5) |align=center|1 |Чэмпіянат Еўропы 1992 |- |align=center|18 |9 верасня 1992 |{{Футбол|Італія}} |align=center|2 : 3 |align=center|2 |Таварыскі матч |- |align=center|19 |23 верасня 1992 |{{Футбол|Нарвегія}} |align=center|1 : 2 |align=center|1 |{{нп3|Чэмпіянат свету па футболе 1994, адборачны турнір|Кваліфікацыя да ЧС-1994|ru|Чемпионат мира по футболу 1994 (отборочный турнир)}} |- |align=center|20 |14 снежня 1992 |{{Футбол|Польшча}} |align=center|2 : 2 |align=center|- |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|21 |24 лютага 1993 |{{Футбол|Турцыя}} |align=center|3 : 1 |align=center|- |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|22 |28 красавіка 1993 |{{Футбол|Англія}} |align=center|2 : 2 |align=center|1 |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|23 |9 чэрвеня 1993 |{{Футбол|Нарвегія}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|24 |22 верасня 1993 |{{Футбол|Сан-Марына}} |align=center|7 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|25 |13 красавіка 1993 |{{Футбол|Англія}} |align=center|2 : 0 |align=center|1 |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|26 |17 лістапада 1993 |{{Футбол|Польшча}} |align=center|3 : 1 |align=center|2 |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|27 |19 студзеня 1994 |{{Футбол|Туніс}} |align=center|2 : 2 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|28 |23 сакавіка 1994 |{{Футбол|Шатландыя}} |align=center|1 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|29 |20 красавіка 1994 |{{Футбол|Ірландыя}} |align=center|0 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|30 |1 чэрвеня 1994 |{{Футбол|Венгрыя}} |align=center|7 : 1 |align=center|2 |Таварыскі матч |- |align=center|31 |12 чэрвеня 1994 |{{Футбол|Канада}} |align=center|3 : 0 |align=center|1 |Таварыскі матч |- |align=center|32 |20 чэрвеня 1994 |{{Футбол|Саудаўская Аравія}} |align=center|2 : 1 |align=center|- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1994|Чэмпіянат свету 1994]] |- |align=center|33 |25 чэрвеня 1994 |{{Футбол|Бельгія}} |align=center|0 : 1 |align=center|- |Чэмпіянат свету 1994 |- |align=center|34 |29 чэрвеня 1994 |{{Футбол|Марока}} |align=center|2 : 1 |align=center|1 |Чэмпіянат свету 1994 |- |align=center|35 |4 ліпеня 1994 |{{Футбол|Ірландыя}} |align=center|2 : 0 |align=center|1 |Чэмпіянат свету 1994 |- |align=center|36 |9 ліпеня 1994 |{{Футбол|Бразілія}} |align=center|2 : 3 |align=center|1 |Чэмпіянат свету 1994 |- |align=center|37 |12 кастрычніка 1994 |{{Футбол|Нарвегія}} |align=center|1 : 1 |align=center|- |{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1996, адборачны турнір|Кваліфікацыя да Еўра-1996|ru|Чемпионат Европы по футболу 1996 (отборочный турнир)}} |- |align=center|38 |22 лютага 1995 |{{Футбол|Партугалія}} |align=center|0 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|39 |29 сакавіка 1995 |{{Футбол|Мальта}} |align=center|4 : 0 |align=center|1 |Кваліфікацыя да Еўра-1996 |- |align=center|40 |6 верасня 1995 |{{Футбол|Беларусь}} |align=center|1 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1996 |- |align=center|41 |15 лістапада 1995 |{{Футбол|Нарвегія}} |align=center|3 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1996 |- |align=center|42 |13 снежня 1995 |{{Футбол|Ірландыя}} |align=center|2 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1996 |- |align=center|43 |24 красавіка 1996 |{{Футбол|Германія}} |align=center|0 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|44 |29 мая 1996 |{{Футбол|Кітай}} |align=center|2 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|45 |4 чэрвеня 1996 |{{Футбол|Ірландыя}} |align=center|3 : 1 |align=center|1 |Таварыскі матч |- |align=center|46 |10 чэрвеня 1996 |{{Футбол|Шатландыя}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |[[Чэмпіянат Еўропы по футболе 1996|Чэмпіянат Еўропы 1996]] |- |align=center|47 |13 чэрвеня 1996 |{{Футбол|Швейцарыя}} |align=center|2 : 0 |align=center|1 |Чэмпіянат Еўропы 1996 |- |align=center|47 |18 чэрвеня 1996 |{{Футбол|Англія}} |align=center|1 : 4 |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 1996 |- |align=center|48 |22 чэрвеня 1996 |{{Футбол|Францыя}} |align=center|0 : 0 (4 : 5) |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 1996 |- |align=center|49 |31 жніўня 1996 |{{Футбол|Бразілія}} |align=center|2 : 2 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|51 |9 лістапада 1996 |{{Футбол|Уэльс}} |align=center|7 : 1 |align=center|3 |{{нп3|Чэмпіянат свету па футболе 1998, адборачны турнір|Кваліфікацыя да ЧС-1998|ru|Чемпионат мира по футболу 1998 (отборочный турнир)}} |- |align=center|52 |14 снежня 1996 |{{Футбол|Бельгія}} |align=center|3 : 0 |align=center|1 |Кваліфікацыя да ЧС-1998 |- |align=center|53 |26 лютага 1997 |{{Футбол|Францыя}} |align=center|1 : 2 |align=center|1 |Таварыскі матч |- |align=center|54 |29 сакавіка 1997 |{{Футбол|Сан-Марына}} |align=center|4 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да ЧС-1998 |- |align=center|55 |30 красавіка 1997 |{{Футбол|Сан-Марына}} |align=center|6 : 0 |align=center|2 |Кваліфікацыя да ЧС-1998 |- |align=center|56 |6 верасня 1997 |{{Футбол|Бельгія}} |align=center|3 : 1 |align=center|1 |Кваліфікацыя да ЧС-1998 |- |align=center|57 |11 кастрычніка 1997 |{{Футбол|Турцыя}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да ЧС-1998 |- |align=center|58 |13 чэрвеня 1998 |{{Футбол|Бельгія}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1998|Чэмпіянат свету 1998]] |- |align=center|59 |20 чэрвеня 1998 |{{Футбол|Паўднёвая Карэя}} |align=center|5 : 0 |align=center|1 |Чэмпіянат свету 1998 |- |align=center|60 |25 чэрвеня 1998 |{{Футбол|Мексіка}} |align=center|2 : 2 |align=center|- |Чэмпіянат свету 1998 |- |align=center|61 |29 чэрвеня 1998 |{{Футбол|Сербія і Чарнагорыя}} |align=center|2 : 1 |align=center|1 |Чэмпіянат свету 1998 |- |align=center|62 |4 ліпеня 1998 |{{Футбол|Аргенціна}} |align=center|2 : 1 |align=center|1 |Чэмпіянат свету 1998 |- |align=center|63 |7 ліпеня 1998 |{{Футбол|Бразілія}} |align=center|1 : 1 (2 : 4) |align=center|- |Чэмпіянат свету 1998 |- |align=center|64 |11 ліпеня 1998 |{{Футбол|Харватыя}} |align=center|1 : 2 |align=center|- |Чэмпіянат свету 1998 |- |align=center|65 |10 кастрычніка 1998 |{{Футбол|Перу}} |align=center|2 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|66 |13 кастрычніка 1998 |{{Футбол|Гана}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|67 |10 лютага 1999 |{{Футбол|Партугалія}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|68 |31 сакавіка 1999 |{{Футбол|Аргенціна}} |align=center|1 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|69 |4 верасня 1999 |{{Футбол|Бельгія}} |align=center|5 : 5 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|70 |9 кастрычніка 1999 |{{Футбол|Бразілія}} |align=center|2 : 2 |align=center|1 |Таварыскі матч |- |align=center|71 |13 лістапада 1999 |{{Футбол|Чэхія}} |align=center|1 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|72 |26 красавіка 2000 |{{Футбол|Шатландыя}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|73 |28 мая 2000 |{{Футбол|Румынія}} |align=center|2 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|74 |4 чэрвеня 2000 |{{Футбол|Польшча}} |align=center|3 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|75 |11 чэрвеня 2000 |{{Футбол|Чэхія}} |align=center|1 : 0 |align=center|- |[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|Чэмпіянат Еўропы 2000]] |- |align=center|76 |16 чэрвеня 2000 |{{Футбол|Данія}} |align=center|3 : 0 |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 2000 |- |align=center|77 |21 чэрвеня 2000 |{{Футбол|Францыя}} |align=center|3 : 2 |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 2000 |- |align=center|78 |25 чэрвеня 2000 |{{Футбол|Сербія і Чарнагорыя}} |align=center|6 : 1 |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 2000 |- |align=center|79 |29 чэрвеня 2000 |{{Футбол|Італія}} |align=center|0 : 0 (1 : 3) |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 2000 |- |} == Трэнерская кар’ера == Пасля сыходу з футбола Бергкамп настойваў, што не будзе трэнерам. Ён адхіліў прапанову «Арсенала» стаць іх скаўтам, сказаўшы, што ён хоча больш часу праводзіць з сям’ёй<ref name="coaching">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00p6sf2|title=Sportsweek, 06/12/2009|work=BBC Radio 5 Live|publisher=BBC|access-date=30 April 2012|location=London|date=6 December 2009}}</ref>. Тым не менш Бергкамп прайшоў курс трэнерскай падрыхтоўкі для былых нідэрландскіх футбалістаў<ref name="coeching">{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3716438.ece|title=Dennis Bergkamp ends two-year exile from game|newspaper=[[The Times]]|access-date=10 April 2008|location=London|first=Gary|last=Jacob|date=10 April 2008|archive-date=8 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908061106/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3716438.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="ajaxtrainee">{{cite news|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11906_3428268,00.html|title=Bergkamp offered Ajax post|work=[[Sky Sports]]|date=15 April 2008|access-date=16 April 2008}}</ref>. Паколькі Бергкамп панічна баяўся лётаць на самалёце, яму дазволілі навучацца пад кіраўніцтвам Арсена Венгера замест таго, каб наведваць урокі ў Зейсце<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3716438.ece|title=Dennis Bergkamp ends two-year exile from game|work=timesonline.co.uk|date=10 April 2008|access-date=11 July 2013|archive-date=8 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908061106/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3716438.ece|url-status=bot: unknown}}</ref>. Пасля завяршэння гэтых курсаў ён стаў памагатым [[Ёхан Нескенс|Ёхана Нескенса]] у другой зборнай Нідэрландаў<ref>{{cite news|title=Neeskens to lead Netherlands B team|url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=ned/news/newsid=766646.html|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|date=25 October 2008|access-date=1 May 2012}}</ref>. Бергкамп вярнуўся ў «Аякс», каб трэнаваць дзіцячыя і юніёрскія каманды. Пасля прызначэння Франка дэ Бура на пост галоўнага трэнера «аяксідаў» Бергкамп стаў памагатым трэнера юнацкай каманды<ref>{{cite news|url=http://english.ajax.nl/News/Archive/Article/Updates-to-youth-teams-training-staff.htm|title=Updates to youth teams' training staff|work=Ajax.nl|date=4 January 2011|access-date=30 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723094257/http://english.ajax.nl/News/Archive/Article/Updates-to-youth-teams-training-staff.htm|archive-date=23 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref>. У жніўні 2011 года Бергкамп стаў асістэнтам дэ Бура<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2009205/Arsenal-legend-Dennis-Bergkamp-named-Ajax-assistant-alongside-Frank-Boer.html|title=Arsenal legend Dennis Bergkamp named Ajax assistant alongside Frank de Boer|newspaper=Daily Mail|location=London|date=28 June 2011|access-date=30 April 2012}}</ref>. == Статыстыка выступаў == === Клубная статыстыка === {| class="wikitable" style="font-size:100%; text-align: center;" |- !rowspan="2"|Клуб !rowspan="2"|Сезон !colspan="2"|Ліга !colspan="2"|Кубак !colspan="2"|Еўракубкі !colspan=2|Усяго |- !Гульні !Галы !Гульні !Галы !Гульні !Галы !Гульні !Галы |- |rowspan="8"| {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} '''[[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]''' |{{нп3|Эрэдывізі 1986/1987|1986/1987|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1986/1987}} |14||2||5||0||4||0||23||2 |- |{{нп3|Эрэдывізі 1987/1988|1987/1988|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1987/1988}} |25||5||1||0||6||1||32||6 |- |{{нп3|Эрэдывізі 1988/1989|1988/1989|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1988/1989}} |30||13||3||3||1||0||34||16 |- |{{нп3|Эрэдывізі 1989/1990|1989/1990|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1989/1990}} |25||8||2||1||1||0||28||9 |- |{{нп3|Эрэдывізі 1990/1991|1990/1991|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1990/1991}} |33||25||3||1||-||-||36||29 |- |{{нп3|Эрэдывізі 1991/1992|1991/1992|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1991/1992}} |30||24||3||0||11||6||44||30 |- |{{нп3|Эрэдывізі 1992/1993|1992/1993|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1992/1993}} |28||26||4||4||8||3||40||33 |- !|Усяго !185!!103!!21!!9!!31!!10!!237!!122 |- |rowspan="3"| {{Сцяг Італіі|20px}} '''[[ФК Інтэрнацыянале|Інтэрнацыянале]]''' |{{нп3|Серыя А 1993/1994|1993/1994|ru|Чемпионат Италии по футболу 1993/1994}} |31||8||13||9||11||8||55||25 |- |{{нп3|Серыя А 1994/1995|1994/1995|ru|Чемпионат Италии по футболу 1994/1995}} |21||3||3||1||2||1||26||5 |- !|Усяго !52!!11!!16!!10!!13!!9!!81!!30 |- |rowspan="12"| {{Сцяг Англіі|20px}} '''[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]''' |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 1995/1996|1995/1996|ru|Чемпионат Англии по футболу 1995/1996}} |33||11||8||5||-||-||41||16 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 1996/1997|1996/1997|ru|Чемпионат Англии по футболу 1996/1997}} |29||12||4||2||1||0||34||14 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 1997/1998|1997/1998|ru|Чемпионат Англии по футболу 1997/1998}} |28||16||11||5||1||1||40||22 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 1998/1999|1998/1999|ru|Чемпионат Англии по футболу 1998/1999}} |29||12||8||3||3||1||40||16 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 1999/2000|1999/2000|ru|Чемпионат Англии по футболу 1999/2000}} |28||6||0||0||11||4||39||10 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 2000/2001|2000/2001|ru|Чемпионат Англии по футболу 2000/2001}} |25||3||5||1|||5||1||35||5 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 2001/2002|2001/2002|ru|Чемпионат Англии по футболу 2001/2002}} |33||9||6||2||7||3||46||14 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 2002/2003|2002/2003|ru|Чемпионат Англии по футболу 2002/2003}} |29||4||7||1||5||2||41||7 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 2003/2004|2003/2004|ru|Чемпионат Англии по футболу 2003/2004}} |28||4||4||1||6||0||38||5 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 2004/2005|2004/2005|ru|Чемпионат Англии по футболу 2004/2005}} |29||8||5||0||4||0||38||8 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 2005/2006|2005/2006|ru|Чемпионат Англии по футболу 2005/2006}} |24||2||3||0||4||1||31||3 |- !|Усяго !312!!87!!61!!20!!47!!13!!425!!120 |- !colspan="2"|Усяго за кар’еру !552!!201!!98!!39!!91!!32!!741!!272 |} === Выступы за зборную === {|border=1 cellpadding=4 cellspacing=2 style="background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; clear:center" |- style=background:beige !rowspan=2 width=120|Зборная !rowspan=2 width=40|Год !colspan=2 width=90|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Адборачныя матчы ЧЕ]] !colspan=2 width=90|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Фінальныя матчы ЧЕ]] !colspan=2 width=90|[[Чэмпіянат свету па футболе|Адборачныя матчы ЧС]] !colspan=2 width=90|[[Чэмпіянат свету па футболе|Фінальныя матчы ЧС]] !colspan=2 width=90|[[Таварыскі матч|Таварыскія матчы]] !colspan=2 width=90|Усяго |- style=background:beige !Гульні !Галы !Гульні !Галы !Гульні !Галы !Гульні !Галы !Гульні !Галы !Гульні !Галы |- |rowspan=11 align=center|'''[[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]]''' |align=center|1990 |align=center|3 |align=center|3 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|1 |align=center|0 !4 !1 |- |align=center|1991 |align=center|4 |align=center|1 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|1 |align=center|1 !5 !2 |- |align=center|1992 |align=center|- |align=center|- |align=center|4 |align=center|3 |align=center|2 |align=center|1 |align=center|- |align=center|- |align=center|5 |align=center|3 !10 !7 |- |align=center|1993 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|6 |align=center|4 |align=center|- |align=center|- |align=center|2 |align=center|1 !8 !4 |- |align=center|1994 |align=center|1 |align=center|0 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|5 |align=center|3 |align=center|5 |align=center|3 !11 !6 |- |align=center|1995 |align=center|4 |align=center|1 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|1 |align=center|0 !5 !1 |- |align=center|1996 |align=center|- |align=center|- |align=center|4 |align=center|1 |align=center|2 |align=center|4 |align=center|- |align=center|- |align=center|4 |align=center|1 !8 !2 |- |align=center|1997 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|4 |align=center|3 |align=center|- |align=center|- |align=center|1 |align=center|1 !5 !4 |- |align=center|1998 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|7 |align=center|3 |align=center|2 |align=center|0 !9 !3 |- |align=center|1999 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|5 |align=center|1 !6 !1 |- |align=center|2000 |align=center|- |align=center|- |align=center|5 |align=center|0 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|3 |align=center|0 !8 !0 |- style=background:beige !colspan=2|Усяго за кар’еру !11!!5!!13!!4!!14!!12!!12!!6!!30!!11!!79!!37 |} == Асабісае жыццё == [[Файл:The Statue of One of the invincibles- 2014-08-04 12-33.jpg|thumb|Статуя Дэніса Бергкампа перад стадыёнам «Эмірэйтс».]] Бергкамп жанаты з Хенрытай Розендаль. Яны пажаніліся 16 чэрвеня 1993 года<ref>{{cite news|url=http://www.anp-archief.nl/page/2246767/nl|title=Historisch Archief Community|date=16 June 1993|access-date=15 December 2011|work=Algemeen Nederlands Persbureau|last=Bastiaanse|first=Arthur|lang=nl|archive-date=26 красавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426054822/http://www.anp-archief.nl/page/2246767/nl|url-status=dead}}</ref><ref name="DM">{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-397062/Bergkamp-broke-mould-foreigners.html|title=Bergkamp broke the mould for foreigners|date=22 July 2006|access-date=15 December 2011|newspaper=Daily Mail|location=London|last=Cass|first=Simon}}</ref>. У пары чацвёра дзяцей: Эстэль Дэбора, Дэніс Мітчэл, Ясмін Наомі і Шафран Рыта<ref name="DM"/><ref>{{cite news|url=http://archives.tcm.ie/irishexaminer/1998/09/12/phead.htm|title=Bergkamp's treasure tops all his goals|date=12 September 1998|access-date=15 December 2011|newspaper=Irish Examiner|location=Cork|archive-url=https://web.archive.org/web/20050509081143/http://archives.tcm.ie/irishexaminer/1998/09/12/phead.htm|archive-date=9 мая 2005|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://vorige.nrc.nl/sport/article1705105.ece|title=Dennis omarmd in zijn eigen wonderland|date=24 July 2006|access-date=15 December 2011|publisher=NRC Handelsblad|lang=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603125813/http://vorige.nrc.nl/sport/article1705105.ece|archive-date=3 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Яго пляменнік {{нп3|Бергкамп, Роланд|Роланд Бергкамп|ru|Бергкамп, Роланд}} у наш час гуляе за {{нп3|ФК Спарта Ротэрдам|«Спарту»|ru|Спарта (футбольный клуб, Роттердам)}}<ref>{{cite web|url=http://www.sparta-rotterdam.nl/2/12/18261/roland-bergkamp-tekent-contract-op-het-kasteel/|title=Roland Bergkamp tekent contract op het kasteel.|publisher=''sparta-rotterdam.nl''|lang=nl|access-date=24.06.2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150624161326/http://www.sparta-rotterdam.nl/2/12/18261/roland-bergkamp-tekent-contract-op-het-kasteel/|archive-date=24 чэрвеня 2015|url-status=dead}}</ref>. Падчас гульні за «Арсенал» Бергкамп навучаўся ва ўніверсітэце [[Бат]]а машынабудаванню і атрымаў статус бакалаўра<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en-india/news/2292/editorials/2012/01/22/2858421/legends-the-non-flying-dutchman-dennis-bergkamp|title=Legends: The Non-Flying Dutchman - Dennis Bergkamp|last=Bhansali|first=Karan|date=2012-01-22|work=goal.com|publisher=goal.com|lang=en|access-date=2013-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708091713/http://www.goal.com/en-india/news/2292/editorials/2012/01/22/2858421/legends-the-non-flying-dutchman-dennis-bergkamp|archive-date=8 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. Яго лепшы сябар — [[Марк Овермарс]], з якім ён гуляў у «Арсенале». Часам Марка нават крытыкавалі за тое, што ён увесь час пасуе толькі на Бергкампа<ref>{{Cite web|url=http://www.premierleague.com/fapl.rac?command=forwardOnly&nextPage=whereAreTheyNow&initial=O&playerID=637401|title=Where Are They Now? Marc Overmars|publisher=premierleague.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20060511232649/http://www.premierleague.com/fapl.rac?command=forwardOnly&nextPage=whereAreTheyNow&initial=O&playerID=637401|archive-date=11 мая 2006|access-date=21 чэрвеня 2016|url-status=dead}}</ref>. === Аэрафобія === Мянушка «Нелятучы галандзец» Бергкамп атрымаў з-за боязі лётаць. У 1989 годзе ў {{нп3|Авіякатастрофа ў Парамарыба 7 чэрвеня 1989 года|авіякатастрофе|en|Surinam Airways Flight 764}} загінуў блізкі сябар Бергкампа Вірджэл Юманкхан. Сам Дэніс толькі выпадкова не аказаўся на гэтым рэйсе. Хоць ён не адчуваў дыскамфорту ад знаходжання на борце самалёта, усё змянілася ў 1994 годзе, калі зборная Нідэрландаў ляцела ў ЗША для таго, каб узяць удзел у чэмпіянаце свету. Журналіст, які ляцеў разам з камандай, пажартаваў, што ў яго ў торбе бомба<ref name = "fear revealed">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/2280779.stm|title=Bergkamp's fear revealed|date=25 September 2002|access-date=12 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>, Бергкамп адмовіўся лётаць на самалётах<ref name="flying">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-bergkamp-admits-to-flying-phobia-1355776.html|title=Bergkamp admits to flying phobia|date=5 October 1996|access-date=30 April 2012|newspaper=The Independent}}</ref>, яму надавалася псіхалагічная дапамога. {{Цытата|У мяне ёсць гэта праблема, і я павінен жыць з гэтым. Я не магу нічога з гэтым зрабіць, праблема ў псіхалогіі, і я не магу гэта вытлумачыць. Я не лётаў на самалёце цягам двух гадоў. Футбольная федэрацыя Нідэрландаў і «Арсенал» з разуменнем ставіцца да гэтага. Мне патрэбна псіхалагічная дапамога. Я не магу лётаць. У мяне паніка. Яна пачынаецца яшчэ за дзень да лёту.<ref name="flying"/>}} З-за гэтага «Арсенал» і зборная Нідэрландаў часта на выязных матчах абыходзіліся без яго. У некаторых выпадках Бергкамп падарожнічаў на аўтамабілі ці аўтобусе, але моцна стамляўся ў дарозе<ref name="fear revealed"/>. У лютым 2001 перад матчам з ліёнскім «[[ФК Алімпік Ліён|Алімпікам]]» Арсен Венгер прызнаў, што вандраванні Бергкампа на цягніку і машыне выклікаюць яго турботу з-за таго негатыўнага эфекту, які яны аказваюць<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/european/2998733/Wenger-might-quit-Arsenal-over-EU.html|title=Wenger might quit Arsenal over EU|first=Christopher|last=Davies|newspaper=The Daily Telegraph|location=London|date=12 February 2001|access-date=12 December 2011}}</ref>. == Стыль гульні == У акадэміі «Аякса» Бергкамп выхоўваўся ў духу {{нп3|Татальны футбол|татальнага футбола|en|Total Football}}. Там ён паспеў паспрабаваць сябе на ўсіх пазіцыях, апроч брамніка, і за кошт гэтага Бергкамп навучыўся лепш праходзіць абаронцаў<ref name="Times"/>. У гэтай акадэміі ўсе ўзроставыя групы гулялі па схеме 4-3-3, якая дазваляла ігракам бязбольна змяняць пазіцыю на больш атакоўную. Напачатку кар’еры ён тры гады гуляў на правым флангу, перш чым перайсці ў цэнтр нападу. У «Інтэры» ён гуляў цэнтральнага нападніка, але не змог наладзіць адносіны з партнёрам Рубенам Сосай і пазней зваў яго эгаістам<ref name="Times"/>. Калі Бергкамп далучыўся да «Арсенала», ён стаў гуляць у звязку з Іянам Райтам, а пазней з [[Нікаля Анелька]] і [[Цьеры Анры]]. Прыход Овермарса ў якасці асістэнта дапамог яму ў сезоне 1997/1998 забіць 7 галоў у 7 матчах{{sfn|Palmer|p=81}}. Гэтак жа было з Фрэдзі Юнбергам у сезоне 2001/2002<ref name="Tele"/>. На працягу гульнявой кар’еры Бергкампа звалі «несумленным» і «брудным» іграком, хоць яго трэнер Арсен Венгер аспрэчваў гэта<ref>{{cite news|title=Bergkamp cleared in dive cheat row|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-60706357.html|newspaper=The Mirror|location=London|date=20 January 1998|access-date=30 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602221544/http://www.highbeam.com/doc/1G1-60706357.html|archive-date=2 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=FOOTBALL: GOD, THE BAD AND THE UGLY; PREMIERSHIP SPECIAL: NEWCASTLE UNITED 1 ARSENAL 1 FROM ST JAMES' PARK Bergkamp treats the Newcastle fans to wrong kind of trickery|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-97384039.html|newspaper=The Mirror|location=London|date=10 February 2003|access-date=30 April 2012|last=Holt|first=Oliver|archive-url=https://archive.today/20130125144758/http://www.highbeam.com/doc/1G1-97384039.html|archive-date=25 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Bergkamp is not dirty, says Wenger|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/3036972/Bergkamp-is-not-dirty-says-Wenger.html|work=Telegraph.co.uk|date=29 October 2002|access-date=30 April 2012}}</ref>. У інтэрв’ю «The Times» у 2004 годзе ён сказаў, што ў футболе трэба быць псіхалагічна вытрыманым і не весціся на грубіянства і правакацыі з боку саперніка, дадзены ўрок Дэніс засвоіў падчас выступу за «Інтэр»<ref name="Times"/>. Пра сваю агрэсію Бергкамп казаў, што яна выходзіць з расчаравання<ref name="Times"/>. {{цытата|Бергкамп мае патрэбу ў мінімальнай колькасці дотыкаў, каб забіць. Часам яму трэба толькі адзін, калі іншым трэба два ці тры.<ref name=autogenerated1>{{cite news|title=There was only one Dennis Bergkamp|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/there-was-only-one-dennis-bergkamp-408838.html|newspaper=The Independent|location=London|date=20 July 2006|access-date=13 June 2013}}</ref>|аўтар=Арсен Венгер}} == Дасягненні == === Камандныя === {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} '''«Аякс»''' * Уладальнік [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА|Кубка кубкаў]]: 1987 * Уладальнік Кубка Нідэрландаў: 1987, 1993 * Чэмпіён Нідэрландаў: 1990 * Уладальнік [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]]: 1992 {{Сцяг Італіі|20px}} '''«Інтэрнацыянале»''' * Уладальнік [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]]: 1994 {{Сцяг Англіі|20px}} '''«Арсенал»''' * [[Англійская Прэм’ер-ліга|Чэмпіён Англіі]]: 1998, 2002, 2004 * Уладальнік [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]]: 1998, 2002, 2003, 2005 * Уладальнік [[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубка Англіі]]: 1998, 1999, 2002, 2004 === Асабістыя === Бергкамп атрымаў шмат узнагарод падчас сваёй гульнявой кар’еры. Ён двойчы фінішаваў на трэцім месцы ў конкурсе [[Ігрок года ФІФА]] і быў занесены [[Пеле]] ў спіс [[ФІФА 100]]<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2004/mar/04/newsstory.sport15|title=The Fifa 100|date=4 March 2004|access-date=15 December 2011|work=The Guardian|location=London}}</ref>. У 1991 і 1992 гадах Бергкамп быў найлепшым іграком чэмпіянату Нідэрландаў, а таксама з сезона 1990/1991 па сезон 1992/1993 быў найлепшым бамбардзірам турніру. У сезоне 1997/1998 ён быў названы футбалістам года паводле версіі як ПФА, так і АФЖ, і ўвайшоў у каманду года<ref>{{cite news|title=The Joy of Six: classiest hat-tricks|url=http://www.guardian.co.uk/football/2007/sep/11/newsstory.sport9|publisher=guardian.co.uk|location=London|date=11 September 2007|access-date=18 December 2011}}</ref>. У зборнай Бергкамп стаў найлепшым бамбардзірам Еўра-1992 і быў занесены ў сімвалічную зборную чэмпіянату свету 1998 года. У красавіку 2007 года Бергкамп быў занесены ў залу славы англійскага футбола<ref>{{cite web|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/dennis-bergkand-voted-into-hall-of-fame|title=Dennis Bergkamp voted into Hall of Fame|date=2007-09-03|access-date=2011-12-15|publisher=Arsenal.com|archive-url=https://www.webcitation.org/6HM5lBBAu?url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/dennis-bergkand-voted-into-hall-of-fame|archive-date=13 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>, а таксама быў на другім месцы ў спісе лепшых ігракоў «Арсенала» за ўсю гісторыю<ref>{{cite web|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/greatest-players-no-2.-dennis-bergkand|title=Gunners' Greatest Players 2. Dennis Bergkamp|date=2008-07-17|access-date=2011-12-18|publisher=Arsenal.com|archive-url=https://www.webcitation.org/6HM5m3VAq?url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/greatest-players-no-2.-dennis-bergkand|archive-date=13 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>. У 2013 годзе ў гонар Дэніса была ўзведзена статуя<ref>{{cite news|title=Arsenal to unveil Dennis Bergkamp statue|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/arsenal-to-unveil-dennis-bergkamp-statue|publisher=Arsenal.com|location=London|date=27 February 2013|access-date=18 December 2011}}</ref>. Вось поўны спіс яго ўзнагарод: * Футбольны талент года ў Нідэрландах (1): 1990 * {{нп3|Футбаліст года ў Нідэрландах|Футбаліст года ў Нідэрландах|ru|Футболист года в Нидерландах}} (2): 1991, 1992 * Лепшы бамбардзір [[Эрэдывізі|чэмпіянату Нідэрландаў]] (3): [[Эрэдывізі 1990/1991|1990/1991]], [[Эрэдывізі 1991/1992|1991/1992]], [[Эрэдывізі 1992/1993|1992/1993]] * [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|Лепшы бамбардзір чэмпіянату Еўропы]] (1): [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|1992]] * Увайшоў у Сімвалічную зборную [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянату Еўропы]] (1): [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|1992]] * Лепшы бамбардзір [[Ліга Еўропы|Кубка УЕФА]] (1): [[Кубак УЕФА 1993/1994|1993/1994]] * {{нп3|Ігрок месяца англійскай Прэм'ер-лігі|Ігрок месяца англійскай Прэм'ер-лігі|en|Premier League Player of the Month}} (4): жнівень 1997, верасень 1997, сакавік 2002, люты 2004 * Каманда года паводле версіі ПФА (1): 1997/1998 * Футбаліст года паводле версіі Асацыяцыі футбольных журналістаў (1): 1997/1998 * Ігрок года па версіі футбалістаў ПФА (1): 1997/1998 * Лепшы гол сезона ў Англіі (2): 1997/1998, 2001/2002 * Уладальнік прыза [[Міжнародная федэрацыя футбольнай гісторыі і статыстыкі|IFFHS]] лепшаму бамбардзіру свету ў міжнародных матчах: 1992<ref>[http://www.iffhs.de/former-results/ IFFHS — The World’s best top goal scorer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180615214702/https://iffhs.de/former-results/ |date=15 чэрвеня 2018 }}</ref> * Член сімвалічнай зборнай чэмпіянату свету (1): [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] * Уваходзіць у спіс [[ФІФА 100]] * Уваходзіць у Залу славы англійскага футбола * Улучаны ў спіс {{нп3|World Soccer|найвялікшых футбалістаў XX стагоддзя паводле версіі World Soccer|ru|World Soccer}} === Трэнерскія === ''У якасці асістэнта галоўнага трэнера'' {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} '''«Аякс»''' * [[Эрэдывізі|Чэмпіён Нідэрландаў]] ('''2'''): {{нп3|Эрэдывізі 2012/2013|2012/2013|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 2012/2013}}, {{нп3|Эрэдывізі 2013/2014|2013/2014|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 2013/2014}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book|last=Gouw|first=P.|title=Griekse atleten in de Romeinse Keizertijd: 31 v. Chr. – 400 n. Chr.|year=2009|publisher=Amsterdam University Press|location=Amsterdam|isbn=90-5629-576-4|ref = {{sfnRef|Gouw}} }} * {{cite book|last=Hugman|first=Barry J.|title=The PFA Premier & Football League Players' Records 1946–2005|year=2005|publisher=Queen Anne Press|location=London|isbn=1-85291-665-6|ref = {{sfnRef|Hugman}} }} * {{cite book|last=Palmer|first=Myles|title=The Professor: Arsène Wenger|url=https://archive.org/details/professorarsenew0000palm|year=2008|publisher=Virgin Books|location=London|isbn=0-7535-1097-9|ref = {{sfnRef|Palmer}} }} == Спасылкі == * {{FIFA player|77376}} * [http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=633 Статыстыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080521141450/http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=633 |date=21 мая 2008 }} на Soccerbase.com * [http://www.arsenal.com/history/profiles/48/dennis-bergkamp Профіль] на Arsenal.com * [http://www.arseweb.com/people/squad10.html Профіль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140507000500/http://www.arseweb.com/people/squad10.html |date=7 мая 2014 }} на Arseweb.com * [http://www.wereldvanoranje.nl/profielen/profiel.php?id=1073 Статыстыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120309131315/http://www.wereldvanoranje.nl/profielen/profiel.php?id=1073 |date=9 сакавіка 2012 }} на wereldvanoranje.nl * [http://www.bergkamp10.net Dennis Bergkamp — The Iceman Website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013145217/http://www.bergkamp10.net/ |date=13 кастрычніка 2016 }} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Нідэрланды|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Нідэрландаў |Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце Еўропы 1992 |Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце свету 1994 |Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце Еўропы 1996 |Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце свету 1998 |Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2000 }} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка=background:gold; |state=collapsed |загаловак=Узнагароды |ФІФА 100 |Сімвалічная зборная чэмпіянату Еўропы па футболе 1992 |Сімвалічная зборная чэмпіянату свету па футболе 1998 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бергкамп Дэніс}} [[Катэгорыя:Футбалісты Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Нідэрландаў па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Аякс Амстэрдам]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Арсенал Лондан]] [[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:ФІФА 100]] [[Катэгорыя:Члены Залы славы англійскага футбола]] fsy8kjoz1r5p3xy1314gbs7bcbk73wf 0 341254 5176326 5077823 2026-08-06T09:42:28Z Martinus KE 171848 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Winterapekt Feuchtwiese.JPG]] → [[File:Winteraspekt Feuchtwiese.jpg]] typo 5176326 wikitext text/x-wiki '''Вільготныя лугі''' — гэта бязлесныя {{нп3|Гемеробія|напаўнатуральныя|pl|Hemerobia}} [[біятоп]]ы, якія характарызуюцца [[Метлюжковыя|травой]], [[сітнік]]ам, [[Асака|асакой]] і іншымі [[Трава|травяністымі раслінамі]], [[Глеба|глебы]] якіх у верхніх {{нп3|Глебавы гарызонт|гарызонтах|ru|Почвенный горизонт}} знаходзяцца пад уплывам грунтавых вод або часова затапляюцца. Яны размяшчаюцца ў далінах рэк, азёрах або катлавінах. Вільготныя лугі існуюць на шырокіх тэрыторыях [[Еўропа|Еўропы]] і [[Азія|Азіі]], асабліва ў Цэнтральнай Еўропе. Арэал распаўсюджваецца на [[Міжземнамор’е]], [[Балканскі паўвостраў|Балканы]] і [[Паўночная Еўропа|Паўночную Еўропу]]. На ўсходзе [[арэал]] даходзіць да [[Сібір]]ы. [[Файл:WiesenschaumkrautSumpfdotterblume.jpg|250px|міні|Вясновы від на вільготным лузе на паўночным захадзе Германіі з {{bt-bellat||Cardamine pratensis}} і {{bt-bellat|Лотаць балотная{{!}}лотаццю балотнай|Caltha palustris}}]] [[Файл:Fehla-Tal_Nassbiotop_Gross-Seggenried_Gauselfingen_Schwaebische-Alb.jpg|міні|250px|[[Запаведнік]] {{нп3|Фехлаталь||de|Fehlatal}}, {{нп3|Швабскі Альб||uk|Швабський Альб}}. Анамалія звычайна карстызаваных верхніх слаёў горных парод. {{нп3|Caricion elatae||de|Großseggenried}} (ахоўны [[біятоп]]) для вільгацелюбівых раслінных супольнасцей, тыповых для Альба]] У [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] вільготныя лугі з’яўляюцца аднымі з самых багатых відамі біятопаў. Тут яны лічацца {{нп3|Паўкультурная фармацыя|паўкультурнымі фармацыямі|de|Halbkulturformation}}, якія ўзніклі ў выніку выкарыстання чалавекам у выніку сельскагаспадарчай вытворчасці {{нп3|Подсціл|подсцілу|de|Tiereinstreu}} і [[корм]]у для [[Сельскагаспадарчыя жывёлы|жывёлы]]. Яны ўносяць значны ўклад у развіццё {{нп3|Культурны ландшафт|культурнага ландшафту|ru|Культурный ландшафт}} Цэнтральнай Еўропы. Іх неабходна даглядаць, бо [[сукцэсія]] прывядзе да ўтварэння {{нп3|Высокі разнатраўны луг|высокіх разнатраўных лугоў|de|Hochstaudenflur}}, пазней [[куст|кустоў]] і, нарэшце, [[Лес|лясоў]]. Вільготныя лугі таксама можна знайсці пад назвамі '''балотны луг''' і '''бруль''' (ад сярэднелацінскага ''brogilus або broilus'': ''кавалак дрэва''). Апошняя назва адбілася ў назвах многіх еўрапейскіх нізінных, часткова парослых дрэвамі кварталаў і вуліц, якія, магчыма, былі забудаваныя на былых балоцістых тэрыторыях. Розныя тыпы вільготных лугоў і асяроддзя іх размяшчэння па-рознаму разглядаюцца з пункту гледжання [[Экалогія|экалогіі]] і {{нп3|Ахова прыроды|аховы прыроды|uk|Охорона природи}}. Тут вільготныя лугі ўключаюць неўгноеныя {{нп3|Подсцілкавы луг|подсцілкавыя лугі|de|Streuwiese}}, якія скошваюцца адзін раз у год, а таксама багатыя пажыўнымі рэчывамі вільготныя і балотныя лугі, якія звычайна скошваюцца двойчы. == Прычыны ўзнікнення == [[Файл:Wet_meadow_in_Szigetkoz,_Hungary.jpg|міні|250пкс|Вільготны луг у Заходняй [[Венгрыя|Венгрыі]]]] Утвараецца з прычыны дрэннага дрэнажу або праз вялікую колькасць [[Атмасферныя ападкі|атмасферных ападкаў]]. [[Глеба|глебы]] вільготных лугоў у верхніх гарызонтах маюць высокі ўзровень вільготнасці з-за блізкасці грунтавых вод або частых сезонных затапленняў. Узнікаюць таксама ў прыбярэжнай зоне [[Рака|рэк]] і іншых [[вадаём|вадаёмаў]]. У адрозненне ад [[Маршы|маршаў]] або [[Балота|балот]] вільготны луг не мае пастаяннай стаялай вады, за выключэннем кароткага перыяду падчас штогадовай [[Паводка|паводкі]]. == Стварэнне вільготных лугоў == [[Файл:Caspar David Friedrich - Der einsame Baum, 1822.jpg|міні|250px|Ідэалізаванае адлюстраванне паркавага ландшафту пачатку ХІХ стагоддзя на карціне [[Каспар Давід Фрыдрых|Каспара Давіда Фрыдрыха]] «{{нп3|Вясковы пейзаж у ранішнім святле||ru|Деревенский пейзаж в утреннем свете}}»]] Згодна з пануючай дактрынай, [[Геаграфічны ландшафт|ландшафт]] Цэнтральнай Еўропы існаваў з перапынкамі (напрыклад, [[Культура лінейна-стужкавай керамікі|Культура керамічных стужак]]) да ранняга [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] пераважна складалася з мазаікі лясоў, высечак, [[Тарфянік|балот]] і водных тэрыторый<ref>1. Margret Bunzel-Drüke u. a.: ''Großtiere und Landschaft — Von der Praxis zur Theorie.'' Band 3, ''Natur- und Kulturlandschaft.'' Höxter / Jena, 1999, S. 210—229. [http://www.phytoplankton.info/download/grosstiere.pdf phytoplankton.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240330081839/http://www.phytoplankton.info/download/grosstiere.pdf |date=30 сакавіка 2024 }} (PDF; 332&nbsp;kB).</ref>. Таму тыповыя лугавыя расліны былі абмежаваныя тэрыторыямі, якія заставаліся {{нп3|Гіпотэза мегатраваедных|адкрытымі буйнымі пашамі||Megaherbivorenhypothese}} буйных траваедных, такіх як {{bt-bellat|Лось{{!}}ласі|Alces alces}}, {{bt-bellat|Equus ferus{{!}}дзікія коні|Equus ferus}}, {{bt-bellat|Зубр еўрапейскі{{!}}зубры|Bison bonasus}} або {{bt-bellat|Тур (жывёла){{!}}туры|Bos primigenius}}, або на якіх не дазвалялася развіццё лесу ў раёне вялікіх рэк з-за паводак і/або змены рэчышча ракі. Да таго часу людзі ўплывалі на ландшафт толькі на невялікіх тэрыторыях у непасрэднай блізкасці ад паселішчаў. З ростам колькасці насельніцтва павялічвалася і нерэгламентаванае выкарыстанне лясоў як {{нп3|Альменда|агульных зямель|es|Bien comunal}}. {{нп3|Лясная паша|Інтэнсіўнае выкарыстанне||Silvopasture}} і {{нп3|карчаванне||de|Rodung}} лясоў прывялі да таго, што ландшафт быў у значнай ступені адкрыўся. Былі створаны вялікія адкрытыя паркавыя ландшафтныя прасторы. На працягу стагоддзяў такім чынам развіваліся напаўнатуральныя экасістэмы, заснаваныя чалавецтвам. На вільготных і забалочаных месцах развіліся вільготныя лугі. Вільготныя лугі ўсё яшчэ былі шырока распаўсюджаным [[Эказона|асяроддзем]] у XVIII стагоддзі ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]]. У дадатак да фундаментальных структурных змен са з’яўленнем буйнамаштабных [[Фітацэноз|фітацэнозаў суполак адкрытай сушы]] і памяншэннем першапачатковых месцапражыванняў, выкарыстанне ворных зямель і лугоў таксама прывяло да змен у відавым спектры жывёл і раслін і агульнаму павелічэнню {{нп3|Відавая разнастайнасць|біялагічнай разнастайнасці|de|Artenvielfalt}} ў параўнанні з прыродным ландшафтам. [[Файл:Feuchtwiese1.jpg|міні|250px|Багаты пажыўнымі рэчывамі вільготны луг на паўночным захадзе Германіі, які скошваюць два разы на год, з квітнеючай {{bt-bellat||Cardamine pratensis}}]] == Небяспека == Ужо з пачатку XIX стагоддзя, але ўсё часцей пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], вільготныя лугі былі ў значнай ступені пераўтвораны ў {{нп3|Сакавіты луг|сакавітыя лугі|de|Fettwiese}} або ў палі шляхам узворвання з дапамогай шырокіх [[Меліярацыя|мер па паляпшэнні]], такіх як [[Дрэнаж|асушэнне]] і [[Угнаенні|ўгнаенне]]. Гэтыя далёка ідучыя змены прывялі да знікнення многіх {{нп3|Характэрны від|характэрных відаў|de|Charakterart}} вільготных лугоў, іншыя знаходзяцца пад сур’ёзнай пагрозай знікнення або іх колькасць скарацілася. Яшчэ адной пагрозай для вільготных лугоў з’яўляецца пакіданне сельскагаспадарчых угоддзяў па сацыяльных, [[Эканоміка|эканамічных]] і {{нп3|Сельскагаспадарчая структура|сельскагаспадарчых структурных|de|Agrarstruktur}} прычынах, але асабліва па прычынах {{нп3|сацыяльны папар|месцазнаходжання|de|Sozialbrache}}. У першую чаргу гэта закранае {{нп3|Бедныя землі|месцы з маргінальнай ураджайнасцю||Marginal land}}, гэта значыць тэрыторыі, якімі цяжка кіраваць, напрыклад, вільготныя ўчасткі або вельмі маленькія ўчасткі, якія пажадана пакідаць. З-за інтэнсіфікацыі сельскай гаспадаркі, з аднаго боку, і адмовы ад выкарыстання з другога, аднойчы здабытая разнастайнасць знаходзіцца пад пагрозай страты. Замест багатых відамі вільготных лугоў сёння часта сустракаюцца сакавітыя лугі і інтэнсіўна выкарыстаныя [[Паша|ўчасткі пашы]] і палі, на якіх большасць вільгателюбівых відаў і заменена {{нп3|Нітрафіт|нітрафітамі|de|Nitrophyt}}. == Фактары размяшчэння == Вільготныя лугі сустракаюцца ў вільготных нізінах, а таксама невялікімі ўчасткамі ў крынічных, забалочаных і мохавых участках схілаў, плато і вузкіх далін. Прасцей кажучы, вільготныя лугі ёсць усюды, дзе дастаткова вільготна. Вышыннае распаўсюджанне вагаецца ад плоскаснага да {{нп3|Субальпійскія лугі|субальпійскага|uk|Субальпійські луки}}, а фрагментарна і да {{нп3|Альпійскі ярус|альпійскага ўзроўню|fr|Étage alpin}}. Фактары клімату, воднага балансу і глебы абумоўліваюць разнастайныя [[Біяцэноз|раслінныя і жывёльныя супольнасці]]. На гэтыя фактары месцазнаходжання ўплывае выкарыстанне. === Клімат === {{нп3|Вільготны клімат|Вільготны|de|Humides Klima}} [[клімат]], у якім гадавая колькасць ападкаў перавышае гадавое выпарэнне, разам з параўнальна нізкімі летнімі тэмпературамі спрыяе ўтварэнню вільготных лугоў. Таму, напрыклад, у [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] яны сустракаюцца часцей у {{нп3|Мітэльгебірге|нізкавышынных гарыстых раёнах|ru|Миттельгебирге}}, у {{нп3|Перадгор'і Альпаў|перадгор'ях Альпаў|de|Alpenvorland}} і [[Узбярэжжа|каля ўзбярэжжа]] [[Паўночна-Германская нізіна|Паўночна-Германскай раўніны]]. === Водны баланс === [[Файл:Прыпяць ля замчышча старажытнага Турава.JPG|250px|міні|Поплаў [[Прыпяць|Прыпяці]] ля замчышча старажытнага [[Тураў|Турава]]]] Дзякуючы {{нп3|Водны баланс (гідралогія)|воднаму балансу|de|Wasserhaushalt (Hydrologie)}} вільготныя лугі аддзеленыя ад астатніх прамысловых лугоў. Для вільготных лугоў характэрна часова падвышаная вільготнасць глебы, ад {{нп3|Крынічная вада|крынічнай вады|de|Quellwasser}} да застою {{нп3|Грунтавая вада|грунтавых|ru|Грунтовая вода}} і падпорных вод, а таксама часам затаплення. Моцная вільготнасць глебы можа захоўвацца працяглы час або перарывацца перыядамі перасыхання летам. Прынамсі, часовы лішак вады ў вобласці каранёў звязаны з недахопам кіслароду, што можа прывесці да пашкоджання каранёў і замаруджвання росту раслін з-за абмежаванага паглынання пажыўных рэчываў. Віды раслін вільготных лугоў адрозніваюцца асаблівымі механізмамі адаптацыі да лішку вады ў параўнанні з відамі з іншых месцаў. Напрыклад, многія віды маюць спецыяльную паражнінную тканку-[[Парэнхіма|аэрэнхіму]], у якой паветра можа праходзіць ад надземнага парастка да кораня, а таксама спецыяльныя [[Метабалізм|метабалічныя шляхі]], якія не патрабуюць кіслароду. Гэтыя адаптацыі даюць раслінам вільготных лугоў у сырых і вільготных месцах канкурэнтную перавагу перад раслінамі з іншых месцаў. === Глебы і забеспячэнне пажыўнымі рэчывамі === [[Файл:Artenzahlen_einer_Wiese.png|250px|міні|Колькасць відаў на лузе ў залежнасці ад інтэнсіўнасці гаспадарання, паводле Hutter, Briemle, Finke 1993]] {{нп3|Тыпы глебаў|Глебы|de|Bodentyp}} вільготных лугоў — {{нп3|Глей (глеба)|глеевыя|ru|Глей}}, {{нп3|Псеўдаглей|псеўдаглеевыя|de|Pseudogley}} і роднасныя ім {{нп3|пойменныя глебы||de|Auenböden}}, а таксама {{нп3|анмур||de|Anmoor}} і [[тарфянік|тарфянікі]] з розным утрыманнем шчолачнасці і пажыўных рэчываў. Забяспечанасць глебы пажыўнымі рэчывамі залежыць ад яе запасаў пажыўных рэчываў і іх даступнасці для раслін. Для аптымальнага росту раслін неабходна добрае забеспячэнне ўсімі пажыўнымі рэчывамі, асабліва [[азот]]ам, [[фосфар]]ам і [[Калій|каліем]]. Натуральнае ўтрыманне пажыўных рэчываў у глебе дапаўняецца паводкамі, грунтавымі водамі, атмасферай і ўгнаеннямі. Кіслотнасць глебы аказвае вырашальны ўплыў на даступнасць пажыўных рэчываў для раслін і здольнасць каранёў раслін паглынаць пажыўныя рэчывы. Вільготныя лугі могуць сустракацца як на вельмі кіслых, так і на вапнавых участках і на ўсіх пераходах паміж гэтымі экстрэмумамі. Многія віды раслін на вільготных лугах у бедных пажыўнымі рэчывамі месцах выпрацавалі спецыяльныя механізмы адаптацыі да дэфіцыту пажыўных рэчываў. Каб мець магчымасць цалкам выкарыстаць невялікую колькасць пажыўных рэчываў, яны інтэнсіўна ўкараняюцца ў глебе, утвараюць органы захоўвання ([[Карэнішча|карэнішчы]], [[Клубень|клубні]]) і маюць унутраны цыкл пажыўных рэчываў, перамяшчаючы іх назад у органы захоўвання, блізкія да зямлі, каб мець магчымасць хутка выкарыстоўваць пажыўныя рэчывы ў бліжэйшы [[вегетацыйны перыяд]]. === Важнасць выкарыстання === Існуе два віды выкарыстання вільготных лугоў. На бедных пажыўнымі рэчывамі ўчастках {{нп3|скошванне||de|Mähen}} можна праводзіць аднаразова толькі для атрымання {{нп3|Подсціл|подсцілу|de|Tiereinstreu}} для жывёлагадоўчых стойлаў з адным укосам восенню (пасля [[Вегетацыйны перыяд|вегетацыі]] або пад зіму). На больш багатых пажыўнымі рэчывамі участках двойчы скошваюць вясной (з пачатку да сярэдзіны чэрвеня) і ў канцы лета (з сярэдзіны жніўня да сярэдзіны верасня) для атрымання зімовых кармоў для [[Жвачныя|жвачных жывёл]], такіх як [[Свойскі бык|буйная рагатая жывёла]] і [[Авечка свойская|авечкі]]. Толькі праз рэгулярнае скошванне луг становіцца тым, чым ён ёсць, а менавіта багатым на віды раслін, [[Месцапражыванне|прыдатных]] для дзікай прыроды. Абрэзка прасоўвае святлалюбныя і нізкарослыя расліны і выцясняе высокарослых канкурэнтаў. Сюды ўваходзяць расліны з высокай здольнасцю да паўторнага прарастання, так званыя {{нп3|гемікрыптафіты||ru|Гемикриптофиты}}, якія развіваюць свае органы вегетацыі і лісце вельмі блізка да зямлі, і да іх нельга дабрацца лёзамі [[Каса (інструмент)|кос]] і касілак. Калі справа даходзіць да касьбы, час скошвання істотна ўплывае на відавую разнастайнасць. Рэгулярнае скошванне азначае, што расліны з рознымі формамі {{нп3|Форма росту раслін|росту|de|Pflanzenwuchsform}} і {{нп3|Экалагічная шкала Эленберга|жыцця|de|Zeigerwerte nach Ellenberg}} могуць расці побач на адным участку. Чым пазней праводзяць скошванне, тым больш магчымасцей у раслін і жывёл размясціцца ў [[Экасістэма|экасістэме]] луга. Асабліва вялікая колькасць відаў раслін можа вытрымаць выкарыстанне з адной або двума зрэзкамі ў год, і ў выніку атрымліваецца багаты відамі {{нп3|кветкавы луг||de|Blumenwiese}}. Выдаленне скошанага матэрыялу таксама выклікае павольнае знясіленне пажыўных рэчываў (вымыванне). Гэта азначае, што ў выпадку [[Сельская гаспадарка|інтэнсіўнага]] выкарыстання дэфіцыт пажыўных рэчываў, магчыма, прыйдзецца рэгулярна кампенсаваць арганічнымі ўгнаеннямі са стойлавым гноем. На вільготных лугах, якія шырока выкарыстоўваюцца ў напаўнатуральных культурных ландшафтах, на 20&nbsp;м² расце ад 40 да 60 відаў вышэйшых раслін. Бедныя пажыўнымі рэчывамі і неўгноеныя лугі, таксама вядомыя як подсцілкавыя лугі, дэманструюць асаблівае {{нп3|Фларыстыка (раздзел батанікі)|фларыстычнае|ru|Флористика (раздел ботаники)}} багацце. [[Файл:Winteraspekt Feuchtwiese.jpg|міні|250px|Зімовы выгляд вільготнага луга пад парам на паўночным захадзе Германіі з ляжачымі рэшткамі расліннасці ([[салома]])]] Чым раней і часцей адбываецца скошванне, тым менш відаў можа справіцца з гэтым стрэсам. Многія травяністыя расліны маюць шырокае і буйное лісце, у адрозненне ад травяністых. Таму яны не асабліва сумяшчальныя з нарэзкай. Яны таксама больш не квітнеюць і, такім чынам, больш не даюць насення. Бяднеюць лугі. У інтэнсіўнай сельскай гаспадарцы мэта складаецца ў тым, каб павялічыць вытворчасць, што можа быць дасягнута толькі праз вялікую колькасць угнаенняў з пажыўнымі рэчывамі, якія хутка даступныя для раслін, напрыклад, {{нп3|вадкі гной||uk|Гноївка}}. Вялікае ўнясенне ўгнаенняў разам з высокай частатой скошвання азначае, што луг складаецца з вялікай колькасці маладой і, такім чынам, зялёнай ліставай масы. Не хапае вышыні для ўтварэння кветак і расліны размнажаюцца толькі [[Вегетатыўнае размнажэнне|вегетатыўна]]. У выніку атрымліваецца бедны відамі аднастайна зялёны луг. Больш за дзесяць відаў раслін рэдка растуць на інтэнсіўна апрацаваных тэрыторыях, а жывёлы з цяжкасцю знаходзяць сабе месца для жыцця. [[Файл:Hochstauden1.jpg|міні|250px|Участак высокага травяністага луга з відамі родаў {{bt-bellat|рэпік|Eupatorium}} і {{bt-bellat|лазаніца|Lysimachia}} на вільготным лугавым парозе]] Калі выраўноўванне ўмяшання чалавека больш не патрабуецца, адрозненні ў канкурэнтнай сіле раслін становяцца відавочнымі. Святлалюбівыя віды, якія залежаць ад скошвання лугоў, знікаюць за вельмі кароткі час. Пачынаюць прыжывацца высокія і сталонаносныя расліны. На вільготных лугах, багатых пажыўнымі рэчывамі, утвараюцца вільготныя {{нп3|Высокі травастой|высокія|de|Hochstaudenflur}} {{нп3|Травастой|травастоі|be-tarask|Травастой}}, на якіх часта дамінуе {{bt-bellat|вятроўнік вязалісты|Filipendula ulmaria}} або асобныя віды {{bt-bellat|Метлюжковыя{{!}}метлюжковых|Poaceae}} або {{bt-bellat|Асаковыя{{!}}асаковых|Cyperaceae}} (напрыклад, асацыяцыя {{нп3|Caricetum gracilis||de|Schlankseggenried}} На подсцілкавых лугах структура насаджэнняў змяняецца за кошт утварэння {{нп3|Купіна (біялогія)|купін|ru|Кочка}} {{bt-bellat|Малінія блакітная{{!}}малініі блакітнай|Molinia caerulea}} і {{bt-bellat||Molinia arundinacea}}, якая пры стрыжцы расце як газон. На {{нп3|Залеж|залежах|ru|Залежь}} разнастайнасць відаў раслін першапачаткова значна зніжаецца, як і пры іх занадта інтэнсіўным выкарыстанні. Існуючыя травы сваім лісцем утвараюць шчыльны лямец. Новае насенне не дасягае паверхні глебы і таму не можа прарасці. Насенне, якое знаходзіцца ў глебе, не мае сілы, каб пракалоць салому. Непранікальнасць лямца яшчэ больш павялічваецца снежнай коўдрай зімой, асабліва на подсцілкавых лугах. Паколькі [[біямаса]] з папару больш не выдаляецца, адбываецца ўзбагачэнне пажыўных рэчываў і, такім чынам, павелічэнне {{нп3|Фітамаса|вытворчасці фітамасы|de|Phytomasse}}. Жывёльны свет першапачаткова падтрымліваецца папарам, таму што біялогія размнажэння [[Насякомыя|насякомых]] і, у прыватнасці, [[Аранеаморфныя павукі|аранеаморфных павукоў]] часта парушаецца з-за выкарыстання або немагчымасці патрэбныя структуры. Вялікая колькасць відаў, якія не здолелі жыць на {{нп3|Лугавыя ўгоддзі|лугавых угоддзях|de|Grünland}}, зараз мігруюць. Большасць з іх — [[беспазваночныя]], колькасць відаў на палях павялічваецца ў дзесяць разоў, а колькасць асобін — нават у дваццаць. Больш за 100 відаў птушак утрымліваюцца на палях. Аднак з павелічэннем долі кустарніка біяразнастайнасць фаўны значна скарачаецца. == Тыпы і расліннасць вільготных лугоў == [[Файл:Vessertal_trollblumen.jpg|міні|250px|Паляна з {{bt-bellat|Пярэсна еўрапейская{{!}}пярэснай еўрапейскай|Trollius europaeus}} у [[Цюрынгенскі Лес|Цюрынгенскім Лесе]]]] [[Файл:Vessertal_wiesenknoeterich.jpg|міні|250px|Участак з {{bt-bellat||Polygonum bistorta}} у [[Цюрынгенскі Лес|Цюрынгенскім Лесе]]]] [[Файл:Dactylorhiza_majalis_habitat200504.jpg|міні|250px|{{bt-bellat|пальчатакарэннік майскі|Dactylorhiza majalis}} на вільготным лузе на {{нп3|Хаэнлоэ|раўніне Хаэнлоэ|de|Hohenloher Ebene}}]] Расліннае покрыва багатых пажыўнымі рэчывамі вільготных і сырых лугоў складаецца ў асноўным з траў і больш-менш высокай долі травяністых раслін. Для іх характэрны высокія патрабаванні да воднага рэжыму. У [[Кодэкс фітасацыялагічнай наменклатуры|фітасацыялагічным плане]] яны ўключаюць угноеныя «вільготныя і сырыя лугі» ({{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюз|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Calthion palustris||pl|Łąka kaczeńcowa}}), якія ўгнойваюцца або растуць на месцах, больш багатых пажыўнымі рэчывамі, а таксама неўгноеныя лугі ({{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюз|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Molinion caeruleae||pl|Łąka trzęślicowa}} і {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюз|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Cnidion dubii||d|Q61748244}}) у межах {{нп3|Парадак (фітацэналогія)|парадку|nl|Orde (vegetatiekunde)}} {{нп3|Molinietalia caeruleae||nl|Pijpenstrootje-orde}} і {{нп3|Клас (фітацэналогія)|класу|cs|Třída (fytocenologie)}} {{нп3|Molinio-Arrhenatheretea||de|Eurosibirisches Kulturgrasland}}. === Calthion palustris === Вільготныя лугі, багатыя пажыўнымі рэчывамі, з высокім і густым травастоем, багатыя кветкамі. Растуць у месцах з рознай вільготнасцю. Сярэдні [[Падземныя воды|ўзровень грунтавых вод]] вагаецца ад 120 да 30 сантыметраў пад зямлёй. У сярэдзіне лета ўчасткі перасыхаюць, таму магчымы выпас. На гэтых сырых і вільготных лугах заўсёды ёсць пастаянны і багаты запас вады, але забалочвання не адбываецца. Лугі ў асноўным выкарыстоўваюцца як экстэнсіўныя сенажаці, якія скошваюцца два разы на год, і для вытворчасці кармоў (кармавыя лугі). Яны з’явіліся або з высокіх травяністых лугоў, лугоў са змешанай вільготнай падсцілкай, [[Плаўні|плаўняў]], {{нп3|Caricion elatae|буйнаасаковых|de|Großseggenried}} або {{нп3|Caricion elatae|буйнаасаковых|de|Großseggenried}} {{нп3|Дробнаасаковыя лугі|дробнаасаковых лугоў|de|Kleinseggenried}} з больш-менш моцным унясеннем арганічных угнаенняў (гной, вадкі гной). З фіта-сацыялагічнага пункту гледжання, багатыя пажыўнымі рэчывамі вільготныя лугі ўваходзяць у {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюз|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Calthion palustris||pl|Łąka kaczeńcowa}}. Характэрнымі відамі гэтых лугоў з’яўляюцца такія віды, як {{bt-bellat|лотаць балотная|Caltha palustris}}, {{bt-bellat||Cirsium oleraceum}}, {{bt-bellat|цьмянец цыкутавы|Chaerophyllum hirsutum}}, {{bt-bellat||Scirpus silvaticus}}, {{bt-bellat||Sanguisorba officinalis}}, {{bt-bellat||Polygonum bistorta}} і {{bt-bellat|пярэсна еўрапейская|Trollius europaeus}}, а таксама іншыя вільгацелюбівыя расліны такія, як {{bt-bellat||Cardamine pratensis}}, {{bt-bellat|светнік зязюлін|Lychnis flos-cuculi}}, {{bt-bellat||Geum rivale}}, {{bt-bellat|дуднік лясны|Angelica sylvestris}} і архідныя, у тым ліку {{bt-bellat|пальчатакарэннік майскі|Dactylorhiza majalis}}. === Малініевыя лугі на карбанатных тарфяністых ці глініста-ілаватых глебах (саюз Molinion caeruleae) === Бедныя на пажыўныя рэчывы лугі — гэта адносна шчыльныя, высокія, багатыя травой лугі на пераважна шчолачных або вапнавых, вільготных або пераменна вільготных неўгноеных глебах. На лугах высокая доля [[Шматгадовыя расліны|шматгадовых раслін]] з познім развіццём, якія спрыяюць позняму скошванню восенню. У бедных саломай рэгіёнах сена традыцыйна выкарыстоўваюць для вырабу подсцілу для жывёлагадоўчых стойлаў. Лугі скошваюць восенню, калі лугавы параснік становіцца саламяным. У адрозненне ад кармавых лугоў гэтыя так званыя подсцілкавыя лугі не атрымліваюць угнаенняў. Яны вельмі адчувальна рэагуюць на ўзмоцненае ўжыванне. Такія лугі ў асноўным сустракаюцца ў Альпах і ў паўночных перадгор’ях Альп ва ўмерана-кантынентальным клімаце, дзе клімат робіць неспрыяльным вырошчванне збожжавых. Але яны таксама сустракаюцца на еўрапейскіх нізінах, асабліва на асушаных балотах, і ў іншых месцах. Фарміруюцца па акрайках балот і на нізкіх мінеральных астравах сярод балотных масіваў. Прадстаўлены двума падтыпамі: на нейтральна-шчолачных, нярэдка адарфаваных глебах з ваганнем узроўня грунтавай вады, адносна багатыя відамі (саюз Еu-Мolinion) (Palaearctic habitat classification — 37.311); на больш кіслых, у тым ліку тарфяных, глебах з расліннасцю саюза {{нп3|Junco-Molinion||nl|Verbond van biezenknoppen en pijpenstrootje}}, за выключэннем моцна дэградаваных і бедных відамі (Palaearctic habitat classification — 37.312)<ref>[http://hbc.bas-net.by/hbcinfo/books/Pugachevsky2013.pdf 6410 Молиниевые луга на карбонатных торфянистых или глинисто-иловатых почвах (союз Molinion caeruleae)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240330103843/http://hbc.bas-net.by/hbcinfo/books/Pugachevsky2013.pdf |date=30 сакавіка 2024 }} {{ref-ru}}</ref>. З фактараў размяшчэння вызначальным для класіфікацыі фіта-сацыялагічных асацыяцый з’яўляецца вільготнасць глебы. Бедныя на пажыўныя рэчывы мохава-злакавыя лугі ўключаюцца ў {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюзе|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Molinion caeruleae||pl|Łąka trzęślicowa}}. Характэрнымі відамі гэтых лугоў з’яўляюцца віды {{bt-bellat|Малінія блакітная{{!}}малініі блакітнай|Molinia caerulea}} і {{bt-bellat||Molinia arundinacea}}, а таксама іншыя індыкатары вільготных і бедных глебаў, такія як {{bt-bellat|цыбуля вуглаватая|Allium angulosum}}, {{bt-bellat||Gentiana asclepiadea}}, {{bt-bellat|касач сібірскі|Iris sibirica}}, {{bt-bellat|каманішнік лугавы|Succisa pratensis}} і {{bt-bellat|дуброўка прамастойная|Potentilla erecta}}. === Алювіяльныя лугі рачных далін (саюз Cnidion dubii) === Вільготныя алювіяльныя лугі ў раёне буйных {{нп3|Барэальны|барэальна|uk|Бореальний}}-[[Кантынентальны клімат|субкантынентальных]] рачных далін, якія звычайна рэгулярна затапляюцца вясновымі паводкамі з рэк. {{bt-bellat|Клевяшчына няпэўная|Cnidium dubium}} характэрная для гэтага шырока распаўсюджанага тыпу лугоў. У Еўропе вільготныя алювіяльныя лугі ў асноўным сустракаюцца ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Францыя|Францыі]] і [[Германія|Германіі]]. У Германіі яны сустракаюцца ў асноўным у далінах [[Эльба|Эльбы]], [[Одэр]]а і [[Хафель|Хафеля]]. Задакументавана толькі некалькі выпадкаў, акрамя асноўнага распаўсюджання ў рэгіёне [[Верхні Рэйн]] у [[Бадэн-Вюртэмберг]]у, [[Гесэн]]е і [[Рэйнланд-Пфальц]]ы. Гэтыя лугі ўключаны ў {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюзе|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Cnidion dubii||d|Q61748244}}. Іх адзінай расліннай асацыяцыяй з’яўляецца Cnidio-violetum persicifoliae. Найбольшыя па плошчы папуляцыі знаходзяцца ў {{нп3|Еўрапейскія ахоўныя тэрыторыі поймаў Маравы і Дые|Мараўскіх поймах|de|Europaschutzgebiete March-Thaya-Auen}} аўстрыйска-славацкай мяжы. Да характэрных відаў адносяцца {{bt-bellat|клевяшчына няпэўная|Cnidium dubium}}, {{bt-bellat||Silaum silaus}}, {{bt-bellat|чына балотная|Lathyrus palustris}}, {{bt-bellat|сярпуха фарбавальная|Serratula tinctoria}}, {{bt-bellat|шлёмнік кап’ялісты|Scutellaria hastifolia}}, {{bt-bellat|аўран лекавы|Gratiola officinalis}} і {{bt-bellat|фіялка персікалістая|Viola persicifolia}}. == Жывёльны і раслінны свет == [[Файл:Пейзаж заливного луга в Национальном парке "Припятский".jpg|міні|250px|Пейзаж заліўнога луга ў Нацыянальным парку «[[Прыпяцкі (нацыянальны парк)|Прыпяцкі]]». У цэнтры {{bt-bellat|светнік зязюлін|Lychnis flos-cuculi}} — лугавая расліна, добра прыстасаваная да рытму гаспадарання на вільготных лугах.]] Разнастайнасць флоры і фаўны вільготных лугоў абумоўлена рознымі фактарамі размяшчэння, такімі як вільготнасць глебы, вышыня і ваганні ўзроўню вады, структура расліннасці, запас пажыўных рэчываў і інтэнсіўнасць выкарыстання. Існаванне розных ландшафтных збудаванняў і акваторый, такіх як канавы, [[Ручай|ручаі]] і [[Сажалка|сажалкі]], а таксама межаў участкаў, якія складаюцца з [[Жывая агароджа|жывых агароджаў]] і палявых дрэў з тыповымі расліннымі супольнасцямі [[Плаўні|плаўняў]], высокіх травяністых лугоў, буйнаасаковых лугоў, дробнаасаковых лугоў і {{нп3|Заліўны луг|заліўных лугоў|ru|Заливной луг}} аказваюць значны ўплыў на павелічэнне відавой разнастайнасці раслін. Асабліва на багацце жывёльнага свету ўплывае не толькі экстэнсіўнае землеўпарадкаванне, але і разнастайная мазаіка біятопаў. Багатыя пажыўнымі рэчывамі вільготныя лугі {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюзу|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Calthion palustris||pl|Łąka kaczeńcowa}} з’яўляюцца аднымі з самых багатых відамі сярод усіх лугавых экасістэм [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]] для многіх груп жывёл. На вільготных лугах паўночнага захаду [[Германія|Германіі]] выяўлена больш за 1900 відаў жывёл, да 80 % з якіх спецыфічныя для біятопу. Лугі {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюзу|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Molinion caeruleae||pl|Łąka trzęślicowa}} валодаюць найбольшай фаўністычнай біяразнастайнасцю пасля {{нп3|Вапнавы луг|вапнавых лугоў|de|Magerrasen}}<ref name="Bräu">M. Bräu: ''Tierwelt.'' In: B. Quinger, U. Schwab, A. Ringler, M. Bräu, R. Strohwasser, J. Weber (Hrsg.): ''Lebensraumtyp Streuwiesen.'' Landschaftspflegekonzept Bayern, Band II.9. StMLU/ANL 1995. [https://www.anl.bayern.de/publikationen/landschaftspflegekonzept/doc/lp09_streuwiesen_1995_00_gesamt.pdf anl.bayern.de] (PDF, S. 93).</ref>. З ландшафтна-экалагічнага пункту гледжання дробнамаштабныя прыродныя структуры ў мазаічнай узаемасувязі з лугамі, якія выкарыстоўваюцца, з’яўляюцца важнай асновай жыцця для шматлікіх відаў жывёл, асабліва для тых, якія моцна залежаць ад розных ландшафтных структур для таго, каб гадаваць маладняк або шукаць ежу. Дэградацыя вільготных лугоў і структурна багатага ландшафту вядзе да страты многіх відаў раслін і жывёл, характэрных для біятопаў. Таму многія водна-балотныя віды занесены ў шматлікія [[Чырвоная кніга|чырвоныя спісы]] жывёл і раслін, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення, па ўсёй Еўропе. Шэраг відаў таксама карыстаюцца прававой абаронай {{нп3|Канвенцыя аб міжнародным гандлі відамі дзікай фаўны і флоры, якія знаходзяцца пад пагрозай знішчэння|Вашынгтонскай канвенцыі аб знікаючых відах|uk|Конвенція про міжнародну торгівлю видами дикої фауни і флори, що перебувають під загрозою зникнення}}, [[Міжнародны саюз аховы прыроды|МСАП]], [[Бернская канвенцыя|Бернскай канвенцыі]] (імплементацыя ў Дырэктыве ЕС аб птушках і Дырэктыве аб месцах пражывання) і іншых міжнародных і мясцовых дакументаў. === Лугавыя расліны === Да лугавых раслін адносяць віды, якія залежаць ад скошвання, таму што толькі так яны могуць знайсці прыдатныя ўмовы асвятлення для свайго развіцця. Гэта не азначае, што яны не будуць расці лепш без адпаведнай шкоды, а хутчэй, што скошванне прадухіляе распаўсюджванне патэнцыйна дамінантных відаў. Дзякуючы асаблівасцям росту з органамі асіміляцыі ({{нп3|гемікрыптафіты||ru|Гемикриптофиты}}), размешчанымі блізка да зямлі, нізкаму росту і звычайна ранняму {{нп3|Феналогія|феналагічнаму|uk|Фенологія}} развіццю, г. зн. ранняму з’яўленню ўсходаў і ранняму цвіценню, лугавыя расліны могуць пераносіць шкоднае ўздзеянне зрэзкі і хутка аднаўляцца з пупышак або {{нп3|Мерыстэмы|мерыстэм|ru|Меристемы}} блізка да зямлі. {{нп3|Асіміляцыя (біялогія)|Галоўныя органы асіміляцыі|ru|Ассимиляция (биология)}} такім чынам вяртаюцца ў спрыяльны светлавы рэжым і такім чынам вызваляюцца ад больш высокіх канкурэнтаў. Гэта дазваляе расліне зноў аднавіцца. Большасць траў адносяцца да гемікрыптафітаў, якія ўтвараюць купіны або сцелюцца, напрыклад, віды {{bt-bellat|маннік наплываючы|Glyceria fluitans}}, {{bt-bellat|пахучакаласнік духмяны|Anthoxanthum odoratum}} або {{bt-bellat||Agrostis stolonifera}}. Травяністыя расліны пераважна маюць прыкаранёвую разетку блізка да зямлі і часта распаўсюджваюцца праз парасткі, напрыклад, {{bt-bellat|казялец паўзучы|Ranunculus repens}}. Прыкладамі відаў, якія падтрымліваюцца касьбой, з’яўляюцца {{bt-bellat|светнік зязюлін|Lychnis flos-cuculi}}, {{bt-bellat|трыпутнік ланцэтны|Plantago lanceolata}}, {{bt-bellat|каманішнік лугавы|Succisa pratensis}}, {{bt-bellat|бадзяк балотны|Cirsium palustre}} і {{bt-bellat|старасцень водны|Senecio aquaticus}}. === Імхі === Тыповыя віды на лугоў {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Calthion palustris||pl|Łąka kaczeńcowa}}: * {{bt-latbel|Calliergonella cuspidata|}} * {{bt-latbel|Drepanocladus aduncus|}} Тыповыя віды на лугах {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Molinion caeruleae||pl|Łąka trzęślicowa}}: * {{bt-latbel|Calliergonella cuspidata|}} * {{bt-latbel|Climacium dendroides|Клімацыум дрэвападобны}} * {{bt-latbel|Plagiomnium seligeri|}} * {{bt-latbel|Polytrichum commune|Зязюлін лён звычайны}} * {{bt-latbel|Rhytidiadelphussquarrosus|}} === Лугавыя птушкі === [[Файл:Numenius_arquata.jpg|міні|250px|{{bt-bellat|Вялікі кулон|Numenius arquata}} знаходзіцца пад пагрозай знікнення ў [[Германія|Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]].]] [[Файл:Saxicola_rubetra_3_tom_(Marek_Szczepanek).jpg|міні|250px|{{bt-bellat||Saxicola rubetra}}. У Германіі від лічыцца знікаючым. У Аўстрыі і Швейцарыі ён уключаны ў спісы ранняга папярэджання.]] Да лугавых адносяць віды птушак, якія ў асноўным насяляюць вільготныя лугі, гняздуюцца на зямлі і вырошчваюць птушанят або выкарыстоўваюць вільготныя лугі ў якасці харчовага асяроддзя, а таксама месца адпачынку і пераходу. Ключавымі для сырых і вільготных лугоў у Цэнтральнай Еўропе лічацца наступныя віды: [[Файл:Philomachus_pugnax_(Marek_Szczepanek).jpg|міні|250px|{{bt-bellat|турухтан|Philomachus pugnax}} знаходзіцца пад пагрозай знікнення ў Германіі, а папуляцыі ў Аўстрыі вымерлі. У Швейцарыі турухтан з’яўляецца звычайным мігрантам у абодва {{нп3|Міграцыя птушак|перыяды міграцыі|ru|Миграция птиц}}]] * {{bt-latbel|Alauda arvensis|Жаўрук палявы}} * {{bt-latbel|Anthus pratensis|}} * {{bt-latbel|Ciconia ciconia|Белы бусел}} * {{bt-latbel|Circus pygargus|Лунь поплаўны}} * {{bt-latbel|Crex crex|Драч}} * {{bt-latbel|Gallinago gallinago|Бакас}} * {{bt-latbel|Limosa limosa|Грыцук вялікі}} * {{bt-latbel|Motacilla flava|Жоўтая сітаўка}} * {{bt-latbel|Numenius arquata|Вялікі кулон}} * {{bt-latbel|Philomachus pugnax|Турухтан}} * {{bt-latbel|Porzana porzana|Пагоніч звычайны}} * {{bt-latbel|Saxicola rubetra|}} * {{bt-latbel|Saxicola rubicola|}} * {{bt-latbel|Tringa totanus|Траўнік}} * {{bt-latbel|Vanellus vanellus|Кнігаўка}} Першасныя месцы пражывання лугавых птушак часта знішчаны або знаходзяцца ў рэзкім заняпадзе. Лугі служаць для іх {{нп3|Другасны біятоп|другасным месцам пражывання|de|Sekundärbiotop}}. Да прыкладу, {{bt-bellat|бакас|Gallinago gallinago}}, {{bt-bellat|пагоніч звычайны|Porzana porzana}} і {{bt-bellat|грыцук вялікі|Limosa limosa}} перасяліліся з [[Вярховыя балоты|вярховых]] і [[Нізінныя балоты|нізінных балот]]. З саланчакоў родам {{bt-bellat|траўнік|Tringa totanus}} і {{bt-bellat|крывок|Haematopus ostralegus}}. {{bt-bellat|Турухтан|Philomachus pugnax}} першапачаткова жыў у тундры. Вырашальную ролю ў рассяленні вільготных лугоў адыгрываюць структура расліннасці, інтэнсіўнасць выкарыстання, вільготнасць глебы, памер плошчы і асветленасць мясцовасці. Арнітафаўна вільготных лугоў характарызуецца шэрагам відаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Найбольшую долю сярод лугавых птушак складаюць балотныя віды птушак, у асноўным прадстаўнікі атраду {{bt-bellat|Сеўцападобныя{{!}}сеўцападобных|Charadriiformes}}. Разнастайная мазаіка ландшафту на вялікай тэрыторыі цяпер часта разглядаецца як гарантыя высокай біяразнастайнасці лугавых птушак. Многія з гэтых птушак прымеркаваныя да адкрытых нізкарослых структур, такіх як тыя, што знаходзяцца ў згаданых асноўных месцах пражывання. Розныя віды патрабуюць выразна кіраванага ландшафту, каб мець магчымасць хутка ідэнтыфікаваць ворагаў. Напрыклад, {{bt-bellat|Вялікі кулон{{!}}вялікаму кулону|Numenius arquata}} больш за іншыя віды патрэбныя візуальна свабодныя прасторы, якія не перарываюцца дрэвамі або паселішчамі. Згаданыя віды шукаюць ежу ў запоўненых вадой западзінах, сажалках і спадзістых краях канаў. Акрамя таго, вільготнасць глебы мае вырашальнае значэнне для з’яўлення лугавых птушак. Напрыклад, {{bt-bellat|Бакас{{!}}бакасы|Gallinago gallinago}}, {{bt-bellat|Турухтан{{!}}турухтаны|Philomachus pugnax}} і {{bt-bellat|Вялікі грыцук{{!}}вялікія грыцукі|Limosa limosa}} маюць найбольшыя патрабаванні да вільготнасці глебы, таму што яны могуць шукаць ежу толькі ў вільготнай глебе. Існуе ўскосная сувязь з вільготнымі лугамі для шэрагу відаў птушак, такіх як {{bt-bellat||Saxicola rubetra}}, якая ў асноўным выкарыстоўвае бардзюрныя і краявыя структуры. На інтэнсіўных лугах адсутнічаюць высокія шматгадовыя расліны, якія служаць седалам для спеваў і палявання. Слупы для плота да гэтага часу былі добрай заменай, але яны таксама ўсё больш і больш знікаюць па меры павелічэння ўчасткаў. === Земнаводныя і рэптыліі === [[Файл:Bombina_bombina_2_(Marek_Szczepanek).jpg|міні|250px|{{bt-bellat|Жарлянка чырванабрухая|Bombina bombina}} выкарыстоўвае вільготныя лугі вакол вадаёмаў. Від знаходзіцца пад пагрозай знікнення ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і ў крытычнай небяспецы ў [[Германія|Германіі]].]] Для размнажэння амфібіям патрэбныя адкрытыя водныя прасторы, дзе яны могуць нераставаць, а потым ў іх развіваюцца лічынкі. Яны выбіраюць наземныя месцы пражывання, такія як вільготныя лугі, для зімоўкі і лета. Як складаныя насельнікі, яны абапіраюцца на перапляценне земнаводных і наземных прастораў. {{bt-bellat|Квакша звычайная|Hyla arborea}}, {{bt-bellat|жаба вастрамордая|Rana arvalis}} і {{bt-bellat|жарлянка чырванабрухая|Bombina bombina}} засяроджана сустракаюцца на вільготных лугах. Гэтым тром відам у якасці частковага месца пражывання патрабуюцца сонечныя воды з густой, не занадта высокай берагавой расліннасцю і навакольныя комплексы вільготных лугоў. Яны прыстасаваныя да адкрытых месцапражыванняў з высокім узроўнем вады, бо сустракаюцца ў прыродзе асабліва ў [[Пойма|поймах рэк]] . Тыповым відам паўзуноў шырокіх вільготных лугоў, калі невялікія вадаёмы аб’яднаныя лугам, з’яўляецца {{bt-bellat|вуж звычайны|Natrix natrix}}. Лугі з’яўляюцца важным летнім месцам пражывання, асабліва для палявання на здабычу, а таксама для адпачынку і сонечных ваннаў. Асаблівую ролю подсцілкавыя лугі адыгрываюць для {{bt-bellat|Гадзюка звычайная{{!}}гадзюкі звычайнай|Vipera berus}} і {{bt-bellat|Яшчарка жывародная{{!}}яшчаркі жывароднай|Zootoca vivipara}}. === Беспазваночныя жывёлы === [[Файл:Locust_Stethophyma_grossum_female.jpeg|міні|250px|{{bt-bellat||Stethophyma grossum}} сустракаецца толькі на некранутых вільготных лугах, таму што ім патрэбна вільготная глеба для адкладвання яец.]] [[Файл:Metrioptera_roeselii_24.JPG|міні|250px|Яйцы {{bt-bellat||Metrioptera roeselii}} устойлівыя да паводкі. Звычайны від на лугах {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Cnidion dubii||d|Q61748244}}]] Жывёльны свет беспазваночных вільготных лугоў надзвычай багаты. [[Насякомыя]] і [[павукападобныя]] пераважна ўбудаваныя ў структуры свайго асяроддзя пражывання ў значна меншым маштабе, чым птушкі і амфібіі, таму што, напрыклад, яны выкарыстоўваюць розныя віды раслін або часта толькі каланізуюць вузкія ўчасткі вільгаці ў глебе. Іх часта высокая рухомасць дазваляе ім хутка пакідаць месца пражывання пры змене навакольнага асяроддзя або перамяшчацца ў прыдатныя суседнія структуры. Вялікая разнастайнасць розных структур і фактарных структур прыводзіць да амаль некіравальнай колькасці відаў. Вялікая колькасць беспазваночных гіграфільныя і жывуць выключна ў такіх арэалах [[Стэнатопныя арганізмы|стэнатопна]]. Многія віды з’яўляюцца {{нп3|Монафагія|мона-|uk|Монофагія}} ці {{нп3|Алігафагія|алігафагамі|uk|Олігофагія}} і {{нп3|Харчаванне (біялогія)|харчуюцца|ru|Питание}} толькі адным ці вельмі нешматлікай колькасцю відаў раслін. Некаторыя віды патрабуюць іншых элементаў асяроддзя пражывання, напрыклад, для пошуку ежы, для развіцця лічынак або для зімоўкі. У прырода-ландшафтным планаванні {{bt-bellat|Прамакрылыя{{!}}прамакрылых|Orthoptera}} і {{bt-bellat||Papilionoformes}} часта выкарыстоўваюць як індыкатары для ацэнкі ландшафтаў і частак ландшафту з-за іх цеснай біятопнай сувязі. === Прамакрылыя === [[Файл:Lycaena_dispar02.jpg|міні|250px|{{bt-bellat||Lycaena dispar}}]] {{bt-bellat|Прамакрылыя|Orthoptera}} — тыповыя прадстаўнікі травяністых і адкрытых ландшафтаў. Некаторыя віды аддаюць перавагу месцам пражывання з высокай вільготнасцю глебы і паветра і адчувальныя да ваганняў гэтых фактараў навакольнага асяроддзя. Вялікія патрабаванні да вільгаці прад’яўляюць {{bt-bellat|лясны конік|Chorthippus montanus}} і {{bt-bellat|кабылка балотная|Stethophyma grossum}}. Гэтыя прамакрылыя таксама вядомыя як {{нп3|гіграфілы||de|Hygrophilie}} (вільгацелюбівыя). Гіграфільныя віды могуць быць выкарыстаны ў якасці індыкатараў для вызначэння мікракліматычных умоў або ступені расліннасці на вільготных і сырых месцах. Добры ўзровень ведаў аб патрабаваннях да асяроддзя пражывання розных відаў вясновых насякомых і лёгкае разуменне гэтай кіраванай групы відаў жывёл робіць іх важным элементам у ацэнцы біятопаў адкрытай мясцовасці. У межах {{нп3|Макраклімат|макраклімату|ru|Макроклимат}} відавы склад вясновай фаўны насякомых вельмі розны. Аднак можна назваць некалькі відаў, якія рэгулярна сустракаюцца на сырых лугах. Тыповыя віды на лугоў {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Calthion palustris||pl|Łąka kaczeńcowa}}: * {{bt-latbel|Chorthippus parallelus|}} * {{bt-latbel|Chorthippus albomarginatus|}} * {{bt-latbel|Conocephalus dorsalis|Караткакрылы мечнік}} * {{bt-latbel|Conocephalus fuscus|Звычайны мечнік}} * {{bt-latbel|Chrysochraon dispar|Зелянчук няпарны}} * {{bt-latbel|Omocestus viridulus|Травянка зялёная}} * {{bt-latbel|Tetrix subulata|}} Тыповыя віды на лугах {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Molinion caeruleae||pl|Łąka trzęślicowa}}: * {{bt-latbel|Decticus verrucivorus|Шэры конік}} * {{bt-latbel|Mecostethus parapleurus|}} * {{bt-latbel|Metrioptera brachyptera|}} * {{bt-latbel|Pteronemobius heydenii|}} === Матылі === [[Файл:PapilioMachanon.JPG|міні|250px|{{bt-bellat|Махаон|Papilio machaon}}]] {{bt-bellat|Матылі|Lepidoptera}} — траваедныя жывёлы, якія часта залежаць ад наяўнасці пэўных раслін-гаспадароў. У крайніх выпадках іх [[Вусень|вусені]], у прыватнасці, абмежаваныя толькі адным відам раслін. Амаль выключна {{bt-bellat||Persicaria bistorta''}} харчуецца вусень {{bt-bellat||Boloria eunomia}}. Многія віды насяляюць у зусім розных месцапражываннях, якія аб’ядноўваюцца пад агульным тэрмінам «мульцібіятопныя або рознабіятопныя жыхары». Аднак на лугах {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Calthion palustris||pl|Łąka kaczeńcowa}} пры экстэнсіўным выкарыстанні без угнаенняў можа развіцца вельмі багатая на віды фаўна матылькоў, якая характарызуецца мноствам [[Стэнатопныя арганізмы|стэнатопных]] і спецыфічных відаў. Лепідафаўна на лугах {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Molinion caeruleae||pl|Łąka trzęślicowa}} у значнай ступені залежыць ад таго, ці ёсць у наваколлі незатапляльная лугавая расліннасць для зімоўкі. Гэтыя лугі звычайна характарызуюцца харчовымі гасцямі з-за багацця кветак. Важнымі нектарнікамі з’яўляюцца {{bt-bellat|цыбуля вуглаватая|Allium angulosum}}, {{bt-bellat|васілёк лугавы|Centaurea jacea}} і {{bt-bellat|дзівасіл брытанскі|Inula britannica}}. На на лугах {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Molinion caeruleae||pl|Łąka trzęślicowa}} таксама вялікая колькасць тыповых відаў матылькоў, якія часта знаходзяцца пад пагрозай знікнення. [[Файл:Schwalbenschwanz_Raupe01.jpg|міні|250px|Вусень {{bt-bellat|Махаон{{!}}махаона|Papilio machaon}}]] Тыповыя віды на лугах {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Calthion palustris||pl|Łąka kaczeńcowa}}: * {{bt-latbel|Boloria eunomia|Перламутраўка бледная}} * {{bt-latbel|Boloria selene|Перламутраўка Селена}} * {{bt-latbel|Brenthis ino|Перламутраўка вятроўнікавая}} * {{bt-latbel|Eumedonia eumedon|}} * {{bt-latbel|Lycaena dispar|Мнагавочка шчаўевая}} * {{bt-latbel|Lycaena helle|Блакітнаватая мнагавочка}} * {{bt-latbel|Lycaena hippothoe|}} * {{bt-latbel|Lycaena tityrus|}} * {{bt-latbel|Melitaea diamina|}} Тыповыя віды лугоў {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Cnidion dubii||d|Q61748244}}: * {{bt-latbel|Papilio machaon|Махаон}} Тыповыя віды на лугах {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Molinion caeruleae||pl|Łąka trzęślicowa}}: * {{bt-latbel|Carcharodus floccifera|}} * {{bt-latbel|Coenonympha oedippus|}} * {{bt-latbel|Euphydryas aurinia|Шашачніца Аўрынія}} * {{bt-latbel|Erebia medusa|}} * {{bt-latbel|Phengaris alcon|Блакітніца алькон}} * {{bt-latbel|Phengaris nausithous|Чарнаватая блакітніца}} * {{bt-latbel|Phengaris teleius|}} * {{bt-latbel|Minois dryas|}} == Значэнне і экалагічныя функцыі == {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |''Звіняць, пяюць, як струны арфы гожай,'' ''Вільготны луг, прасторы над зямлёй,'' ''А ты плывеш, бы хваля ў падарожжы,'' ''Агорнуты спакоем, цеплынёй.'' |- | style="text-align: left;" |''[[Якуб Колас]]. «Мая зямля»''<ref>[http://sinyavokaya.ru/maya-zyamlya Якуб Колас. «Мая зямля»]</ref> |} У сучасным [[Індустрыяльнае грамадства|індустрыяльным грамадстве]] сацыяльныя і экалагічныя функцыі [[Водна-балотныя ўгоддзі|водна-балотных угоддзяў]], у тым ліку і вільготных лугоў становяцца ўсё больш важнымі. Вытворчасць кармоў для жывёлы і, такім чынам, значэнне вільготных лугоў як раёнаў сельскагаспадарчай вытворчасці, зараз відавочна адышлі на другі план. Участкі вільготных лугоў маюць высокую ландшафтна-эстэтычную каштоўнасць і перш за ўсё сацыяльнае значэнне ў сувязі з узбагачэннем ландшафту. Апытанні пацвярджаюць, што багатыя кветкамі лугі па папулярнасці ў людзей, якія шукаюць адпачынку, стаяць адразу пасля [[Геаграфічны ландшафт|ландшафтных элементаў]] водных і лясных узлескаў. Акрамя таго, вільготныя лугі і маюць асаблівае [[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўча]]-[[Краязнаўства|краязнаўчае]] значэнне як сведчанне традыцыйнага культурнага ландшафту. Экалагічныя функцыі ландшафтаў, якія характарызуюцца вадой, заснаваны ў асноўным на закрытым круглы год раслінным покрыве. З аднаго боку, гэта прадухіляе страты глебы з-за {{нп3|Эрозія глебы|эрозіі||Soil erosion}}, а з іншага боку, адбываецца значна меншы выкід пажыўных рэчываў у параўнанні з іншымі формамі сельскай гаспадаркі, такімі як ворныя землі. Гэта адносіцца як да выцяснення [[Фасфаты|фасфатаў]] праз павярхоўную эрозію, так і да вымывання [[Нітраты|нітратаў]]. Вымыванне {{нп3|Злучэнні азоту|злучэнняў азоту||Nitrogen compounds}} з лугоў у шэсць разоў меньшае за вымыванне з ворных зямель. Таму лугі ўносяць значны ўклад у {{нп3|Ахова вод|ахову|ru|Охрана вод}} [[Пітная вада|пітной вады]]. Асабліва ў глебах з высокім утрыманнем [[Арганічныя рэчывы|арганічных рэчываў]] [[Аксіды азоту|аксіды]] азоту, акрамя [[Нітраты|нітратаў]], трапляюць у навакольнае асяроддзе праз дрэнаж і ўзворванне праз {{нп3|Нітрыфікацыя|нітрыфікацыю|uk|Нітрифікація}} і {{нп3|Дэнітрыфікацыя|дэнітрыфікацыю|pl|Denitryfikacja}}. Утвараюцца такія газы, як так званы {{нп3|Аксид азоту(I)|закіс азоту|ru|Оксид азота(I)}} (N<sub>2</sub>O), які ўдзельнічае ў разбурэнні [[Азонавы слой|азонавага слоя]] і [[Парніковы эфект|парніковым эфекце]]. Такім чынам, закрытае расліннае покрыва ўносіць значны ўклад у {{нп3|Дэкарбанізацыя|ахову клімату|uk|Декарбонізація}}. У дадатак да падтрымання якасці запасаў пітной вады, лугі ўтвараюць важнае асяроддзе для [[Падземныя воды|папаўнення падземных вод]] і, такім чынам, колькасці пітной вады. Эфект фільтрацыі і водаўтрымліваючыя ўласцівасці [[гумус]]нага пласта глебы забяспечваюць пастаяннае і ўстойлівае папаўненне грунтавых вод. Вялікае значэнне мае запаволены выпуск вады ў ручаі і рэкі. Такім чынам, водна-балотныя [[Навадненне|ўгоддзі ўяўляюць сабой зоны ўтрымання для паводак]] . І апошняе, але не менш важнае: вільготныя лугі ў густанаселеным культурным ландшафце з’яўляюцца апошнімі прытулкамі і важнымі месцапражываннямі для вялікай колькасці раслін і жывёл і таму маюць вялікае значэнне для {{нп3|Ахова жывёльнага свету|аховы відаў|uk|Охорона тваринного світу}}. == Абарона і догляд == [[Файл:Озерцо на Туровском лугу.jpg|міні|250px|«[[Тураўскі луг]]» — адзіная асабліва ахоўная прыродная тэрыторыя ў Беларусі, кіраванне якой ажыццяўлялася грамадскай арганізацыяй «[[Ахова птушак Бацькаўшчыны]]» да ліквідацыі апошняй у 2021 годзе.]] Мэтай аховы прыроды, відаў і біятопаў з’яўляецца, акрамя аховы асобных дзікіх відаў (праграмы і {{нп3|План дзеянняў|планы дзеянняў||Action plan}} {{нп3|Праграма па ахове відаў|па ахове відаў|de|Artenschutzprogramm}}), захаванне і аднаўленне месцаў іх пражывання. Гэта таксама ўключае ў сябе культурныя ландшафты, такія як вільготныя лугі, што павінны быць захаваны або адноўлены шляхам пераймання традыцыйных форм гаспадарання і {{нп3|Рэнатурызацыя|рэнатурызацыі|de|Renaturierung}}. Яны з’яўляюцца адным з біялагічна вельмі разнастайных і каштоўных відаў расліннасці, што хутка змяншаюцца. Розныя суверэнныя прыродаахоўныя інструменты і прыватныя ініцыятывы прапануюць магчымасці для аховы і падтрымання вільготных лугоў. === Прылады аховы прыроды === [[Файл:Tiefwerder_Wiesen_V4.JPG|міні|250px|{{нп3|Ландшафтная ахоўная тэрыторыя|Ахоўны ландшафт|de|Landschaftsschutzgebiet}} і часткова забалочаныя {{нп3|Ціфвердэрскія лугі||de|Tiefwerder Wiesen}} ў [[Берлін]]е пасля моцных дажджоў]] У Германіі заканадаўчая кампетэнцыя па ахове прыроды падзелена паміж федэральным урадам ({{нп3|Федэральны закон аб ахове прыроды (Германія)|Федэральны закон аб ахове прыроды|de|Bundesnaturschutzgesetz}}) і асобнымі [[Землі Германіі|федэральнымі землямі]]. У [[Аўстрыя|Аўстрыі]] адказнасць таксама з’яўляецца абавязкам федэральных зямель, у Швейцарыі адказнасць нясуць [[Адміністрацыйны падзел Швейцарыі|кантоны]]. Аднак {{нп3|Распараджэнне (акт кіравання)|палажэнні|ru|Распоряжение (акт управления)}} аб запаведніках звычайна ўтрымліваюць толькі нязначныя абмежаванні на кіраванне лугамі. Яны проста перашкаджаюць ператварэнню лугоў у палі і далейшаму асушэнню. Акрамя таго, сельскагаспадарчае выкарыстанне ў значнай ступені вызвалена ад сур’ёзных забаронаў на захаванне прыроды, патрабаванняў паведамлення і зацвярджэння. Каб па-ранейшаму мець магчымасць уплываць на тып гаспадарання, палітыка аховы прыроды заахвочвае супрацоўніцтва з фермерамі. Паміж [[Орган публічнай улады|прыродаахоўным органам]] і ўласнікамі нерухомасці (асабліва {{нп3|Фермер|фермерамі|ru|Фермер}}) заключаецца дагавор добраахвотнага карыстання пэўным зямельным участкам (полем, лугам, прыбярэжнай тэрыторыяй) з адпаведнай аплатай. Напрыклад, устаноўлены канкрэтныя тэрміны касьбы. Памер платы залежыць ад віду паслуг на карысць прыроды і ландшафту. Усё большае значэнне набывае так званая дагаворная ахова прыроды ў рамках розных праграм аховы вільготных лугоў . Яшчэ адзін варыянт абароны вільготных лугоў — адвод зямлі. Гэта важны інструмент для аховы вільготных лугоў, асабліва на асноўных тэрыторыях, паколькі больш шырокія мерапрыемствы па забалочванні можна праводзіць толькі на набытых тэрыторыях. Ёсць таксама праграмы і асобныя дырэктывы [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]], а таксама міжнародныя пагадненні. На еўрапейскім узроўні {{нп3|Дырэктыва 92/43/ЕЭС|Дырэктыва аб арэалах пражывання|ru|Директива 92/43/ЕЭС}} абавязвае краіны-члены стварыць паслядоўную еўрапейскую экалагічную сетку ахоўных тэрыторый пад назвай {{нп3|Natura 2000||uk|Natura 2000}} для захавання прыродных асяроддзяў пражывання і дзікіх раслін і жывёл. Згодна з дырэктывай, лугі з’яўляюцца асабліва ахоўнымі тыпамі месцапражыванняў. Што датычыцца аховы лугавых птушак, Дырэктыва ЕС па ахове дзікіх відаў птушак з’яўляецца інструментам [[Еўрапейская супольнасць|Еўрапейскай супольнасці]] для аховы ўсіх відаў дзікіх птушак у Еўропе і захавання іх у натуральных месцах пражывання і тэрыторыях распаўсюджвання. На міжнародным узроўні [[Рамсарская канвенцыя]], канвенцыя аб водна-балотных угоддзях, асабліва ў якасці месцаў пражывання вадаплаўных і водна-балотных птушак, мае міжнароднае значэнне. === Ініцыятывы прыродаахоўных арганізацый === [[Файл:Feuchtwiesen_Informationstafel.jpg|міні|250px|Інфармацыйны шчыт на вільготным лузе як «носьбіт інфармацыі на месцы»]] З павышэннем экалагічнай дасведчанасці і ўзмацненнем прыхільнасці прыродаахоўных асацыяцый да актыўнай аховы прыроды ў канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў, адтуль з’явіліся імпульсы, каб атрымаць практычную працу і падтрымліваць і захоўваць лугі і лугападобныя біятопы і, такім чынам, культурны ландшафт. Створаны шэраг рэгіянальных прыродаахоўных таварыстваў і ахоўных таварыстваў, якія з дапамогай {{нп3|Валанцёрства|валанцёраў|ru|Волонтёрство}} падтрымліваюць маргінальныя ўраджайныя месцы, якім пагражае зарастанне хмызняком праз {{нп3|выдаленне дрэвава-кустарнікавай расліннасці||de|Entkusselung}}. Падтрымліваць тэрыторыю ў чысціні з дапамогай выдалення кустарнікаў можна толькі на параўнальна невялікіх участках, так як гэты догляд з’яўляецца вельмі працаёмкім мерапрыемствам. Працягванне або аднаўленне экстэнсіўнага выкарыстання дасягае лепшых вынікаў у абароне вільготных лугоў. Істотнымі элементамі традыцыйнай формы земляробства з’яўляецца тое, што не выкарыстоўваюцца {{нп3|Біяцыд|біяцыды|ru|Биоцид}} і {{нп3|мінеральныя ўгнаенні||uk|Мінеральні добрива}}. Часцей за ўсё стойлавы гной раскідваюць на лугах раз у год. Работы па тэхнічным абслугоўванні, такія як [[барана]]ванне і {{нп3|Палявы каток|валкоўка|ru|Полевой каток}}, не праводзяцца ў час актыўнага росту. Участкі скошваюцца толькі пасля ў другой палове чэрвеня і другі раз восенню. Бедныя вільготныя лугі неабходна абараніць ад паступлення пажыўных рэчываў з суседніх, інтэнсіўна выкарыстаных тэрыторый шляхам стварэння ўскрайку шырынёй 15 метраў. Неўгноеныя сакавітыя лугі можна пераўтварыць у вільготныя лугі шляхам мэтанакіраванага знішчэння, гэта значыць скошвання 5-6 разоў на год. У доглядзе вільготных лугоў таксама не абысціся без выкарыстання сучасных тэхналогій. Пры касьбе, аднак, выкарыстанне машын павінна быць адрэгулявана, трэба абмежаваць выкарыстанне цяжкай тэхнікі ([[трактар]]ы, {{нп3|Ротарная касілка|ротарныя касілкі|de|Kreiselmäher}}), паколькі насычаныя вадой глебы маюць тэндэнцыю да {{нп3|Ушчыльненне грунтаў|ўшчыльнення|de|Bodenverdichtung}}. Акрамя таго, варта выкарыстоўваць бяспечныя для расліннасці касільныя прылады, такія як {{нп3|Бэлечная касілка|бэлечныя касілкі|de|Balkenmäher}}. У многіх выпадках утрыманне водна-балотных лугоў больш не можа быць дасягнута толькі добраахвотнай працай. Ёсць выдаткі на культывацыю з дапамогай машын, на пераўвільгатненне і набыццё зямлі. Фінансаванне ад урадаў краін і ўрадаў рэгіёнаў або ад фондаў аховы прыроды звычайна недастатковае і абмежавана па часе. Каб пакрыць частку выдаткаў, атрыманае лугавое сена часта ідзе на рынак. Стандарты якасці ў пакупнікоў [[Сена (корм)|сена]] высокія. Патэнцыйнымі кліентамі з’яўляюцца ў першую чаргу ўладальнікі [[Коні|коней]] і дзікіх жывёл і заасады, але таксама {{нп3|Дробныя жывёлы|рынак дробных жывёл|de|Kleintier}}. Вытворчасць сена патрабуе больш высокіх адпускных цэн пры значна меншым ураджаі з-за інтэнсіўнага выкарыстання. Перавагі лугавога сена бачацца ў яго багацці травамі ў параўнанні з бедным відамі сенам інтэнсіўна выкарыстаных лугоў. У ім у сярэднім 40 кветкавых раслін. У дадатак да біяразнастайнасці асабліва цэняцца гаючыя ўласцівасці многіх траў, такіх як {{bt-bellat|трыпутнік ланцэтны|Plantago lanceolata}} і {{bt-bellat|крываўнік|Achillea}}, якія, як вядома, дабратворна ўплываюць на коней, што пакутуюць ад [[Алергія|алергіі]] і кашлю. Аналізы з {{нп3|Універсітэт ветэрынарнай медыцыны (Гановер)|Універсітэта ветэрынарнай медыцыны||University of Veterinary Medicine Hannover}} ў [[Гановер]]ы выкарыстоўвалі ўзоры сена, каб пацвердзіць, што лугавое сена змяшчае спрыяльнае ўтрыманне вапны, нізкае ўтрыманне бялку і аптымальнае ўтрыманне сырой абалоніны і важныя мікраэлементы, такія як [[магній]] і [[марганец]]. Гэтыя кампаненты асабліва важныя для коней і з’яўляюцца фактарам дэфіцыту ў раёнах інтэнсіўнага земляробства. Дзякуючы познім тэрмінам скошвання, добрай сушцы і меншаму ўтрыманню вады ў раслінных клетках, у такога сена нізкая схільнасць да цвілі, а таму яго стабільнасць пры захоўванні параўнальна высокая<ref>{{нп3|Франк Нейшульц|Frank Neuschulz|de|Frank Neuschulz}}: ''Heuvermarktung — ein neuer Weg im Feuchtwiesenschutz.'' In: ''Extensivierung der Grünlandnutzung — Technische und fachliche Grundlagen.'' NNA-Berichte, 5. Jahrgang, Heft 4, 1992. S. 71-73.</ref>. Вялікае значэнне для аховы вільготных лугоў мае дыялог з грамадскасцю. З аднаго боку, трэба набіраць больш валанцёраў. З іншага боку, неабходна знайсці патэнцыйных заказчыкаў сена або {{нп3|Спонсарства|спонсараў|uk|Спонсорство}} для фінансавання ўтрымання вільготных лугоў і куплі зямлі. Інфармацыйныя мерапрыемствы, прэс-рэлізы, брашуры і інфармацыйныя дошкі на месцах, а таксама розныя кампаніі выкарыстоўваюцца ў якасці магчымасці для навучання вільготным лугам і неабходнасці іх аховы. {{зноскі}} === Літаратура === * Michael Burkart: Molinietalia: Futter- und Streuwiesen feucht-nasser Standorte und Klassenübersicht Molinio-Arrhenatheretea. In: Hartmut Dierschke (Hrsg.): Synopsis der Pflanzengesellschaften Deutschlands (= Molinio-Arrhenatheretea (E 1): Kulturgrasland und verwandte Vegetationstypen. Teil 2). Band 9. Floristisch-Soziologische Arbeitsgemeinschaft, Göttingen 2004, OCLC 250006816.  * Hartmut Dierschke, Gottfried Briemle: Kulturgrasland: Wiesen, Weiden und verwandte Staudenfluren. 20 Tabellen. Ulmer, Stuttgart 2002, ISBN 3-8001-3816-6.  * {{нп3|Хайнц Эленберг|Heinz Ellenberg|de|Heinz Ellenberg}}: ''Vegetation Mitteleuropas mit den Alpen in ökologischer, dynamischer und historischer Sicht.'' 5., stark veränderte und verbesserte Auflage. Ulmer, Stuttgart 1996, ISBN 3-8001-2696-6. * Gottfried Briemle, Conrad Fink: Wiesen, Weiden und anderes Grünland: Biotope erkennen, bestimmen, schützen. Hrsg.: Claus-Peter Hutter, Gottfried Briemle, Conrad Fink. Weitbrecht, Stuttgart / Wien 1993, ISBN 3-522-72010-5.  * Hansjörg Küster: Geschichte der Landschaft in Mitteleuropa: von der Eiszeit bis zur Gegenwart. 20. Auflage. Beck, München 1999, ISBN 3-406-45357-0.  * Peter Mertz: Pflanzengesellschaften Mitteleuropas und der Alpen: Erkennen — Bestimmen — Bewerten. Ein Handbuch für die vegetationskundliche Praxis. Sonderausgabe. Ecomed, Landsberg/Lech 2000, ISBN 3-609-69980-9.  * Gert Rosenthal: Feuchtgrünland in Norddeutschland: Ökologie, Zustand, Schutzkonzepte. (= Angewandte Landschaftsökologie. Heft 15). Bundesamt für Naturschutz, Bonn-Bad Godesberg 1998, ISBN 3-89624-314-4.  == Спасылкі == {{commonscat}} * [https://pd.lubw.de/11560 Streuwiesen und Nasswiesen.] Biotope in Baden-Württemberg Band 5, 1995. Landesanstalt für Umweltschutz Baden-Württemberg (Beschreibung und PDF-Download, 9,1 MB). * [http://www.lwl.org/geko-download/Spieker/Spieker_36/22_Nutzungswandel.pdf Nutzungswandel in Feuchtwiesengebieten, Beispiel Max-Clemens-Kanal] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151222124553/http://www.lwl.org/geko-download/Spieker/Spieker_36/22_Nutzungswandel.pdf |date=22 снежня 2015 }} Geographische Kommission für Westfalen {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лугі]] [[Катэгорыя:Гідралогія]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] o5zd34dkxe0e1y9c7gm6thcct0ujaki 0 341666 5176100 4889349 2026-08-05T21:00:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176100 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Нямцоў}} {{Вучоны}} '''Валянцін Барысавіч Нямцо́ў'''{{sfn|БелЭн|2000}} ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі вучоны ў галіне [[статыстычная механіка|статыстычнай механікі]]. [[Кандыдат тэхнічных навук]] (1965), [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (1988), [[прафесар]] (1989). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі лесатэхнічны інстытут]] (1959), аспірантуру [[БНТУ|Беларускага політэхнічнага інстытута]] (1964). Працаваў у [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце]] з 1966 года, загадчык кафедры тэарэтычнай механікі з 1992 па 2001 год. З 2001 года прафесар кафедры тэарэтычнай механікі<ref>{{Cite web |url=https://wiki.belstu.by/nyamtsou_v_b |title=Нямцоў Валянцін Барысавіч // вікіпедыя БДТУ |access-date=25 лютага 2019 |archive-date=2 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200202155350/https://wiki.belstu.by/nyamtsou_v_b |url-status=dead }}</ref>. Член Міжнароднага таварыства па вадкіх крышталях, член рэдкалегіі Міжнароднага часопіса «Нелінейныя з’явы ў складаных сістэмах». == Навуковыя інтарэсы == [[Тэарэтычная механіка|Тэарэтычная]] і [[Прыкладная механіка|прыкладная]] механіка, статыстычная механіка і тэрмадынаміка раўнаважных і нераўнаважных працэсаў у [[Вадкія крышталі||вадкіх крышталях]], фізіка кандэнсаваных сістэм (вадкіх крышталёў, малекул [[ДНК]], біялагічных мембран). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Нямцо́ў Валянцін Барысавіч|[[Яраслаў Генрыхавіч Міляшкевіч|Міляшкевіч Я. Г.]]|410}} == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar3306196&strq=l_siz=20/ Нямцоў, Валянцін Барысавіч (кандыдат тэхнічных навук; доктар фізіка-матэматычных навук; нар. 1936)] // Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі * [http://rntbcat.org.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-234292&strq=l_siz=20 Немцов, Валентин Борисович (кандидат технических наук; доктор физико-математических наук; род. 1936)]{{ref-ru}} // Электронны каталог РНТБ {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нямцоў Валянцін Барысавіч}} [[Катэгорыя:Механікі СССР]] [[Катэгорыя:Механікі Беларусі]] fmk0vybn55o37xw02dsbou3wdhsl29m 0 342875 5176145 5175813 2026-08-05T22:49:20Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5176145 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Зялёнае}} {{Чыгуначная станцыя |Тып = прыпыначны пункт |Назва = Зялёнае |Лінія = Лінія Мінск-Пасажырскі — Маладзечна |Чыгунка = Беларуская чыгунка |Аддзяленне = [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскае аддзяленне]] |Краіна = Беларусь |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53.9792|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 27.2953|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Станцыя = |Дата адкрыцця = 1951 год |Дата зачынення = |Праектная назва = |Ранейшыя назвы = Зялёная |Праекты пераназвання = |Ужыванне = |Класнасць = |Архітэктары = |Інжынеры канструктары = |Поўная колькасць платформаў = 2 |Поўная колькасць шляхоў = 2 |Тып платформы = бакавыя |Форма платформы = выгнутыя |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Год электрыфікацыі = 1963 |Род току = |Будаўнічая арганізацыя = |Выхад да = дарога {{таблічка-by|Н|8979}} (на Заслаўе), шаша {{таблічка-by|Р|28}} Мінск—Маладзечна |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Перасадка на = |Адлегласць = 772,579 |Адлегласць2 = |Адлегласць да = |Адлегласць2 да = |Тарыфная зона = |Сотавая сувязь = [[Вэлком]], [[Беларуская сетка тэлекамунікацый|life:)]], [[Мабільныя ТэлеСістэмы (Беларусь)|МТС]] |Код станцыі = 143613 |Код Экспрэс-3 = 2100763 |Наменклатура = N-35-79 |Катэгорыя на Вікісховішчы = |Для раскладу = }} '''Зялё́нае''' ({{lang-be-trans|Zialionaje}}, {{lang-ru|Зелёное}})<ref>{{maps.by|viewrw/327}}</ref> — [[прыпыначны пункт]] [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Размешчаны ў вёсцы [[Зялёная (Мінскі раён)|Зялёная]]; на лініі [[Мінск-Пасажырскі]] — [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна]], паміж [[пуцявы пост Крыжоўка|пуцявым пастом Крыжоўка]] і [[Беларусь (станцыя)|станцыяй Беларусь]]. Недалёка ад прыпыначнага пункта размяшчаюцца дзіцячыя аздараўленчыя лагеры: «імя Гастэлы», «Энергетык», «Дзяржынец», «Сасновы бор» і іншыя. Таксама знаходзяцца садовыя таварыствы: «Ніва-2», «Здароўе», «Экран», «Адрэта» і іншыя. У 500 кроках ад станцыі праходзіць шаша {{таблічка-by|Р|28}} Мінск—Маладзечна, па якой ходзяць прыгарадныя аўтобусы і маршруткі на Мінск. <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:2014.09.21 House Dacha Zelionoe Zialionaje Minsk District Belarus.jpg Выява:2014.09.21 Red Brick House Dacha Zelionoe Zialionaje Зелёное 3-я линия Minsk District Belarus 03.jpg </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/327}} * [http://www.rw.by/be/schedule/suburban/?train_station=%D0%97%D1%8F%D0%BB%D1%91%D0%BD%D0%B0%D0%B5&train_date_station=%D0%BD%D0%B0+%D1%9E%D1%81%D0%B5+%D0%B4%D0%BD%D1%96&type=2 Расклад руху цягнікоў для ст. Зялёнае] {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} {{Мінск-Пасажырскі — Маладзечна}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title=[[Мінск-Пасажырскі]] — [[станцыя Маладзечна |Маладзечна ]]|before= [[пуцявы пост Крыжоўка|Крыжоўка]] |after= [[Беларусь (станцыя)|Беларусь]]}} {{end box}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-05}} [[Катэгорыя:Станцыі Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Вёска Зялёная, Мінскі раён]] 1n109erxvm5jwftd8bxti0nywbsjslw 0 346713 5176334 4918250 2026-08-06T09:55:00Z DobryBrat 5701 стыль, вікіфікацыя, катэгорыя 5176334 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = Мадонна |выява = Вільня. Мадонна Сапегаў. 01.jpg |памер = |апісанне = |выява2 = |памер2 = |апісанне2 = |выява3 = |памер3 = |апісанне3 = |назва = Мадонна Сапегаў |арыгінал = |аўтар = |год = [[XVI]]—[[XVII]] |матэрыял = |тэхніка = |вышыня = |шырыня = |даўжыня = |месцазнаходжанне= Вільня |музей = {{нп3|Музей сакральнага мастацтва (Вільня)|Музей сакральнага мастацтва|pl|Muzeum Dziedzictwa Sakralnego w Wilnie}} }} '''Маці Божая з дзіцем Ісусам і святымі Францыскам і Бернардам''', або '''Мадонна Сапегаў''' — абраз [[XVI]]—[[XVII]] стст. з [[Віленскі кляштар бернардзінак|Віленскага кляштара бернардзінак]]. З’яўляецца часткай збораў {{нп3|Музей сакральнага мастацтва (Вільня)|Музея сакральнага мастацтва|pl|Muzeum Dziedzictwa Sakralnego w Wilnie}} ў [[Вільня|Вільні]]. == Гісторыя == Абраз Маці Божай з [[Касцёл Святога Міхаіла (Вільня)|касцёла Святога Міхаіла]] бернардзінскага кляштара, вядомы як «Мадонна Сапегі», з’яўляецца адной са старэйшых многафігурных алтарных карцін у [[Літва|Літве]]. [[Іканаграфія|Іканаграфічныя]] аналогіі віленскага алтарнага абраза невядомы; можна думаць, што ён выкананы па спецыяльнаму заказу. «Мадонна Сапегі» першы раз упамінаецца ў храналогіі [[бернардзінцы|бернардзінцаў]] [[Малая Польшча|Малой Польшчы]] і [[ВКЛ|Літвы]], запісанай каля [[1655]] г<ref>Chronologia Ordinii fratrim Minorum de Observantia Provinciae Minoris Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae. 1453—1656. (Archiwum bernardynow w Krakowie. M-25. S. 275).</ref>. Яна згадваецца як [[цудатворны абраз|цудатворная]], якая мае шмат [[воты|вотаў]]. У [[1672]] г. абраз упамінаецца ў кнізе [[езуіт]]а {{нп3|Вільгельм Гумпенберг|Вільгельма Гумпенберга|en|Wilhelm Gumppenberg}} ''«Atlas Marianus»'', надрукаванай у [[Мюнхен]]е<ref>Gumpenberg W. Atlas Marianus… Monachii, 1672.</ref>, у якой былі сабраны звесткі аб самых вядомых абразах Марыі. Паведамленне аб віленскім абразе нямецкаму езуіту даставіў рэктар [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]] [[Альберт Віюк-Каяловіч|Альберт (Войцех) Каяловіч]], які, пэўна, браў звесткі з дзвюх кніг аб гэтым абразе, выдадзеных у [[Вільня|Вільні]] ў [[1670]] і [[1671]] гг<ref>Szczygielski S. Aprobacja obrazu NMP w kosciele sw. Michala. Wilno, 1670; Sokolinska K. Skarbnica niebieska otwarta…w obrazie Boga Rodzice Marii Panny w kosciele sw. Michala… Wilnae, 1671.</ref>. У [[1671]] г. [[абатыса]] кляштара бернардзінак [[Канстанцыя Сакалінская]] напісала кніжку, у якой апавядаецца гісторыя абраза і звязаныя з ім [[цуд]]ы. Аналагічны змест паўтараецца і ў больш позніх апісаннях [[XVIII]]—[[XX]] стст. Найбольш падрабязна гісторыя выкладзена ў [[рукапіс]]е «Каранацыя… найсвятлейшай нябеснай каралевы»<ref>Archiwum Provinciae in quo describuntur Exordia Fratrum minorum Observantia… ex Chronicii Anticis collectu in Anno Dni 1766 (Archiwum bernardynow w Krakowie. M-14. S. 57—144)</ref>. Паводле гісторыі, абраз быў знойдзены ў [[лес]]е, у [[руіны|руінах]] старога [[касцёл]]а і прынесены віленскім [[бернардзінцы|бернардзінцам]]. Доўгі час ён знаходзіўся ў [[калідор]]ы [[кляштар]]а і нібы аднойчы загаварыў з [[манах]]ам, які маліўся перад ім, і прасіў павагі. Пасля гэтага абраз перанеслі ў касцёл і змясцілі ў бакавым [[алтар]]ы. У [[1594]] г. [[канцлер вялікі літоўскі]] [[Леў Сапега]] пачаў будаваць [[Касцёл Святога Міхала Арханёла і кляштар бернардзінак (Вільня)|кляштар бернардзінак і касцёл Св. Міхаіла]]. Ён выпрасіў абраз у бернардзінцаў і пабудаваў для яго спецыяльны бакавы [[алтар]]. Карціна была ўжо старой, таму Сапега загадаў паднавіць абраз. Але лік Маці Божай не прыняў новай [[фарбы]], і мастак толькі на месцы фігур апосталаў [[Апостал Пётр|Пятра]] і [[Апостал Павел|Паўла]], што знаходзіліся побач з Марыяй, намаляваў святых ордэна бернардзінцаў — [[Францыск Асізскі|Францыска]] і [[Бернард Сіенскі|Бернарда]]. У [[1655]] г. у [[Вільня|Вільню]] ўвайшло [[Маскоўскае царства|маскоўскае войска]], кляштар і касцёл бернардзінак былі разграблены, аднак абраз цудам захаваўся. Пасля вайны слава абраза яшчэ больш узрасла, і ў [[1669]] г. [[віленскі біскуп]] [[Аляксандр Казімір Сапега]] сабраў камісію на чале з [[Біскуп-суфраган віленскі|біскупам-суфраганам віленскім]] [[Мікалай Слупскі|Мікалаем Слупскім]] для вывучэння выпадкаў [[вылячэнне|вылячэння]] і іншых [[звышнатуральнае|незвычайных з’яў]], звязаных з абразом. Камісія пацвердзіла, што абраз мае асобую міласць ад [[Бог]]а. У [[1673]] г. [[Папа Рымскі]] [[Клімент VII]] даў дазвол [[каранацыя абраза|каранаваць абраз]], але з розных прычын урачыстасць каранацыі адбылася толькі [[8 кастрычніка|8]]—[[10 кастрычніка]] [[1750]] г. Святкаванне каранацыі апісана ў спецыяльна надрукаванай кніжцы; да гэтай жа даты былі выбіты два [[памятны медаль|памятныя медалі]]<ref>Rewolinski T. Medale religijne, odnoszace sie do kosciola katolickiego. Krakow, 1887. № 726 i 728.</ref>. Гэтую дату нельга лічыць за дату прымацавання карон на абразе, бо, як бачна на самых старых гравюрах з рэпрадукцыяй абраза, зробленых [[Лявонцій Тарасевіч|Лявонціем Тарасевічам]] у [[1686]] г.<ref>Drews J. Method us peregrinationis… Wilnae, Typi Academicis. 1684.</ref> і да [[1695]] г.<ref>Степовик. Леонтій Тарасевич</ref>, ужо ў канцы [[XVII ст.]] абраз меў [[шата|шату]] і кароны. Дазвол на каранаванне і звязаныя з гэтым урачыстасці трэба разглядаць як афіцыйнае прызнанне яго надзвычайнай дзейнасці і як акт выключнага шанавання. У [[XIX ст.]] слава абраза крыху знізілася, таму што пачало расці шанаванне [[Абраз Маці Божай Вастрабрамскай|абраза Маці Божай Вастрабрамскай]]. Калі ў [[1888]] г. царскія ўлады зачынілі касцёл Св. Міхаіла і кляштар бернардзінак, абраз быў перанесены ў [[Віленскі касцёл бернардзінцаў|касцёл бернардзінцаў]], які ў гэты час стаў парафіяльным, і знаходзіўся там да [[1912]] г. У гэты час [[Сапегі]] атрымалі дазвол зноў адчыніць касцёл Св. Міхаіла, збудаваны іх продкамі, адрэстаўравалі храм і вярнулі на месца абраз Маці Божай. У 1933—1935 гадах карціну рэстаўраваў [[Ян Руткоўскі]]. Ужо ён заўважыў, што ўся кампазіцыя намалявана алейнымі фарбамі, а твар Марыі — тэмперай, і выказаў думку, што лік з’яўляецца самай старой часткай карціны. Руткоўскі і манахіня Францыска Вяжбіцкая змянілі галаўны ўбор Марыі: замест ружавага вянка напісалі [[дыядэма|дыядэму]] з тонкай [[тканіна|тканіны]]<ref>Resiauracja obrazu Maiki Boskiej w kosciele sw. Michata // Dziennik Wilenski. 1935. № 191</ref>. У пасляваенны час бясследна зніклі сярэбраная [[шата]] з абраза і кароны, а таксама унікальныя [[упрыгожанне|ўпрыгожанні]], падараваныя знатнымі жанчынамі. У 1948 годзе касцёл Св. Міхаіла зноў быў зачынены, яго мастацкая маёмасць трапіла ў розныя месцы; пашкоджаная «Мадонна» апынулася ў [[Касцёл Святога Духа і кляштар дамініканцаў (Вільня)|дамініканскім касцёле Св. Духа]], адтуль у 1973 годзе перададзена [[Мастацкі музей Літвы|Мастацкаму музею Літвы]] і прабыла ў запасніках, дзе ў [[1981]] г. выяўлена [[I. Вайшвілайце]]. У 1984—1986 гадах карціна даследавана і рэстаўравана у [[Цэнтр рэстаўрацыі і кансервацыі музейных каштоўнасцей імя П. Гудзінаса|Цэнтры рэстаўрацыі і кансервацыі музейных каштоўнасцей імя П. Гудзінаса]] Мастацкага музея Літвы. У наш час экспануецца ў {{нп3|Музей сакральнага мастацтва (Вільня)|Музеі сакральнага мастацтва|pl|Muzeum Dziedzictwa Sakralnego w Wilnie}}, размешчаным у [[Касцёл Святога Міхала Арханёла і кляштар бернардзінак (Вільня)|касцёле Святога Міхаіла]] ў Вільні. == Апісанне == Устаноўлена, што абраз першапачаткова напісаны на [[ліпа]]вых [[дошка]]х. У час пажару, які адбыўся, верагодна, у 1610 годзе карціна, напэўна, была моцна пашкоджана. Ліпавую аснову абрэзалі да шырыні галавы Марыі, дошку патанчылі і прыклеілі да [[дуб]]овай дошкі. Па баках да яе дадалі па тры дубовыя дошкі да патрэбнага фармату (зараз памеры карціны 259x188x3 см). [[Фарбы|Фарбавы]] слой і [[грунт, жывапіс|грунт]] з цэнтральнай дошкі знялі і пакінулі толькі жывапіс твару і шыі Марыі. Затым на драўляны шчыт наклеілі [[павалака|павалаку]], у якой выразалі «акно» для ліку Марыі. На павалаку быў пакладзены мелавы грунт і створана цяперашняя кампазіцыя. Устанавіць, ці былі раней на абразе выявы [[Апостал Пётр|Пятра]] і [[Апостал Павел|Паўла]], цяпер немагчыма. [[Абраз]] уяўляе сабою вельмі маштабную статычную кампазіцыю, у цэнтры якой у цэлы рост паказана [[Маці Божая]], якая стаіць на [[паўмесяц]]ы. На левай [[рука|руцэ]] яна трымае дзіця [[Ісус]]а, злёгку падтрымліваючы яго правай. Да яго [[ногі|ног]] прыхіляюцца дзве фігуры [[анёл]]каў. Над галавою Марыі лунаюць яшчэ чатыры анёлкі, якія падтрымліваюць маляваную княжацкую [[карона|карону]]. Побач са стаячай Мадоннай намаляваны святыя [[Святы Францыск|Францыск]] і [[Бернард Сіенскі|Бернард]]. Іх погляды накіраваны на твар Марыі, а жэсты выказваюць [[пашана|пашану]] і [[пакорлівасць]]. Перад святымі [[манах]]амі ў верхняй частцы кампазіцыі намаляваны іх атрыбуты — «[[Укрыжаванне]]» ў форме [[серафім]]а і манаграма Хрыста ў крузе з [[прамень|прамяністым]] ззяннем. Каля ног Св. Францыска ляжыць [[ягнё]] — сімвал ахвярнасці і пакорлівасці. У выяве Марыі відаць некалькі іканаграфічных традыцый; больш за ўсё тут прысутнічаюць элементы іканаграфіі [[Праслаўленая Маці Божай|Праслаўленай Маці Божай]]. Марыя прадстаўлена як [[Дзева]] — з распушчанымі [[валасы|валасамі]]. Яна стаіць на [[паўмесяц|сярпе-месяцы]], у прамяністым [[арэол]]е. Такая іканаграфія, вядомая ўжо ў [[XI ст.]] у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], асабліва ў [[Германія|Германіі]], стала вельмі папулярнай у [[XV]]—[[XVI]] стст., часта сустракаецца ў [[Выяўленчае мастацтва Польшчы|мастацтве Польшчы]]. [[Ружа]]вы [[вянок|вяночак]] на галаве Марыі звязвае яе з вельмі пашыраным у [[XV]]—[[XVII]] стст. абразом «[[Маці Божая Ружанцовая]]». Але ні для адной з гэтых заходніх іканаграфій не характэрна такая выява [[Хрыстос|Хрыста]], як на абразе «Мадонна Сапегі». Ісус, адзеты ў [[хітон]], сядзіць на руцэ Марыі, трымае на каленях раскрытую [[кніга|кнігу]] і [[бласлаўленне|бласлаўляе]] правай рукой. Такая выява характэрна для мастацтва [[візантыя|візантыйскай]] арыентацыі і звязвае «Мадонну Сапегі» з абразом [[Адзігітрыя|Адзігітрыі]], у якім Ісус паказваецца як [[Уседзяржыцель]] і Настаўнік<ref>Кондаков Н. П. Иконография Богоматери. СПб., 1914. Т. 2. С. 301</ref>. Паказ святых побач з Маці Божай — частая з’ява ў жывапісе [[XVI ст.]] [[Польшча|Польшчы]], асабліва [[Кракаў|Кракава]]. Але ў такім Sancta Conversatione ([[Святая Бяседа]]) удзельнічаюць «свецкія» [[святы]]я-[[апостал]]ы, [[айцы царквы]]. Выявы святых Францыска і Бернарда, відавочна, звязаны з галіной [[ордэн францысканцаў|ордэна францысканцаў]], якіх у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] называлі [[бернардзінцы|бернардзінцамі]]. На карціне выяўлены 5 [[сігнатур]] майстра — «Jan Antoni Kondratowicz» (Ян Антоні Кандратовіч). Вядома, што ён выканаў у [[1734]] г. дзве мініяцюры з абраза для кнігі «Graduale de tempore», якая знаходзіцца ў [[Кракаўскі кляштар бернардзінак|Кракаўскім кляштары бернардзінак]]<ref>Slownik arlystow polskich. Wroclaw; Warszawa, 1986. T. 4. S. 81.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Помнікі мастацкай культуры Беларусі эпохі Адраджэння|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абразы Літвы]] [[Катэгорыя:Карціны XVI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Карціны XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Вільні]] [[Катэгорыя:Выявы Дзевы Марыі]] [[Катэгорыя:Сапегі]] [[Катэгорыя:Музей сакральнага мастацтва (Вільня)]] [[Катэгорыя:Жывапіс Адраджэння]] bx1s9w6tkyk4fxik17zu4hzciu9g269 0 350991 5176064 4742642 2026-08-05T18:18:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176064 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Вайна за незалежнасць Інданезіі |выява = [[Файл:IWM-SE-5742-tank-Surabaya-194511.jpg|290px]] |загаловак = Танкіст індыйскага танкавага палка аглядае лёгкі танк {{нп3|Marmon-Herrington CTLS|Marmon-Herrington CTLS|en|Marmon-Herrington CTLS}} інданезійскіх нацыяналістаў, захоплены брытанскімі войскамі падчас баёў за [[Сурабая|Сурабаю]] |дата = [[17 жніўня]] [[1945]] — [[27 снежня]] [[1949]] |месца = [[Ост-Індыя]] |прычына = Імкненне Інданезіі да незалежнасці |вынік = Прызнанне незалежнасці Рэспублікі Інданезія |праціўнік1 = {{Сцяг Інданезіі}} [[Інданезія]] |праціўнік2 = {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Нідэрланды]]<br />{{сцяг|Японская імперыя}} [[Японія|Японскія ваеннапалонныя]]<br />{{сцяг|Брытанская імперыя}} [[Брытанская імперыя]]:<br /> * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{Сцягафікацыя|Брытанская Індыя}} |камандзір1 = {{Сцяг Інданезіі}} [[Сукарна]]<br />{{Сцяг Інданезіі}} [[Судырман]]<br />{{Сцяг Інданезіі}} [[Абдул Харыс Насутыён]]<br />{{Сцяг Інданезіі}} [[Сухарта]] |камандзір2 = {{Сцяг Вялікабрытаніі}} Сэр Філіп Крысцінсан<br />{{Сцяг Нідэрландаў}} Сімон Спур<br />{{Сцяг Нідэрландаў}} Хубертус ван Мук |сілы1 = {{Сцяг Інданезіі}} 100 000 салдат |сілы2 = {{Сцяг Нідэрландаў}} 120 000 салдат |страты1 = {{Сцяг Інданезіі}} каля 80 000 забітымі |страты2 = {{Сцяг Вялікабрытаніі}} 980 салдат забітымі<br />{{сцяг Нідэрландаў}} каля 4585 забітымі і параненымі<ref name="niod">{{cite web |url=https://www.niod.nl/en/frequently-asked-questions/indonesian-war-independence-numbers |title=Вайна за незалежнасць Інданезіі (у лічбах) |access-date=2023-02-09 |publisher=[[Інстытут вайны, Халакосту і генацыду]] |archive-date=9 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209180735/https://www.niod.nl/en/frequently-asked-questions/indonesian-war-independence-numbers |url-status=dead }}</ref> }} {{Гісторыя Інданезіі}} '''Вайна за незалежнасць Інданезіі''' — узброены канфлікт паміж [[Інданезія]]й з аднаго боку і [[Нідэрланды|Галандыяй]] і [[Вялікабрытанія]]й з другога. У выніку вайны была прызнана незалежнасць Інданезіі. Вайна за незалежнасць Інданезіі абышлася галандцам у 4 тысяч забітых і параненых вайскоўцаў, інданезійцам — прыкладна ў 80 тысяч, паводле іншых даных, апублікаваных у галандскім друку — да 100 тысяч інданезійцаў, англічанам — у 980 чалавек забітымі і 1663 параненымі. == Перадумовы == Інданезія ўваходзіла ў склад галандскай [[Калоніі Нідэрландаў|каланіяльнай імперыі]]. Некалькі стагоддзяў яна несла цяжкі каланіяльны прыгнёт, што не падабалася самім [[інданезійцы|інданезійцам]]. У пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] ў [[Галандская Ост-Індыя|Галандскай Ост-Індыі]] ўзнік шэраг нацыяналістычных партый, што змагаліся за незалежнасць дзяржавы<ref name="kolon">[http://tumbalalaika.memo.ru/articles/artn19(2)/n19_07.htm Колониализм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080916012542/http://tumbalalaika.memo.ru/articles/artn19(2)/n19_07.htm |date=16 верасня 2008 }}</ref>. У [[1913]] годзе ўзнікла партыя «[[:en:Indische Party|Індышэ партай]]». У [[1918]] годзе была распачата чарговая спроба забяспечыць дзяржаве незалежнасць і з’явілася новая нацыяналістычная партыя. Урад Галандыі гэтым разам вырашыў паступіць іначай і запрасіў інданезійскую моладзь у Галандыю для далейшага навучання з мэтай «выгадаваць» з іх пакорлівы галандцам інданезійскі ўрад<ref name="kolon" />. Аднак у [[1920-я|20-е]] гады XX стагоддзя цяпер ужо [[камунізм]] у Інданезіі набыў шмат прыхільнікаў і стаў самым важным палітычным рухам. Сімпатызаваўшая інданезійскім камуністам галандская кампартыя праводзіла агітацыі ў падтрымку Інданезіі і патрабавала прызнаць яе незалежнасць<ref name="kolon" />. Але пасля паўстання на [[Востраў Ява|Яве]] [[1926]]—[[1927]] гадоў тысячы інданезійскіх камуністаў былі арыштаваны і адпраўлены ў канцлагеры<ref name="kolon" />. К таму часу [[Сукарна]], адзін са студэнтаў, адпраўленых у Галандыю<ref name="kolon" />, вярнуўся назад у Інданезію і заняў кіруючую пасаду. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] ён актыўна супрацоўнічаў з [[японцы|японцамі]], дапамагаў ім, спадзеючыся на тое, што яны вызваляць Інданезію<ref name="kolon" /><ref name="litak">[http://www.airwar.ru/history/locwar/asia/indonez/indonez.html Михаил Жирохов, Александр Котлобовский; Индонезия. Война за независимость]</ref>. Большасць салдат родам з Ост-Індыі к таму часу была ўведзена ў зман лозунгам «[[Азія для азіятаў]]» і не аказвала супраціўлення. Японцы з лёгкасцю акупіравалі рэгіён, не даўшы Інданезіі ніякай незалежнасці. Пасля капітуляцыі [[Японія|Японіі]] [[15 жніўня]] [[1945]] года інданезійскія патрыёты на чале з Сукарна вырашылі абвясціць незалежнасць дзяржавы<ref name="litak" />. Сітуацыя склалася зручная: аслабленая вайной [[Еўропа]] не мела дастатковых сіл для падаўлення мяцяжу, насельніцтва па-ранейшаму падтрымвала ідэю незалежнасці. == Ход вайны == === Пачатак вайны. Уварванне англічан === [[17 жніўня]] [[1945]] года Сукарна ў аднабаковым парадку абвяшчае незалежнасць Інданезіі. Вялікабрытанія вырашыла падтрымаць Галандыю ў змаганні супраць мяцяжу. Гэта тлумачыцца тым, што пасля Другой сусветнай у Інданезіі засталося шмат англійскіх [[ваеннапалонныя|ваеннапалонных]], і іх трэба было вярнуць, апроч таго на астравах знаходзілася мноства японцаў, якія капітулявалі і якіх трэба было дэпартаваць у Японію. [[29 верасня]] таго ж года англійскія часткі высадзіліся ў горадзе [[Батавія]] (суч. [[Джакарта]]). У Інданезіі яны сутыкнуліся са многімі праблемамі: з адсутнасцю транспарта, непрыязнасцю мясцовага насельніцтва, мясцовымі вайсковымі групоўкамі, што ваююць з усімі, у тым ліку і адна з адною. У такіх умовах англійскі генерал Крысцінсан вырашыў не ўступаць у вайну з самаабвешчанай рэспублікай, прызнаўшы [[дэ-факта]] яе існаванне. Аднак [[4 кастрычніка]] ў Батавіі высадзіліся часткі галандскай арміі. Яны пачалі знішчэнне ўсіх мясцовых груповак. У іх мэты таксама ўваходзіла перападначаленне Інданезіі Галандыі. Пачала расці колькасць узброеных сутыкненняў. На [[Востраў Суматра|Суматры]] пачалася [[партызанская вайна]]. Потым, з шырэйшым размахам, яна пачалася і на [[Востраў Ява|Яве]]. [[10 кастрычніка]] трапіў у засаду і быў знішчаны патруль Вялікабрытаніі. У той жа дзень пачаўся штурм горада [[Семаранг]], які належаў інданезійцам. У штурме ўзялі ўдзел японскія ваеннапалонныя. [[15 кастрычніка]] горад паў, і многія інданезійскія вайскоўцы адступілі ў джунглі. [[25 кастрычніка]] ў горад [[Сурабая]] была ўведзена англійская пяхотная брыгада дзеля раззбраення мясцовага насельніцтва, але ім было аказана супраціўленне. Асобныя сутычкі перараслі ў вулічныя баі. [[27 кастрычніка]] ў горадзе англійскія ўлады ўвялі аблогавае становішча. [[28 кастрычніка]] у Сурабаю ўвайшлі галандскія каланіяльныя часткі. З гэтага дня па ўсёй краіне рэзка павялічылася колькасць сутычак. [[9 лістапада]] з [[Індыя|Індыі]], падначаленай Вялікабрытаніі, прыбылі першыя індыйскія каланіяльныя часткі, што змагаліся за англічан і галандцаў. [[10 лістапада]] з мора Сурабая была абстраляна карабельнай артылерыяй, потым англійскія знішчальнікі здзейснілі шэраг налётаў на кварталы горада, што ўтрымліваліся інданезійцамі, пасля чаго пачаўся генеральны штурм. [[25 лістапада]] байцы Сукарна пакінулі Сурабаю і адступілі ў джунглі. [[3 сакавіка]] [[1946]] года саюзнікамі на востраве [[Балі (востраў)|Балі]] быў высаджаны [[дэсант]]. К вясне гэтага ж года англічане пачалі згортваць свае сілы. [[20 мая]] апошнія брытанскія ваеннапалонныя пакінулі мяцежную дзяржаву. Салдаты Вялікабрытаніі адправіліся на радзіму. === Першая каланіяльная вайна, ці першая паліцэйская акцыя === У кастрычніку [[1946]] інданезійскі ўрад пачаў весці перагаворы з галандцамі. Перагаворы завяршыліся [[25 сакавіка]] [[1947]] года падпісаннем [[Лінгаджацкае пагадненне|Лінгаджацкага пагаднення]]. Галандыя прызнала існаванне Інданезійскай рэспублікі дэ-факта. Пад канец мая Галандыя звяртаецца да Інданезіі з патрабаваннем перадаць у яе рукі ўсё палітычна-вайсковае кіраванне краінай. З-за гэтага ў Джакарце пачынаецца [[палітычны крызіс]]. У [[чэрвень|чэрвені]] Сукарна выдаў дэкрэт пра ўступленне ўсіх узброеных фарміраванняў на тэрыторыі Інданезіі ў [[Нацыянальная армія Інданезіі|Нацыянальную армію Інданезіі]] і адхіляе патрабаванні галандцаў. [[20 ліпеня]] Галандыя разрывае Лінгаджацкія пагадненні і нападае на Інданезію. У інданезійскай гісторыі гэта падзея атрымала назву «Першая каланіяльная вайна», а ў галандскай — «першая паліцэйская акцыя». Пачаліся масавыя авіяналёты галандцаў на Інданезію. Толькі [[22 ліпеня]] было здзейснена 15 налётаў на [[Чэрыбон]]. [[4 жніўня]] галандцы высадзілі дэсант у цэнтры Явы. Ішлі бязлітасныя баі. 9 снежня 1947 года на востраве Ява галандскія вайскоўцы знішчылі некалькі сот мірных жыхароў, за што пазней урад Нідэрландаў папрасіў прабачэння<ref>[http://lenta.ru/news/2011/12/09/sorry/ Нидерланды извинились за резню в Индонезии в 1947 году]</ref>. Між тым у вайну ўмяшалася [[ААН]]. [[17 студзеня]] былі падпісаны [[Рэнвільскія пагадненні]]. Быў ізноў на кароткі прамежак часу ўстаноўлены мір. Галандыя працягвала блакаду Інданезіі. [[18 верасня]] таго ж года адбылося ўзброенае паўстанне ў стане інданезійцаў. Паўстала [[Камуністычная партыя Інданезіі|кампартыя Інданезіі]] ў горадзе [[Мадыун]]. Аператыўныя дзеянні «Сілавангі» спынілі бунт. Былі знішчаны ўсе прадстаўнікі кампартыі. === Другая каланіяльная вайна, ці другая паліцэйская акцыя === Заўважыўшы аслабленне Інданезіі, Галандыя вырашыла раз і назаўжды захапіць Ост-Індыю. [[19 снежня]] пачалася т. зв. «Другая каланіяльная вайна», ці «другая паліцэйская акцыя». У той жа дзень на аэрадроме Магуво быў высаджаны галандскі дэсант колькасцю 2500 чалавек. Аперацыя для інданезійцаў аказалася настолькі нечаканай, што супраціўлення не было. У 15:00 была захоплена сталіца Інданезіі. Сукарна быў схоплены і адпраўлены ў Батавію на самалёце. [[24 снежня]] галандцы захапілі востраў Ява. [[25 снежня]] была захоплена палова Суматры. Інданезійцамі быў скліканы Надзвычайны кабінет. Супраціўленне на Яве к таму часу ўзначаліў [[Насутыён]]. Да лютага 1949 усе галандскія войскі былі загнаны ў гарады інданезійскімі партызанамі. Узмацніўся ціск на Галандыю з боку ААН. У жніўні было падпісана перамір’е. == Вынік == З [[23 жніўня]] па [[2 лістапада]] [[1949]] года ў [[Гаага|Гаазе]] праходзіла мірная канферэнцыя. [[27 снежня]] [[1949]] года Інданезія была прызнана незалежнай дзяржавай пад назвай [[Злучаныя Штаты Інданезіі]], якая ўваходзіла ў склад [[Нідэрландска-Інданезійскі Саюз|Нідэрландска-Інданезійскага Саюза]]. Частка [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]] па-ранейшаму заставалася пад пратэктаратам Галандыі. У выніку вайны Галандыя страціла значныя тэрыторыі ў [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]] і пацярпела сур’ёзнае паражэнне, панёсшы значныя страты. Інданезія дабілася незалежнасці. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Войны Інданезіі]] [[Катэгорыя:Войны Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Войны Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Войны XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Войны за незалежнасць|Інданезія]] c3p23cs2yw3ft3mmds45j3u6uo60yty 0 358931 5176186 4417332 2026-08-06T06:03:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176186 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = [[Рымскі імператар]] | імя = Ветраніён | арыгінал імя = {{lang-la|Vetranio}} | парадак = | выява = Maiorina-Vetranio-siscia RIC 281.jpg|шырыня=300px | перыядпачатак = [[1 сакавіка]] [[350]] | перыядканец = [[25 снежня]] [[350]] | суправіцель1 = [[Канстанцый II]] ([[Аўгуст (тытул)|Аўгуст]]) | суправіцель2 = [[Магненцый]] ([[Аўгуст (тытул)|Аўгуст]]) | суправіцель3 = [[Децэнцый]] ([[Цэзар (тытул)|Цэзар]]) | суправіцель4 = [[Дэзідэрый, цэзар|Дэзідэрый]] ([[Цэзар (тытул)|Цэзар]]) (існаванне сумнеўнае) | папярэднік = [[Канстант]] | пераемнік = [[Канстанцый II]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = 356 | месца смерці = [[Пруза]] | у шлюбе = }} '''Ветраніён''' ({{lang-la|Vetranio}}, ? — [[356]], часам завецца ''Вецераніён'', поўная форма імя невядомая,) — [[рымскі імператар]] у [[350]] годзе. Пасля недоўгачасовага кіравання быў адхілены ад улады [[Канстанцый II|Канстанцыем II]], але пакінуты ў жывых. Выдаліўся на супакой і памёр прыватным чалавекам праз шэсць гадоў. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.roman-emperors.org/vetran.htm DiMaio Jr. M. Vetranio (350 A.D.) // De Imperatoribus Romanis (1996).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100412003237/http://www.roman-emperors.org/vetran.htm |date=12 красавіка 2010 }} == Спасылкі == * [http://www.wildwinds.com/coins/ric/vetranio/i.html Монеты Ветраниона] {{Рымскія імператары}} [[Катэгорыя:Рымскія ўзурпатары]] [[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] no86g5u7z165sh7ar871u3li6tlsjw6 0 461981 5176415 5149047 2026-08-06T11:23:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176415 wikitext text/x-wiki {{Вуліца2}} '''Вуліца Таманяна''' ({{Lang-hy|Թամանյան փողոց}}) — [[пешаходная вуліца]] ў [[Ерэван]]е, [[Арменія]]. Размешчана ў Цэнтральным раёне Кентрон і злучае [[Ерэванскі Каскад]] на поўначы з [[Вуліца Маскавян|вуліцай Маскавян]] на поўдні. Сваю назву вуліца атрымала ў гонар галоўнага архітэктара Ерэвана [[Аляксандр Аганесавіч Таманян|Аляксандра Таманяна]]. Помнік Таманяну стаіць у пачатку вуліцы з 1974 года<ref name="mediamax">[http://www.mediamax.am/ru/news/yerevan-XX-century/5009/ Ереванский Каскад — живая история] // «Ереван. XX век» </ref>. == Палажэнне вуліцы == Вуліца Таманяна фактычна ўяўляе сабою працяг [[Паўночны праспект (Ерэван)|Паўночнага праспекта]]<ref name="Ереван">[https://books.google.ru/books?id=Smc9AAAAMAAJ&q=%22улица+таманяна%22+ереван&dq=%22улица+таманяна%22+ереван&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiD7-rsyPbSAhXkO5oKHaDaCvoQ6AEIHDAA Ереван. Стройздат, 1968]</ref>. Яна адыходзіць на поўнач ад вуліцы Московян, перасякае [[Вуліца Ісаакяна, Ерэван|вуліцу Ісаакяна]] і сканчаецца ў Ерэванскага Каскада. Вуліца Таманяна мае даўжыню каля 200 м і шырыню каля 55 м. == Гісторыя == Вуліца Таманяна была запраектавана яшчэ ў генеральным плане 1924 года, як частка Паўночнага каскада, які павінен быў звязаць цэнтральную і паўночную часткі горада. Вуліца была сфармавана да 1960-х гадоў, ансамбль Каскада быў завершаны пазней. Вуліца была вырашана ў выглядзе бульвара з басейнамі, фантанамі і кветнікамі. У яе пачатку з боку Тэатральнай плошчы былі пабудаваны два 9-павярховыя дамы-вежы (архітэктары А. Бабаджанян і В. Гусян)<ref name="Ереван"/>. == Славутасці == [[Файл:Հուշարձան` Ալեքսանդր Թամանյանի (5).JPG|міні|Помнік Таманяну.]] У самым пачатку вуліцы знаходзімся помнік архітэктару Аляксандру Таманяну, выкананы ў 1974 годзе па праекце скульптара [[Арташэс Авагавіч Аўсепян|А. Аўсепяна]] і архітэктара С. Петрасяна. Аляксандр Таманян намаляваны такім, што абперся на доўгі прамавугольны каменны блок, што стаіць на двух невялікіх блоках. Па словах скульптара помніка, «''левы камень — гэта старая архітэктура, правы — новая, а вялікі архітэктар перакідае мост паміж гэтымі двума перыядамі і з яго дапамогай стварае новую архітэктуру і чыніць нашу сталіцу''»<ref name="mediamax"/>. Уздоўж вуліцы размешчаны сад «скульптуры Гафесчана» пры [[Цэнтр мастацтваў Гафесчана|Цэнтры мастацтваў Гафесчана]]. Сканчаецца вуліца ўсходамі комплексу Каскада. Сад скульптур быў адкрыты на вуліцы ў 2009 годзе<ref>[http://www.panorama.am/ru/news/2009/10/26/kaskad-gafeschyan/1194977 Сад «Скульптуры Гафесчяна» откроется 7 ноября] // panorama.am</ref>. У ім выстаўлены працы многіх вядомых мастакоў. Сярод іх некалькі твораў калумбійскага скульптара [[Фернанда Батэра]]: «Котка»<ref>{{Cite web |url=http://www.cmf.am/gallery/cat_eng.html |title=Cat, CCA |access-date=29 сакавіка 2017 |archive-date=8 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008053741/http://www.cmf.am/gallery/cat_eng.html |url-status=dead }}</ref>, «Рымскі воін»<ref>{{Cite web |url=http://www.cmf.am/gallery/romanwarrior_eng.html |title=Roman warrior, CCA |access-date=29 сакавіка 2017 |archive-date=8 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008053744/http://www.cmf.am/gallery/romanwarrior_eng.html |url-status=dead }}</ref> і «Жанчына, што курыць цыгарэту». На вуліцы Таманяна таксама знаходзіцца «Музей рускага мастацтва». На вуліцы размешчана мноства кафэ, крам, бараў, рэстаранаў і пабаў. == Галерэя == <gallery> Yerevan skyline at night.jpg|Вуліца Таманяна ўначы 2014 Erywań, Park przy Kaskadach (06).jpg|Работы ў садзе скульптур 2014 Erywań, Park przy Kaskadach (09).jpg|«Рымскі воін» Батэра 2014 Erywań, Park przy Kaskadach (20).jpg|«Котка» Батэра Smoking woman 1.JPG|«Жанчына, што курыць цыгарэту» Ботэра </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Երևան քաղաքի հասցեների տեղեկատու, Երևան, 1983, էջեր 369—506, Երևան քաղաքի փողոցների անվանումները * Սերգեյ Ավագյան, Երևանի փողոցները, Երևան, «ՎՄՎ-ՊՐԻՆՏ», 2010—272 էջ։ [[Катэгорыя:Вуліцы Ерэвана]] iee0gq015g09alsvte3cv5c4d3dpzvt 0 464539 5176161 4849187 2026-08-06T03:33:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176161 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = <center>Ваяндот<br /> (''wendat'')</center> | image = [[Выява:John Richard Coke Smyth.jpg|300 px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Малюнак 1838 г.<small> | poptime = 5600 (2022 г.) | popplace = [[ЗША]], [[Канада]] | langs = ваяндот | rels = [[анімізм]], [[монатэізм]], [[хрысціянства]] | related = [[іракезы]], [[саскуэханцы]], [[тыанантаты]], [[Нейтраль (народ)|нейтраль]], [[Эры (народ)|эры]], [[венро]] }} '''Ваяндо́т''' (саманазва: ''wendat''), вядомыя таксама як '''гуро́ны''' ({{lang-fr|Hurons}}) — [[індзейцы|індзейскі]] народ, карэнныя жыхары [[ЗША]] і [[Канада|Канады]]. Жывуць пераважна ў штатах [[Аклахома]], [[Канзас]] і [[Квебек (правінцыя)|правінцыі Квебек]]. Агульная колькасць (2012 г.) — 5 600 чал. == Паходжанне == [[Археалогія|Археалагічныя]] раскопкі дэманструюць тое, што [[археалагічная культура|культура]] ваяндот сфарміравалася ў першай палове 2 тысячагоддзя н. э. вакол [[Антарыа (возера)|возера Антарыа]]. Яна вельмі нагадвала культуру [[іракезы|іракезаў]]. Ваяндот сфарміраваліся ў [[15 стагоддзе|XV]] - пачатку [[17 стагоддзе|XVII]] як канфедэрацыя некалькіх супольнасцей: * ''Attignawantan'' (людзі мядзведзя) * ''Attigneenongnahac'' (людзі шнура) * ''Arendarhonon'' (людзі каменю) * ''Tahontaenrat'' (людзі аленя) * ''Ataronchronon'' (людзі балот, магчыма частка ''Attignawantan'') Блізкімі саюзнікамі ваяндот былі [[Тыанантаты|''Tionontate'' (людзі тытуню)]]. Назва '''ваяндот''' паходзіць з [[іракезскія мовы|іракезскіх моў]] і значыць жыхароў паўвострава. Назва '''гуроны''' была дадзена [[Францыя|французамі]]. Мяркуюць, што яна значыла сельскіх жыхароў, паколькі ваяндот у адрозненні ад суседзяў-[[алганкіны|алганкінаў]] больш актыўна займаліся [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]], або была пераробкай [[алганкінскія мовы|алганкінскага]] слова ''Ronon'' ("народ"). == Гісторыя == Першы кантакт ваяндот з еўрапейцамі адбыўся ў [[1535]] г. у раёне сучаснага [[Манрэаль|Манрэаля]], калі яго наведала экспедыцыя [[Жак Карцье|Ж. Карцье]]. У гэты час канфедэрацыя вяла войны с [[іракезы|іракезамі]] і ўдзельнічала ў гандлі з іншымі плямёнамі [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]] і [[Рака Святога Лаўрэнція|ракі Святога Лаўрэнція]]. У [[1609]] г. [[Самюэль дэ Шамплейн]] прыняў рашэнне ўступіць у вайну супраць іракезаў на баку ваяндот і [[алганкіны|алганкінаў]]. У [[1614]] г. быў падпісаны афіцыйны дагавор з [[Францыя|Францыяй]] аб ўзаемным гандлі, пасля чаго ваяндот ператварыліся ў галоўных пасрэднікаў у забеспячэнні французских каланистаў футрам. Сярод ваяндот дзейнічалі французскія місіянеры. Адмоўную ролю мелі [[эпідэмія|эпідэміі]], занесеныя еўрапейцамі. На працягу першых чатырох дзесяцігоддзяў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. колькасць ваяндот імкліва змяншалася. У [[1629]] - [[1632]] гг. гандлёвыя зносіны з французамі перарваліся з-за вайны паміж Францыяй і [[Англія]]й. [[Магаўкі]] выкарысталі часовае саслабленне ваяндот, каб распачаць новую вайну за [[паляванне|паляўнічыя]] тэрыторыі. У сваю чаргу, гэта прывяло да больш маштабных [[Бабровыя войны|Бабровых войнаў]]. У [[1635]] г. ваяндот пацярпелі паражэнне ад [[Сенека (народ)|сенека]]. Іракезы захоплівалі [[каноэ]] з футрам, што ішлі ўздоўж ракі Святога Лаўрэнція. У [[1645]] г. французы былі вымушаны падпісаць з іракезамі мірны дагавор. Іракезы меркавалі, што ваяндот будуць вымушаны накіроўваць частку футра ў іх землі, аднак тыя адмовіліся. У [[1648]] - [[1649]] гг. магаўкі і сенека ўрываліся на тэрыторыі ваяндот, палілі іх вёскі, палеткі і забівалі жыхароў. Узімку 1649 - [[1650]] гг. сярод ваяндот пачаўся [[голад]]. [[Езуіты]], якія таксама пацярпелі ад нападаў іракезаў, перасялялі ваяндот у [[Квебек (правінцыя)|Квебек]]. У [[1658]] г. група ваяндот была пераселена ў верхнюю плыню [[Місісіпі|ракі Місісіпі]]. Іншыя ваяндот шукалі прытулак у суседніх плямёнаў, перасяляліся на захад або пераходзілі на бок іракезаў у выніку "усынаўленняў". Дзякуючы езуітам звесткі пра спусташэнне краіны гуронаў дасягнулі Францыі. Па загаду караля ў [[1666]] г. у [[Канада|Канаду]] прыбылі рэгулярныя армейскія часткі. Яны здолелі нанесці паражэнне іракезам і вымусіць іх падпісаць мір [[1667]] г., згодна якому сенека і магаўкі адмаўляліся ад прэтэнзій у дачыненні ваяндот. Дагавор паспрыяў выжыванню ваяндот, але меў часовыя вынікі, бо ваенныя дзеянні хутка ўзнавіліся і працягваліся да [[1701]] г. Езуіты дамагаліся поўнага спынення гандлю футрам з-за злоўжыванняў у адносінах да індзейцаў. У [[1696]] г. французскія факторыі сапраўды былі зачынены. Але ваяндот і [[Атава (народ)|атава]] актывізавалі кантакты з англічанамі і з [[1702]] г. вялі гандаль з імі. Пасля [[1715]] г. французы ўзнавілі гандаль, прыцягвалі ваяндот да вайны з [[месквакі]], а ў [[1730]] г. загадалі пакінуць раён [[Дэтройт|Дэтройту]] і такім чынам адмовіцца ад сувязяў з англічанамі. Частка ваяндот, наадварот, перасялілася ў спустошаныя землі на поўдзень ад [[Эры (возера)|возера Эры]], што знаходзтіліся пад кантролем іракезаў. Яны увайшлі ў саюз з лігай іракезаў. Ваяндот, што засталіся ў раёне Дэтройту хутка сапсавалі адносіны з суседзямі-алганкінамі, калі адмовіліся ваяваць з [[чэрокі]], саюзнікамі англічан. У [[1749]] г. і [[1750]] г. паўднёвыя ваяндот адмаўляліся дапамагаць французам падчас ваенных экспедыцый супраць англічан у [[Агая]]. У [[Новая Францыя|Новай Францыі]] нейтральныя або нават варожыя адносіны з боку старых саюзнікаў успрымаліся вельмі балюча. Сітуацыя не перарасла ў вайну толькі з-за эпідэміі [[Натуральная воспа|воспы]] ў [[1751]] г. Падчас [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайны]] большасць ваяндот выступілі на баку Францыі, а потым удзельнічалі ў паўстанні [[Пантыяк (правадыр)|Пантыяка]]. Ваенныя дзеянні з суседзямі працягваліся нават пасля замірэння з англічанамі. У гады [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]] ваявалі на баку [[лаялісты|лаялістаў]]. У выніку эпідэмій і ваенных страт у [[1783]] г. у ваяндот, што засталіся на тэрыторыі [[ЗША]], захавалася толькі 100 дарослых воінаў. Аднак яны працягвалі ўдзел у змаганні супраць амерыканскіх пасяленцаў да [[1795]] г. У [[1842]] г. амерыканскія ваяндот дабраахвотна прадалі свае землі ў Агая і [[Ілінойс]] ураду ЗША і пераехалі ў [[Канзас]]. У [[1845]] г. частка вярнулася назад і пасялілася каля [[ленапэ]]. Канзаскія ваяндот актыўна ўдзельнічалі ў асваенні [[Захад ЗША|Захаду]]. Перасяленні выклікалі заняпад традыцыйнага грамадства і саслабленне ўлады правадыроў. Прыхільнікі захавання племяннога ладу у [[1867]] г. стварылі асабістую рэзервацыю ў [[Аклахома|Аклахоме]] і на доўгія гады спынілі кантакты з суродзічамі. У Канадзе захаваліся групы ваяндот, пераселеныя ў [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. у Квебек. == Мова == [[Мова]] ваяндот адносіцца да [[іракезскія мовы|іракезскай групы моў]]. У [[1912]] г. [[ЗША|амерыканскія]] [[этналогія|этнолагі]] склалі граматыку ваяндот [[Аклахома|Аклахомы]] і ўвялі [[алфавіт]] на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]]. Аднак у выніку [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] гутарковая мова ваяндот хутка гублялася. Апошнія яе носьбіты памерлі ў 1960-х гг. Сучасныя ваяндот ЗША размаўляюць на [[англійская мова|англійскай мове]], ваяндот [[Канада|Канады]] — на [[Французская мова|французскай]]. У Канадзе дзейнічае праграма вывучэння мовы ваяндот на спецыяльных курсах для дзяцей і дарослых. == Выбітныя асобы == * '''[[Дэганавайда]]''' — вяшчун, заснавальнік лігі [[іракезы|іракезаў]] == Спасылкі == * [http://www.wyandot.org/ Wyandot Nation of Kansas] * [http://www.wyandotte-nation.org/ Wyandotte Nation] * [http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/huron/ Huron-Wendat - The Canadian Encyclopedia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170508145622/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/huron/ |date=8 мая 2017 }} * [http://www.tolatsga.org/hur.html HURON HISTORY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100711104828/http://www.tolatsga.org/hur.html |date=11 ліпеня 2010 }} * [http://geo.msu.edu/extra/geogmich/Hurons.html HURONS] * [http://www.ohiohistorycentral.org/w/Wyandot_Indians Wyandot Indians - Ohio History Central] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170417165737/http://ohiohistorycentral.org/w/Wyandot_Indians |date=17 красавіка 2017 }} * [http://www.omniglot.com/writing/wyandot.htm Wyandot language, alphabet and pronunciation] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы ЗША]] [[Катэгорыя:Народы Канады]] [[Катэгорыя:Індзейцы Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Іракезамоўныя народы]] 4bjdbgfil97evpwrn24ahrk9cdxhipg 0 469666 5176003 4505514 2026-08-05T16:00:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176003 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Назва=Біяполе|Тып=Студыйны альбом|Аўтар=[[Мроя (гурт)|Мроя]]|Вокладка=|Выдадзены=[[1991 год у гісторыі музыкі|1991]]|Запісаны=[[1990 год у гісторыі музыкі|1990]]|Стыль=[[Рок]]|Працягласць=38:32|Мова=[[Беларуская мова|Беларуская]]|Лэйбл=|Прадзюсар=|Храналогія=|Рэцэнзіі=|Папярэдні альбом=''[[Дваццаць восьмая зорка]]''<br />([[1990 год у гісторыі музыкі|1990]])|Гэты альбом='''''Біяполе''''' <br /> (1991)|Наступны альбом=''[[Лепшыя песьні з альбомаў 1988—1990]]''<br />([[1992 год у гісторыі музыкі|1992]])|Іншае=}} '''Біяполе''' — апошні студыйны альбом беларускага рок-гурта [[Мроя (гурт)|Мроя]]. Запісаны ў верасні [[1990 год у гісторыі музыкі|1990]] года. Выдадзены на кампакт-касеце ў [[1991 год у гісторыі музыкі|1991]] годзе<ref>[http://www.experty.by/category/artisty/volskii-lyavon?page=2 Вольский Лявон | Experty.by — белорусская музыка]</ref>. Прэзентацыя альбома «Біяполе» адбылася ў Тэатральна-мастацкім інстытуце ў [[1990 год у гісторыі музыкі|1990]] годзе<ref>{{Артыкул|спасылка=http://kamunikat.org/arche.html?pub_start=80&pubid=6540|загаловак=Хроніка гурта «Мроя»|аўтар=Сахараў, С.|выданне=ARCHE Пачатак|нумар=2 (16)|год=2001|archive-date=16 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716172559/http://kamunikat.org/arche.html?pub_start=80&pubid=6540}}</ref>. Перавыдадзены Літаратурна-Мастацкай Суполкай у [[1997 год у гісторыі музыкі|1997]] годзе. == Змест == {{Tracklist|total_length=38:32|extra_column=Іншая назва|title1=Гуляй, душа|length1=5:22|title2=Хоп-Гоп|extra2=Марш гопніка|length2=3:39|title3=Біяполе|extra3=Маё біяполе|length3=4:28|title4=Я на сямі вятрах|extra4=Чорна-белы сон|length4=4:13|title5=Крокі|extra5=Крык|length5=4:32|title6=Халі-галі|length6=3:10|title7=Я ў лесе ягады збіраў|extra7=Як я ягады збіраў|length7=2:26|title8=Ранішняе сонейка|length8=5:13|title9=Краіна крывавых дажджоў|length9=5:30}} == Дадатковыя звесткі == Альбом атрымаў імя паводле назвы трэцяга трэка. Запісваўся з новым гітарыстам — Венедыктам Конеў-Петушковічам, які раней працаваў гукарэжысёрам гурта. Песня «Хоп-Гоп» (іншыя назвы «Хоп-Гоб» ці «Марш гопніка») спяваецца ад першай асобы. У ёй згадваюцца песні «Felicità» італьянскага дуэта Al Bano і Romina Power, якая выйшла ў 1982 годзе, савецкі поп-гурт «[[Ласковый май|Ласкавы май]]», песня «Синий туман» [[Вячаслаў Дабрынін|Вячаслава Дабрыніна]], якая выйшла ў [[1988 год у гісторыі музыкі|1988]] годзе. Песня «Халі-Галі» таксама выконваецца ад першай асобы, у ёй згадваецца брытанскі гурт [[Depeche Mode]], які ўзнік у [[1980 год у гісторыі музыкі|1980]] годзе. У альбом не ўвайшлі песні «Так і трэба», «Беларуская Афрыка». Пазней у зборнік «[[Лепшыя песьні з альбомаў 1988—1990]]» увайшлі песні «Гуляй, душа», «Я ў лесе ягады збіраў», «Я на сямі вятрах», «Хоп-Гоп» (пад назвай «Марш гопніка») ды «Краіна крывавых дажджоў». Песню «Халі-галі» перазапісаў гурт [[N.R.M.]] на альбоме [[ŁaŁaŁaŁa]], якая пазней таксама ўвайшла ў зборнік [[Made in N.R.M.]]. Песню «Краіна крывавых дажджоў» у [[1999 год у гісторыі музыкі|1999]] годзе выканаў гурт [[N.R.M.]] на альбоме [[Акустычныя канцэрты канца XX стагодзьдзя]]. == Удзельнікі == * [[Алег Дземідовіч]]: [[ударная ўстаноўка]], дадатковы спеў * [[Юрась Ляўкоў]]: [[бас-гітара]], дадатковы спеў * [[Лявон Вольскі]]: [[спеў]], [[Клавішнік|клавішы]] * [[Венедыкт Конеў-Петушковіч]]: [[гітара]], дадатковы спеў {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы «Мроі»]] [[Катэгорыя:Альбомы 1991 года]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе]] 4gcpo86wc2wh1wv49vdj4ac9ya7llt8 0 531716 5176158 5157637 2026-08-06T03:21:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176158 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Asclepias curassavica9.jpg |image descr = ''[[Asclepias curassavica]]'' |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Asclepias |author = [[L.]] (1753) |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Asclepias |grin = 1031 }} '''Ватачнік'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|20}}</ref> (''Asclepias'') — [[Род (біялогія)|род]] [[Трава|травяністых раслін]] падсямейства [[Asclepiadoideae]] сямейства [[Кутровыя|кутровых]]. == Апісанне == Род уключае каля ста [[Шматгадовыя расліны|шматгадовых]] [[Трава|траў]], паўкустоў і [[куст]]оў, распаўсюджаных у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], [[Афрыка|Афрыцы]]. Сярод іх — як [[Вечназялёныя расліны|вечназялёныя]], так і тыя, у [[Лістападныя расліны|якіх лісце ападае]]. Тканкі раслін выдзяляюць атрутны млечны сок, здольны выклікаць раздражненне скуры, асабліва з адначасовага ўздзеяння сонечных прамянёў. Некаторыя віды роду культывуюць як дэкаратыўныя расліны. Моцны пах [[Кветка|кветак]] прыцягвае многіх [[Насякомыя|насякомых]]. Падчас паспявання лісцянкі лопаюцца, адкрываючы насенне з белымі пухнатымі валасінкамі. Дзякуючы валасінкам [[насенне]] лёгка разлятаецца, як мы гэта назіраем у [[Дзьмухавец|дзьмухаўца]]. Калі адарваць кавалачак [[ліст]]а або надламіць [[сцябло]], з’явіцца млечны сок, які змяшчае невялікую колькасць [[каўчук]]у, што таксама знаходзіць сваё прымяненне. Дзякуючы соку, які змяшчае яшчэ і моцныя [[эфірныя алеі]], расліна практычна не схільная да нападаў шкоднікаў. {{bt-bellat|Ватачнік сірыйскі|Asclepias syriaca}} — адна з самых распаўсюджаных [[Пустазелле|пустазельных раслін]] у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыках]] і [[Еўропа|Еўропе]]. == Віды == Некаторыя віды: Паводле базы дадзеных ''[[The Plant List]]'' (2013), род уключае 215 [[Біялагічны від|відаў]]<ref name="TPL">{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Apocynaceae/Asclepias/|title=''Asclepias''|publisher=[[The Plant List]]. Version 1.1.|date=2013|lang=en|accessdate=2016-07-11}}</ref>. Некаторыя з іх: * {{bt-latbel|Asclepias curassavica|aut=[[L.]]|}} * {{bt-latbel|Asclepias incarnata|aut=[[L.]]|}} * {{bt-latbel|Asclepias linaria|aut=[[Cav.]]|}} * {{bt-latbel|Asclepias syriaca|aut=[[L.]]|txt={{Тып}}<ref>{{ING|Asclepias|{{V|11|07|2016}}}}</ref>|Ватачнік сірыйскі}} * {{bt-latbel|Asclepias tuberosa|aut=[[L.]]|}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = [[Бернардзіна дэ Саагун|Бернардино де Саагун]], [[Сяргей Анатольевіч Купрыенка|Куприенко С.А.]] |загаловак = Общая история о делах Новой Испании. Книги X-XI: Познания астеков в медицине и ботанике |спасылка = http://kuprienko.info/bernardino-de-saagun-s-a-kuprienko-obshhaya-istoriya-o-delah-novoj-ispanii-knigi-x-xi-poznaniya-astekov-v-meditsine-i-botanike/ |адказны = Ред. и пер. С. А. Куприенко |месца = К. |выдавецтва = Видавець Купрієнко С.А. |год = 2013 |старонак = 218 |серыя = Месоамерика. Источники. История. Человек |isbn = 978-617-7085-07-1 |ref = Саагун }} * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_biology/2846/ЛАСТОВЕНЬ Биологический энциклопедический словарь. Гл. ред. [[Меркурый Сяргеевіч Гіляраў|М.&nbsp;С.&nbsp;Гиляров]]; Редкол.: А. А. Бабаев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд., исправл. — М.: Сов. Энциклопедия, 1986.] == Спасылкі == * [http://flower.onego.ru/other/asclepia.html Ваточник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170917143619/http://flower.onego.ru/other/asclepia.html |date=17 верасня 2017 }} в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }} {{ref-ru}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ASCLE ''Ваточник'' на сайте USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210916013019/https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ASCLE |date=16 верасня 2021 }}{{ref-en}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Асклепиас}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кутровыя]] djyesn8atzhmywet1uqmioi45w26zy1 0 544767 5176146 5175801 2026-08-05T22:49:24Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5176146 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Узунколь}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Узунколь |казахская назва = Ұзынкөл |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 30 |lat_sec = 2.87 |lon_deg = 69 |lon_min = 23 |lon_sec = 29.03 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Астраханскі раён |раён у табліцы = Астраханскі раён{{!}}Астраханскі |вид селішча = Сельская акруга |селішча = Узункольская сельская акруга |селішча ў табліцы = Узункольская сельская акруга{{!}}Узункольская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 451 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 113657100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Узунколь''' ({{lang-kz|Ұзынкөл}}) — сяло ў [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Узункольскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 28 км на захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113657100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 621 чалавек (309 мужчын і 312 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 451 чалавек (218 мужчын і 233 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-05}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] gxwdlacess0asdaf3dr0e22kv7asm9t 0 544893 5176442 4978736 2026-08-06T11:57:44Z Autumndancer 168015 5176442 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Клінцы (значэнні)}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Клінцы |казахская назва = Клинцы |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |район = Бурабайскі раён |раён у табліцы = Бурабайскі раён{{!}}Бурабайскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Успенаюр’еўская сельская акруга |селішча ў табліцы = Успенаюр’еўская сельская акруга{{!}}Успенаюр’еўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 56 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 117063380 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Клінцы''' ({{lang-kz|Клинцы}}) — сяло ў [[Бурабайскі раён|Бурабайскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Успенаюр’еўскай сельскай акругі. Код КАТА — 117063380<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 91 чалавек (44 мужчыны і 47 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 56 чалавек (30 мужчын і 26 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бурабайскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бурабайскага раёна]] i92rfpqew753m7l273rfvfd6swq9sz5 0 546223 5176439 4978773 2026-08-06T11:54:59Z Autumndancer 168015 5176439 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Красны Кардон}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Красны Кардон |казахская назва = Красный Кордон |герб = |сцяг = |lat_deg = 53 |lat_min = 19 |lat_sec = 25.67 |lon_deg = 69 |lon_min = 15 |lon_sec = 9 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Зерэндзінскі раён |раён у табліцы = Зерэндзінскі раён{{!}}Зерэндзінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Зерэндзінская сельская акруга |селішча ў табліцы = Зерэндзінская сельская акруга{{!}}Зерэндзінская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 456 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Красны Кардон''' ({{lang-kk|Красный Кордон}}) — сяло ў [[Зерэндзінскі раён|Зерэндзінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Зерэндзінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 47 км на поўнач ад цэнтра сяла [[Зерэндзі]]. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 515 чалавек (232 мужчыны і 283 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 456 чалавек (216 мужчын і 240 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Зерэндзінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Зерэндзінскага раёна]] d5lij5hotspdz6bzxdm50gy5to1lmbo 0 553262 5175985 4483215 2026-08-05T15:37:31Z StarDeg 16311 5175985 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Аляксандр Дзмітрыевіч Бяглоў''' (нар. [[19 мая]] [[1956]], [[Баку]], АзССР, СССР) — расійскі дзяржаўны дзеяч, паўнамоцны прадстаўнік Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў Паўночна-Заходняй федэральнай акрузе з 25 снежня 2017 года. {{Бібліяінфармацыя}} {{Савет бяспекі Расійскай Федэрацыі}} {{Кіраўнікі горада Санкт-Пецярбурга}} {{Кіраўнікі рэгіёнаў Расіі}} [[Катэгорыя:Прадстаўнікі прэзідэнта Расіі ў федэральных акругах]] [[Катэгорыя:Правадзейныя дзяржаўныя саветнікі Расійскай Федэрацыі 1-га класа]] {{DEFAULTSORT:Бяглоў Аляксандр Дзмітрыевіч}} boxxvcpanm01hncq6knvau2iwq6v9pq 0 553330 5176368 5111633 2026-08-06T10:31:32Z Pabojnia 135280 /* Безумоўныя і ўмоўнапатагнаманічныя сімптомы */ афармленне 5176368 wikitext text/x-wiki {{Няма крыніц}} '''Патагнаманічны сімптом''' (ад {{Lang-grc|πάθος}} — «пакута, хвароба» і {{lang-el|γνώμωνικος}} — «апазнавальны»; «сімптом» — ад {{Lang-el|σύμπτομα}} — «выпадак, прыкмета») — [[тэрмін]], які выкарыстоўваюць пераважна ў [[Медыцына|клінічнай медыцыне]], які азначае такую прыкмету, якая сустракаецца толькі пры пэўным захворванні і адназначна сведчыць пра яго наяўнасць, не дапускаючы іншых трактовак, г.зн. цалкам пацвярджае меркаванне пра наяўнасць толькі аднаго захворвання. Але не ўсе патагнаманічныя сімптомы заўсёды прысутнічаюць ва ўсіх выпадках хваробы. Напрыклад, пры [[Лайм-барэліёз|хваробе Лайма]] патагнаманічны сімптом — эрытэма па тыпу «бычынага вока», назіраецца толькі ў палове выпадкаў захворвання. Часцей за ўсё патагнаманічныя сімптомы выяўляюцца пры [[Інфекцыйныя захворванні|інфекцыйных хваробах]]. Часам патагнаманічнасць будзе толькі пры спалучэнні некалькіх сімптомаў, як, напрыклад, ранняя трыяда пры [[слупняк|слупняку]]. Па-асобку складнікі трыяды могуць быць пры розных хваробах, але калі іх выяўляюць адначасова разам, то такое можа быць выключна пры слупняку. == Безумоўныя і ўмоўнапатагнаманічныя сімптомы == * Гэты [[сімптом]] можа быць безумоўным, г.зн. такім, што яго наяўнасць адназначна пацвярджае хваробу, нават пры размазанасці іншых праяў хваробы. Гэта, напрыклад, {{нп3|сімптом Копліка||ru|Симптом Копліка}} пры [[Адзёр|адзёры]]. * Часам патагнаманічнасць трактуюць толькі пры наяўнасці некалькіх іншых праяў. Гэта ўмоўная патагнаманічнасць. Яе прыкладам з'яўляецца [[Сып|разеолавы сып]] пры [[Брушны тыф|брушным тыфе]]. [[Файл:Bullseye_Lyme_Disease_Rash.jpg|злева|міні|200x200пкс|Патагнаманічны для [[Лайм-барэліёз|хваробы Лайма]] сімптом&#x20;— «бычынае вока».]] === Прыклады безумоўных патагнаманічных сімптомаў === [[Файл:Pertussis_lores.jpg|справа|міні|250пкс|Тыповы стрыдарозны кашаль пры [[кохлік]]у ў дзіцяці з гіпатрафіяй.]] * {{нп3|сімптом Копліка||ru|Симптом Копліка}} — пры [[адзёр]]ы; * Сімптом «бычынага вока» — пры [[Лайм-барэліёз|хваробе Лайма]]; * Сімптом другасных [[Петэхія|петэхій]] — пры [[Сыпны тыф|эпідэмічным сыпным тыфе]]; * Сімптом зорчатага гемарагічнага сыпу пры {{нп3|Менінгакокавая інфекцыя|менінгакакцэміі - клінічнай форме менінгакокавай інфекцыі|uk|Менінгококова інфекція}}; * Трыяда ранніх слупняковых сімптомаў — адбываецца ў раннім перыядзе генералізованнага слупняка, складаецца з трызму (немагчымасць адкрыць рот з-за спазму цягліц сківіцы), [[Дысфагія|дысфагіі]] і  «[[Сарданічная ўсмешка|сарданічнай усмешкі]]»; * Сімптом двухбаковага павелічэння патылічных лімфатычных вузлоў — пры любой форме [[Краснуха|краснухі]], нават пры адсутнасці [[Сып|сыпу]]. Калі павелічэнне адбываецца толькі на адным баку патыліцы, гэта не з’яўляецца прыкметай краснухі, а нейкай іншай хваробы; * Сімптом гідрафобіі пры [[Шаленства|шаленстве]] (да патагнаманічных сімптомаў адносяць таксама асаблівыя патамарфалагічныя змены пры гэтай хваробе — {{нп3|Цельцы Негры||uk|Тільця Негрі}}, хоць па сутнасці яны не могуць быць сімптомамі); * Сімптомы Піка і Таусіга — пры {{нп3|Ліхаманка папатачы|ліхаманцы папатачы|ru|Гарячка паппатачі}} толькі, калі яны з’яўляюцца разам; * Сімптом стрыдарознага кашлю — пры [[кохлік]]у; * Сімптом спаражненняў тыпу «рысавага адвару»&#x20;— пры [[Халера|халеры]]; * Дыкратыя [[пульс]]а — пры [[Брушны тыф|брушным тыфе]]. == Умоўна-патагнаманічныя сімптомы == * Разеолы — пры брушным тыфе; * {{нп3|Сімптом Кіяры||uk|Симптом Кіарі}} — пры эпідэмічным сыпным тыфе; * Сімптом «шкарпэтак і пальчатак» — пры {{нп3|Псеўдатуберкулёз|псеўдатуберкулёзе|uk|Псевдотуберкульоз}}; * Спаражненні «малінавае жэле» — пры {{нп3|Амёбіяз|амёбіязе|ru|Амёбиаз}}. * Кішачны крывацёк пры брушным тыфе; * Прабадзенне кішачнай язвы — пры брушным тыфе. == Пра станоўчыя і адмоўныя патагнаманічныя сімптомы == Часам лічаць за неабходнасць вылучыць: * станоўчы патагнаманічны сімптом — сведчыць на карысць хваробы, як, у прыватнасці, сімптом Копліка, што адназначна характэрны толькі для адзёру; * негатыўны патагнаманічны сімптом — яго наяўнасць выключае магчымасць пэўнай хваробы ў пацыента, як у прыватнасці, багаты кропкавы плямісты сып на целе выключае магчымасць адзёру ў хворага. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Большая Российская энциклопедия / Медицина / Советская энциклопедия. 1991—1996 гг. Том 4: Нефротомия&nbsp;— Почечная недостаточность.&nbsp;— М.: Медицина, 1996.&nbsp;— 576 с.: ил.&nbsp;— ISBN 5-225-02819-5. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Медыцынская дыягностыка]] [[Катэгорыя:Сімптомы захворванняў чалавека]] [[Катэгорыя:Медыцынская тэрміналогія]] mpz06015n2f74xa46p2x5akda4f2ty1 0 560607 5176190 4786156 2026-08-06T06:09:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176190 wikitext text/x-wiki {{палітык |Імя = Во Нгуен Зіяп | Арыгінал імя = [[В’етнамская мова|в’етн.]] ''Võ Nguyên Giáp'' | Выява = Mr. Vo Nguyen Giap.jpg | Шырыня = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|В’етнам}} | Адукацыя = | Веравызнанне = [[Атэізм]] | Партыя =Камуністычная партыя В’етнама | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = | Узнагароды = | Сайт =}} '''Во Нгуен Зіяп''' ([[В’етнамская мова|в’етн.]] ''Võ Nguyên Giáp''; [[25 жніўня]] [[1911]] — [[4 кастрычніка]] [[2013]]) — в’етнамскі ваенны і палітычны дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 жніўня 1911 года ў правінцыі Куан Бінь. У [[1924]] годзе паступіў у прэстыжную Нацыянальную акадэмію ў Хюэ. Праз два гады быў выключаны за стварэнне студэнцкай арганізацыі, правёў тры месяцы ў турме за кіраўніцтва дэманстрацыямі. У [[1930]] годзе быў заключаны ў турму на два гады за прыналежнасць да Камуністычнай партыі Індакітая (КПІ). Выйшаўшы з турмы, паступіў у ліцэй Альбер-Сара ў Ханоі, скончыў яго з дыпломам па праве і палітычнай эканоміі. Быў прафесарам гісторыі ў ліцэі Тан Лон. У 1930-х гадах апублікаваў мноства артыкулаў па сацыяльна-эканамічнаму становішчу ў В’етнаме і міжнародных справах у такіх газетах, як «Голас народа», «Навіны і інфармацыя», «Праца», «Народ» і «Мы». У суаўтарстве з іншым членам кампартыі напісаў кнігу «Сялянскае пытанне». У [[1940]] годзе Зіяп сустрэўся з [[Ха Шы Мін]]ам і неўзабаве стаў адным з яго бліжэйшых паплечнікаў. У [[1944]] годзе арганізаваў Узброеную прапагандысцкую брыгаду, папярэдніцу В’етнамскай вызваленчай арміі, якая адыграла ключавую ролю ў захопе дзяржаўнай улады падчас жнівеньскай рэвалюцыі [[1945]]. У тым жа годзе стаў адным з чатырох членаў Пастаяннага сакратарыята Цэнтральнага Камітэта партыі, папярэднікі Палітбюро. Падчас [[Індакітайская вайна|Першай Індакітайскай вайны]] з’яўляўся галоўнакамандуючым в’етнамскай арміі. Нанёс сур’ёзнае паражэнне французскім сілам у [[Бітва пры Д’енб’енфу|бітве пры Д’енб’енфу]]. Падчас [[В’етнамская вайна|вайны ў В’етнаме (1959—1975)]] кіраваў усімі буйнымі наступальнымі аперацыямі паўночнав’етнамскай арміі. Зіяп арганізаваў Тэцкае ([[1968]]), Велікаднёвае ([[1972]]) і Вясновае ([[1975]]) наступленні. У [[1978]] годзе Зіяп выступіў супраць увядзення войскаў у [[Камбоджа|Камбоджу]]. У сакавіку [[1982]] годзе быў выведзены са складу Палітбюро, аднак захаваў за сабой пасаду намесніка старшыні савета міністраў па пытаннях навукова-тэхнічнага развіцця. У ліпені [[1991]] годзе Зіяп быў выведзены са складу Цэнтральнага Камітэта партыі. Во Нгуен Зіяп памёр 4 кастрычніка 2013 года. {{зноскі}} == Літаратура == * {{h|Black|1963|3=''Black, Edwin F.'' [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uiug.30112106756205;view=1up;seq=53 The Master Plan for Conquest in Vietnam]. // ''Military Review''. — June 1963. — Vol. 43 — No. 6.}} == Спасылкі == * [http://ru.front.wikia.com/wiki/%D0%92%D0%BE_%D0%9D%D0%B3%D1%83%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D1%8F%D0%BF Во Нгуен Зіяп (палітычная і ваенная дзейнасць)]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://www.peoples.ru/military/commander/vo_ziap/ Кароткая біяграфія] {{ref-ru}} * Н. Ігнацьеў [http://nvo.ng.ru/forces/2000-07-14/3_ziap.html Спадчына генерала Зіяпа] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў В’етнаме]] [[Катэгорыя:Палітыкі В’етнама]] [[Катэгорыя:Стагадовыя доўгажыхары]] [[Катэгорыя:Генералы В’етнамскай народнай арміі]] [[Катэгорыя:Міністры абароны В’етнама]] 1fyhxruzdw81zhtscw8u1qp1eibm6r6 0 563282 5176110 4689329 2026-08-05T21:28:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176110 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Валянціна Іванаўна Локун |Месца нараджэння = |Грамадзянства = [[СССР]], [[Беларусь]] |Альма-матар = |Узнагароды = Лаўрэат прэміі прэзідэнтаў Акадэмій навук Украіны, Беларусі і Малдовы (2004). Двойчы лаўрэат прэміі [[Полымя (часопіс)|часопіса «Полымя»]] (1993 і 2001). Узнагароджана медалём [[Еўфрасіння Полацкая|Святой Еўфрасінні Полацкай]] (2006). Лаўрэат прэміі «Беларускага саюза жанчын» (2012). |Мова твораў = [[беларуская]], [[руская]] }} '''Валянціна Іванаўна Локун''' ([[6 жніўня]] [[1946]], в. [[Цепянец]], [[Пінскі раён]] — [[16 чэрвеня]] [[2016]]) — беларуская [[пісьменніца]], [[выкладчык]], старшы навуковы супрацоўнік, [[літаратурны крытык]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў в. [[Цепянец]] [[Пінскі раён|Пінскага раёна]]. Закончыла Цепянецкую пачатковую школу, вучылася ў Малоткавіцкай сярэдняй школе. А з сёмага класа, па прычыне хваробы ног, перайшла ў Пінскую завочную школу, якую і закончыла з залатым медалём. Вучылася ў [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкім дзяржаўным педагагічным інстытуце імя А. С. Пушкіна]] ([[Філалагічны факультэт БрДУ|філалагічны факультэт]], аддзяленне рускай мовы і літаратуры). У 1974 годзе разам з сям’ёй пераехала ў г. [[Пінск]]. Закончыла аспірантуру пры Беларускім дзяржаўным універсітэце імя У. І. Леніна. У 1984 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю па тэме: «Праблемы стылю беларускай ваеннай прозы». (На матэрыяле творчасці [[В. Быкаў|В. Быкава]], [[Б. І. Сачанка|Б. Сачанкі]], [[І. Чыгрынаў|І. Чыгрынава]])<ref>«Творчы партрэт пісьменніцкай суполкі: Біяграфічны даведнік Брэсцкага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі»: (Брэст, «Альтэрнатыва», 2018)</ref>. Працавала загадчыцай Цепянецкай бібліятэкі (1972—1974), старшым выкладчыкам [[Брэсцкі педінстытут імя А. С. Пушкіна|Брэсцкага педінстытута імя А. С. Пушкіна]] (зараз універсітэт) (1985—1998). З 1987 па 2007 гады супрацоўнік, старшы навуковы супрацоўнік [[Інстытут літаратуры імя Я. Купалы|Інстытута літаратуры імя Я. Купалы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], з 1987 па 1998 гады, сумяшчаючы працу ў Інстытуце літаратуры з працай у педінстытуце. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 1998, з 2006 года — член [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]]. Аўтар 147 навуковых артыкулаў па праблемах развіцця беларускай літаратуры ў кантэксце сусветнай літаратуры. == Творчасць == Аўтар кніг: * «Да новых вышынь»: зборнік літаратурна-крытычных артыкулаў. (Мінск, «Мастацкая літаратура», 1991). * «Маральна-філасофскія пошукі беларускай ваеннай і гістарычнай прозы. 50-60 гады»: манаграфія (Мінск, «Навука і тэхніка», 1995). * «Кругі жыцця, кругі літаратуры»: зборнік літаратурна-крытычных артыкулаў (Мінск, ОО БАКК, 2002). * «[[Васіль Быкаў]] у кантэксце сусветнай літаратуры»: манаграфія (Мінск, УП «Тэхнапрынт», 2005). == Прызнанне == * Лаўрэат прэміі прэзідэнтаў Акадэмій навук Украіны, Беларусі і Малдовы (2004). * Двойчы лаўрэат прэміі [[Полымя (часопіс)|часопіса «Полымя»]] (1993 і 2001). * Узнагароджана медалём [[Еўфрасіння Полацкая|Святой Еўфрасінні Полацкай]] — ад ГА «Міжнародны фонд Святой Еўфрасінні Полацкай» (2006). * Лаўрэат прэміі «Беларускага саюза жанчын» (2012). == Публікацыі ў навуковых кнігах == * «Гісторыя беларускай літаратуры ХХ ст.»: У 4-х тамах. Том 4 у 3-х кнігах (Мінск, «Беларуская навука», 1999—2002, 2014). (Напісала  4 раздзелы). * «Нарысы беларуска-ўкраінскіх літаратурных сувязей» (Мінск, «Беларуская навука», 2002). В 2003 годзе «Нарысы» перакладзены на ўкраінскую мову і выдадзены ў Кіеве. * «Беларуская літаратура ў кантэксце славянскіх літаратур ХІХ- ХХ стст.» (Мінск, «Беларуская навука», 2006). * «[[Васіль Быкаў]]: вядомы і невядомы»: літаратуразнаўчае эсэ, успаміны (Мінск, «Літаратура і мастацтва», 2011). == Публіцыстыка == * «Легенды і праўда жыцця»: нарыс творчасці да 75-годдзя [[І. Шамякін]]а, «Полымя» (№ 1, 1996). * «Творчы вопыт [[Алесь Асіпенка|Алеся Асіпенкі]]»: нарыс творчасці, «Полымя»  (№ 7, 1996). * «[[Іван Шамякін]]»: нарыс творчасці, раздзел «Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя»: У 4-х т. Т. 3. (Мінск, «Беларуская навука», 2001). * «[[Алесь Асіпенка]]»: нарыс творчасці, раздзел «Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя»: У 4-х т. Т. 4, кн. 1. (Мінск, «Беларуская навука», 2002). * «[[Уладзімір Дамашэвіч]]»: нарыс творчасці, раздзел «Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя»: У 4-х т. Т. 4, кн. 1. (Мінск, «Беларуская навука», 2002). * «[[Валянціна Коўтун]]»: нарыс творчасці, раздзел «Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя»: У 4-х т. Т. 4, кн. 3. (Мн., «Беларуская навука», 2014). * «О моём друге и покровителе»: эссе, воспоминания о В. А. Ковалёнке, «Нёман» (№ 6, 2008). * «[[Уладзімір Дамашэвіч]]: амплітуда таленту»: нарыс творчасці, «Полымя» (№ 8, 2009). * «Лестница, ведущая в духовную пропасть»: очерк о творчестве, М. Южик, «Нёман» (№ 11, 2011). * «Проза [[Уладзімір Гніламёдаў|Уладзіміра Гніламёдава]]: адраджэнне нацыянальнага эпасу»: нарыс, У. Гніламёдаў «Заставацца сабой…» (Мінск, 2012). * «Супраць духоўнай пустаты»: нарыс творчасці, У. Дамашэвіч, «Полымя» (№ 5, 2012). * «Феномен [[Уладзімір Гніламёдаў|Уладзіміра Гніламёдава]]»: нарыс, «Звязда» (25.08.2012). * «Мікрасвет, у якім увасоблены макрасвет»: нарыс, штрыхі да творчага партрэта [[Алесь Карлюкевіч|Алеся Карлюкевіча]], «Роднае слова» (№ 6, 2013). * «Олег Ждан: траектория жизни — траектория таланта»: очерк о творчестве, «Нёман» (№ 11, 2013); «Наш современник» (№ 7, 2014). * «Пакліканая»: нарыс пра творчасць [[В. Коўтун]], «Полымя» (№ 2, 2016). * «Аналітычны стыль [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]]»: артыкул, «Полымя» (№ 4, 1983). * «Сучасны беларускі раман. Да праблемы развіцця жанру»:  артыкул, «Полымя» (№ 12, 1983). * «На шляху да сінтэтычнасці»: артыкул, «Полымя» (№ 3, 1984). * «Стилевое своеобразие современной белорусской военной прозы»: на матэрыяле творчасці [[В. Быкаў|В. Быкава]], [[Б. І. Сачанка|Б. Сачанкі]], [[І. Чыгрынаў|І. Чыгрынава]]. 60-70 гады, аўтарэферат (Мінск, 1984). * «Структура канфлікту і праблемы маральнага пошуку ў беларускай аповесці 70-х — пачатку 80-х гадоў»: артыкул (зб. «Беларуская літаратура». Выпуск 16 (Мн., «Выдавецтва „Універсітэцкае“, 1985). * „Героі і час“: артыкул, „Полымя“ (№ 2, 1986). * „У пошуках маральнага ідэалу. Проза Уладзіміра Караткевіча“: артыкул, „Полымя“ (№ 6, 1993). * „Вялікі свет маленькіх Куранёў. Да праблемы зямлі, чалавека і ўлады“: артыкул, „Полымя“ (№ 3, 1994). * „Настальгія па мінулым, альбо Прага духоўнасці“: рэцэнзія на кн. І. Шамякіна „Сатанінскі тур“, „ЛіМ“ (22.03.1996). * „Крыж праз усё жыццё“: рэцэнзія на кн. В. Коўтун „Крыж міласэрнасці“. Кніга другая. „Полымя“ (№ 7-8, 1995); „ЛіМ“ (13.12.1996). * „Літаратура, час, героі. Беларуская проза-96“: артыкул, „Полымя“ (№ 10, 1997). * „Літаратура і свабода выбару. Экзістэнцыяльныя кірункі твораў В. Быкава“: артыкул, „Полымя“ (№ 5, 1998). * „Малая проза-97“: артыкул, „Полымя“ (№ 12, 1998). * „У пошуку маральнага ідэалу“: артыкул „[[Уладзімір Караткевіч]] і яго творчасць у еўрапейскім кантэксце“. Навуковы зборнік (Мн., „Кнігазбор“, 2000. Беларусіка-Heba-ruthenika, кн. 16). * „Узняцце да лёсу агульначалавечага“. (Талстоўскія традыцыі ў развіцці беларускай ваеннай прозы. Да праблемы філасофіі гісторыі): артыкул, „Полымя“ (№ 5, 2001). * „У атмасферы барацьбы“: у 2-х частках артыкул, „Полымя“ (№ 1-2, 2002). * „На духоўным пераломе. Агляд прозы апошніх гадоў“: артыкул, „Полымя“ (№ 9-10, 2002). * „Вайна і мір [[Л. Талстой|Л. Талстога]] і развіццё беларускай і ўкраінскай ваеннай прозы першай паловы ХХ ст.: канцэпцыя гісторыі і чалавека“: артыкул, „Нарысы беларуска-ўкраінскіх літаратурных сувязей“ (Мн., „Беларуская навука“, 2002). * На ўкраінскай мове. „Вайна і мір“ Л. Талстога і развіццё беларускай і ўкраінскай ваеннай прозы першай паловы ХХ ст.: канцэпцыя гісторыі і чалавека»: артыкул, «Нарисы білорусько-украінськіх літературних зв’язків», пераклад Г. Півторака (Кіеў, 2003). * «У абсягах „літаратурнага факта“: артыкул, „Полымя“ (№ 5, 2003). * „[[Іван Шамякін|Иван Шамякин]]: в поиске нравственного идеала“ (конец ХХ — начало ХХI вв.): артыкул, „Нёман“ (№ 10, 2003). * „Проза-2003: духовные поиски и художественные решения“: артыкул, „Нёман“ (№ 4, 2004). * „Вайна — не толькі поле было“: артыкул. Да 80-годдзя В. Быкава, „Беларуская думка“ (№ 6, 2004). * „Празаік эпічнага таленту“: артыкул. Да 70-годдзя І. Чыгрынава, „Беларуская думка“ (№ 12, 2004). * „Еще раз о лейтенантах…“: рэцэнзія на ваенную прозу [[Мікалай Васільевіч Елянеўскі|М. Елянеўскага]], „Полесская правда“ (26.03.2005), „Нёман“ (№ 9, 2005). * „Вайна і мір“ [[Кузьма Чорны|Кузьмы Чорнага]]»: артыкул, «Беларуская думка» (№ 4, 2005). * «Современная проза писателей Пинска»: даклад «Материалы международной научно-практической конференции, посвященной Дням науки Пинщины», (Пінск, 2006). * «Можно ли найти камень в пустыне»: рэцэнзія, [[Ю. Саланевіч]], «Зона тени», «Нёман» (№ 4, 2006). * «Вобразна-жанравыя асаблівасці беларускага рамана 40-х — пачатку 50-х гадоў у кантэксце славянскіх літаратур»: артыкул «Беларуская літаратура ў кантэксце славянскіх літаратур ХІХ — ХХ стст.» Калектыўная манаграфія (Мн., «Беларуская навука», 2006). * «Человек на войне»: творчасць [[В. Быкаў|В. Быкава]]. Пераклад В. Барысевіча (фрагмент манаграфіі), «Нёман» (№ 5, 2007). * «Пинщина литературная»: аглядны артыкул, «Нёман» (№ 8, 2007).\ * «Пакліканыя і абраныя. Узыходжанне пісьменніцы»: рэцэнзія на кн. В. Коўтун «Пакліканыя», «Полымя» (№ 2, 2008). * «Проза [[Уладзімір Гніламёдаў|Уладзіміра Гніламёдава]]»: артыкул, «Полымя» (№ 2, 2009). * «Белорусская проза ХХI века и постмодернизм»: артыкул, «Нёман» (№ 3, 2009). * «Берасцейскае шматгалоссе»: артыкул, «Маладосць» (№ 8, 2011). * «Исследование, которого ждали давно»: рэцэнзія на кн. М. Мікуліча «Паэзія Заходняй Беларусі 1921—1939», «Нёман» (№ 4, 2012). * «Настальгія па страчанаму раю»: рэцэнзія на кн. [[А. Федарэнка]] «Дзікі луг», часопіс «Маладосць» (№ 12, 2012). * «Новае ў беларускай кампаратывістыцы»: рэцэнзія на кн. «Літаратурная карта Еўропы: кантакты, тыпалогія, інтэртэкстуальнасць». Нав. рэд. М. У. Мікуліч. Мн., 2012. BiALoRuTeNistyKA BiALOSTOCKA. Том 4. BiAlystok, 2012. * «На літаратурнай карце Еўропы»: рэцэнзія на кн. «Літаратурная карта Еўропы: кантакты, тыпалогія, інтэртэкстуальнасць» (Мн., 2012). Весці № 1 НАН Беларусі (Мн., «Беларуская навука», 2013). Серыя гуманітарных навук. * «Сучасная беларуская кампаратывістыка: глыбіня і маштабнасць пошуку»: па старонках манаграфіі «Літаратурная карта Еўропы: кантакты, тыпалогія, інтэртэкстуальнасць» (Мн., 2012), рэцэнзія, «Полымя» (№ 1, 2013). * «Белорусско-русские литературные взаимосвязи»: рэцэнзія на зб. «Беларуская і руская літаратуры: тыпалогія ўзаемасувязей і нацыянальнай ідэнтыфікацыі»: матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі. Мінск, 18-19.04.2012. Уклад. А. В. Вальчук. — Мінск: «Права і эканоміка», 2012, «Нёман» (№ 2, 2013). * «О [[Максім Танк|Максиме Танке]], известном и неизвестном, или Когда забываешь, что ты критик…»: рэцэнзія, М. Мікуліч, «Максім Танк: талент, заручаны з небам», «Нёман» (№ 4, 2013). * «По страницам белорусско-русского литературного диалога» рэцэнзія на зб. «Беларуская і руская літаратуры: тыпалогія ўзаемасувязей і нацыянальнай ідэнтыфікацыі»: матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі. Мінск, 18-19.04.2012 г. Уклад. А. В. Вальчук. — Мінск: «Права і эканоміка», 2012. Весці № 2 НАН Беларусі (Мн., «Беларуская навука», 2013). Серыя гуманітарных навук. * «Цэнтрам быційнай прасторы»: аглядны артыкул пра берасцейскіх пісьменнікаў, «Маладосць» (№ 10, 2013). * «Птахі з падрэзанымі крыламі. Фрэдэрык Стэндаль і Змітрок Бядуля: да праблемы свабоды і чалавека»: артыкул, «Полымя» (№ 11-12, 2013). * «Атлантыда [[Анатоль Мікалаевіч Крэйдзіч|Анатоля Крэйдзіча]]»: рэцэнзія на кнігу «Роднае, шчымлівае», «Маладосць» (№ 2, 2013). * «Мастацкі код Алены Браво»: артыкул на кн. «Дараванне», «Полымя» (№ 3, 2014). * «Вайна і мір [[Уладзімір Гніламёдаў|Уладзіміра Гніламёдава]]»: артыкул, «Полымя»  (№ 9, 2014). * «Вайна як трагедыя народнага лёсу ў творчасці У. Гніламёдава»: даклад «[[Першая сусветная вайна]] ў народнай памяці і мастацкім адлюстраванні»: матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі (Мінск, 7-8.10.2014) прадм. і ўклад. С. Л. Гараніна; навук. рэд. А. І. Лакотка Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі. Мінск, «Права і эканоміка», 2014, 368 с. — С. 190—197. * «[[Алесь Карлюкевіч]] — казачнік»: артыкул, «Роднае слова» (№ 12, 2014). * «Военная проза Владимира Гниломёдова»: артыкул, «Нёман» (№ 1, 2015). * «Вайна як трагедыя народнага лёсу ў творчасці [[Уладзімір Гніламёдаў|Уладзіміра Гніламёдава]]»: артыкул, «Роднае слова» (№ 3, 2015). * «Последние романтики ХІХ столетия»: артыкул, «Нёман» (№ 8, 2015). * «Вайна як трагедыя народнага лёсу»: артыкул, «Полымя» (№ 8, 2015). * «Дарогі варта выбудоўваць у розных накірунках»: «Полымя» (№ 1, 2016) і інш. {{Зноскі}} == Літаратура == * «ПАМЯЦЬ»: гісторыка-дакументальная хроніка Пінскага раёна (Мінск, «БЕЛТА», 1998). * «Ученые Пинщины». — Мн.: Экономика и право, 2003. — 160 с. * «Літаратурная карта Берасцейшчыны»: навукова-папулярнае выданне (Брэст, «Брэсцкая друкарня», 2008). * «Творчы партрэт пісьменніцкай суполкі: Біяграфічны даведнік Брэсцкага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі»: (Брэст, «Альтэрнатыва», 2018). == Спасылкі == * http://news.21.by/other-news/2018/04/15/1457082.html * http://www.pinsknews.by/?p=53300 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200918160213/http://www.pinsknews.by/?p=53300 |date=18 верасня 2020 }} * http://karatkevi.ch/kritika/lokun.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180606213456/http://karatkevi.ch/kritika/lokun.html |date=6 чэрвеня 2018 }} {{DEFAULTSORT:Локун Валянціна Іванаўна}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пінскім раёне]] 8n458p44n83izjcg03jz3iug83juhv6 0 563605 5176275 5106842 2026-08-06T08:12:23Z Aliaksei Lastouski 75892 /* Вядомыя асобы */ 5176275 wikitext text/x-wiki '''Гурскі''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя асобы == * {{NL|Аляксандр Гурскі}} * [[Антон Іванавіч Гурскі]] (1936—2016) — беларускі фалькларыст. * [[Барыс Мікалаевіч Гурскі]] (1934—1994) — беларускі вучоны-геолаг, аўтар прац па геалогіі антрапагену і геамарфалогіі, выдатнік разведкі нетраў СССР, выдатнік асветы СССР, выдатнік народнай адукацыі Беларусі, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі (1986). * [[Валяр'ян Гурскі]] ([[1790]] - [[1874]]) - прафесар Віленскага ўніверсітэта, механік. * [[Васіль Леанідавіч Гурскі]] (нар. 1971) — беларускі эканаміст, дзяржаўны дзеяч. * [[Войцех Гурскі]] (1739—1818) — каталіцкі [[прэлат]], першы біскуп Кельцаў. * [[Дзмітрый Міхайлавіч Гурскі]] (нар. 1981) — беларускі палітык, дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] VI склікання. * [[Ілья Данілавіч Гурскі]] (1899—1972) — беларускі [[пісьменнік]], заслужаны дзеяч культуры БССР (1969). * [[Канстанцін Гурскі (гісторык)|Канстанцін Гурскі]] (1826—1898) — польскі ваенны гісторык. * [[Леанід Ільіч Гурскі]] (нар. 1936) — вучоны ў галіне [[Фізіка цвёрдага цела|фізікі цвёрдага цела]], [[Атамная фізіка|атамнай фізікі]], [[Мікраэлектроніка|мікраэлектронікі]] і [[матэрыялазнаўства]], член-карэспандэнт [[НАН Беларусі]]. * [[Мікалай Іванавіч Гурскі]] (1905—1972) — беларускі мовазнавец. * [[Міхаіл Адамавіч Гурскі]] (1890—?) — беларускі тэатральны дзеяч, рэдактар. {{спіс цёзак2|беларускія}} 9r5rg8owa42dvdu8fj9behgrmpu4h2g 0 565189 5176002 4157431 2026-08-05T15:53:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176002 wikitext text/x-wiki '''Біф''' (ад {{lang-en|beef}} — ''бык (ялавічына)'', у пераносным сэнсе ''скарга'', ''незадаволенасць'') — варожасць паміж прадстаўнікамі [[хіп-хоп]] культуры<ref name=":0">Гл. адп. сл. арт.: [https://34mag.net/ru/post/batly-na-nyamize Батлы на Нямізе]</ref>. Біфы, іх адметнасці і негалосныя правілы паводзін складаюць важную частку хіп-хоп культуры. Найбольш вядомымі з’яўляюцца біфы паміж [[Рэп|рэперамі]]. Аднак такія канфлікты здараюцца і паміж іншымі носьбітамі хіп-хоп культуры: [[Дыджэй|дыджэямі]], [[Бі-бой|бі-боямі]], [[Райтар|райтарамі]]. Прычынамі біфаў зазвычай робяцца закіды ў плагіяце, прэтэнзіі на лідарства ў жанры (неабгрунтаваныя, на думку апанента), творчыя супярэчнасці, якія нельга залагодзіць, прыналежнасць да канкурэнтных рэкард-лэйблаў і нават абразлівыя выказванні. На практыцы канфлікты праяўляюцца ў адмыслова запісаных трэках (традыцыйна званых [[Дыс|дысамі]]) і інтэрв’ю, радзей — у бойках і перастрэлках, якія калі-нікалі сканчаюцца забойствамі. Найбольшую вядомасць сярод біфаў атрымала так званая [[«Вайна узбярэжжаў»|«вайна узбярэжжаў»]], якая забрала з жыцця [[Тупак Шакур|Тупака Шакура]] і [[Notorious B.I.G.]] у 1990-х, і шматлікія біфы [[50 Cent]] у 2000-х. == На беларускай глебе == Сучасныя слоўнікі беларускай мовы паняцце «біф» не фіксуюць, аднак у інтэрнэт-выданнях яно сустракаецца<ref name=":0" /><ref>[http://belsat.eu/programs/hip-hop-pa-belarusku/ Хіп-хоп па-беларуску]</ref>. Пашыранасць біфаў як з’явы ў беларускай хіп-хоп культуры не даследвалася. Першыя спробы біфаў у беларускамоўным рэпе звязаны з прэтэнзіямі [[Krou|Амбасадара Кроў]] да [[Аляксандр Памідораў|Аляксандра Памідорава]]<ref>[http://mpby.ru/news-815.htm Кроў: «Памідораў для мяне халуй!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180912001739/http://mpby.ru/news-815.htm |date=12 верасня 2018 }}</ref>, што вылілася ў дыс «Агародніна/OFF» (2007), але зваротнай публічнай рэакцыі не адбылося. Вузкасць абсягу беларускамоўнай хіп-хоп культуры стварае спецыфічную атмасферу: выклік рэперу можа кінуць бард ([[Сяргей Башлыкевіч]] — [[Вожык (рэпер)|Вожыку]], 2015)<ref>{{Cite web |url=http://tuzinfm.by/zhamerun/2265/bard-baslykievic-biazlitasna-pasciabausia-z-repiera.html |title=Бард Башлыкевіч бязлітасна прасцябаўся з рэпера Вожыка |access-date=1 ліпеня 2018 |archive-date=23 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180723123127/http://tuzinfm.by/zhamerun/2265/bard-baslykievic-biazlitasna-pasciabausia-z-repiera.html |url-status=dead }}</ref>; паэт выкарыстоўвае механізмы разгортвання біфу для выяўлення незадаволенасці іншымі вершапісцамі ([[Мікіта Найдзёнаў]] з яго выклікам да [[Антон Рудак|Антона Рудака]], [[Віталь Рыжкоў|Віталя Рыжкова]], [[Уладзь Лянкевіч|Уладзя Лянкевіча]], 2016)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=P1oiG-18Z64 Мікіта Найдзёнаў. Выклiк на паэтычны батл (відэа)]</ref><ref>[http://budzma.by/news/vital-ryzhkow-prynyaw-vyklik-naydzyonava-na-paetychny-batl-alye-pry-adnoy-umovye.html Віталь Рыжкоў прыняў выклік Найдзёнава на паэтычны батл, але пры адной умове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170728170448/http://budzma.by/news/vital-ryzhkow-prynyaw-vyklik-naydzyonava-na-paetychny-batl-alye-pry-adnoy-umovye.html |date=28 ліпеня 2017 }}</ref>; пераўвасоблены ў рэпера паэт стварае дыс на барда ([[Angst]] на Сяргея Башлыкевіча, 2017)<ref>{{Cite web |url=http://tuzinfm.by/zhamerun/3727/piersy-bielaruski-rep-seryjal-angst-vykazau-dysrespekt.html |title=Першы беларускі рэп-серыял. Angst выказаў дысрэспект Башлыкевічу |access-date=1 ліпеня 2018 |archive-date=14 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914034517/http://tuzinfm.by/zhamerun/3727/piersy-bielaruski-rep-seryjal-angst-vykazau-dysrespekt.html |url-status=dead }}</ref>. Пры гэтым сур’ёзнасць намераў названых пачынальнікаў біфаў не з’яўяецца відавочнай, а рэакцыя апанетаў накіроўваецца на тое, каб загасіць меркаваную варажнечу ў зародку. {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Хіп-хоп}} [[Катэгорыя:Хіп-хоп]] 6xzzyl38p89hqilt13sq7kvq9i4o3ml 0 566330 5176030 4865147 2026-08-05T16:57:46Z 5176030 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |беларускае імя = Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў |арыгінальнае імя = |партрэт = |шырыня партрэта = |апісанне = |тытул = Намеснік старшыні [[Партыя БНФ|партыі БНФ]] |перыядпачатак = [[30 верасня]] [[2017]] |перыядканец = |прэзідэнт = |прэм’ер-міністр = |папярэднік = |пераемнік = |дата нараджэння = 19.4.1980 |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партыя = [[Партыя БНФ]] |жонка = Ірына Саранчукова (у дзявоцтве: Пархута) |дзеці = трое |бацька = |маці = |род = |адукацыя = вышэйшая, правазнаўца |подпіс = |узнагароды = |Commons = }} '''Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў''' (нар.{{ДН|19|4|1980}}) — грамадскі дзеяч Беларусі. Член і намеснік старшыні [[Партыя БНФ|партыі БНФ]]<ref>[http://narodny.org/?page_id=46 Намеснік старшыні Партыі БНФ Вадзім Саранчукоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180719143127/http://narodny.org/?page_id=46 |date=19 ліпеня 2018 }}</ref>. Старшыня гродзенскай гарадской арганізацыі БНФ<ref>[http://narodny.org/?p=18106 10 красавіка Вадзім Саранчукоў быў пераабраны на пасаду старшыні Гродзенскай рады БНФ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180425022559/http://narodny.org/?p=18106 |date=25 красавіка 2018 }}</ref><ref>[http://narodny.org/?p=18112 Вадзім Саранчукоў абраны старшынёй Гродзенскай арганізацыі Партыі БНФ]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Дзяцінства. Вучоба == Нарадзіўся 19 красавіка 1980 года. Вучыўся ў школах у Гродне з 1987 па 1997 гады: № 24 (1987—1991), 26 (1992—1995), 13 (1996—1998). Вырас у Беларусі. Вучыўся з 1998 па 2001 гады ў Гродзенскім дзяржаўным універсітэце імя Янкі Купалы. Закончыў юрыдычны факультэт. Правазнаўца ў галіне грамадзянскага права. == Дарослае жыццё == Пасля заканчэння вучобы ў ВНУ пачаў грамадскую дзейнасць у ГА БНФ. Неаднаразова быў арыштаваны. Займаўся з 1998 года [[Прадпрымальніцтва|прадпрымальніцкай]] дзейнасцю. Зараз займаецца рамесніцкай дзейнасцю. Палітычнай дзейнасцю пачаў займацца з 1998 года<ref>{{cite web|url=https://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=28208|title=Вадзім Саранчукоў: «Гародня, безумоўна, лепшая за Мінск»|work=[[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]]}}</ref>. === Чарнобыльская аварыя === В. Саранчукоў падтрымлівае дзейнасць БНФ па пытанні [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай аварыі]] на [[АЭС]]. Ён упэўнены, што каб не пазіцыя Беларускага Народнага Фронту, пра Чарнобыльскую катастрофу ўсе б даўно забыліся. Цяпер таксама ёсць праблемы: адменены чарнобыльскія льготы, пачалося будаўніцтва [[Беларуская АЭС|АЭС]], але гарантыі самой пабудовы, захавання адкідаў, усё гэта выклікае вельмі шмат пытанняў і прэтэнзій<ref>[http://narodny.org/?p=18106 Вадзім Саранчукоў: «Калі б не БНФ, праўда пра Чарнобыльскую катастрофу магла б не быць выкрытая»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180425022559/http://narodny.org/?p=18106 |date=25 красавіка 2018 }}</ref>. === Дзейнасць === У Свіслацкім раёне ў 2012 годзе прымаў удзел ва ўшанаванні памяці братоў Каліноўскіх. За гэта быў пакараны адміністрацыйным штрафам<ref>[http://www.t-styl.info/by/114/news/9252/Вадзім-Саранчукоў---чарговы-абвінавачаны-ва-ўдзеле-ў-масавым-мерапрыемстве-ў-Свіслачы.htm?ls-art0=vhblszwqxflu Вадзім Саранчукоў — чарговы абвінавачаны ва ўдзеле ў масавым мерапрыемстве ў Свіслачы]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Выступае супраць адкрытай мяжы з Расіяй. На думку В. Саранчукова гэта дае магчымасць завозу наркотыкаў і зброі на Беларусь<ref>[http://harodniaspring.org/be/news/9378 Вадзім Саранчукоў: Змагацца з наркатрафікам трэба найперш на мяжы]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Выступае за развіццё малога памежнага руху паміж Беларуссю і суседнімі краінамі: Польшча, Літва<ref>[http://civilhrodna.org/u-goradni-pravyali-piket-za-maly-pamezhny-rux/ Кандыдат у дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Вадзім Саранчукоў разам з грамадскімі актывістамі правёў пікет у падтрымку малога памежнага руху. Пікет адбыўся ў цэнтры Гродна на пешаходнай вуліцы Савецкай.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Выбары 2015 года === Удзельнічаў у выбарах кіраўніка Беларусі ў 2015 годзе. Вынікі выбараў В. Саранчукоў падвёў так: {{пачатак цытаты}} — Кампанія, якая скончылася, назваць яе выбарамі, мякка кажучы, язык не паварочваецца. Тое назіранне, якое партыя БНФ праводзіла падчас датэрміновага і асноўнага галасавання толькі пацвярджае класічныя парушэнні падчас падліку галасоў. Зноў назіральнікі не бачуць бюлетэні, не ведаюць, адкуль бяруцца лічбы, запісаныя ў пратакол. Камісіі створаны без удзелу нашых людзей. Таму казаць, што кампанія мае нейкую вялікую адметнасць ад папярэдніх кампаній — не выпадае. Усё прайшло пад кантролем і без удзелу як палітычных апанентаў, так і грамадства. {{канец цытаты|крыніца=Вадзім Саранчукоў: Склалі каля двух дзясяткаў скаргаў}}<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/vadzim-saranchukou-sklali-kalya-dvukh-dz/ |title=Вадзім Саранчукоў: Склалі каля двух дзясяткаў скаргаў |website=[[Беларускае Радыё Рацыя]] |access-date=14 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181213035150/https://www.racyja.com/hramadstva/vadzim-saranchukou-sklali-kalya-dvukh-dz/ |archivedate=13 снежня 2018 |url-status=dead }}</ref> === Указ пра дармаедаў. Паклёп на В. Саранчукова. Суд === В. Саранчукоў прымаў удзел у народных выступленнях у пачатку 2017 года. Яны былі выкліканыя падаткам на дармаедства. Вадзім Саранчукоў 14 сакавіка 2017 года быў прыцягнуты да адміністрацыйнай адказнасці за палітычную дзейнасць і абарону правоў простых людзей<ref>{{cite web|url=https://hrodna.life/2017/03/27/paslya-13-sutak-aryishtu-vyiyshli-na-volyu-vadzim-saranchyikou-ezhyi-gryigenchyi/|title=Вадзім Саранчукоў — кіраўнік гарадской арганізацыі партыі БНФ у Гродне. Ежы Грыгенча — актывіст партыі АГП. Іх асудзілі 14 сакавіка за акцыю 19 лютага за адмену дэкрэту аб «дармаедах»|website=[[Hrodna.life]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180719143233/https://hrodna.life/2017/03/27/paslya-13-sutak-aryishtu-vyiyshli-na-volyu-vadzim-saranchyikou-ezhyi-gryigenchyi/|archivedate=19 ліпеня 2018}}</ref>. Касацыйныя скаргі ў абласны суд нічога не далі<ref>[http://bchd.info/12931-razglyad-kasacyynyh-skargau-mikalaya-salyanika-galiny-lamashevich-i-volgi-verameenka-pradouzhycca.html Разгляд касацыйных скаргаў Мікалая Саляніка, Галіны Ламашэвіч і Вольгі Верамеенка прадоўжыцца]</ref>. Дзяржаўныя СМІ [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] пачалі дзейнасць па прыніжэнні і высмейванні В. Саранчукова. Была паказана стужка, дзе В. Саранчукоў быў абвінавачаны ў дармаедстве. У адказ В. Саранчукоў напісаў скаргу ў пракуратуру і заявіў «Радыё Рацыя»: {{пачатак цытаты}} Незалежныя беларускія медыя зрабілі гэтай стужцы і тэлеканалу вельмі моцную рэкламу, на якую, як я мяркую, нават не спадзявалася Гродзенскае тэлебачанне. Бо калі фільм з’явіўся на «Ютубе», было некалькі дзясяткаў праглядаў. А пасля таго, як пра яго напісалі незалежныя СМІ, праглядаў стала больш за 10 тысячаў. Я пра стужку таксама даведаўся праз незалежныя медыя. {{канец цытаты|крыніца=Вадзім Саранчукоў патрабуе афіцыйных выбачэнняў}}<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/vadzim-saranchukou-patrabue-afitsyjny/ |title=Вадзім Саранчукоў патрабуе афіцыйных выбачэнняў |website=[[Радыё Рацыя]] |access-date=18 верасня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911183311/https://www.racyja.com/hramadstva/vadzim-saranchukou-patrabue-afitsyjny/ |archivedate=11 верасня 2018 |url-status=dead }}</ref> Пазней В. Саранчукоў пазваў у суд Гродзенскае тэлебачанне<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/gramadski-aktyvist-suprats-garadzen/ |title=Вадзім Саранчукоў супраць гарадзенскага тэлебачання |website=[[Радыё Рацыя]] |access-date=18 верасня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201031185106/https://www.racyja.com/hramadstva/gramadski-aktyvist-suprats-garadzen/ |archivedate=31 кастрычніка 2020 |url-status=dead }}</ref>. Суд ішоў па-беларуску. На судзе 6 ліпеня 2017 года прадстаўнік тэлебачання Барыс Кунцэвіч заявіў, што аўтара стужкі няма, бо рабіла гэтае «кіно» ўся рэдакцыя тэлебачання<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/vadzim-saranczukou-suprac-belarus-4-czyja-vozme|title=Вадзім Саранчукоў супраць «Беларусь 4»: чыя возьме?|website=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref><ref>[https://vitebskspring.org/vyasna/325-vadzim-sarancukou-suprac-bielarus-4-cyia-vozmie Вадзім Саранчукоў супраць «Беларусь 4»: чыя возьме?]</ref><ref>{{Cite web|url=https://hrodna.life/articles/grodzenets-suprats-grodzenskaga-telebachannya-gramadski-aktyivist-vadzim-saranchukou-abaranyae-godnasts-u-sudze/|title=Гродзенец супраць гродзенскага тэлебачання: грамадскі актывіст Вадзім Саранчукоў абараняе годнасць у судзе|website=[[Hrodna.life]]}}</ref>. === 100 гадоў БНР === В. Саранчукоў прымаў удзел у святкаванні 100-годдзя абвяшчэння незалежнасці [[БНР]]<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29123808.html|title=«Мы зладзілі народнае свята», — арганізатары #БНР100 у Гродне|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. Збор удзельнікаў быў прызначаны на 13 гадзіну ў Калоскім парку Гродна. Канцэрт-мітынг пачаўся а 14 гадзіне і працягнуўся да 17 гадзіны. Падчас канцэрту ў Калоскім парку быў [[фудкорт]] і сувенірны кірмаш. Улады дазволілі прыносіць бел-чырвона-белы сцяг і герб «Пагоня»<ref>[http://ucpb.org/news/society/goradzenskiya-lady-dazvolili-kantsert-mityng-da-dnya-voli Гродзенскія ўлады дазволілі канцэрт-мітынг да Дня Волі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210117021326/http://www.ucpb.org/news/society/goradzenskiya-lady-dazvolili-kantsert-mityng-da-dnya-voli |date=17 студзеня 2021 }}</ref>. === Намеснік старшыні партыі БНФ === З 30 верасня 2017 года займае пасаду намесніка старшыні партыі БНФ. З пачатку 2001 года Вадзім Саранчукоў займае пасаду старшыні гродзенскай гарадской арганізацыі БНФ<ref>[https://saranchukou.wordpress.com Моцны, энергічны, напорысты Вадзім, які ўзначаліў Гродзенскую арганізацыю ў пачатку 2001 года, быў маім супернікам на IV Сойме Маладога Фронту ў чэрвені 2002 года. Сойм большасцю галасоў прыняў прапанаваную ім Стратэгію дзейнасці МФ на 2002—03 гг., і дэбаты ў пытанні выбараў Старшыні праходзілі вельмі драматычна: яўна пахла зменай кіраўніцтва. Мне ўдалося перамагчы, набраўшы 88 галасоў дэлегатаў супраць 71 (56 % на 44 %), але ўсе прызнавалі: Вадзім выявіў сябе як выбітны лідар, здольны захапляць і пераконваць моладзь.]</ref>. У красавіку 2018 года В. Саранчукоў быў пераабраны на пасаду старшыні гродзенскай гарадской арганізацыі БНФ. {{пачатак цытаты}} «На маю думку галоўным прыярытэтам нашай працы ў бліжэйшай будучыні павінна стаць праца з людзьмі. Прыцягненне новых сябраў у шэрагі нашай арганізацыі. Я вельмі спадзяюся, што тыя новыя людзі якія прыйшлі да нас і тыя, хто даўно у шэрагах Партыі БНФ, будуць больш надаваць увагі нашай партыйнай справе, чым гэта было раней». {{канец цытаты|крыніца=Вадзім Саранчукоў абраны старшынём Гродзенскай арганізацыі Партыі БНФ<ref>[http://narodny.org/?p=18112 Старонка БНФ]{{Недаступная спасылка}}</ref>}} === Выбары 2020 года, эміграцыя, завочны прысуд === У час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|паслявыбарчых пратэстаў]] у Беларусі ў 2020 годзе быў адным лідараў, якія выступалі перад жыхарамі Гродна на [[Плошча Леніна (Гродна)|плошчы Леніна]]. Удзельнічаў у перамовах з прадстаўнікамі гарадскіх уладаў, сілавых структур і дэпутатамі Палаты прадстаўнікоў<ref>{{Cite web|url=https://hrodna.life/articles/saranchuko-intjervju/|title=«Мы не будавалі паветраныя замкі». Вадзім Саранчукоў распавёў, як у жніўні 2020 Гродна стаў «вольным горадам» і чаму гэта так хутка скончылася|website=[[Hrodna.life]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hrodna.life/2020/08/19/gorispolkom-trebovanija/|title=Гарвыканкам задаволіў патрабаванні гродзенцаў. Але не цалкам|website=[[Hrodna.life]]}}</ref>. Пасля здушэння пратэстаў выехаў за мяжу ў ліпені 2021 і пасяліўся ў Вільні<ref>{{Cite web|url=https://belsat.eu/programs/19-11-2021-peratrusy-i-aryshty-belaruskih-anarhistau|title=Ператрусы і арышты беларускіх анархістаў|website=[[Белсат]]}}</ref>. З траўня 2021 года выконвае абавязкі старшыні Партыі БНФ, пакуль кіраўнік [[Рыгор Андрэевіч Кастусёў|Рыгор Кастусёў]] знаходзіцца ў зняволенні<ref>{{Cite web|url=https://kamunikat.com/vadzim-saranchukow-ya-tolki-chasova-vykonvayuchy-abavyazki-kirawnika-partyi|title=Вадзім Саранчукоў: Я толькі часова выконваючы абавязкі кіраўніка партыі|website=Kamunikat.org|access-date=27 лютага 2024|archive-date=27 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227081951/https://kamunikat.com/vadzim-saranchukow-ya-tolki-chasova-vykonvayuchy-abavyazki-kirawnika-partyi|url-status=dead}}</ref>. У лістападзе 2023 была арыштаваная яго нерухомая маёмасць у Гродзенскім раёне<ref>{{Cite web|url=https://hrodna.life/2023/12/14/saranchukov-nedvizhimost/|title=У гродзенскага актывіста Вадзіма Саранчукова арыштавалі нерухомасць|website=[[Hrodna.life]]}}</ref>. У лютым 2024 стала вядома, што ён аб’яўлены ў вышук у Беларусі і Расіі па крымінальнай справе<ref>{{Cite web|url=https://hrodna.life/articles/grodzency-u-rozshuku/|title=Гродзенцы распавялі, як адрэагавалі, знайшоўшы сябе ў базе МУС Расіі|website=[[Hrodna.life]]}}</ref>. У жніўні 2024 года Саранчукову завочна прысудзілі чатыры гады пазбаўлення волі і штраф за «садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці»<ref>[https://pozirk.online/be/news/102868/ В.а. кіраўніка Партыі БНФ Саранчукоў завочна асуджаны на 4 гады пазбаўлення волі]</ref>. == Сям’я == Жанаты. Мае трох дзяцей. == Веравызнанне == [[Праваслаўе|Праваслаўны]]. Вызначае свае погляды, як нацыяналіст. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Саранчукоў, Вадзім Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Члены Партыі БНФ]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] liyba4h6lp72tcv1cubwewzmzj5w3tr 0 567287 5176289 5148985 2026-08-06T08:33:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176289 wikitext text/x-wiki {{Фестываль | Назва = Вольнае паветра | Подпіс = | Лога =Вольнае паветра (фестываль).png | Шырыня_лога =230пкс | Фота = | Апісанне_фота = | Шырыня_фота = | Гады =[[2006 год у гісторыі музыкі|2006]] — наш час | Краіна =Беларусь | Горад =[[Шаблі]] | Заснавальнікі = | Мова =[[Беларуская мова|беларуская]] | Жанр =[[Народная музыка|этна]] | Жанры = | Лэйбл = | Лэйблы = | Тэматыка =[[open-air]] | Склад = | Ганаровыя госці = | Звязаныя праекты = | Трансляцыя = | Сайт = }} '''«Во{{Націск}}льнае паве{{Націск}}тра»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[Музыка|музычны]] [[фестываль]] [[фальклор]]у.<ref>{{cite web|url = https://afisha.relax.by/conserts/10337099-volynaje-pavetra/minsk/|title = Фестиваль «Вольнае паветра 2017»|publisher = relax.by|language = ru|access-date = 2018-07-23}}</ref> Арганізатар — уладальнік хутара «Шаблі» і дырэктар аднайменнага канцэртнага агенцтва Уладзімір Шаблінскі.<ref>{{cite web|url = https://sputnik.by/videoclub/20160720/1024353877.html|title = Хутор Шабли: "Вольнае Паветра" вернулось с каникул|date = 2016-07-20|publisher = sputnik.by|language = ru|access-date = 2018-07-23}}</ref><ref>{{cite web|url = https://www.ticketpro.by/music/1321411-VOLNAE-PAVETRA.html|title = Фестиваль: «ВОЛЬНАЕ ПАВЕТРА»|publisher = Ticketpro|archive-url = https://web.archive.org/web/20170720183208/http://www.ticketpro.by/music/1321411-VOLNAE-PAVETRA.html|archive-date = 20 ліпеня 2017|access-date = 2018-07-23|url-status = dead}}</ref> == Гісторыя == [[16 ліпеня]] [[2016]] года прайшоў восьмы па ліку фестываль з удзелам [[Vuraj]], [[Re1ikt]], «[[Стары Ольса]]», Pawa, Iluzhan, сольны праект Андрэя Апановіча Triangle, капэла «На таку», дуэт Васіля Грыня і Юліі Літвінавай, Яўген Зінкевіч, «Варган» з [[Полацк]]у, Алесь Лось.<ref>{{cite web|url = https://euroradio.fm/volnae-pavetra-padrabyaznasci-i-rasklad|title = "Вольнае паветра": падрабязнасці і расклад|date = 2016-07-15|publisher = euroradio.fm|access-date = 2018-07-23}}</ref> Мелі месца імправізаваны фестываль фарбаў Holi Fest, катанне на зорбах і тралеі, кіданне каровінымі лепяхамі, палёты на параплане, майстар-класы па запуску паветраных змеяў. У [[2017]] годзе на «Вольным паветры» павінны былі выступіць групы Yegor Zabelov Trio, The Superbullz, [[PomidorOff]]. Другой часткай павінна была стаць праграма «[[Народны Альбом]]».<ref>{{cite web|url = https://afisha.tut.by/news/anews/549848.html|title = Организатор "Вольнага паветра" отменил фестиваль из-за плохого спроса на билеты|date = 2017-07-04|publisher = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2018-07-23|archive-date = 23 ліпеня 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190723111610/https://afisha.tut.by/news/anews/549848.html|url-status = dead}}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{УКантакце|volnae_pavetra|«Вольнае паветра»}} * [http://shabli.by/ Афіцыйны сайт «Шаблі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160413003737/http://shabli.by/ |date=13 красавіка 2016 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]] c6ecvdtetbx1om0yzh3nv8siahm04kh 0 567365 5175920 5089348 2026-08-05T12:51:21Z M.L.Bot 261 5175920 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Тадзіяна Тодараўна Кляшторная | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = |Псеўданімы = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасці = дзіцячая паэтэса |Маці = [[Яніна Германовіч]] |Бацька = [[Тодар Кляшторны]] |Гады актыўнасці = |Кірунак = |Жанр = |Мова = |Палічка = |Сайт = }} {{цёзкі2|Азарэнка}} '''Тадзія́на То́дараўна Кляшто́рная''' (у замужжы '''Азарэ́нка'''; {{ДН|5|1|1932}}, {{МН|Мінск}}, [[БССР]] — {{ДС|2|3|2011}}) — дзіцячая пісьменніца. == Біяграфія == [[Выява:Todar Klaštorny family.jpg|thumb|250px|Сям'я Кляшторных ў 1932 годзе. У цэнтры ўнізе – Тодар, над ім – жонка з дачкой Тадзіянай, бацька і маці.]] [[Выява:Сям'я Кляшторных.jpg|thumb|250пкс|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сідзяць – Тадзіяна з мужам і сынам.]] Нарадзілася ў [[Мінск]]у. Старэйшая дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч. Хросным бацькам Тадзіяны быў [[Максім Лужанін]]<ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:ip_b3pqKjh4J:nastaunik.info/files/f/568_kaupak-klastornaja.ppt+%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B0+%D0%9A%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F&hl=be&gl=by&pid=bl&srcid=ADGEESh_0cX0DqqB66MawKL_TQeQeEzJSYbihqxShvnxuU1PolMlzTVG-cZf1iEZdkV1MkwySw-KriYm4pgfRaT1FzIfyMe8Tut3Vqijynk5ZjUz6hmM7swZ3yRchYtxedwAD0pwcGKt&sig=AHIEtbQevkaVcWEk6PdubljLufzNdtTaiA Тадзіяна Кляшторная]</ref>. Пасля арышту маці 28 лістапада 1937 годзе, некаторы час жыла ў бацькавай сястры Александрыны, затым у адным з дзіцячых дамоў Мардовіі. Пасля 2-й сусветнай вайны скончыла Лепельскае педагагічнае вучылішча. Настаўнічала на Браслаўшчыне, дапамагала малодшым сёстрам<ref name="viar">{{Cite web| author = Анатоль Вярцінскі| date = 25 сакавіка 2011| url = http://www.novychas.org/literature/%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%87%D1%8B%D0%BB%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F| title = Спачыла Тадзіяна Кляшторная| publisher = Новы час| access-date = 15 студзеня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20110429195101/http://www.novychas.org/literature/%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%87%D1%8B%D0%BB%D0%B0-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F| archive-date = 29 красавіка 2011| url-status = dead}}</ref>. Мела траіх дзяцей — двух сыноў і дачку. Пасля смерці мужа працавала ў дзіцячы садок<ref name="viar" />. Разам з сястрой [[Мая Кляшторная|Маяй Кляшторнай]] намагалася ўшанаваць памяць і папулярызаваць творчасць бацькі. У 2008 годзе была на адкрыцці вуліцы імя Тодара Кляшторнага ў вёсцы Камень<ref>{{Cite web| url = http://www.lit-bel.org/ru/news/859.html?mo=1&yr=2040| title = Чытанні ў гонар Тодара Кляшторнага| access-date = 15 студзеня 2012}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Творчасць == Дэбютавала ў 1971 годзе ў лепельскай раённай газеце. Аўтар кніг вершаў для дзяцей «Паўцякалі цацкі» (Мінск: Юнацтва, 1982) і «Пахі вясны» (Мінск: Юнацтва, 1991), укладальніца зборніка вершаў «Песні любай ліры» гуртка «Паэтычная сцяжынка» (Віцебск, 2001). Некаторы час вяла дзіцячы літаратурны гурток пры Віцебскай гарадской бібліятэцы. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.vershy.ru/category/tadz%D1%96yana-klyashtornaya Тадзіяна Кляшторная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702125928/http://vershy.ru/category/tadz%D1%96yana-klyashtornaya |date=2 ліпеня 2017 }} на [[Vershy.ru]] * [http://vyaselka.ru/autor/tadziyana-klyashtornaya Тадзіяна Кляшторная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170405115333/http://vyaselka.ru/autor/tadziyana-klyashtornaya |date=5 красавіка 2017 }} на Vyaselka.ru ; Артыкулы * Кляшторная, Т. [http://www.box.com/s/sdvvu9ltvhp95nq7qpze Белыя Курапаты] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2003. — 11 сак. — С. 2. * Кляшторная, Т. [http://www.box.com/s/encruht6rvv72a3svgfp Вяртанне] / Т. Кляшторная // Віцебскі рабочы. — 1997. — 11 сак. — С. 4. * Кляшторная, Т. [http://www.box.com/s/euj5cr0vvmau9fxqlhyb Паездка ў Парэчча] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2005. — 3 мая. — С. 3. {{DEFAULTSORT:Кляшторная Тадзіяна Тодараўна}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Тодар Кляшторны]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] 905wmh9q3euinrxo20uv3ohjsbzml5s 5175940 5175920 2026-08-05T13:21:01Z M.L.Bot 261 афармленне, стыль 5175940 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Азарэнка}} {{Пісьменнік | Імя = Тадзіяна Тодараўна Кляшторная | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = |Псеўданімы = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасці = дзіцячая паэтэса |Маці = [[Яніна Германовіч]] |Бацька = [[Тодар Кляшторны]] |Гады актыўнасці = |Кірунак = |Жанр = |Мова = |Палічка = |Сайт = }} '''Тадзія́на То́дараўна Кляшто́рная''', у шлюбе '''Азарэ́нка''' ({{ДН|5|1|1932}}, {{МН|Мінск}}, [[БССР]] — {{ДС|2|3|2011}}) — дзіцячая пісьменніца. == Біяграфія == [[Файл:Todar Klaštorny family.jpg|thumb|250px|Сям’я Кляшторных ў 1932 годзе. У цэнтры ўнізе — Тодар, над ім — жонка з дачкой Тадзіянай, бацька і маці.]] [[Файл:Сям'я Кляшторных.jpg|thumb|250пкс|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сідзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Нарадзілася ў [[Мінск]]у. Старэйшая дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч. Хросным бацькам Тадзіяны быў [[Максім Лужанін]]<ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:ip_b3pqKjh4J:nastaunik.info/files/f/568_kaupak-klastornaja.ppt+%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B0+%D0%9A%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F&hl=be&gl=by&pid=bl&srcid=ADGEESh_0cX0DqqB66MawKL_TQeQeEzJSYbihqxShvnxuU1PolMlzTVG-cZf1iEZdkV1MkwySw-KriYm4pgfRaT1FzIfyMe8Tut3Vqijynk5ZjUz6hmM7swZ3yRchYtxedwAD0pwcGKt&sig=AHIEtbQevkaVcWEk6PdubljLufzNdtTaiA Тадзіяна Кляшторная]</ref>. Пасля арышту маці 28 лістапада 1937 годзе, некаторы час жыла ў бацькавай сястры Александрыны, затым у адным з дзіцячых дамоў Мардовіі. Пасля 2-й сусветнай вайны скончыла Лепельскае педагагічнае вучылішча. Настаўнічала на Браслаўшчыне, дапамагала малодшым сёстрам<ref name=":0">''Анатоль Вярцінскі'' Спачыла Тадзіяна Клякшторная // [https://novychas.online/pdf/nch_2011_12.pdf «Новы Час» № 12 (235) — «Літаратурная Беларусь» № 3 (55)]. — С. 22 (14).</ref>. Мела траіх дзяцей — двух сыноў і дачку. Пасля смерці мужа працавала ў дзіцячы садок<ref name=":0" />. Разам з сястрой [[Мая Кляшторная|Маяй Кляшторнай]] намагалася ўшанаваць памяць і папулярызаваць творчасць бацькі. У 2008 годзе была на адкрыцці вуліцы імя Тодара Кляшторнага ў вёсцы Камень<ref>{{Cite web| url = http://www.lit-bel.org/ru/news/859.html?mo=1&yr=2040| title = Чытанні ў гонар Тодара Кляшторнага| access-date = 15 студзеня 2012}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Творчасць == Дэбютавала ў 1971 годзе ў лепельскай раённай газеце. Аўтар кніг вершаў для дзяцей «Паўцякалі цацкі» (Мінск: Юнацтва, 1982) і «Пахі вясны» (Мінск: Юнацтва, 1991), укладальніца зборніка вершаў «Песні любай ліры» гуртка «Паэтычная сцяжынка» (Віцебск, 2001). Некаторы час вяла дзіцячы літаратурны гурток пры Віцебскай гарадской бібліятэцы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Каўпак Н.'' Творчество Тодианы Кляшторной для детей / Н. Каўпак // «Кляшторнаўскія чытанні» : навукова-практычная канферэнцыя, прысвечаная 110-годдзю Т. Кляшторнага, 18 красавіка 2013 года / склад. аддзел бібліятэчнага маркетынгу. — Лепель, 2013. — С. 15-18. * Кляшторная Тадзіана Тадораўна // Памяць: Лепельскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: В. Я. Ланікіна [і інш.]; уклад.: В. Я. Ланікіна, А. У. Стэльмах; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Беларусь, 1999. — С. 582. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/sdvvu9ltvhp95nq7qpze Белыя Курапаты] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2003. — 11 сак. — С. 2. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/encruht6rvv72a3svgfp Вяртанне] / Т. Кляшторная // Віцебскі рабочы. — 1997. — 11 сак. — С. 4. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/euj5cr0vvmau9fxqlhyb Паездка ў Парэчча] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2005. — 3 мая. — С. 3. * ''Писаренко Н.'' Дочь за отца / Н. Писаренко // Віцьбічы=Витьбичи. — 2010. — 20 февр. — С. 7. == Спасылкі == * [http://www.vershy.ru/category/tadz%D1%96yana-klyashtornaya Тадзіяна Кляшторная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702125928/http://vershy.ru/category/tadz%D1%96yana-klyashtornaya |date=2 ліпеня 2017 }} на Vershy.ru * [http://vyaselka.ru/autor/tadziyana-klyashtornaya Тадзіяна Кляшторная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170405115333/http://vyaselka.ru/autor/tadziyana-klyashtornaya |date=5 красавіка 2017 }} на Vyaselka.ru {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Тадзіяна Тодараўна}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Тодар Кляшторны]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] o7tcz9wl32sb1ti2585ohv8jht9wuxb 5175948 5175940 2026-08-05T13:40:15Z M.L.Bot 261 5175948 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Азарэнка}} {{Пісьменнік | Імя = Тадзіяна Тодараўна Кляшторная | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = |Псеўданімы = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасці = дзіцячая паэтэса |Маці = [[Яніна Германовіч]] |Бацька = [[Тодар Кляшторны]] |Гады актыўнасці = |Кірунак = |Жанр = |Мова = |Палічка = |Сайт = }} '''Тадзія́на То́дараўна Кляшто́рная''', у шлюбе '''Азарэ́нка''' ({{ДН|5|1|1932}}, {{МН|Мінск}}, [[БССР]] — {{ДС|2|3|2011}}) — дзіцячая пісьменніца. == Біяграфія == [[Файл:Todar Klaštorny family.jpg|thumb|250px|Сям’я Кляшторных ў 1932 годзе. У цэнтры ўнізе — Тодар, над ім — жонка з дачкой Тадзіянай, бацька і маці.]] [[Файл:Сям'я Кляшторных.jpg|thumb|250пкс|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сідзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Нарадзілася ў [[Мінск]]у. Старэйшая дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч. Хросным бацькам Тадзіяны быў [[Максім Лужанін]]<ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:ip_b3pqKjh4J:nastaunik.info/files/f/568_kaupak-klastornaja.ppt+%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B0+%D0%9A%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F&hl=be&gl=by&pid=bl&srcid=ADGEESh_0cX0DqqB66MawKL_TQeQeEzJSYbihqxShvnxuU1PolMlzTVG-cZf1iEZdkV1MkwySw-KriYm4pgfRaT1FzIfyMe8Tut3Vqijynk5ZjUz6hmM7swZ3yRchYtxedwAD0pwcGKt&sig=AHIEtbQevkaVcWEk6PdubljLufzNdtTaiA Тадзіяна Кляшторная]</ref>. Пасля арышту маці 28 лістапада 1937 годзе, некаторы час жыла ў бацькавай сястры Александрыны, затым у адным з дзіцячых дамоў Мардовіі. Пасля 2-й сусветнай вайны скончыла Лепельскае педагагічнае вучылішча. Настаўнічала на Браслаўшчыне, дапамагала малодшым сёстрам<ref name=":0">''Анатоль Вярцінскі'' Спачыла Тадзіяна Клякшторная // [https://novychas.online/pdf/nch_2011_12.pdf «Новы Час» № 12 (235) — «Літаратурная Беларусь» № 3 (55)]. — С. 22 (14).</ref>. Мела траіх дзяцей — двух сыноў і дачку. Пасля смерці мужа працавала ў дзіцячы садок<ref name=":0" />. Разам з сястрой [[Мая Кляшторная|Маяй Кляшторнай]] намагалася ўшанаваць памяць і папулярызаваць творчасць бацькі. У 2008 годзе была на адкрыцці вуліцы імя Тодара Кляшторнага ў [[Камень (Лепельскі раён)|Камені]]<ref>{{Cite web| url = http://www.lit-bel.org/ru/news/859.html?mo=1&yr=2040| title = Чытанні ў гонар Тодара Кляшторнага| access-date = 15 студзеня 2012}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Творчасць == Дэбютавала ў 1971 годзе ў лепельскай раённай газеце. Аўтар кніг вершаў для дзяцей «Паўцякалі цацкі» (Мінск: Юнацтва, 1982) і «Пахі вясны» (Мінск: Юнацтва, 1991), укладальніца зборніка вершаў «Песні любай ліры» гуртка «Паэтычная сцяжынка» (Віцебск, 2001). Некаторы час вяла дзіцячы літаратурны гурток пры Віцебскай гарадской бібліятэцы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Каўпак Н.'' Творчество Тодианы Кляшторной для детей / Н. Каўпак // «Кляшторнаўскія чытанні» : навукова-практычная канферэнцыя, прысвечаная 110-годдзю Т. Кляшторнага, 18 красавіка 2013 года / склад. аддзел бібліятэчнага маркетынгу. — Лепель, 2013. — С. 15-18. * Кляшторная Тадзіана Тадораўна // Памяць: Лепельскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: В. Я. Ланікіна [і інш.]; уклад.: В. Я. Ланікіна, А. У. Стэльмах; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Беларусь, 1999. — С. 582. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/sdvvu9ltvhp95nq7qpze Белыя Курапаты] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2003. — 11 сак. — С. 2. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/encruht6rvv72a3svgfp Вяртанне] / Т. Кляшторная // Віцебскі рабочы. — 1997. — 11 сак. — С. 4. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/euj5cr0vvmau9fxqlhyb Паездка ў Парэчча] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2005. — 3 мая. — С. 3. * ''Писаренко Н.'' Дочь за отца / Н. Писаренко // Віцьбічы=Витьбичи. — 2010. — 20 февр. — С. 7. == Спасылкі == * [http://www.vershy.ru/category/tadz%D1%96yana-klyashtornaya Тадзіяна Кляшторная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702125928/http://vershy.ru/category/tadz%D1%96yana-klyashtornaya |date=2 ліпеня 2017 }} на Vershy.ru * [http://vyaselka.ru/autor/tadziyana-klyashtornaya Тадзіяна Кляшторная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170405115333/http://vyaselka.ru/autor/tadziyana-klyashtornaya |date=5 красавіка 2017 }} на Vyaselka.ru {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Тадзіяна Тодараўна}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Тодар Кляшторны]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] 5rowrovz4e1y3yjn3lxvr7gkmza0gze 5175965 5175948 2026-08-05T14:04:57Z M.L.Bot 261 5175965 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Азарэнка}} {{Пісьменнік | Імя = Тадзіяна Тодараўна Кляшторная | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = |Псеўданімы = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасці = дзіцячая паэтэса |Маці = [[Яніна Германовіч]] |Бацька = [[Тодар Кляшторны]] |Гады актыўнасці = |Кірунак = |Жанр = |Мова = |Палічка = |Сайт = }} '''Тадзія́на То́дараўна Кляшто́рная''', у шлюбе '''Азарэ́нка''' ({{ДН|5|1|1932}}, {{МН|Мінск}}, [[БССР]] — {{ДС|2|3|2011}}) — дзіцячая пісьменніца. == Біяграфія == [[Файл:Todar Klaštorny family.jpg|thumb|250px|Сям’я Кляшторных ў 1932 годзе. У цэнтры ўнізе — Тодар, над ім — жонка Яніна з дачкой Тадзіянай, бацька і маці.]] [[Файл:Сям'я Кляшторных.jpg|thumb|250пкс|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сідзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Нарадзілася 5 студзеня 1929 года ў Парэччы. Старэйшая дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч. Малодшыя сёстры -- Весналіна і [[Мая Тодараўна Кляшторная|Мая]]. Хросным бацькам быў [[Максім Лужанін]]<ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:ip_b3pqKjh4J:nastaunik.info/files/f/568_kaupak-klastornaja.ppt+%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B0+%D0%9A%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F&hl=be&gl=by&pid=bl&srcid=ADGEESh_0cX0DqqB66MawKL_TQeQeEzJSYbihqxShvnxuU1PolMlzTVG-cZf1iEZdkV1MkwySw-KriYm4pgfRaT1FzIfyMe8Tut3Vqijynk5ZjUz6hmM7swZ3yRchYtxedwAD0pwcGKt&sig=AHIEtbQevkaVcWEk6PdubljLufzNdtTaiA Тадзіяна Кляшторная]</ref>. Пасля арышту маці 28 лістапада 1937 годзе, некаторы час жыла ў бацькавай сястры Александрыны, затым у адным з дзіцячых дамоў Мардовіі. Вярнулася ў Беларусь, скончыла Каменскую сярэднюю школу, затым Лепельскае педагагічнае вучылішча (1954). Некалькі гадоў настаўнічала на Браслаўшчыне, дапамагала малодшым сёстрам<ref name=":0">''Анатоль Вярцінскі'' Спачыла Тадзіяна Клякшторная // [https://novychas.online/pdf/nch_2011_12.pdf «Новы Час» № 12 (235) — «Літаратурная Беларусь» № 3 (55)]. — С. 22 (14).</ref>. У 1953 годзе выйшла замуж. У 1954 годзе з мужам з'ехала з Беларусі, працавала настаўніцай рускай мовы і літаратуры ў Ленінградзе, балтыйскіх рэспубліках СССР і іншых гарадах. У 1967 годзе вярнулася ў Беларусь. Працавала ў Лепелі настаўніцай, потым выхавальніцай у дзіцячым садку<ref name=":0" />. Каля 1971 года пераехала ў Віцебск. Была сяброўкай літаратурнага аб'яднання пры газеце «Віцебскі рабочы». У 2000 годзе стварыла ў Віцебску дзіцячы літаратурна-творчы гурток «Паэтычная сцяжынка» пры Віцебскай гарадской бібліятэцы. Разам з сястрой [[Мая Кляшторная|Маяй]] намагалася ўшанаваць памяць і папулярызаваць творчасць бацькі. У 2008 годзе была на адкрыцці вуліцы імя Тодара Кляшторнага ў [[Камень (Лепельскі раён)|Камені]]<ref>{{Cite web| url = http://www.lit-bel.org/ru/news/859.html?mo=1&yr=2040| title = Чытанні ў гонар Тодара Кляшторнага| access-date = 15 студзеня 2012}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Мела траіх дзяцей — двух сыноў і дачку. Памёрла 2 сакавіка 2011 года. == Творчасць == Вершы пачала пісаць яшчэ ў педвучылішчы, тэматыка вершаў разнастайная, але пераважна піша для дзяцей. Дэбютавала ў 1970 годзе ў Лепельскай раённай газеце «Ленінскі сцяг». Друкавалася ў абласной газеце «Віцебскі рабочы», з 1972 – у рэспубліканскіх газетах «Літаратура і мастацтва», «Чырвоная змена», «Настаўніцкая газета» і часопісах «Сялянка», «Родная прырода», «Вясёлка» і іншых. Творы падпісвала прозвішчам па нараджэнні. Аўтарка зборнікаў вершаў: «Паўцякалі цацкі» (Мінск: Юнацтва, 1982), «Ветлівыя словы» (1991), «Пахі вясны» (Мінск: Юнацтва, 1991). Укладальніца зборніка вершаў «Песні любай ліры» гуртка «Паэтычная сцяжынка» (Віцебск, 2001). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Каўпак Н.'' Творчество Тодианы Кляшторной для детей / Н. Каўпак // «Кляшторнаўскія чытанні» : навукова-практычная канферэнцыя, прысвечаная 110-годдзю Т. Кляшторнага, 18 красавіка 2013 года / склад. аддзел бібліятэчнага маркетынгу. — Лепель, 2013. — С. 15-18. * Кляшторная Тадзіана Тадораўна // Памяць: Лепельскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: В. Я. Ланікіна [і інш.]; уклад.: В. Я. Ланікіна, А. У. Стэльмах; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Беларусь, 1999. — С. 582. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/sdvvu9ltvhp95nq7qpze Белыя Курапаты] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2003. — 11 сак. — С. 2. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/encruht6rvv72a3svgfp Вяртанне] / Т. Кляшторная // Віцебскі рабочы. — 1997. — 11 сак. — С. 4. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/euj5cr0vvmau9fxqlhyb Паездка ў Парэчча] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2005. — 3 мая. — С. 3. * ''Писаренко Н.'' Дочь за отца / Н. Писаренко // Віцьбічы=Витьбичи. — 2010. — 20 февр. — С. 7. == Спасылкі == * [http://www.vershy.ru/category/tadz%D1%96yana-klyashtornaya Тадзіяна Кляшторная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702125928/http://vershy.ru/category/tadz%D1%96yana-klyashtornaya |date=2 ліпеня 2017 }} на Vershy.ru * [http://vyaselka.ru/autor/tadziyana-klyashtornaya Тадзіяна Кляшторная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170405115333/http://vyaselka.ru/autor/tadziyana-klyashtornaya |date=5 красавіка 2017 }} на Vyaselka.ru {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Тадзіяна Тодараўна}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Тодар Кляшторны]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] b7cqxjlvu6smcv2imjuix6yit8q7l9k 5175968 5175965 2026-08-05T14:11:26Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5175968 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Азарэнка}} {{Пісьменнік | Імя = Тадзіяна Тодараўна Кляшторная | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = |Псеўданімы = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасці = дзіцячая паэтэса |Маці = [[Яніна Германовіч]] |Бацька = [[Тодар Кляшторны]] |Гады актыўнасці = |Кірунак = |Жанр = |Мова = |Палічка = |Сайт = }} '''Тадзія́на То́дараўна Кляшто́рная''', у шлюбе '''Азарэ́нка''' ({{ДН|5|1|1932}}, {{МН|Мінск}}, [[БССР]] — {{ДС|2|3|2011}}) — дзіцячая пісьменніца. == Біяграфія == [[Файл:Todar Klaštorny family.jpg|thumb|250px|Сям’я Кляшторных ў 1932 годзе. У цэнтры ўнізе — Тодар, над ім — жонка Яніна з дачкой Тадзіянай, бацька і маці.]] [[Файл:Сям'я Кляшторных.jpg|thumb|250пкс|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сідзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Нарадзілася 5 студзеня 1929 года ў Парэччы. Старэйшая дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч. Малодшыя сёстры -- Весналіна і [[Мая Тодараўна Кляшторная|Мая]]. Хросным бацькам быў [[Максім Лужанін]]<ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:ip_b3pqKjh4J:nastaunik.info/files/f/568_kaupak-klastornaja.ppt+%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B0+%D0%9A%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F&hl=be&gl=by&pid=bl&srcid=ADGEESh_0cX0DqqB66MawKL_TQeQeEzJSYbihqxShvnxuU1PolMlzTVG-cZf1iEZdkV1MkwySw-KriYm4pgfRaT1FzIfyMe8Tut3Vqijynk5ZjUz6hmM7swZ3yRchYtxedwAD0pwcGKt&sig=AHIEtbQevkaVcWEk6PdubljLufzNdtTaiA Тадзіяна Кляшторная]</ref>. Пасля арышту маці 28 лістапада 1937 годзе, некаторы час жыла ў бацькавай сястры Александрыны, затым у адным з дзіцячых дамоў Мардовіі. Вярнулася ў Беларусь, скончыла Каменскую сярэднюю школу, затым Лепельскае педагагічнае вучылішча (1954). Некалькі гадоў настаўнічала на Браслаўшчыне, дапамагала малодшым сёстрам<ref name=":0">''Анатоль Вярцінскі'' Спачыла Тадзіяна Клякшторная // [https://novychas.online/pdf/nch_2011_12.pdf «Новы Час» № 12 (235) — «Літаратурная Беларусь» № 3 (55)]. — С. 22 (14).</ref>. У 1953 годзе выйшла замуж. У 1954 годзе з мужам з'ехала з Беларусі, працавала настаўніцай рускай мовы і літаратуры ў Ленінградзе, балтыйскіх рэспубліках СССР і іншых гарадах. У 1967 годзе вярнулася ў Беларусь. Працавала ў Лепелі настаўніцай, потым выхавальніцай у дзіцячым садку<ref name=":0" />. Каля 1971 года пераехала ў Віцебск. Была сяброўкай літаратурнага аб'яднання пры газеце «Віцебскі рабочы». У 2000 годзе стварыла ў Віцебску дзіцячы літаратурна-творчы гурток «Паэтычная сцяжынка» пры Віцебскай гарадской бібліятэцы. Разам з сястрой [[Мая Кляшторная|Маяй]] намагалася ўшанаваць памяць і папулярызаваць творчасць бацькі. У 2008 годзе была на адкрыцці вуліцы імя Тодара Кляшторнага ў [[Камень (Лепельскі раён)|Камені]]<ref>{{Cite web| url = http://www.lit-bel.org/ru/news/859.html?mo=1&yr=2040| title = Чытанні ў гонар Тодара Кляшторнага| access-date = 15 студзеня 2012}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Мела траіх дзяцей — двух сыноў і дачку. Памёрла 2 сакавіка 2011 года. == Творчасць == Вершы пачала пісаць яшчэ ў педвучылішчы, тэматыка вершаў разнастайная, але пераважна піша для дзяцей. Дэбютавала ў 1970 годзе ў Лепельскай раённай газеце «Ленінскі сцяг». Друкавалася ў абласной газеце «Віцебскі рабочы», з 1972 – у рэспубліканскіх газетах «Літаратура і мастацтва», «Чырвоная змена», «Настаўніцкая газета» і часопісах «Сялянка», «Родная прырода», «Вясёлка» і іншых. Творы падпісвала прозвішчам па нараджэнні. Аўтарка зборнікаў вершаў: «Паўцякалі цацкі» (Мінск: Юнацтва, 1982), «Ветлівыя словы» (1991), «Пахі вясны» (Мінск: Юнацтва, 1991). Укладальніца зборніка вершаў «Песні любай ліры» гуртка «Паэтычная сцяжынка» (Віцебск, 2001). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Каўпак|2013|''Каўпак Н.'' Творчество Тодианы Кляшторной для детей / Н. Каўпак // «Кляшторнаўскія чытанні» : навукова-практычная канферэнцыя, прысвечаная 110-годдзю Т. Кляшторнага, 18 красавіка 2013 года / склад. аддзел бібліятэчнага маркетынгу. — Лепель, 2013. — С. 15-18.}} * Кляшторная Тадзіана Тадораўна // Памяць: Лепельскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: В. Я. Ланікіна [і інш.]; уклад.: В. Я. Ланікіна, А. У. Стэльмах; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Беларусь, 1999. — С. 582. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/sdvvu9ltvhp95nq7qpze Белыя Курапаты] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2003. — 11 сак. — С. 2. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/encruht6rvv72a3svgfp Вяртанне] / Т. Кляшторная // Віцебскі рабочы. — 1997. — 11 сак. — С. 4. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/euj5cr0vvmau9fxqlhyb Паездка ў Парэчча] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2005. — 3 мая. — С. 3. * ''Писаренко Н.'' Дочь за отца / Н. Писаренко // Віцьбічы=Витьбичи. — 2010. — 20 февр. — С. 7. == Спасылкі == * [http://www.vershy.ru/category/tadz%D1%96yana-klyashtornaya Тадзіяна Кляшторная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702125928/http://vershy.ru/category/tadz%D1%96yana-klyashtornaya |date=2 ліпеня 2017 }} на Vershy.ru * [http://vyaselka.ru/autor/tadziyana-klyashtornaya Тадзіяна Кляшторная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170405115333/http://vyaselka.ru/autor/tadziyana-klyashtornaya |date=5 красавіка 2017 }} на Vyaselka.ru {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Тадзіяна Тодараўна}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Тодар Кляшторны]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] gz91g1dtn1evjpdvtr4xvdgwvwv0e98 5175973 5175968 2026-08-05T14:27:16Z M.L.Bot 261 частка зносак памёрла і не падымаецца нават з архіваў 5175973 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Азарэнка}} {{Пісьменнік | Імя = Тадзіяна Тодараўна Кляшторная | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = |Псеўданімы = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасці = дзіцячая паэтэса |Маці = [[Яніна Германовіч]] |Бацька = [[Тодар Кляшторны]] |Гады актыўнасці = |Кірунак = |Жанр = |Мова = |Палічка = |Сайт = }} '''Тадзія́на То́дараўна Кляшто́рная''', у шлюбе '''Азарэ́нка''' ({{ДН|5|1|1932}}, {{МН|Мінск}}, [[БССР]] — {{ДС|2|3|2011}}) — дзіцячая пісьменніца. == Біяграфія == [[Файл:Todar Klaštorny family.jpg|thumb|250px|Сям’я Кляшторных ў 1932 годзе. У цэнтры ўнізе — Тодар, над ім — жонка Яніна з дачкой Тадзіянай, бацька і маці.]] [[Файл:Сям'я Кляшторных.jpg|thumb|250пкс|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сідзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Нарадзілася 5 студзеня 1929 года ў Парэччы. Старэйшая дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч. Малодшыя сёстры — Весналіна і [[Мая Тодараўна Кляшторная|Мая]]. Хросным бацькам быў сябра сям’і [[Максім Лужанін]]{{sfn|Каўпак|2013|}}. Пасля арышту маці 28 лістапада 1937 годзе, некаторы час жыла ў бацькавай сястры Александрыны, затым у адным з дзіцячых дамоў Мардовіі. Вярнулася ў Беларусь, скончыла Каменскую сярэднюю школу, затым Лепельскае педагагічнае вучылішча (1954). Некалькі гадоў настаўнічала на Браслаўшчыне, дапамагала малодшым сёстрам<ref name=":0">''Анатоль Вярцінскі'' Спачыла Тадзіяна Клякшторная // [https://novychas.online/pdf/nch_2011_12.pdf «Новы Час» № 12 (235) — «Літаратурная Беларусь» № 3 (55)]. — С. 22 (14).</ref>. У 1953 годзе выйшла замуж. У 1954 годзе з мужам з’ехала з Беларусі, працавала настаўніцай рускай мовы і літаратуры ў Ленінградзе, балтыйскіх рэспубліках СССР і іншых гарадах. У 1967 годзе вярнулася ў Беларусь. Працавала ў Лепелі настаўніцай, потым выхавальніцай у дзіцячым садку<ref name=":0" />. Каля 1971 года пераехала ў Віцебск. Была сяброўкай літаратурнага аб’яднання пры газеце «Віцебскі рабочы». У 2000 годзе стварыла ў Віцебску дзіцячы літаратурна-творчы гурток «Паэтычная сцяжынка» пры Віцебскай гарадской бібліятэцы. Разам з сястрой [[Мая Кляшторная|Маяй]] намагалася ўшанаваць памяць і папулярызаваць творчасць бацькі. У 2003 годзе Тадзіяна і Мая адкрылі музей на радзіме бацькі — у [[Камень (Лепельскі раён)|Камені]] Лепельскага раёна<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/24848653.html|title=ПРАЙШЛІ ЛІТАРАТУРНЫЯ ЧЫТАНЬНІ, ПРЫСЬВЕЧАНЫЯ 100-ГОДЗЬДЗЮ ПАЭТА ТОДАРА КЛЯШТОРНАГА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2013-01-16|access-date=2026-08-05}}</ref>. У 2008 годзе Тадзіяна была на адкрыцці вуліцы імя Тодара Кляшторнага ў Камені. Мела двух сыноў і дачку. Памёрла 2 сакавіка 2011 года. == Творчасць == Вершы пачала пісаць ў педвучылішчы, тэматыка разнастайная, але піша пераважна для дзяцей. Дэбютавала ў 1970 годзе ў Лепельскай раённай газеце «Ленінскі сцяг». Друкавалася ў абласной газеце «Віцебскі рабочы», з 1972 — у рэспубліканскіх газетах «Літаратура і мастацтва», «Чырвоная змена», «Настаўніцкая газета» і часопісах «Сялянка», «Родная прырода», «Вясёлка» і іншых. Творы падпісвала прозвішчам па нараджэнні. Аўтарка зборнікаў вершаў: «Паўцякалі цацкі» (Мінск: Юнацтва, 1982), «Ветлівыя словы» (1991), «Пахі вясны» (Мінск: Юнацтва, 1991). Укладальніца зборніка вершаў «Песні любай ліры» гуртка «Паэтычная сцяжынка» (Віцебск, 2001). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Каўпак|2013|''Каўпак Н.'' Творчество Тодианы Кляшторной для детей / Н. Каўпак // «Кляшторнаўскія чытанні» : навукова-практычная канферэнцыя, прысвечаная 110-годдзю Т. Кляшторнага, 18 красавіка 2013 года / склад. аддзел бібліятэчнага маркетынгу. — Лепель, 2013. — С. 15-18.}} * Кляшторная Тадзіана Тадораўна // Памяць: Лепельскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: В. Я. Ланікіна [і інш.]; уклад.: В. Я. Ланікіна, А. У. Стэльмах; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Беларусь, 1999. — С. 582. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/sdvvu9ltvhp95nq7qpze Белыя Курапаты] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2003. — 11 сак. — С. 2. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/encruht6rvv72a3svgfp Вяртанне] / Т. Кляшторная // Віцебскі рабочы. — 1997. — 11 сак. — С. 4. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/euj5cr0vvmau9fxqlhyb Паездка ў Парэчча] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2005. — 3 мая. — С. 3. * ''Писаренко Н.'' Дочь за отца / Н. Писаренко // Віцьбічы=Витьбичи. — 2010. — 20 февр. — С. 7. == Спасылкі == * [http://www.vershy.ru/category/tadz%D1%96yana-klyashtornaya Тадзіяна Кляшторная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702125928/http://vershy.ru/category/tadz%D1%96yana-klyashtornaya |date=2 ліпеня 2017 }} на Vershy.ru * [http://vyaselka.ru/autor/tadziyana-klyashtornaya Тадзіяна Кляшторная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170405115333/http://vyaselka.ru/autor/tadziyana-klyashtornaya |date=5 красавіка 2017 }} на Vyaselka.ru {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Тадзіяна Тодараўна}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Тодар Кляшторны]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] fspie10mv181cbz2b4kru2l05dkthc5 0 573812 5176297 3218078 2026-08-06T08:47:15Z Ciepiersia 162280 афармленне 5176297 wikitext text/x-wiki [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. (44).jpg|міні|alt=|Экспазіцыя [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскага абласнога краязнаўчага музея]]]] '''Краязнаўчыя музеі''' — [[Музей|музеі]], зборы якіх дакументуюць і папулярызуюць розныя бакі жыцця (прыродныя ўмовы, гістарычнае развіццё, эканоміку, [[побыт]], культуру) канкрэтнага [[Адміністрацыйная адзінка|адміністрацыйнага рэгіёна]] альбо [[Населены пункт|населенага пункта]], складаюць частку яго прыроднай і культурнай спадчыны. Спецыфіка краязнаўчых музеяў — іх комплексны характар, у іх калекцыях прадстаўлены крыніцы ўсіх відаў па розным галінам ведаў, дзейнасць краязнаўчых музеяў звязана з комплексам навуковых дысцыплін (прыродазнаўчых, гуманітарных і інш.). Гэта найбольш масавая група музеяў у музейнай сетцы Беларусі. Правобразам краязнаўчых музеяў былі музеі мясцовага краю, якія паўставалі ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] на працягу ХІХ — пачатку ХХ стст. ([[Магілёўскі музей статыстычнага камітэта]], 1867; [[музей Віцебскай вучонай архіўнай камісіі]], 1909; [[Мінскі гарадскі музей]], 1912). Пасля кастрычніцкай рэвалюцыі ў [[БССР]] развіццё краязнаўчых музеяў адбывалася ў шчыльнай сувязі з краязнаўчым рухам 1920-х гг. ([[Слуцкі краязнаўчы музей]], 1923; [[Бабруйскі краязнаўчы музей]], 1924; [[Полацкі краязнаўчы музей]], 1926). На заходнебеларускіх землях — у кантэксце агульнапольскага руху [[рэгіяналізм]]у ([[Пінскі рэгіянальны музей]], 1926; [[Слонімскі рэгіянальны музей]], 1929; [[Ваўкавыскі рэгіянальны музей]], 1937). У сувязі са сваёй роллю ў культурным жыцці краю, краязнаўчыя музеі адны з першых саспыталі ідэалагічны ціск таталітарнага рэжыму, што прывяло да іх заняпаду ў 1930-я гг. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] будынкі і калекцыі былі знішчаны. Аднаўленню сеткі краязнаўчых музеяў БССР у пасляваенны час паспрыяў шэраг заканадаўчых актаў [[ЦК КП(б)Б]] і [[Савет Міністраў БССР|СМ БССР]] (''«Аб паляпшэнні работы музеяў і разгортванні краязнаўства»'', 1947; ''«Палажэнне аб раённым краязнаўчым музеі»'', 1954 і інш.). [[Хрушчоўская адліга|Лібералізацыя грамадскага жыцця ў СССР]] у сяр. 1950-х — сяр. 1960-х гг. дазволіла актывізаваць дзейнасць краязнаўчых музеяў. Адной з новых форм развіцця краязнаўства стала стварэнне [[Грамадскія музеі|грамадскіх музеяў]]. Націск у камплектаванні калекцый і планаванні [[Экспазіцыя|экспазіцый]] рабіўся на матэрыялы, якія дэманстравалі поспехі [[Сацыялістычнае будаўніцтва|сацыялістычнага будаўніцтва]]. У пачатку 1990-х гг. пачаўся якасна новы этап у развіцці краязнаўчых музеяў Беларусі, абумоўлены грамадскім рухам па нацыянальна-культурным адраджэнні. == Літаратура == * Гужалоўскі, А. А. Музеі Беларусі (1918—1941 гг.) / А. А. Гужалоўскі. — Мінск: НАРБ, 2002. — 176 с. {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Краязнаўчыя музеі| ]] t4cvq5acl1dpptwiq12qj78hau5xxgt 0 575530 5176348 4269562 2026-08-06T10:17:15Z Pabojnia 135280 афармленне 5176348 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = Беатус |выява = |памер = |апісанне = |выява2 = |памер2 = |апісанне2 = |выява3 = |памер3 = |апісанне3 = |назва = |арыгінал = |аўтар = |год = |матэрыял = |тэхніка = |вышыня = |шырыня = |даўжыня = |месцазнаходжанне= |музей = }} '''Беатус Фендынанда і Санчы''' ({{lang-es|Beato de Fernando I y doña Sancha}}, вітрына 14-2 у [[Нацыянальная бібліятэка Іспаніі|Нацыянальнай бібліятэцы Іспаніі]]), [[ілюмінаваны рукапіс]]-[[беатус]] сярэдзіны [[XI стагоддзе|XI стагоддзя,]] названы так па імені [[данатар]]а {{нп3|Фердынанд I Вялікі|Фердынанда I Вялікага|ru|Фердинанд I Великий}} і яго жонкі {{нп3|Санча Леонская|Санчы Леонскай||Sancha of León}}. Другія назвы рукапісу ''Беатус-дэ-Факунда'' ({{lang-es|Beato de Facundo}}) па імені {{нп3|Перапісчык|перапісчыка||Amanuensis}}, ''Беатус Сан-Ісідра-дэ-Леон'' ({{lang-es|Beato de San Isidoro de León}}) па назве {{нп3|Базіліка Сан-Ісідра-дэ-Леон|Базілікі Сан-Ісідра-дэ-Леон|es|Basílica de San Isidoro de León}} - месца, дзе рукапіс знаходзіўся першапачаткова, або ''Другі Беатус Нацыянальнай Бібліятэкі'' ({{lang-es|Segundo Beato de la Biblioteca Nacional}}) па [[Нацыянальная бібліятэка Іспаніі|Нацыянальнай бібліятэцы Іспаніі]] ў [[Мадрыд]]зе, дзе ён захоўваецца ў цяперашні час. == Апісанне == Беатус Фернанда і Санчы змяшчае {{нп3|Каментарый да Апакаліпсіса|||Commentary on the Apocalypse}} ад [[Беат Ліебанскі|Беата Ліебанскага]]. Рукапіс складаецца з 312 фоліа з пергаменту (624 старонкі ў 2 слупка) з 35 радкамі {{нп3|Вестгоцкі шрыфт|вестгоцкага шрыфта|uk|Вестготське письмо}} на кожным і праілюстраваны 98 мініяцюрамі. Яго мініяцюры працягваюць традыцыі папярэдніх беатусаў, паўтараючы стэрэатыпную схему [[сімвалізм]]у, з цвёрдым і дакладным малюнкам. Тое, што яго адрознівае, гэта, галоўным чынам, спектр яркіх колераў, асабліва іх выдатна захаваны стан, і вытанчанасць формаў, дзе стылізаваныя фігуры страцілі свой [[іератызм]]<ref>[https://slovar.cc/rel/drevo/2300549.html Иератизм] {{ref-ru}}</ref>, а ў малюнку з’явіўся рух, что павялічвае дынамізм выяў. Належыць да так званага ''трэцяга стылю'' Беатусаў, {{нп3|Раманскае мастацтва|раманскага|uk|Романське мистецтво}}, з вялікім інтэрнацыянальным уплывам. Беатус-дэ-Факунда старанна пакідае структуру мініяцюр [[Уржэльскі Беатус|Уржэльскага Беатуса]], створанага ў [[Рыёха|Ла-Рыёсе]] або [[Леон (правінцыя)|Леоне]] ў 975 годзе. Таксама маецца ўплыў [[Валькавадскі Беатус|Валькавадскага Беатуса]], створанага Авека ў 970 годзе, і [[Беатус Моргана|Беатуса Моргана]], напісанага каля 958 года ў [[Масарабы|масарабскім]] манастыры {{нп3|Манастыр Сан-Мігель-дэ-Эскалада|Сан-Мігель-дэ-Эскалада||Monastery of San Miguel de Escalada}} ў [[Леон (правінцыя)|Леоне]]. Хоць няма ніякіх указанняў акрамя імені перапісчыка (Facundus scripsit), цалкам верагодна, што ён быў створаны ў спецыялізаваным [[Скрыпторый|скрыпторыі]], які мог знаходзіцца ў {{нп3|Саагун|Саагуне|ru|Саагун}} ў [[Леон (правінцыя)|Леоне]]. Гэта самы раскошны сярэднявечны [[ілюмінаваны рукапіс]] з мініяцюрамі ў калекцыі [[Нацыянальная бібліятэка Іспаніі|Нацыянальнай Бібліятэкі Іспаніі]]. Кодэкс быў перапісаны ў [[Леон (Іспанія)|Леоне]] у [[1047]] майстрам па імені Факунда, лічыцца, што ён працаваў без памочнікаў, паколькі агульны стыль тэксту вытрыманы аднолькавым, у тым ліку і ў [[Буквіца (кніжная графіка)|буквіцах]] і загалоўках. Не вядома імя аўтара ілюмінавання, які выканаў сваю задачу пасля завяршэння капіявання тэксту. Існуе [[Факсіміле|факсімільнае выданне]] ''Беатуса Фернанда і Санчы'', у суправаджэнні тома даследаванняў, выпушчанае іспанскім [[Выдавецкая справа|выдавецтвам]] {{нп3|M. Moleiro Editor|||M. Moleiro Editor}}. == Гісторыя == [[Файл:B_Facundus_240.jpg|міні|250пкс|Рыцар, верны і праўдзівы. Нябесныя войскі. Адкр. XIX.]] Створаны па замове караля {{нп3|Фердынанд I Вялікі|Фернынанда I Вялікага|ru|Фердинанд I Великий}} і яго жонкі {{нп3|Санча Леонская|Санчы Леонскай||Sancha of León}}, кодэкс, верагодна, захоўваўся ў ''[[Aula regia]]'' да [[1063]] года, калі ён быў перавезены ў {{нп3|Сан-Ісідра-дэ-Леон|базіліку Святога Іаана Хрысціцеля|es|Basílica de San Isidoro de León}} ў Леоне, якую пазней пераасвяцілі ў гонар [[Ісідор Севільскі|Ісідора Севільскага]]. У чэрвені [[1572]] года рукапіс па-ранейшаму знаходзіўся ў базіліцы {{нп3|Сан-Ісідра-дэ-Леон||es|Basílica de San Isidoro de León}}, як сведчыць {{нп3|Амбросіа дэ Маралес||ru|Моралес, Амбросио де}}. Але неўзабаве ён стаў пераходзіць з рук у рукі. У другой палове [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]], рукапіс знаходзіўся ў распараджэнні {{нп3|Маркіз дэ Мандэхар|маркіза дэ Мандэхар|es|Marquesado de Mondéjar}}. У час [[Вайна за іспанскую спадчыну|вайны за іспанскую спадчыну]] бібліятэка маркізату была захоплена [[Філіп V (кароль Іспаніі)|Філіпам V]] і ў першым дзесяцігоддзі [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] манускрыпт патрапіў у [[Нацыянальная бібліятэка Іспаніі|Нацыянальную бібліятэку Іспаніі]]. Там у [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] ён атрымаў скураны пераплёт. Падчас свайго візіту ў [[Леон (Іспанія)|Леон]] {{нп3|Амбросіа дэ Маралес||ru|Моралес, Амбросио де}} адзначаў, што там знаходзіўся [[Валькавадскі Беатус]] (цяпер у [[Вальядалідскі ўніверсітэт|Вальядалідскім універсітэце]]). Гэта копія амаль напэўна змяшчае першыя пяць фоліа Беатуса Фердынанда і Санчы. Гэта некалькі радаслоўных з адсутнымі мініяцюрамі, якія ніколі не былі намаляваныя. == Мецэнацтва Фердынанда і Санчы == Беатус 14-2 Нацыянальнай бібліятэкі Іспаніі — гэта адзіны рукапіс гэтага жанру, які не быў скапіяваны для манастыра ў [[X]] або [[XI]] стагоддзях. Яго фундатарамі былі манарх Фердынанд I і яго жонка Санча, пад чыім валадараннем адбылося ўз’яднанне [[Каралеўства Леон|Леона]] і [[Каралеўства Кастылія|Кастыліі]] ў 1037 годзе, якія заказалі гэты твор сярод шэрагу іншых, што выклікалі рэлігійную і палітычную цікавасць. Смерць {{нп3|Бермуда III||ru|Бермудо III}}, сына [[Альфонса V Высакародны|Альфонса V]], перанесла правы на сталец Леона да яго сястры Санчы, і, такім чынам, і натуральным чынам да яе мужа Фердынанда. Іх сын, {{нп3|Санча II (кароль Кастыліі)|Санча|ru|Санчо II (король Кастилии)}} атрымаў у спадчыну карону [[Кастылія|Кастыліі]]. У Леоне Фердынанда ўсталяваў цэнтр сваёй улады, і горад атрымаў збудаванні і скарбы, якія ствараліся за кошт фінансаў ад уварвання сваіх войскаў на поўдзень ад [[Дуэра|Дуэры]] і да [[Каімбра|Каімбры]]. Валадаранне Фердынанда I было накіраванае на аднаўленне культуры Каралеўства Леон, пасля паўстагоддзя заняпаду ад разбурэння {{нп3|Аль-Мансур (хаджыб)|Аль-Мансурам|ru|Аль-Мансур (хаджиб)}} і ўзяло за базу раманскі стыль. [[Файл:B_Facundus_242v.jpg|злева|міні|250пкс|Зняволенне Звера і ілжэпрарока. Адкр. XIX.]] У [[1063]] маўрытанскаму каралю [[Севілья|Севільі]] навязалі мір, які акрамя даніны ўключаў у сябе дастаўку моцаў {{нп3|Хуста і Руфіна|Святой Хусты|es|Justa y Rufina}}. Але каралеўскія эмісары не здолелі знайці рэшткі святой і вырашылі ўзяць [[Ісідор Севільскі|Святога Ісідора]]. Яго рэшткі змясцілі ў старажытным {{нп3|Базіліка Святога Ісідора|храме|es|Basílica de San Isidoro de León}} манастыра Святога Іаана Хрысціцеля, які каралі аднавілі з выкарыстаннем матэрыялаў, больш цвёрдых, чым тыя, якія выкарыстоўваліся пры [[Альфонса V Высакародны|Альфонса V]] і, магчыма, дадалі {{нп3|Каралеўскі пантэон у Сан-Ісідра-дэ-Леон|каралеўскі пантэон|es|Panteón de reyes de San Isidoro de León}}, які стаў асновай таго, што рэалізавала пазней яго дачка {{нп3|Урака (каралева Саморы)|Урака|ru|Уррака (королева Саморы)}}. З нагоды асвячэння, каралі ахвяравалі значныя творы раскошных мастацтваў, прадукты працы нанятых каронай майстроў мініяцюры і {{нп3|Разьба па слановай косці|разьбы па слановай косці||Ivory carving}}: {{нп3|Распяцце Фердынанда і Санчы|распяцце са слановай косці||Crucifix of Ferdinand and Sancha}}, {{нп3|Каўчэг са слановай косці (Сан-Ісідра-дэ-Леон)|каўчэг са слановай косці і золата|es|Arca de los Marfiles (San Isidoro de León)}}, каб захоўваць мошчы [[Іаан Прадцеча|Святога Іаана Хрысціцеля]] і {{нп3|Пелагій Кордаўскі|Святога Пелагія|ru|Пелагий Кордовский}}, іншыя каштоўныя рэчы захаваліся толькі ў запісах аб ахвяраванні і, магчыма, Беатус таксама быў сярод падарункаў. Творы [[Злотніцтва|ювеліраў]] і {{нп3|Разьба па слановай косці|разьбяроў||Ivory carving}} паказваюць уплыў {{нп3|Атонскае мастацтва|атонаў|uk|Оттонське мистецтво}}, што тлумачыцца сувязямі паміж Леонам і {{нп3|Клюні (кангрэгацыя)|клюнійцамі|ru|Клюни (конгрегация)}}, якія падтрымлівалі кароль Фердынанд I і абат {{нп3|Гуга Клюнійскі|Гуга|ru|Гуго Клюнийский}}. Акрамя [[Альфонса III Вялікі|Альфонса III]], які арганізаваў каралеўскую бібліятэку, ні адзін астурыйскі манарх не заказваў рукапісы, пакуль гэта не зрабілі Фердынанда I і Sancha, дзякуючы фундатарству якіх з’явіліся Беатус і {{нп3|Фрытоза|Дзённік|es|Frietoso}}, што захоўваецца ва [[Універсітэт Сант’яга-дэ-Кампастэла|Універсітэце Сант’яга-дэ-Кампастэла]]. Цалкам магчыма, што роля каралевы ва ўсіх гэтых заказах была дастаткова вялікай. Згадкі ў лабірынце Беатуса, і яе партрэт на мініяцюры фоліа 6 Дзённіка сведчаць аб яе актыўным удзеле ў культурнай палітыцы Фердынанда. Санча не пагадзілася на легітымацыю кароны Леона для свайго мужа, але была яму добрым паплечнікам і пераканала ў мэтазгоднасці быць пахаваным у Леоне, а не ў {{нп3|Онья|Оньі|ru|Онья}} або {{нп3|Арланса (камарка)|Арлансе||Arlanza (comarca)}}. Як вынік, Фердынанда, чалавек глыбока рэлігійны, адчуваючы сябе хворым у Валенсіі, папрасіў быць дастаўленым у Леон, куды прыбыў 24 снежня 1065 года. Ён неадкладна наведаў Сан-Ісідра-дэ-Леон, дзе маліўся і наведаў калядную ютрань з манахамі. Праз два дні ён даверыўся Богу, павольна пазбавіўся ад атрыбутаў свайго праўлення, мантыі і кароны, і пасля двухдзённага пакаяння памёр, пакінуўшы бясцэнную спадчыну. == Іншы Беатус Нацыянальнай бібліятэкі == Носіць умоўнае абазначэнне '''Vitr. 14-1''', і, верагодна, быў скапіяваны паміж [[930]] і [[950]]. З’яўляецца адным з самых старых захаваных Беатусаў. Быў створаны, верагодна, у [[Каралеўства Леон|Каралеўстве Леон]]. У XVI стагоддзі знаходзіўся ў {{нп3|Сан-Мільян-дэ-Суса||es|Сан-Мильян-де-Сусо}}, і менавіта таму вядомы пад назвай Эміліянскі рукапіс. Кодэкс сапсаваны, не хапае каля 18 лістоў у пачатку і столькі ж у канцы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book|author={{нп3|Валерыяна Базал|Bozal, Valeriano|es|Valeriano Bozal}}|title=Historia del Arte en España|year=1991|publisher=Madrid: Ediciones Istmo|id=|isbn=84-7090-025-0}} * [http://bibliotecadigitalhispanica.bne.es:80/webclient/DeliveryManager?application=DIGITOOL-3&owner=resourcediscovery&custom_att_2=simple_viewer&forebear_coll=&user=GUEST&pds_handle=&pid=1806167&con_lng=SPA&search_terms=beato&adjacency=N&rd_session=http://bibliotecadigitalhispanica.bne.es:80/R/6S8XU2FIAAAP6AKT86FALDSVHGLSMY331V8CSAMXYH1FRE7EJH-00625 ''Beato de Fernando I y doña Sancha'' en la Biblioteca Nacional de España.]{{Недаступная спасылка}} == Спасылкі == * {{Commonscat|Beatus de Facundus}} * [http://www.moleiro.com/es/beato-de-liebana/beato-de-fernando-i-beato-de-liebana.html Página del ''Beato de Fernando I y doña Sancha'' en la web de M. Moleiro Editor] {{ref-es}} * [https://web.archive.org/web/20090123140724/http://amigosdelromanico.org/dearteromanico/dar_49_libros.htm De Arte Románico: Libros Iluminados: Los Beatos] {{ref-es}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рукапісы XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Ілюмінаваныя рукапісы]] [[Катэгорыя:Беатусы|Фердынанда і Санчы]] i14kd5ygtd78676098q822g17jpeqts 0 580555 5176335 5019391 2026-08-06T09:58:42Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль, арфаграфія, удакладненне, пунктуацыя 5176335 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Могілкі |Беларуская назва = Бернардзінскія могілкі |Арыгінальная назва = |Выява = Bernardine Cemetery3.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = 270 px |Статус = |Краіна = Літва |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Вільня |Першае згадванне = 1810 год |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Стан = Ахоўваецца дзяржавай }} '''Бернардзінскія могілкі''' — могілкі ў [[Вільня|Вільні]], размешчаныя ў гістарычным раёне [[Ужупіс|Зарэчча]]. Адны з найбольш старажытных і каштоўных у гісторыка-культурным плане [[Некропаль|некропаляў]] [[Літва|Літвы]]. Комплекс могілак, які ўключае 142 магілы і надмагільных помнікаў, уключаны ў Рэгістр культурных каштоўнасцей Літоўскай Рэспублікі і ахоўваецца дзяржавай як аб’ект нацыянальнага значэння (код 10660)<ref>{{cite web |url= https://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/A40B8643-436C-4585-B691-7A0265199044 |title= Vilniaus senųjų kapinių, vad. Bernardinų kapinėmis, kompleksas |work= Kultūros vertybių registras |publisher= Kultūros paveldo departamentas prie Kultūros ministerijos |accessdate= 2017-12-15 |lang= lt |archiveurl= https://web.archive.org/web/20100410195320/http://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/A40B8643-436C-4585-B691-7A0265199044 |archivedate= 10 красавіка 2010 |url-status= dead }}</ref> == Гісторыя == [[Выява:Bernardine Cemetery4.jpg|thumb|140px|left|''Капліца'']] У пачатку [[XIX]] стагоддзя ў [[Вільня|Вільні]], як і ў іншых [[Еўропа|еўрапейскіх]] гарадах, могілкі пачалі выносіць за гарадскую мяжу, а тыя, што існавалі ў цэнтры горада каля храмаў і кляштароў, закрываліся. Падлягалі закрыццю старыя бернардзінскія могілкі, якія дзейнічалі ў [[XV стагоддзе|XV]]—[[XVIII]] стагоддзях паміж [[бернардзінцы|бернардзінскімі]] касцёламі [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|Святога Францыска]], [[Касцёл Святой Ганны (Вільня)|Святой Ганны]] і [[Касцёл Святога Міхаіла (Вільня)|Святога Міхаіла]]. У [[1810]] годзе [[гарадская дума]] перадала [[Немцы|нямецкай]] [[Рымска-каталіцкая царква|рымска-каталіцкай]] [[Кангрэгацыя|кангрэгацыі]], узначаленай манахамі-[[Бернардзінцы|бернардзінцамі]], пляц зямлі каля Полацкага тракта і Жвіровай горы для новых могілак. Новыя могілкі былт [[Асвячэнне|асвячоныя]]<!-- ці адкрыліся? --> [[14 кастрычніка]] [[1810]] года. У памяць пра гэту дату пабудавана [[Інаўгурацыя|інаўгурацыйная]] памятная [[капліца]]. [[Выява:Bernardine Cemetery1.jpg|thumb|''Брама'']] [[Выява:Bernardine Cemetery2.jpg|thumb|{{langi|la|Non omnis moriar}}]] [[Выява:Bernardine Cemetery7.jpg|thumb|''Магіла пісьменніка і гісторыка [[Людвік Сабалеўскі|Людвіка Сабалеўскага]] ([[1791]]—[[1830]])'']] Могілкавая [[брама]] ў [[Класіцызм|класіцыстычным стылі]], дэкараваныя сціплымі [[пілястра]]мі і завершаная трохвугольным [[франтон]]ам з трыма каванымі крыжамі, узведзена ў [[1820]] годзе. На ёй размешчаны надпіс «Non omnis moriar» («Увесь я не памру»). Да брамы прылягае [[званіца]] з трыма званамі<ref>[http://www.radzima.org/pub/pomnik.php?lang=pl&nazva_id=vlvlviln44 Cmentarz Bernadryński]{{ref-pl}}</ref>. Вядома, што ў час [[паўстанне 1863 года|паўстання 1863 года]] паўстанцы захоўвалі тут зброю. У сутарэннях гэтага будынка хавалі важных гараджан (усяго 49 пахаванняў). У канцы [[1850-я|1850-х]] гадоў бернардзінцы пачалі дабівацца пашырэнні могілак. У [[1860]] годзе гарадская дума вылучыла суседні пляц, размешчаны на захад ад могілак. Ён быў асвячоны 21 кастрычніка 1861 года, у памяць пра што быў узведезны драўляны крыж. У [[XIX]] стагоддзі пабудаваны трохпавярховы [[калумбарый]]. У 1812 годзе, у час [[Айчынная вайна 1812 года|нашэсця Напалеона]], ён быў разбураны а ўсе целы былі скінуты ў яму каля капліцы і закапаны. Значна пазней, у канцы 1990-х гадоў, адна частка калумбарыя была адрэстаўравана. Гэта адзіны ў Літве помнік падобнага роду.<!-- Прогулка в прошлое // «Экспресс-неделя» № 45, 5 ноября 2009 --> У другой палове [[XX]] стагоддзя могілкі прыйшлі ў запусценне і заняпад. У наш час пры ўдзеле двух фондаў (Літвы і Польшчы) рэалізуецца разлічаная на пяць гадоў праграма [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] могілак. 10 сакавіка 2005 года ў час дзяржаўнага візіту ў Літву прэзідэнта Польшчы, [[Аляксандр Кваснеўскі]] і [[Валдас Адамкус]] адкрылі мемарыяльную табліцу на Бернардзінскіх могілках з надпісам аб тым, што яны бяруць абавязак быць апекунамі рэстаўрацыі могілак<ref>[http://www.president.lt/lt/news.full/5549 Lenkijos Prezidentas tęsia vizitą Lietuvoje] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927194826/http://www.president.lt/lt/news.full/5549 |date=27 верасня 2007 }}{{ref-lt}}</ref>. == Пахаванні == {{Асноўны артыкул|:Катэгорыя:Пахаваныя на Бернардзінскіх могілках}} На могілках пахаваны шматлікія дзеячы культуры Вільні, Беларусі, Польшчы і Літвы [[XIX стагоддзе|XIX]]—[[XX]] стагоддзяў<ref>{{cite web|url= http://www.vilnius-tourism.lt/en/what-to-see/places-to-visit/places-of-interest/bernardine-cemetery/ |title= Bernadine cemetery |author= |date= |work= vilnius-tourism|publisher= Vilnius Tourist Information Centre |accessdate=2017-12-15|lang= en}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.sejm-wielki.pl/s/cmentarze.php?cmentarz=36 |title= Wilno, cm. Bernardyński |author= Marek Jerzy Minakowski |date= |work= Wielka genealogia Minakowskiego|publisher= Dr Minakowski Publikacje Elektroniczne|accessdate=2017-12-15|lang= pl}}</ref><ref>{{cite web|url= http://kauno.diena.lt/naujienos/vilniaus-miestas/bernardinu-kapines-vienas-vertingiausiu-vilniaus-nekropoliu-240409 |title= Bernardinų kapinės - vienas vertingiausių Vilniaus nekropolių |author= Rūta Grigolytė|date= 2013-02-03 |work= Kauno diena|publisher= UAB „Diena Media News“ |accessdate=2017-12-15|lang= lt}}</ref>: * [[Апалінар Казіміравіч Багушэвіч]] (1846—1930) — родны брат [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]]<ref>[http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia/3/%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0_2.html Луцкевіч Л. Вандроўкі па Вільні. Частка 2]</ref>; * [[Лявон Бароўскі]] ({{langi|pl|Leon Borowski}}; [[1784]]—[[1846]]) — прафесар рыторыкі і паэзіі Віленскага ўніверсітэта; * [[Міхал Валіцкі]] (1746—1828) — граф, авантурыст і філантроп. * [[Ізідар Вейс]] ({{langi|pl|Izydor Weiss}}; [[1774]]—[[1821]]) — мастак-гравёр [[Аўстрыя|аўстрыйскага]] паходжання, ілюстратар кніг, прафесар графікі Віленскага ўніверсітэта. * [[Юзаф Вяжынскі]] ([[1871]]—[[1941]]) — літаратар, паэт, педагог і перакладчык; * Гялена Дзяржынская, маці [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Ф. Э. Дзяржынскага]] ([[1849]]—[[1896]]); * [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Аляксандр Здановіч]] ([[1805]]—[[1868]]) — гісторык, педагог, мемуарыст; * [[Ігнат Аляксандравіч Здановіч|Ігнат Здановіч]] ([[1841]]—[[1864]]) — адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 г., публіцыст; * [[Ян Зянкевіч]] ({{langi|pl|Jan Zienkiewicz}}; [[1825]]—[[1888]]) — мастак, аўтар партрэтаў біскупа [[Мацеюс Валанчус|Валанчэўскага]] і [[Сіманас Даўкантас|Сіманаса Даўкантаса]] * [[Уладзіслаў Загорскі]] ({{langi|pl|Władysław Zahorski}}; [[1858]]—[[1927]]) — урач, літаратар, грамадскі дзеяч; * Зоф’я Каданацова (пам. [[3 лютага]] [[1935]]) — сястра [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]; * [[Вітаўтас Кайрукшціс]] ({{langi|lt|Vytautas Kairiūkštis}}; [[1890]]—[[1961]]) — мастак і гісторык мастацтва; * [[Эдвард Катлубай]] (1822—1879) — польскі гісторык і інжынер; * [[Ёган Лёбенвейн]] ({{langi|de|Joannes Andreas Loebenwein}}; [[1758]]—[[1822]]) — прафесар анатоміі і фізіялогіі Віленскага ўніверсітэта; * [[Каміла Марцінкевіч]] ([[1837]]—[[1887]]) — беларуская піяністка, кампазітар, педагог, удзельніца рэвалюцыйнага ру­ху на Беларусі ў 1860-я гады. Дачка [[В. Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]; * [[Францішак Нарвойш]] ({{langi|pl|Franciszek Milikont Narwojsz}}; 1742—1819), матэматык і педагог, выкладчык матэматыкі ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]; * Ізабела Парак, вядомая актрыса. Каля помніка на яе магіле, у выглядзе высокай белай калоны, у свой час збіраліся шматлікія прыхільнікі яе творчасці; * [[Францішак Рамейка]] ([[1885]]—[[1931]]) — беларускі каталіцкі святар-адраджэнец, грамадскі дзеяч; * [[Антанас Рамонас]] ({{langi|lt|Antanas Ramonas}}; [[1946]]—[[1993]]) — пісьменнік; * [[Станіслаў Расалоўскі]] ({{langi|pl|Stanisław Rossołowski}}; [[1797]]—[[1855]]) — медык, паэт, перакладчык; * [[Баляслаў Русецкі]] ([[1824]]—[[1913]]) — жывапісец, графік; * [[Канут Русецкі]] ({{langi|pl|Kanuty Rusiecki}}; [[1801]]—[[1860]]) — мастак; * [[Аляксандр Сляндзінскі]] (1803—1878) — мастак; * [[Вікенцій Сляндзінскі]] ([[1838]]—[[1909]]) — мастак і піяніст; * [[Люцыян Узембла]] (1864—1942) — гісторык культуры, краязнавец, калекцыянер; * [[Станіслаў Флёры]] ({{langi|pl|Stanisław Fleury}}; [[1861]]—[[1905]]) — мастак і фатограф; * [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзаф Чаховіч]] ([[1819]]—[[1888]]) — фатограф; * [[Станіслаў Баніфацый Юндзіл]] ({{langi|pl|Stanisław Bonifacy Jundziłł}}; [[1761]]—[[1847]]) — навуковец-натураліст і педагог, прафесар Віленскага ўніверсітэта. * [[Юзаф Юндзіл]] (1794—1877) — батанік. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{Навігацыя}} * {{кніга|аўтар=Girininkienė V., Paulauskas A.|частка=|загаловак=Vilniaus Bernardinų kapinės|адказны=|серыя=|спасылка=|выданне=|месца=Vilnius|выдавецтва=Mintis|год=1994|том=|старонкі=|старонак=79|isbn=5-417-00648-3|тыраж=}}{{ref-lt}} * {{кніга|аўтар=Kasperavičienė Audronė, Surwiło Jerzy.|частка=|загаловак=Przechadzki po Wilnie. Zarzecze. Cmentarz ernardyński|адказны=|серыя=|спасылка=|выданне=|месца=Wilno|выдавецтва=Efekt|год=1997|том=|старонкі=49—50|старонак=132|isbn=|тыраж=}}{{ref-pl}} [[Катэгорыя:Могілкі Вільні]] [[Катэгорыя:Могілкі паводле алфавіта]] 55wg7cu11126g3ud2855ek986ak2hay 0 581131 5176165 4580007 2026-08-06T04:12:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176165 wikitext text/x-wiki {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Prowincje I RP.svg|250px|міні|{{legend|darkviolet|Велікапольская правінцыя на карце Рэчы Паспалітай ([[1619]]).}}]] '''Велікапольская правінцыя''' ({{lang-pl|Prowincja wielkopolska}}) — [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Рэчы Паспалітай|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] [[Каралеўства Польскае (1385-1569)|Каралеўства Польскага]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]] у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Існавала з [[14 стагоддзе|14 стагоддзя]]. Узнікла на аснове [[Велікапольскае княства|Велікапольскага княства]] са сталіцай у [[Познань|Познані]]. Аб’ядноўвала тэрыторыі [[Велікапольшча|Велікапольшчы]], [[Мазовія|Мазовіі]] і [[Каралеўская Прусія|Каралеўскай Прусіі]], а таксама [[Вармінскае княства|Вармінскага княства]]. Да [[1768]] года складалася з 13 [[ваяводства]]ў, пасля — з 14. Галоўны горад — [[Познань]], рэзідэнцыя [[генеральны стараста|генеральнага старасты]] Велікапольшчы. Месца пасяджэнняў [[генеральны сейм|генеральнага сейма]] правінцыі — горад [[Кола (Велікапольскае ваяводства)|Кола]]. Ліквідаваная [[1795]] года ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]. == Ваяводствы і княствы == {|class=wikitable width=50% |- <!-- !Правінцыя --> !Рэгіён !colspan=2|Ваяводства !Цэнтр |- |rowspan=7 valign="top"|[[Вялікая Польшча]] |[[Файл:POL województwo poznańskie IRP COA.svg|20px]] |[[Пазнаньскае ваяводства (Каралеўства Польскае)|Пазнаньскае ваяводства]] |[[Познань]] |- |[[Файл:POL województwo kaliskie IRP COA.svg|20px]] |[[Калішскае ваяводства (Каралеўства Польскае)|Калішскае ваяводства]] |[[Каліш]] |- |[[Файл:POL województwo gnieźnieńskie IRP COA.svg|20px]] |[[Гнезненскае ваяводства]] |[[Гнезна]] |- |[[Файл:POL województwo sieradzkie IRP COA.svg|20px]] |[[Серадзскае ваяводства]] |[[Серадз]] |- |[[Файл:POL województwo łęczyckie IRP COA.svg|20px]] |[[Лэнчыцкае ваяводства]] |[[Лэнчыца]] |- |[[Файл:POL województwo brzeskokujawskie IRP COA.svg|20px]] |[[Бжэсць-Куяўскае ваяводства]] |[[Бжэсць Куяўскі]] |- |[[Файл:POL województwo brzeskokujawskie IRP COA.svg|20px]] |[[Інаўрацлаўскае ваяводства]] |[[Інаўроцлаў]] |- |rowspan=3 valign="top"|[[Мазовія]] |[[Файл:POL województwo rawskie IRP COA.svg|20px]] |[[Раўскае ваяводства]] |[[Рава Мазавецка]] |- |[[Файл:POL województwo płockie COA.svg|20px]] |[[Плоцкае ваяводства (Каралеўства Польскае)|Плоцкае ваяводства]] |[[Плоцк]] |- |[[Файл:POL województwo mazowieckie IRP COA.svg|20px]] |[[Мазавецкае ваяводства (Каралеўства Польскае)|Мазавецкае ваяводства]] |[[Варшава]] |- |rowspan=4 valign="top"|[[Каралеўская Прусія]] |[[Файл:POL województwo malborskie IRP COA.svg|20px]] |[[Хэлмнінскае ваяводства]] |[[Хэлмна]] |- |[[Файл:POL województwo malborskie IRP COA.svg|20px]] |[[Мальбаркскае ваяводства]] |[[Мальбарк]] |- |[[Файл:POL województwo pomorskie IRP COA.svg|20px]] |[[Паморскае ваяводства (Каралеўства Польскае)|Паморскае ваяводства]] |[[Скаршэвы]] |- |[[Файл:POL powiat wieluński COA.svg|20px]] |[[Вармінскае біскупства]] |[[Лідзбарк Варміньскі|Лідзбарк]] |- |} == Літаратура == * [[Зыгмунт Глогер|Gloger, Zygmunt]]. [http://literat.ug.edu.pl/glogre/0016.htm Prowincya Wielkopolska] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130927082741/http://literat.ug.edu.pl/glogre/0016.htm |date=27 верасня 2013 }} // ''Geografia historyczna ziem dawnej Polski''.&nbsp;— Kraków, 1903. {{Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Рэчы Паспалітай}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Велікапольская правінцыя| ]] rescrproxu3kzvldgjc3br4c2hdbxws 0 581868 5176157 4976653 2026-08-06T03:17:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176157 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{фарматаванне}} {{Міфалагічны персанаж}} '''Васіліск''' (ад {{lang-grc|βᾰσῐλίσκος}} — царок; таксама {{Lang-la|basiliscus, regulus}}, {{lang-en|basilisk, cockatrice}}) — істота, якая згадваецца ў розных літаратурных крыніцах. У [[Біблія|Бібліі]], на думку шэрагу каментатараў, — адна з назваў небяспечнай ядавітай змяі, цяжка выявіць пэўнае значэнне, але ў некаторых месцах можа пазнаць [[Кобра|кобру]] ці [[Гадзюкавыя|гадзюку]]. У «Натуральнай гісторыі» [[Пліній Старэйшы|Плінія Старэйшага]] васіліск — змяя, надзеленая [[міф]]ічнымі рысамі{{sfn|Плиний Старший|loc=[http://annales.info/ant_lit/plinius/08shab.htm#_ftn123 комментарий переводчика И.Ю. Шабага]}}. У іншых крыніцах — міфічны жахлівы змей{{sfn|Белова|1995}}. У прыватнасці, [[лужычане]] лічылі, што васіліск — певень з крыламі дракона і хвастом яшчаркі{{sfn|Белова|1995|с=292}}. == Васіліск у Бібліі == У Бібліі слова «васіліск» упершыню ўжыта ў перакладзе [[Стары Запавет|Старога Запавету]] з іўрыту на старажытнагрэчаскую мову ([[Септуагінта|Септуагінты]], III—I ст. да н э.) і лаціну ([[Вульгата]], IV—V ст.). Таксама ўжываецца ў рускім Сінадальным перакладзе (XIX ст.). У яўрэйскім тэксце [[Танах]] няма прамога аналага слова «васіліск». Напрыклад, у 91 псалме Танах (<small>адпавядае 90-му псалму грэчаскага і рускага тэксту [[Псалмы|Псалтыры]]</small>) месца гэтага слова займае {{lang-hbo|«פתן»}}<span lang="hbo">«פתן»</span> («леў, львяня»)<ref>[http://www.bibleist.ru/tmp/lexicon.php?strongid=7826&lang=1&search=Где+встречается%3F&maxcount=10 Текст Библии. Лексикон. Поиск.]</ref>, а ў [[Кніга прарока Ісаі|Кнізе прарока Ісаі]] Танах — {{lang-hbo|«אפעה»}}<span lang="hbo">«אפעה»</span>. Акрамя таго, «васіліск» з Сінадальнага перакладу [[Кніга Другі закон|Другога закона]] адпавядае яўрэйскаму слову ''сараф'' («пякучы»), якое можа пазначаць атрутных змей, а ў [[Кніга прарока Ераміі|Кнізе прарока Ераміі]] яму адпавядае яўрэйскае слова ''цэфа'', або ''цыфоні'', якое пазначае атрутную змяю — усходнюю гадзюку (''Vipera xanthina''). === Септуагінты === Слова «васіліск» ({{lang-grc|«βᾰσῐλίσκος»}}) згадваецца двойчы ў грэчаскім тэксце Старога Запавету, [[Септуагінта|Септуагінце]], у 90-м псалме і ў [[Кніга прарока Ісаі|Кнізе прарока Ісаі]] ({{Біблія|Іс|59:5}}, у [https://ru.wikisource.org/wiki/el:Ησαΐας#Κεφάλαιον_ΝΘ' грэчаскім тэксце]). [[Кірыл Александрыйскі]] ў тлумачэнні месца з [[Кніга прарока Ісаі|Кнігі прарока Ісаі]] дае меркаванне, што васіліск — гэта дзіцяня аспіда: «Але яны памыліліся ў разліках, і ім прыйшлося выпрабаваць тое ж, чаго, па вялікаму неразумію падвяргаюцца тыя, якія разбіваюць яйкі аспідаў; таму што, калі разбілі іх, нічога іншага ў іх не знаходзяць, акрамя васіліска. А гэты зародак змея вельмі небяспечны, і прытым гэта яйка — нягоднае»<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BB_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Кирилл Александрийский]. [http://www.odinblago.ru/kirill_alexan_8/1#2 Творения. т. 8. Толкования на пророка Исаию. стр.364]</ref>. Такая трактоўка супярэчыць таму, што ў Кнізе прарока Ісаі пладамі аспіда з’яўляюцца «лятучыя цмокі». Аднак крыніцы адрозніваюць міфічных лятучых змей, у якіх тады верылі, і васіліскаў<ref>{{кніга|аўтар=[[Гай Юлий Солин]]|частка=[http://ancientrome.ru/antlitr/solin/crm_tx.htm#3-16 Ибисы] ; [http://ancientrome.ru/antlitr/solin/crm_tx.htm#3-9 Василиск];|загаловак=Собрание достопамятных сведений|спасылка частка=}}</ref>. У грэка-рускім слоўніку Іосіфа Дварэцкага слова <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">ἀσπίς, ἀσπίδος</span> (''аспід'') абазначае змяю відаў ''Coluber aspis'', ''Coluber haye'' альбо ''Naia haye''<ref>[http://wiki.lingvoforum.net/w/Книги/Древнегреческо-русский_словарь_Дворецкого/20 Древнегреческо-русский словарь Дворецкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160328153600/http://wiki.lingvoforum.net/w/%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C_%D0%94%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE/20 |date=28 сакавіка 2016 }}: {{lang-grc|ἀσπίς, ίδος (ῐδ) ἡ}} … 7) зоол. аспид ([//ru.wikipedia.org/wiki/Coluber_aspis Coluber aspis], [//ru.wikipedia.org/wiki/Coluber_haye Coluber haye] или [//ru.wikipedia.org/wiki/Naia_haye Naia haye]) Her., Arst., Men., Plut.</ref>. === Заходнееўрапейскія пераклады === Лацінскі тэкст Бібліі, [[Вульгата]], змяшчае слова «''basiliscum''» у 90 псальме<ref name="Vulgata">[http://lingvo.asu.ru/latin/texsts/vulgata/20/09.html Psalms/Псалтырь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180425134421/http://lingvo.asu.ru/latin/texsts/vulgata/20/09.html |date=25 красавіка 2018 }} // ''Иероним.'' Вульгата.</ref>, форму [[Вінавальны склон|вінавальнага склону]] для {{Lang-la|«basiliscus»}} (ад {{lang-grc|«βασιλίσκος»}}). Беларускаму слову «васіліск» адпавядаюць англійскія ''cockatrice'' і ''basilisk''<ref>[http://www.multitran.ru/c/m.exe?l1=1&l2=2&s=%E2%E0%F1%E8%EB%E8%F1%EA василиск] // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD Мультитран].</ref>, і ў англійскай [[Біблія караля Якава|Бібліі караля Якава]] першае з іх згадваецца ''чатыры разы'': тройчы ў [[Кніга прарока Ісаі|Кнізе прарока Ісаі]] (Іс. 11:8, Іс. 14:29, Іс. 59:5, <small>у Сінадальным перакладзе слова «васіліск» няма</small>) і адзін раз у [[Кніга прарока Ераміі|Кнізе прарока Ераміі]] (<small>у тым жа месцы, што і яго рускі аналаг у Сінадальным перакладзе</small>)<ref name="search_for_cockatrice_in_KJV">[https://www.biblegateway.com/quicksearch/?quicksearch=Cockatrice&qs_version=KJV 4 Bible results for «Cockatrice.» Showing results 1-4] // BibleGateway.com.</ref>. === Сінадальны пераклад === У Сінадальным перакладзе васіліск згадваецца тройчы. З апісання ў [[Кніга Другі закон|Другім законе]] можна заключыць, што васіліскі ўваходзяць у лік небяспечных насельнікаў пустыні, ад якіх Бог выратаваў яўрэйскі народ у час яго блуканняў (''ДрЗ. 8:15''), [[Ерамія]] жа піша пра васіліскаў, пералічваючы будучыя кары Божыя (''Іер. 8:17''). Нарэшце, гэта істота згадваецца ў 90-м псалме: «''на аспіда і васіліска наступіш; таптаць будзеш льва і дракона''» (Пс. 90:13), — тут васіліск апісваецца як адна з грозных небяспек, ад якіх Гасподзь абяцае захоўваць праведніка. === Тлумачэнне ў біблеістыцы === [[Файл:Vipere_ottomane.JPG|справа|міні|200x200пкс|Малаазіятская гадзюка ''(Vipera xanthina)'']] У Бібліі слова «васіліск» і яго сінонім «яхідна» абазначалі любых атрутных змей<ref name="a">[http://enc-dic.com/efremova/Ehidna-23528.html Ехидна] // Толковый словарь Ефремовой, 2000.</ref>. Хоць дакладнае значэнне цяжка вызначыць, мяркуецца, гэта змеі сямейства [[Аспіды|аспідаў]], у тым ліку [[Кобра|кобры]], а таксама з сямейства [[Гадзюкавыя|гадзюк]]<ref name="Даль">{{Даль|Ехидна}}</ref>. Пры гэтым два верша Бібліі (Пс. 90:13, Ис. 59:5) падзяляюць аспідаў і васіліскаў. [[Аміян Марцэлін]], які жыў у IV стагоддзі, таксама падзяляў аспідаў, яхіднаў, васіліскаў і іншых змей. У «[[Яўрэйская энцыклапедыя Бракгаўза і Эфрона|Яўрэйскай энцыклапедыі Бракгаўза і Эфрона]]» пазначаны некаторыя варыянты атаяснення васіліска з некаторымі [[Біялагічны від|відамі]] змей, але дакладнае рашэнне пытання прызнана цяжкім. У «Тлумачальнай Бібліі» пад рэдакцыяй А. П. Лапухіна біблейскага васіліска атаясняюць з індыйскай [[Змяя-акулярніца|змяёй-акулярніцай]]. У тлумачэнні раннехрысціянскага святога і багаслова Іаана Касіана васіліск служыць вобразам дэманаў і д’ябла, а яд васіліска — вобразам зайздрасці<ref name="Кассиан">{{кніга|аўтар=[[Иоанн Кассиан]]|загаловак=Творения|спасылка=http://predanie.ru/lib/book/67891/|старонкі=369 [василиск и бесы], 626 [василиск - дьявол], 625-626 [яд василиска - зависть и ненависть]}}</ref>. == Антычныя ўяўленні == Як мяркуецца, міф пайшоў з апісання маленькай атрутнай змейкі, якая лічылася ў Егіпце святой, ад шыпення якой разбягаліся ўсе жывёлы, а таксама ад змяі, якую згадвалі [[Арыстоцель]] у IV стагоддзі да н. э. і [[Псеўда-Арыстоцель]]{{sfn|Юрченко|2002}}. Апісанне васіліска як міфічнай істоты ёсць у «Натуральнай гісторыі» [[Пліній Старэйшы|Плінія Старэйшага]] (I стагоддзе н. э.), напісанай на аснове прац грэчаскіх гісторыкаў і храністаў{{sfn|Непомнящий|1997}}. Паводле яе, васіліск жыве ў наваколлі горада [[Кірэнаіка]], яго даўжыня да 30 см{{efn|В переводе И. Ю. Шабага ошибка: «до двенадцати локтей», что значит до 5 метров.}}, у яго белая пляма на галаве, якія нагадвае [[Дыядэма|дыядэму]]. Некаторыя энцыклапедыі канца XIX стагоддзя прыпісвалі Плінію адсутныя ў яго словы, што гэты змей жоўтага колеру і мае нарасты на галаве. Ад шыпення васіліска ўцякаюць усе іншыя змеі. Ён рухаецца не як іншыя змеі, а падымае ўгору сваю сярэдную частку. Валодае здольнасцю забіваць не толькі атрутай, але і поглядам, пахам, спальвае траву і ламае камяні{{sfn|Плиний Старший}}. Паэт [[Лукан]], які пісаў у тыя ж гады, што і Пліній, лічыў, што васіліск з’явіўся з крыві забітай [[Гаргона Медуза|Гаргоны Медузы]], і таксама ад яго позірку можна акамянець. Пісьменнік Гай Юлій Салін піша тое ж самае ў III стагоддзі, аднак з невялікімі адрозненнямі: даўжыня змяі каля 15 см, пляма ў выглядзе белай павязкі, смяротны погляд не згадваецца, але апісваецца вялікая ядавітасць яду і моцны пах<ref name="Гай Юлий Солин. Василиск">{{кніга|аўтар=[[Гай Юлий Солин]]|частка=Василиск|загаловак=Собрание достопамятных сведений|спасылка частка=http://ancientrome.ru/antlitr/solin/crm_tx.htm#3-9}}</ref>. Яго сучаснік [[Геліядор]] пісаў пра васіліска, які адным сваім дыханнем і поглядам сушыць і губіць усё, што яму трапляецца<ref>''Гелиодор'' [http://ancientrome.ru/antlitr/heliodoros/heliod3.htm Эфиопика]. — III—IV век.</ref>. Пліній пісаў пра паданні, што аднойчы вершнік ударыў васіліска дзідай, але яд пацёк па дрэўку і забіў і вершніка, і яго каня. Падобны сюжэт сустракаецца ў паэме [[Лукан]]а пра тое, як васіліск знішчае атрад воінаў, але адзін з воінаў ратуецца, калі адсякае сабе атручаную руку, калі яд пацёк па дзідзе<ref>{{кніга|аўтар=[[Марк Анней Лукан]]|частка=кніга I, 726, 828|загаловак=Фарсалия, или поэма о гражданской войне|спасылка=http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1358953009#s820|год=}}</ref>. Пліній пісаў, што [[Тхары|ласкі]] могуць забіць васіліска сваім пахам, калі залезуць у яго нару, але пры гэтым паміраюць самі{{sfn|Плиний Старший}}. Пра варожасць васіліскаў і ласак згадвалася і ў працы [[Дэмакрыт]]а ў III стагоддзі да н. э.{{sfn|Непомнящий|1997}} Пачынаючы з II стагоддзя н. э.{{sfn|Непомнящий|1997}} пайшло павер’е, што васіліск гіне ад крыку пеўня, і таму раілася насіць гэтых жывёл у клетцы{{sfn|Юрченко|2002}}. З вачэй і крыві васіліскаў нібыта можна было вырабляць розныя амулеты і зёлкі{{sfn|Плиний Старший}}<ref>{{кніга|аўтар=[[Корнелий Агриппа]]|загаловак=[[Оккультная философия]]|спасылка частка=http://www.theosophy.ru/lib/agrippa.htm|частка=Книга I|год=1531}}</ref>. [[Файл:Tutankhamun_Mask.JPG|міні|200x200пкс|Урэй на лбе маскі Тутанхамона.]] «Іерагліфіка» IV стагоддзя н. э. апавядае, што егіпцяне мелі іерогліф са змяёй, якую называлі «урэем», што па-грэчаску азначала «васіліск», і ён абазначаў «вечнасць». Егіпцяне верылі, што толькі гэтая змяя несмяротная, дыханнем яна здольная забіць любую іншую істоту, і яе малявалі над галовамі багоў<ref>{{кніга|аўтар=[[Гораполлон]]|частка=О том, как [египтяне] изображают вечность|загаловак=Иероглифика : кніга первая|спасылка=http://www.egyptology.ru/antiq/Horapollo1.pdf|адказны=Пер. с др.-греч. А. Г. Алексаняна}}</ref>. Гэты іерогліф адлюстроўваў Сонца і багіню-кобру Уаджыт — апякунку Ніжняга Егіпта. Залатая фігурка урэя мацавалася на лбе [[фараон]]аў як частка царскага галаўнога ўбору. [[Файл:Cerastes-cerastes_head.jpg|міні|160x160пкс|Рагатая гадзюка]] Біёлаг І. І. Акімушкін і іншыя аўтары меркавалі, што васіліск — гэта рагатая гадзюка{{sfn|Акимушкин|1965|loc=«Рогатая гадюка — прародитель легенды»|с=37-38}}. Яе [[Егіпецкія іерогліфы|малюнак з рожкамі]] быў егіпецкім іерогліфам, які абазначаў гук «ф», і мог быць прыняты [[Пліній Старэйшы|Плініем Старэйшым]] за змяю з каронай, што тлумачыць грэчаскую назву змяі «васіліск» — «цар»{{sfn|Акимушкин|1965|loc=«Рогатая гадюка — прародитель легенды»|с=37-38}}. === Нараджэнне з птушынага яйка === [[Файл:Basilisk_born_from_egg_of_ibis.jpg|злева|міні|Васіліск, які вылупіўся з яйка птушкі ібіса. Гравюра {{нп3|П’ерыа Валерыяна Бальсані|П’ерыа В. Б.|en|Pierio Valeriano Bolzani}}, 1556]] Па антычным павер’і, васіліскі нараджаліся з яек птушкі ібіса, якая, сілкуючыся яйкамі змей, сама часам адкладае ўласныя яйкі праз дзюбу (магчыма, гэта інтэрпрэтацыя ладу пушчыка са змяіным яйкам у дзюбе{{sfn|Непомнящий|1997|с=3}}). Запісы аб павер’і захаваліся ў пісьменнікаў IV стагоддзя: багаслова Камініяна<ref>{{кніга|аўтар=[[Іаан Касіян|Кассиан]]|частка=Книга VII, часть V|загаловак=On the Incarnation of the Lord, Against Nestorius|год=IV век|спасылка частка=http://www.sacred-texts.com/chr/ecf/211/2111180.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141029184622/http://www.sacred-texts.com/chr/ecf/211/2111180.htm|archivedate=2014-10-29}}{{ref-en}}(англ.)</ref>, знаўцы Егіпта, які сцвярджаў, што «няма сумневу, што васіліскі нараджаюцца з яек птушкі, якую ў Егіпце клічуць ібісам», і [[Аміян Марцэлін|Амміяна Марцэліна]], у якога аповяд пра васіліска ідзе адразу пасля згадкі егіпецкага павер’я. Гай Юлій Саліна ў III стагоддзі таксама пісаў пра павер’е, што ібісы пажыраюць вельмі атрутных змей і адкладаюць яйкі ротам<ref name="Гай Юлий Солин. ибис">{{кніга|аўтар=[[Гай Юлій Солін|Гай Юлий Солин]]|частка=Ибисы|загаловак=Собрание достопамятных сведений|год=III век|спасылка частка=http://ancientrome.ru/antlitr/solin/crm_tx.htm#3-16}}</ref>. Аб тым жа пісалі медык Г. Браўн XVII стагоддзя ў крытычнай працы «Памылкі і памылкі» і заолаг-падарожнік [[Альфрэд Брэм]]<ref>{{кніга|аўтар=[[Альфрэд Брэм|Брем, А. Э.]]|частка=Семейство ибисовые|загаловак=[[Brehms Tierleben|Жизнь животных]]|год=1863-1869|спасылка частка=http://www.animalsworld.info/content.php?idart=1595}}</ref> XIX стагоддзя, якія спасылаліся на сярэднявечнае выданне {{нп3|П’ерыа Валерыяна Бальсані|В. Б. П’ерыа|en|Pierio Valeriano Bolzani}}, з ілюстрацыяй васіліска, які вылупіўся з яйка пушчыка<ref name="Pierio">{{кніга|аўтар={{нп3|П’ерыа Валерыяна Бальсані|В. Б. П’ерыа|en|Pierio Valeriano Bolzani}}|частка=Malum ex bonis initiis subsecutum. Cap XX|спасылка частка=https://books.google.ru/books?id=nac_AAAAcAAJ&pg=RA1-PT125&lpg=RA1-PT125&dq=Caufamque+infuper+eam+Philofophi+afferunt&source=bl&ots=NxuFW6a_LT&sig=rI8v9bGS0oOAYp14wLlKEqdH6pI&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjL8c7osIvLAhWhIpoKHW5HDeQQ6AEIGzAA#v=onepage&q=MALUM%20EX%20BONIS%20INITIIS%20SUBSECUTUM&f=false|загаловак=Hieroglyphica : 1556|спасылка=http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/valeriano/valeriano1/jpg/bs210.html|месца=Frankfurt|год=1678|старонкі=210}}{{ref-la}}(лат.) — пераклад на англ. зрабіў {{sfn0|Браун|1672}}, гл. у яго ў заўвагах.</ref>. Яны тлумачылі павер’е тым, што паглынанне атрутных і заразных змяіных яек заражае змяёнышамі яйкі саміх птушак. Таму егіпцяне разбівалі знойдзеныя яйкі ібіса, каб не вылупіліся васіліскі, хоць у той жа час абагаўлялі гэтых птушак за паглынанне змей<ref name="Cicero">{{кніга|аўтар=[[Марк Тулій Цыцэрон|Цицерон]]|частка=Книга I, 101|загаловак=О природе богов = De Natura Deorum|год=I век до н. э.|спасылка частка=http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369001#101}}</ref>. == Сярэднявечны змей-певень == У [[Сярэдневякоўе|сярэднявеччы]] вобраз васіліска быў дапоўнены новымі дэталямі. Паводле іх ён вылупліваецца з яйка, знесенага старым пеўнем, пакладзенага ў гной і выседжанага жабай. Змяніліся і ўяўленні пра вонкавы выгляд, васіліска сталі ўяўляць як пеўня са змяіным хвастом, часам з тулавам жабы, хоць былі і іншыя варыянты. Першая згадка такога роду сустракаецца ў {{нп3|П'eр дэ Бавэ|П'eра дэ Бавэ|fr|Pierre de Beauvais}} на пачатку XIII стагоддзя. Ён паўтарае апісанне Плінія, пра васіліска як хахлатага змея, але таксама згадвае, што часам яго ўяўляюць як пеўня са змяіным хвастом, прыводзячы падобную выяву, і што часам ён нараджаецца ад пеўня{{sfn|Пьер де Бове|1218}}{{sfn|Непомнящий|1997}}. Нягледзячы на тое, што вера ў васіліска была блізкая да царкоўных дагматаў, якія было нельга адмаўляць, [[Альберт Вялікі]] ў XIII стагоддзі лічыў выдумкамі гісторыі пра крылатага васіліска, народжанага з яйка пеўня. Таксама існавала павер’е, што калі адбіць позірк васіліска ў люстэрку, то ён памрэ, у тобачыўшы самога сябе, як [[Гаргона Медуза|Медуза Гаргона]]{{sfn|Непомнящий|1997}}. Гэта меркаванне выклікала саркастычную заўвагу даследчыка XI ст. [[Аль-Біруні]]: «Чаму ж гэтыя змеі да гэтага часу не знішчылі адзін аднаго?»{{sfn|Юрченко|2002}}. У зборніку навэл XIII стагоддзя «Гісторыя бітваў Аляксандра Македонскага» васіліск апісваўся седзячым на сцяне крэпасці (у іншым варыянце — на гары), адкуль ён поглядам забівае шмат воінаў. Тады [[Аляксандр Македонскі]] загадвае зрабіць люстэрка, гледзячы ў якое змей забівае сам сябе<ref>{{bestiary.us|vasilisk|Василиск}} : Повесть о рождении и победах Александра Великого — СПб.: Азбука-Классика, 2006. — с. 186, 190—192</ref>. Па паданнях [[Лужычане|лужычан]], васіліск — гэта певень з крыламі дракона, кіпцюрамі тыгра, хвастом яшчаркі, дзюбай арла і зялёнымі вачыма, на галаве якога знаходзіцца чырвоная карона, а па ўсім целе — чорная шчацінне (луска), хоць ён можа выглядаць і як вялікая яшчарка{{sfn|Белова|1995|с=292}}. Падобнае павер’е існуе ў [[Літоўская міфалогія|літоўскіх паданнях]] пра лятучага змея Айтварасе. Ён вылупліваецца з яйка чорнага пеўня, якога трэба трымаць у доме 7 гадоў. Па начах ён прыносіць гаспадарам грошы і ежу, напрыклад смятану, якую адрыгае ў посуд. Палякі лічылі, што васіліск створаны д’яблам{{sfn|Белова|1995|с=292}}. {| style="background: transparent; border: 1px solid rgb(240, 240, 240); margin-top: 0.5em; margin-bottom: 10px;" | id="208" | {| style="width:300px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" id="209" | style="height:170px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" id="212" |[[Файл:Wenceslas_Hollar_-_The_basilisk_and_the_weasel.jpg|alt=|border|цэнтр|168x168пкс|«Паядынак тхара з василиском». Гравюра Холлара, XVII стагоддзе. ]] |- style="vertical-align:top;" id="218" | style="display:block; font-size:90%; height:3.2em; padding:0px;" id="219" |<div style="height:3.1em; width:287px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;" id="220" class="gallerytext">«Паядынак тхара з васіліскам». Гравюра Холара, XVII стагоддзе. </div> |} {| style="width:300px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" id="224" | style="height:170px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" id="227" |[[Файл:Basilisk_aldrovandi.jpg|alt=|border|цэнтр|280пкс|Малюнак васіліска з кнігі Альдрованди «Гісторыя змей і драконаў» (Балоння, 1640) ]] |- style="vertical-align:top;" id="232" | style="display:block; font-size:90%; height:3.2em; padding:0px;" id="233" |<div style="height:3.1em; width:287px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;" id="234" class="gallerytext">Малюнак васіліска з кнігі Альдравандзі «Гісторыя змей і [[цмок]]аў» (Балоння, 1640) </div> |} |} == Скепсіс і крыптазаалогія == З росквітам прыродазнаўчых навук у [[Адраджэнне|эпоху Адраджэння]] пра васіліска згадваецца ўсё радзей. Апошняе згадванне аб «сустрэчы» з ім у Варшаве датуецца 1587 годам. Двума дзесяцігоддзямі раней прыродазнавец [[Конрад Геснер]] скептычна выказаўся адносна існавання васіліска<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B5%D1%80,_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%80%D0%B0%D0%B4 Конрад Геснер]''. «Истории животных»</ref>. {{нп3|Эдвард Топсел|||Edward Topsell}} у 1608 годзе казаў, што певень са змяіным хвастом, магчыма, існуе, але не мае нічога агульнага з васіліскам<ref>''{{нп3|Эдвард Топсел|||Edward Topsell}}''. «История змей», 1608</ref>. Г. Браўн у 1646 годзе ідзе яшчэ далей: «Гэта істота — не толькі не васіліск, але і наогул не існуе ў прыродзе»{{sfn|Непомнящий|1997}}. Афрыканіст і натураліст Н. Н. Няпомняшчы выказаў здагадку{{sfn|Непомнящий|1997|с=3}}, што верш Бібліі аб нараджэнні васіліскаў з яек аспіда ([https://ru.wikisource.org/wiki/el:Ησαΐας#Κεφάλαιον_ΝΘ' у грэч. арыгінале] верша {{Біблія|Іс|59:5}}) і вобраз васіліска — «змеяпеўня» з’яўляюцца скажэннем егіпецкага павер’я аб птушцы ібісе. Часам за васіліска прымалі проста прадметы дзіўнай формы. Напрыклад, у 1202 годзе ў Вене яго зблыталі з кавалкам пяшчанніку ў шахце, які быў падобны на пеўня. У 1677 годзе шыльда з напамінам аб гэтай «сустрэчы з васіліскам» была выбіта на каменнай пліце і ўмацавана на гэтым калодзежы. І толькі на пачатку XX стагоддзя прафесар-даследчык спусціўся ў калодзеж і выявіў камень, падобны на васіліска<ref>{{sfn0|Булычёв|1995}} и {{sfn0|Акимушкин|1965|с=34-36}}, пересказывая сообщение зоолога Вилли Лея в книге «Экзотические животные»</ref>. === Іншыя версіі === Д. Б. Дэ Тоні, каментуючы працу [[Леанарда да Вінчы|Леанарда ды Вінчы]], які цытаваў Плінія, выказаў здагадку, што па апісанні васіліск падобны на варава<ref>Комментарии Де Тони на стр. 106 в {{кніга|аўтар=[[Леанарда да Вінчы|Леонардо да Винчи]]|частка=О себе и своей науке|загаловак=Избранные произведения : в 2 т|спасылка частка=|спасылка=http://lib100.com/book/other/selected_works_l/_Леонардо%20да%20Винчи,%20Избранные%20произведения.%20Том%201.pdf|адказны=пер. А. А. Губера, В. П.Зубова, В. К. Шилейко, А. М. Эфроса; по д ред. А. К. Дживелегова, А. М. Эфроса|месца=М.|выдавецтва=Студия Артемия Лебедева|год=2010|том=1|старонкі=106}}{{Недаступная спасылка|date=Сентябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}} ;<br />''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B5_%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D0%B8,_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0 Де Тони Д. Б.]'' Le piante e gli animali in Leonardo da Vinci. Bologna, 1922.</ref>. Неабходна адзначыць, што ў Еўропе былі распаўсюджаныя містыфікатары, якія выдавалі калечаных жывёл за казачных істот{{sfn|Акимушкин|1965|с=37-38}}. Напрыклад, за васіліска выдаваўся [[Скаты|пахіл]]{{sfn|Акимушкин|1965|с=37-38}}. Большасць яго малюнкаў, якія адносяцца да XVI—XVII стагоддзяў, заснаваныя менавіта на такіх муляжах{{sfn|Непомнящий|1997}}. == Вобраз васіліска ў культуры == Васіліск (разам з аспідам, ільвом і [[цмок]]ам — на падставе 90-га псалма) уваходзіць у лік зааморфных выяў дэманаў або д’ябла, прынятых у хрысціянскім мастацтве<ref name="Квливидзе">{{Праваслаўная энцыклапедыя|78216|Бес (раздел «Изображения»)|4|683—686|Квливидзе Н. В.}}</ref>. На стадыі станаўлення хрысціянскай іканаграфіі перыяду IV — пачатку IX стагоддзяў візантыйскія майстры звярталіся да ўмоўнай мовы знакаў. [[Ісус Хрыстос|Хрыстос]] над аспідам і васіліскам адлюстроўваўся на шчытах візантыйскіх лампад<ref name="Залесская">{{Праваслаўная энцыклапедыя|387113|Византийская империя. Часть IV (раздел «Прикладное искусство»)|8|303—359|Залесская В. Н.}}</ref>. «Хрыстос-пераможца, які папірае аспіда і васіліска», — адзін з рэдкіх варыянтаў іканаграфіі Ісуса Хрыста. Сярод вядомых узораў можна назваць [[рэльеф]] IX стагоддзя на [[Слановая косць|слановай костцы]] з Оксфардскай бібліятэкі<ref name="Иисус_Христос_БРЭ">[http://knowledge.su/i/iisus-khristos- Иисус Христос] // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F Большая Российская энциклопедия].</ref>. Аналагічная кампазіцыя намаляваная ў [[Конха|конхе]] паўднёвай [[Апсіда|апсіды]] сабора Сан-Джуста ў Трыесце. У левай руцэ Хрыстос трымае разгорнутую кнігу, а правай бласлаўляе. Мясцовыя святыя Іуст і Сервул размяшчаюцца па баках ад яго<ref name="Орецкая">''Орецкая И. А.'' [http://pstgu.ru/download/1419343212.2_orezkaya.pdf ИКОНОГРАФИЯ МОЗАИК СОБОРА САН ДЖУСТО В ТРИЕСТЕ: ПРЕДВАРИТЕЛЬНЫЕ ЗАМЕЧАНИЯ] // Вестник ПСТГУ. Серия V. Вопросы истории и теории христианского искусства, 2014. Вып. 4 (16). — С. 19—29.</ref>. Адна з ікон Божай Маці, якая адносіцца да XVIII стагоддзя, носіць назву «На аспіда і васіліска наступіўшы». Яна адлюстроўвае Божую Маці, якая папірае сілы зла<ref>[http://www.vidania.ru/icony/icon_na_aspida_i_vasiliska_nastupivshi.html На аспида и василиска наступиши икона] // Vidania.ru.</ref>. У [[Адраджэнне|эпоху Адраджэння]] васіліск даволі часта згадваўся ў шматлікіх багаслоўскіх тэкстах і бестыярыях як вобраз заганы. У часы [[Уільям Шэкспір|Шэкспіра]] ім называлі прастытутак, хоць сам англійскі драматург згадваў яго<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.03.0067:alphabetic+letter%3DB:entry+group%3D1:entry%3Dbasilisk1 basilisk] // A General Glossary to Shakespeare’s Works. / {{iw|Дайс, Александр|Alexander Dyce|en|Alexander Dyce}}. — Boston. Dana Estes and Company. — 1904.{{ref-en}}(англ.)</ref> толькі як класічнага змея са смяротным позіркам{{sfn|Непомнящий|1997}}. У паэзіі XIX стагоддзя хрысціянскі вобраз васіліска-д’ябла пачынае адыходзіць. У паэтаў-рамантыкаў [[Джон Кітс|Кітс]], [[Сэмюэл Тэйлар Колрыдж|Колрыджа]] і [[Персі Біш Шэлі|Шэлі]] васіліск больш падобны да высакароднага егіпецкага знаку, чым пачвары. У «Одзе да Неаполю» Шэлі заклікае горад: «''Будзь, як імперскі васіліск, разбівай ворагаў нябачнай зброяй''»{{sfn|Непомнящий|1997}}. У [[Геральдыка|геральдыцы]] васіліск — сімвал магутнасці, лютасці і царскасці. === У сучаснай культуры === Існуе меркаванне, што ў сучаснай культуры васіліск не мае вялікай папулярнасці і адмысловага сімвалічнага значэння, у адрозненне, напрыклад, ад аднарога і [[Русалка|русалкі]]. Патэнцыйную міфалагічную нішу васіліска трывала заняў [[цмок]], чыя гісторыя старажытней і шырэй{{sfn|Непомнящий|1997}}. Тым не менш васіліск прадстаўлены ў сучаснай літаратуры, у кіно і камп’ютэрных гульнях. У прыватнасці, у вобразе гіганцкага змея ён згаданы ў рамане [[Джаан Роўлінг|Джоан Роўлінг]] «[[Гары Потэр і Патаемная зала]]», а таксама ў яго экранізацыі. == Рознае == У сучаснай заалогіі [[Васіліскі|васіліскамі]] называецца род яшчарак з сямейства Corytophanidae, якія жывуць у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. Яны названыя так з-за наяўнасці ў самцоў на патыліцы трохкутнага грэбня, які выклікае асацыяцыю з міфічным васіліскам. == Гл. таксама == * [[Цмок]] * [[Яхідна (міфалогія)]] * [[Хімера]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == ;Гістарычныя крыніцы * {{кніга|аўтар=[[Пліній Старэйшы|Плиний Старший]]|загаловак=Естественная история|адказны=Пер. с лат. и комм. И.Ю. Шабага|старонкі=[http://annales.info/ant_lit/plinius/08shab.htm#078 VIII xxxiii.78-79], [http://annales.info/ant_lit/plinius/29.htm#066 XXIX xix.66]|ref=Плиний Старший}}; Англ. перакл.: [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137%3Abook%3D8%3Achapter%3D33 VIII, xxxiii, 78], [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137%3Abook%3D29%3Achapter%3D19 XXIX 66]; лац. арыгінал: [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Pliny_the_Elder/8*.html VIII] і [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Pliny_the_Elder/29*.html XXIX] * {{кніга|аўтар={{нп5|П’ер дэ Бавэ|Pierre de Beauvais|fr|Pierre de Beauvais}}|спасылка частка=http://bestiary.ca/beasts/beast265.htm |частка=Basilisk |загаловак=Le Bestiaire |год=1218 |ref=Пьер де Бове}}{{ref-en}} ;Канец XIX ст. * {{ВТ-БЭАН|Василиск|ref=БЭАН}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Василиск|том=V|ref=ЕЭБЕ}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Василиск, в мифологии|том=Va|ref=ЭСБЕ}} * [https://ru.wikisource.org/w/index.php?title=Файл%3AПравославная_богословская_энциклопедия._Том_3.djvu&page=92 Василиск] // Православная богословская энциклопедия. — 1900—1911. — Том III. Ваал — Вячеслав. стб. 174 ;Сучасная літаратура * {{кніга|аўтар=Акимушкин И. И. |частка=Фабриканты василисков |загаловак=Тропою легенд |спасылка=http://atkschool10.ucoz.ru/biblioteka/akimushkin_i.i-tropoju_legend.doc |спасылка частка=http://www.nnre.ru/nauchnaja_literatura_prochee/tropoyu_legend/p6.php |выданне=2-е изд. |месца=М. |выдавецтва=Молодая гвардия|год=1965 |старонкі=34—40 |ref=Акимушкин}} * {{h|Белова|1995|Василиск / О. В. Белова // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — {{М.}} : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 292—293. — ISBN 5-7133-0704-2.}} * {{кніга|аўтар=Борхес Х. Л. |спасылка частка= |частка=Василиск |загаловак=Книга вымышленных существ}} * {{кніга|аўтар=Браун Т. |частка=Глава VII. Of the Basilisk |загаловак=Ошибки и заблуждения |арыгінал = Pseudodoxia Epidemica : лат. : 1646 |спасылка частка=http://penelope.uchicago.edu/pseudodoxia/pseudo37.html#note21 |адказны=с комментариями |выданне=6-е изд. |год=1672 |старонкі=130—134 |ref=Браун |мова = en}} * {{кніга|аўтар=Булычёв К. |частка=Василиск |загаловак=Фантастический бестиарий |спасылка частка=http://azovphoto.narod.ru/kirbulychev/fantasticheskii_bestiarii.htm#Василиск |год=1995 |isbn=5-88-756-013-4 |ref=Булычёв}} * {{кніга|аўтар=Королев К. М. |частка=Василиск |загаловак=Энциклопедия символов, знаков, эмблем |спасылка частка=https://books.google.ru/books?id=naTSAAAAQBAJ&pg=PA55&dq=василиск&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwirofi3v8bKAhVHkSwKHf6LBv04ChDoAQgwMAU#v=onepage&q=василиск&f=false |год=2005 |выдавецтва=Мидгард |ref=Королев}} * {{кніга |аўтар=Непомнящий Н. Н. |частка=Василиск |загаловак=Экзотическая зоология |спасылка=http://lib100.com/book/unknown/ekzoticheskaya_zoologiya/Nepomnyashii_N_Yenciklopediya_zagadochnogo_i__Yekzoticheskaya_zoologiya.doc |выдавецтва=АСТ, Олимп |год=1997 |isbn=5-7390-0149-8 |старонкі=2—4 |ref=Непомнящий |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303063531/http://lib100.com/book/unknown/ekzoticheskaya_zoologiya/Nepomnyashii_N_Yenciklopediya_zagadochnogo_i__Yekzoticheskaya_zoologiya.doc |archivedate=3 сакавіка 2016 }} * {{артыкул|аўтар=Юрченко А. Г. |загаловак=Взгляд василиска |выданне=Восточная коллекция|год=2002 |нумар=2 (9) |спасылка=http://orient.rsl.ru/assets/files/food/202-vasilisk.pdf |старонкі=76—83 |ref=Юрченко}} * {{МНМ|частка=Василиск|спасылка=http://enc-dic.com/enc_myth/Vasilisk-1083.html|аўтар=Юсим М. А.|старонкі=218|том=1}} * {{h|Юсим|1990|Василиск / Юсим М. А. // Мифологический словарь / гл. ред. Е. М. Мелетинский. — {{М.}} : Советская энциклопедия, 1990. — С. 117. — ISBN 5-85270-032-0.}} == Спасылкі == * [http://dragons-nest.ru/glossary/dragons/vasilisk.php Васіліск] [https://web.archive.org/web/20140328052841/http://dragons-nest.ru/glossary/dragons/vasilisk.php Архівавана] 20 сакавіка 2014 года. * {{bestiary.us|vasilisk|Василиск}} * [http://selfire.com/2010/11/2950/ Паходжанне міфалагічных істот] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130113025726/http://selfire.com/2010/11/2950/ |date=13 студзеня 2013 }} (руск.) * [http://monsters.monstrous.com/basilisk.htm Інфармацыя пра васіліска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110505053759/http://monsters.monstrous.com/basilisk.htm |date=5 мая 2011 }} [[Катэгорыя:Міфічныя птушкі]] [[Катэгорыя:Сярэдневяковая міфалогія]] ftuiqn0v1pbsbfx1fbw0cg0no79lh2d 0 591179 5176330 4921546 2026-08-06T09:48:26Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль, катэгорыі 5176330 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Касцёл Святога Казіміра}} {{Храм |Тып храма = Касцёл |Беларуская назва = Касцёл Святога Казіміра |Арыгінальная назва = Švento Kazimiero bažnyčia |Выява = Church of St. Casimir in Vilnius (Wilno).JPG |Подпіс выявы = Касцёл Святога Казіміра |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 40|lat_sec = 39.53 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 17|lon_sec = 18.75 |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = [[Езуіты]] |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта =Ян Франкевіч |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1604 |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1604 |Заканчэнне будаўніцтва = 1616 |Прыдзелы = |Рэліквіі = |Стан = |Сайт = }} '''Касцёл Святога Казіміра''' ({{lang-lt|Švento Kazimiero bažnyčia}}, {{lang-pl|kościół Śwętego Kazimierza}}; з [[1840]] года да [[1915]] быў [[Праваслаўе|праваслаўным]] ''кафедральным [[Сабор (храм)|саборам]] Святога Мікалая'') — [[Каталіцтва|рымска-каталіцкі]] езуіцкі непарафіяльны [[касцёл]] у [[Віленскі дэканат|Віленскім дэканаце]]; першы ўзор стылю ранняга [[барока]] ў [[Вільня|Вільні]]. Размяшчаецца ў [[Стары горад (Вільня)|Старым горадзе]] на [[Вуліца Дзіджойі|вуліцы Дзіджойі]], 34 (''Вялікая'', {{lang-lt|Didžioji g. 34}}). Набажэнствы на [[Літоўская мова|літоўскай мове]] і, па нядзелях, на [[Руская мова|рускай мове]]. == Гісторыя == [[Файл:Zaleski Town Hall in Vilnius (detail).jpg|міні|злева|Касцёл Святога Казіміра. Фрагмент карціны [[Марцін Залескі|Марціна Залескага]], каля [[1846]]]] Закладзены ўходзе ўрачыстасцяў па [[кананізацыя|кананізацыі]] [[Св. Казімір]]а {{дата|4|3|1604|1}} года. Асноўнымі фундатарамі былі [[Жыгімонт III Ваза]] і [[Леў Сапега]]. План касцёла прывезены з [[Рым]]а, нагляд за будаўніцтвам ажыццяўляў [[Ян Франкевіч]], таленавіты вучань [[Бернардоні]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. У падмурак касцёла быў пакладзены вялікіх памераў камень, знойдзены на Антакольскіх гарах, адкуль яго прыцягнулі семсот віленскіх мяшчан — дбайных каталікоў; наперадзе працэсіі ішлі вышэйшыя саноўнікі на чале з вялікім канцлерам літоўскім Львом Сапегам. Камень з надпісам быў закладзены ў падмурак пры ўрачыстым набажэнстве. Адначасова побач з касцёлам быў закладзены [[Дом прафесаў|кляштар для прафесараў езуітаў]]. Касцёл быў асвячоны ў гонар [[Святы Казімір|святога Казіміра]] [[12 мая]] 1604 года.<ref name="Вінаградаў">{{кніга|аўтар=А. А. Виноградов|загаловак=. Путеводитель по городу Вильне и его окрестностям. Со многими рисунками и новейшим планом, составленным по Высочайше конфирмованному. В 2-х частях|выданне=Второе|месца=Вильна|выдавецтва=Типография Штаба Виленского военного округа|год=1908|старонак=74—75}}</ref> [[Файл:Vilnia, Rynak-Vialikaja. Вільня, Рынак-Вялікая (J. Aziambłoŭski, 1834).jpg|міні|злева|[[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікая вуліца]] з боку [[Ратушная плошча (Вільня)|Ратушнай плошчы]]. [[Ю. Азямблоўскі]], 19834]] [[Ян Франкевіч]], разам з правінцыялам [[П. Бокша]]ю, кіраваў аздабленнем інтэр’ера і пабудовай закончанага ў [[1624]] [[дом прафесаў|дома прафесаў (кляштара)]], фундаванага [[Сапегі|Сапегамі]] і [[Гасеўскія|Гасеўскімі]]. Касцёл узведзены да [[1609]], але неўзабаве пацярпеў ад пажару [[1610]] і закончаны ў [[1616]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}, аздабленне інтэр’ера завершана ў [[1618]] годзе. Касцёл гарэў у [[1655]], калі горад быў узяты войскамі маскоўскага цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]], 1706 і 1749 гадах. У час пажару [[1749]] года быў знішчаны [[інтэр'ер]] касцёла, абвалілся перакрыцці [[купал]]а. У [[1750]]—[[1755]] гадах фасады, купал і алтары ў інтэр’еры рэканструяваны архітэктарам [[Тамаш Жаброўскі|Тамаша Жаброўскім]] у дэкаратыўных формах [[ракако]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}: адноўлены шматступеньчаты купал, узведзены шлемы дзвюх высокіх веж, пастаўлены 13 [[алтар]]оў пад [[мармур]] са мноствам скульптур святых і раскошная касцёльная кафедра. У час рэканструкцыі храма ў бакавых сценах былі замураваны галерэі, а на іх месцы змешчаны шэсць сюжэтных карцін Фрыдрыха Обста з жыцця Святога Казіміра. Аздабленчымі работамі кіраваў скульптар Ё. Кізнер з Прусіі, фрэскі пісаў Ё. Обст з Чэхіі. Паводле меркавання некаторых даследчыкаў, стыль элементаў рэканструкцыі сведчыць аб тым, што касцёл аднаўляў архітэктар [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|Глаўбіц]]. Са скасаваннем ордэна [[Езуіты|езуітаў]] у [[1773]] годзе касцёл перайшоў у распараджэнне ксяндзоў-эмерытаў. У час [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання Касцюшкі]] палкоўнік [[Якуб Ясінскі]] ў [[1794]] годзе трымаў у касцёле 1013 рускіх палонных. У [[1799]] годзе храм стаў прыхадскім. У [[1812]] годзе французы ператварылі яго ў склад збожжа, чым нанеслі значную шкоду храму. У [[1814]] годзе<ref name=autogenerated2>{{кніга|аўтар=А. А. Виноградов|загаловак=. Путеводитель по городу Вильне и его окрестностям. Со многими рисунками и новейшим планом, составленным по Высочайше конфирмованному. В 2-х частях|выданне=Второе|месца=Вильна|выдавецтва=Типография Штаба Виленского военного округа|год=1908|старонак=75}}</ref> ці, паводле іншых звестак, у [[1815]] годзе касцёл узялі пад сваю апеку і абнавалі яго манахі місіянеры. {{-}} <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Vilnia, Vialikaja. Вільня, Вялікая (J. Pieška, 1808).jpg|Вялікая вуліца. [[Ю. Пешка]], 1808 Wilno Kosciol sw.Kazimierza XIXc.jpg|Касцёл да перабудовы ў праваслаўны храм Vilnia, Jezuicki. Вільня, Езуіцкі (1832).jpg|План касцёла і кляштара. 1832 Vilnia, Śviatoha Kazimiera, Jezuicki. Вільня, Сьвятога Казімера, Езуіцкі (1832).jpg|Разрэз кляштара. 1832 Vilnia, Vialikaja, Jezuicki. Вільня, Вялікая, Езуіцкі (1840).jpg|Фасад касцёла. 1840 Vilnia, Śviatoha Kazimiera, Jezuicki. Вільня, Сьвятога Казімера, Езуіцкі (1860-69).jpg|Кляштар у 1860-я гг. </gallery> === Праваслаўная царква === [[Файл:Vilnius St Casimir Church LOC 02228u.jpg|thumb|злева|Храм у праваслаўным абліччы''. Фатаграфія [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. М. Пракудзіна-Горскага]] ([[1912]])]] У [[1832]] годзе касцёл быў зачынены і перароблены пад праваслаўную царкву. Паводле праекта акадэміка [[Аляксандр Іванавіч Разанаў|А. І. Разанава]] ў час рэканструкцыі [[1834]]—[[1837]] гадах былі разбураны 10 алтароў і выдатная касцёльная кафедра працы Глаўбіца. Перабудова ў праваслаўны сабор у імя [[Мікалай Цудатворац|Святога Мікалая Цудатворца]] завяршыліся да [[1840]] года; у верасні 1840 года сабор быў асвячоны мітрапалітам [[Іосіф (Сямашка)|Іосіфам (Сямашка)]]. Атрыванне саборам статусу кафедральнага адбылося ў [[1844]] годзе. [[Файл:Alaksandar_Korvin-Gasieŭski._Аляксандар_Корвін-Гасеўскі_(1851-65)_(2).jpg|thumb|Надмагілле [[Аляксандр Корвін-Гасеўскі|Аляксандра Корвін-Гасеўскага]]. Малюнак [[У. Стэйнбах]]а, 1851—1865]] Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання]], у [[1864]]—[[1868]] гадоў віленскі архітэктар [[Мікалай Міхайлавіч Чагін|М. М. Чагін]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}} дадаткова перарабляў будынак, надаючы больш «праваслаўны» выгляд: былі зніжаны вуглавыя вежы [[фасад]]а, на іх змешчаны [[цыбулепадобныя купалы]], вялікакняжацкая мітра на цэнтральным купале заменена макаўкай. Усе купалы былі пакрыты пазалочанай [[бляха]]й. Да храма прыбудаваны прытвор з такім жа цыбулепадобным купалам, фасад храма па-майстэрску аздоблены. У касцёле былі знесены хоры, знішчаны надмагільны помнік [[Польны гетман літоўскі|польнага гетмана літоўскага]] [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Гасеўскага]], які загінуў у час бунту літоўскага войска ў [[1662]] годзе (фігура з белага мармуру ў выглядзе рыцара, які ляжыць). У сакавіку [[1864]] года быў урачыста закладзены новы іканастас па праекце акадэміка [[Аляксандр Іванавіч Разанаў|А. І. Разанава]], які атрымаў за яго на [[Сусветная выстаўка (1867)|Сусветнай выстаўцы 1867 года]] ў [[Парыж]]ы залаты медаль. Да скульптурных і жывапісных работ над гэтым алтаром былі запрошаны вядомыя мастакі: абразы ніжняга яруса і абраз з Саваофам выканаў прафесар [[Карл Багдановіч Веніг|К. Б. Веніг]], абразы Збавіцеля ў архірэйскім уборы, Маці Божай, Іаана Хрысціцеля і абразы верхняга трэцяга яруса належалі пэндзлю прафесара [[Канстанцін Дзмітрыевіч Флавіцкі|К. Д. Флавіцкага]], іншыя абразы іканастаса напісаў акадэмік [[Мікалай Іванавіч Ціхабразаў|М. І. Ціхабразаў]]. Запрастольны абраз Уваскрасення Гасподняга быў напісаны акадэмікам [[Васіль Васільевіч Васільеў|В. В. Васільевым]]. Кляштар прыстасаваны пад [[казармы]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Знадворку на франтоне сярэдняй вежы ў нішах трэцяга яруса мастаком Мар’яноўскім па кардонах М. І. Ціхабразава былі напісаны фрэскі з выявамі [[Мікалай Цудатворац|Святога Мікалая]], Святога [[Аляксандр Неўскі|Аляксандра Неўскага]] і Святога [[Іосіф Абручнік|Іосіфа Абручніка]]. Па завяршэнні работ па ўнутраным і вонкавым аздабленні сабор быў урачыста асвячоны [[22 кастрычніка]] [[1867]] года архіепіскапам Мінскім і Бабруйскім [[Антоній (Зубко)|Антоніем (Зубко)]].<ref name=autogenerated1>{{кніга|аўтар=А. А. Виноградов|загаловак=. Путеводитель по городу Вильне и его окрестностям. Со многими рисунками и новейшим планом, составленным по Высочайше конфирмованному. В 2-х частях|выданне=Второе|месца=Вильна|выдавецтва=Типография Штаба Виленского военного округа|год=1908|старонак=78}}</ref> === Найноўшы час === У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] пры нямецкай акупацыі Вільні ў [[1915]] годзе храм стаў гарнізоннай [[Пратэстанцтва|пратэстанцкай]] царквой. У [[1917]] вернуты католікам{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Пры першым бальшавіцкім нашэсці ў [[1919]] годзе шматтысячны натоўп, які сабраўся ў касцёле, абараняў ад арышту ксяндза Мукермана, які ўрэшце, каб пазбегнуць кровапраліцця, здаўся сам. У міжваенны перыяд належаў польскім [[Езуіты|езуітам]]. У [[1922]]—[[1925]] гадах былі адбудаваны хоры, але ўжо ў іншым выглядзе, пад кіраўніцтвам архітэктара Бароўскага абноўлены інтэр’ер, змены, унесеных рускімі архітэктарамі і мастакамі, па магчымасці былі прыбраныя. З [[1940]] года касцёл і кляштар належалі езуітам [[Літва|Літвы]]. Пры касцёле ў памяшканнях кляштара дзейнічала гімназія. Пачынаючы з [[1942]] года тут працавала першая мужчынская гімназія хлопчыкаў (былая літоўская гімназія імя Вітаўтаса Вялікага), пазней пераназваная ў сярэднюю школу імя А. Венуоліса, цяпер езуіцкая гімназія. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] снарадам знесла цэнтральную і сярэднюю вежы фасада. У [[1942]]—[[1944]] гадах цэнтральная вежа (вялікакняжацкая мітра з крыжам) была адноўлена па праекце архітэктара [[Ёнас Мулокас|Ёнаса Мулокаса]]. Фасад з крыжам так і не быў адбудаваны. У [[1948]] годзе касцёл Святога Казіміра быў зачынены. У [[1955]]—[[1957]] тут размяшчаўся [[музей атэізму]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. У [[1965]] годзе будынак быў ізноў адрэстаўраваны (архітэктары [[Алдона Швабаўскене]], [[Вітаўтас Габрунас]]). [[3 сакавіка]] [[1991]] года асвячоны як касцёл{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}} і разам кляштарам адрэстаўраваны. У частцы памяшканняў кляштара размяшчаецца выдавецтва «Айдай» ({{langi|lt|„Aidai“}}), якое спецыялізуецца на выданні рэлігійнай і філасофскай літаратуры. == Архітэктура == [[Файл:Vilnius - St. Casimir's Church 02.jpg|left|thumb|Галоўны алтар]] [[Файл:Church of St. Casimir in Vilnius (Wilno) - crown.JPG|thumb|Купал]] Храм пабудаваны на ўзор [[рым]]скіх ранніх бязвежавых барочных касцёлаў. У плане 3-нефавы [[крыжова-купальны храм]]; галоўны [[неф]] перакрыты [[паўцыркульныя скляпенні|паўцыркульным скляпеннем]] на [[Падпружная арка|падпружных арках]], з [[распалубка]]мі; бакавыя, моцна павужаныя, падзелены на [[капліца|капліцы]] на ўзор касцёла [[Іль-Джэзу]] ў Рыме{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Гэта стварае ўражанне ледзь не прамавугольнага аб’ёму. Унутраная прастора [[базіліка]]льная. Сцены галоўнага нефа ўмацаваны знадворку [[эскарп]]амі, яго вышыня з [[купал]]ам 58 м. Купал дыяметрам 17 м на [[Сяродкрыжжа|скрыжаванні нефа і трансепта]] ўвенчаны [[Ліхтар (архітэктура)|ліхтаром]]<ref>А. Медонис. Туристу о Вильнюсе. Перевод с литовского языка. Вильнюс: Минтис, 1965. С. 73.</ref> з княжацкай [[карона]]й. Алтарныя карціны [[Ш. Чаховіч]]а і [[Ф. Смуглевіч]]а, размалёўкі [[І. Обст]]а{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Гэта першы і найвялікшы купал у архітэктуры Вільні<ref>А. Папшис. Вильнюс. Вильнюс: Минтис, 1977. С. 57.</ref>. Дзве высокія вежы галоўнага фасада адрозніваюць касцёл ад рымскага прататыпа; двухвежавы фасад стаў характэрнай рысай віленскага барока. [[Файл:Church of St. Casimir in Vilnius6.JPG|Бакавы алтар|thumb]] Прыбудаваны ў [[1755]] годзе прытвор у стылі барока ўнёс разнастайнасць у суровыя і лаканічныя формы храма. [[Пілястра|Пілястры]] і складана прафіляваны [[карніз]] сцен ствараюць уражанне мастацкай цэласнасці. Традыцыі [[Готыка|готыкі]] і позняга [[рэнесанс]]у ([[маньерызм]]у) прагледжваюцца ў магутных [[контрфорс]]ах бакавых фасадаў, круглых лесвічных вежах абапал [[Прэзбітэрый|прэзбітэрыя]], дэкоры [[скляпенне|скляпенняў]] [[сакрысція|сакрысціі]]. У храме маюцца мемарыяльныя табліцы ў гонар Святога [[Андрэй Баболя|Андрэя Баболі]], які служыў у касцёле ў [[1624]]—[[1630]] і [[1646]]—[[1652]] гадах, архітэктара [[Ёнас Мулокас|Ёнаса Мулокаса]], біскупа [[Юліёнас Сцяпанавічус|Юліёнаса Сцяпанавічуса]]. == Крыпта == У касцёле пад алтарнай часткай знаходзіцца [[крыпта]], у якой захоўваюцца [[мошчы]] Святога Андрэя Баболі. Сцены крыпты ўпрыгожаны рэлігійнымі роспісамі і надпісамі на лацінскай мове. <gallery> Image: Kriptawkazimire1.jpg|Роспіс Image: Kriptawkaximire3.jpg|Роспіс Image: Kriptawkazimire2.jpg|Роспіс Image: Kriptawkazimire4.jpg|Роспіс Image: Moscibobobli.jpg|Мошчы Святога [[Андрэй Баболя|Андрэя Баболі]] </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=Віленскі касцёл Казіміра|аўтар=}} * Wilno. Przewodnik krajoznawczy Juliusza Kłosa, Prof. Uniwersytetu St. Batorego. Wydanie trzecie poprawione po zgonie autora. Wilno, 1937. S. 176—179.{{ref-pl}} * Памятники искусства Советского Союза. Белоруссия, Литва, Латвия, Эстония. Справочник-путеводитель. Москва: Искусство. 1986. ISBN 5-210-00094-X. С. 400—401. {{Навігацыя}} == Спасылкі == * [http://www.vilnius.skynet.lt/hramy12.html Касцёл Св. Казіміра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071001015409/http://www.vilnius.skynet.lt/hramy12.html |date=1 кастрычніка 2007 }} * [http://www.vilnius-tourism.lt/index.php/en/34321/ The Church of St Casimir]{{ref-en}} * [http://vilnius.lcn.lt/parapijos/kazimiero/ Vilniaus Šv. Kazimiero bažnyčia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131008034331/http://vilnius.lcn.lt/parapijos/kazimiero |date=8 кастрычніка 2013 }}{{ref-lt}} [[Катэгорыя:Касцёлы Вільнюса]] [[Катэгорыя:Храмы Святога Казіміра|Вільня]] [[Катэгорыя:1616 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Вуліца Дзіджойі]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Літве]] [[Катэгорыя:Збудаванні Вільні ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Касцёлы Вільнюскай архідыяцэзіі]] 4au902xlm8iguhlxe5zm0oo9aebdigi 0 591775 5176069 4935851 2026-08-05T18:26:42Z JerzyKundrat 174 5176069 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус = Горад |беларуская назва = Камень-Кашырскі |арыгінальная назва = Камінь-Каширський |першае згадванне = 1196 |ранейшыя імёны = Кашэр, Кашырск |статус з = 1940 }} '''Камень-Кашырскі'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Камінь-Каширський}}) — горад раённага значэння ў [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], [[Камінь-Кашырскі раён|раённы цэнтр]]. == Этымалогія == Найбольш верагодна, што назва азначае тэрыторыю, дзе знаходзілася шмат каменя, напрыклад, крэмнію або асобных валуноў — цвёрдай горнай пароды, прынесенай калісьці ледавіком. Іншая версія, якая з’яўляецца сумнеўнай, тлумачыць слова «камень» так — збудаваная ў гэтых месцах драўляная абарончая спаруда была настолькі моцнай, што адпавядала каменнай сцяне. Другая частка назвы — Кашырскі — паходзіць ад таго, што горад некаторы час знаходзіўся ў уладанні князёў Сангушкаў — Кашырскіх. == Гісторыя == Гжэгаж Ранкоўскі сцвярджае, што ў дакументах паселішча Кашырск або Кашэр згадваецца яшчэ ў 1196 г. Заснавальнік горада — [[Валынскае княства|валынскі князь]] [[Раман Мсціслававіч]]. Ён пабудаваў замак для абароны сваіх паўночных межаў. У 1241 г. мястэчка захапіла [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўскае княства]], яно стала валоданнем [[Любарт|Любарта Гедымінавіча]]. З пачатку XV ст. горад згадваецца ў пісьмовых крыніцах як валоданне князёў [[Сангушкі|Сангушкаў-Кашырскіх]]. Апошні з роду — [[Падолле|Падольскі]] і [[Валынскае ваяводства (1566—1795)|валынскі]] [[ваявода]] Адам Сангушка ў 1628 г. заснаваў у горадзе дамініканскі манастыр. Пасля яго смерці Камень-Кашырскі перайшоў да роду Красіцкіх аж да канца XVIII ст. Пазней маёнтак адышоў да сямейства [[Напалеон Орда|Ордаў]]. У 1832 г. царскія ўлады закрылі дамініканскі манастыр, зрабіўшы касцёл парафіяльным. У 1830—1837 гг. збудаванне было перабудавана. У 1430 г. мястэчка атрымала [[магдэбургскае права]] (пацверджанае пасля і ў 1600 г.). Пасля [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] Камень-Кашырскі і навакольныя тэрыторыі пераходзяць пад уладу [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]], дзе паступова горад дэградаваў да статусу вёскі. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] Камень-Кашырскі і прылеглыя тэрыторыі ўвайшлі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў цэнтрам [[Воласць|воласці]]. У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] недалёг ад горада праходзіла лінія фронту. Пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] Камень-Кашырскі зноў пераходзіць пад уладу [[Другая Польская Рэспубліка|Польшчы]] і стаў цэнтрам Камень-Кашырскага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У 1923 г. ў Камені-Кашырскім было створана павятовае староства. 1 студзеня 1927 г. вясковая Камен-Кашырская [[гміна]] атрымала статус гарадской гміны. У 1940 г. з прыходам [[СССР|савецкай улады]] быў утвораны Камень-Кашырскі [[раён]]. Пачалі дзейнасць гарадскі і раённы саветы. З пачатку вайны 1941—1945 гг. тэрыторыя раёна была акупаваная нацыстамі і ўключана ў склад Камень-Кашырскай акругі. Тут дзейнічалі партызанскія атрады пад камандаваннем М. П. Канішчука, А. П. Брынскага, О. Ф. Фёдарава, у вёсцы Хоцешыў функцыянавала школа старшын [[УПА]]. Канец акупацыі раёна прыпадае на сакавік-красавік 1944 г. У 1945 г. у Камні-Кашырскім створана педагагічнае вучылішча. У 1947 г. у горадзе адкрылі медыцынскую школу, якую праз год рэарганізавалі ў медыцынскае вучылішча. У 1961 г. пачаў працу Камень-Кашырскі лесазавод. За перыяд з 1970-я па 1980-я гг. пачалі сваю працу хлебазавод, кансервавы завод, дрэваапрацоўчы завод, камбікормавы завод, маслазавод. У 1991 г. на ўсеўкраінскім рэферэндуме ў пацверджанне Акта абвяшчэння незалежнасці [[Украіна|Украіны]] за незалежнасць дзяржавы прагаласавала 94,2 % жыхароў раёна. У 1991 г. раён аднесены да зоны гарантаванага добраахвотнага адсялення (катэгорыя III) пацярпелых з прычыны аварыі на [[ЧАЭС]]. На тэрыторыі раёна дзейнічае 46 рэлігійных аб’яднанняў. У 1996 г. рашэннем сесіі гарадскога савета народных дэпутатаў ад 14 верасня 1996 г. зацверджаны праект герба, сцяга і пячаткі горада Каменя-Кашырскага. У 1999 г. у вёсцы Міхнаўка быў адкрыты Свята-Срэценскі манастыр. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Помнікі даўніны == * У цэнтры горада ёсць рэшткі старажытнага гарадзішча, размешчанага на правым беразе ракі Цыр. У 1987—1988 гг. археалагічныя даследаванні на тэрыторыі гарадзішча праводзіла экспедыцыя Валынскага краязнаўчага музея пад кіраўніцтвам С. Д. Панішка; * Касцёл і капліца [[Дамініканцы|дамініканцаў]], пабудаваныя ў першай палове XVII ст. У [[міжваенны перыяд]] ХХ ст. касцёл яшчэ выкарыстоўваўся для службаў, аднак у [[СССР|савецкі час]] быў моцна перабудаваны. У ім некаторы час дзейнічала пякарня. Капліца размешчана побач, рэстаўраваная толькі звонку. Памяшканне былога касцёла не з’яўляецца помнікам, капліца ж — помнік архітэктуры мясцовага значэння. Належыць каталіцкай абшчыне горада і ёю выкарыстоўваецца; * Царква Святога прарока Іллі, пабудаваная ў 1700 г. Званіцу царквы надбудавалі ў 1886 г. У ноч на 8 красавіка 2015 г. царква згарэла. * Царква Нараджэння Прасвятой Багародзіцы была пабудавана ў 1723 г. на сродкі мясцовага памешчыка Івана Красіцкага. У 1880 г. адзін з трох аўтэнтычных купалоў перарабілі пад званіцу; * У горадзе ёсць некалькі помнікаў і мемарыяльны комплекс у гонар воінаў [[Савецкая Армія|савецкай арміі]]. Сярод помнікаў — таксама помнік [[Халакост|загінуўшым габрэям]] мясцовага [[гета]], мясцовым жыхарам, якія [[Афганская вайна (1979—1989)|загінулі ў Афганістане]]. == Крыніцы == {{Reflist}} {{Населеныя пункты Камінь-Кашырскага раёна}} {{Валынская вобласць}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Валынскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камінь-Кашырскага раёна]] shohlclc61dgcbcd6oxt1lgkbrptkc5 5176070 5176069 2026-08-05T18:27:16Z JerzyKundrat 174 5176070 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус = Горад |беларуская назва = Камень-Кашырскі |арыгінальная назва = Камінь-Каширський |першае згадванне = 1196 |ранейшыя імёны = Кашэр, Кашырск |статус з = 1940 }} '''Камень-Кашырскі'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Камінь-Каширський}}) — горад раённага значэння ў [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], [[Камінь-Кашырскі раён|раённы цэнтр]]. == Назва == Найбольш верагодна, што назва азначае тэрыторыю, дзе знаходзілася шмат каменя, напрыклад, крэмнію або асобных валуноў — цвёрдай горнай пароды, прынесенай калісьці ледавіком. Іншая версія, якая з’яўляецца сумнеўнай, тлумачыць слова «камень» так — збудаваная ў гэтых месцах драўляная абарончая спаруда была настолькі моцнай, што адпавядала каменнай сцяне. Другая частка назвы — Кашырскі — паходзіць ад таго, што горад некаторы час знаходзіўся ў уладанні князёў Сангушкаў — Кашырскіх. == Гісторыя == Гжэгаж Ранкоўскі сцвярджае, што ў дакументах паселішча Кашырск або Кашэр згадваецца яшчэ ў 1196 г. Заснавальнік горада — [[Валынскае княства|валынскі князь]] [[Раман Мсціслававіч]]. Ён пабудаваў замак для абароны сваіх паўночных межаў. У 1241 г. мястэчка захапіла [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўскае княства]], яно стала валоданнем [[Любарт|Любарта Гедымінавіча]]. З пачатку XV ст. горад згадваецца ў пісьмовых крыніцах як валоданне князёў [[Сангушкі|Сангушкаў-Кашырскіх]]. Апошні з роду — [[Падолле|Падольскі]] і [[Валынскае ваяводства (1566—1795)|валынскі]] [[ваявода]] Адам Сангушка ў 1628 г. заснаваў у горадзе дамініканскі манастыр. Пасля яго смерці Камень-Кашырскі перайшоў да роду Красіцкіх аж да канца XVIII ст. Пазней маёнтак адышоў да сямейства [[Напалеон Орда|Ордаў]]. У 1832 г. царскія ўлады закрылі дамініканскі манастыр, зрабіўшы касцёл парафіяльным. У 1830—1837 гг. збудаванне было перабудавана. У 1430 г. мястэчка атрымала [[магдэбургскае права]] (пацверджанае пасля і ў 1600 г.). Пасля [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] Камень-Кашырскі і навакольныя тэрыторыі пераходзяць пад уладу [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчы]], дзе паступова горад дэградаваў да статусу вёскі. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] Камень-Кашырскі і прылеглыя тэрыторыі ўвайшлі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў цэнтрам [[Воласць|воласці]]. У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] недалёг ад горада праходзіла лінія фронту. Пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] Камень-Кашырскі зноў пераходзіць пад уладу [[Другая Польская Рэспубліка|Польшчы]] і стаў цэнтрам Камень-Кашырскага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У 1923 г. ў Камені-Кашырскім было створана павятовае староства. 1 студзеня 1927 г. вясковая Камен-Кашырская [[гміна]] атрымала статус гарадской гміны. У 1940 г. з прыходам [[СССР|савецкай улады]] быў утвораны Камень-Кашырскі [[раён]]. Пачалі дзейнасць гарадскі і раённы саветы. З пачатку вайны 1941—1945 гг. тэрыторыя раёна была акупаваная нацыстамі і ўключана ў склад Камень-Кашырскай акругі. Тут дзейнічалі партызанскія атрады пад камандаваннем М. П. Канішчука, А. П. Брынскага, О. Ф. Фёдарава, у вёсцы Хоцешыў функцыянавала школа старшын [[УПА]]. Канец акупацыі раёна прыпадае на сакавік-красавік 1944 г. У 1945 г. у Камні-Кашырскім створана педагагічнае вучылішча. У 1947 г. у горадзе адкрылі медыцынскую школу, якую праз год рэарганізавалі ў медыцынскае вучылішча. У 1961 г. пачаў працу Камень-Кашырскі лесазавод. За перыяд з 1970-я па 1980-я гг. пачалі сваю працу хлебазавод, кансервавы завод, дрэваапрацоўчы завод, камбікормавы завод, маслазавод. У 1991 г. на ўсеўкраінскім рэферэндуме ў пацверджанне Акта абвяшчэння незалежнасці [[Украіна|Украіны]] за незалежнасць дзяржавы прагаласавала 94,2 % жыхароў раёна. У 1991 г. раён аднесены да зоны гарантаванага добраахвотнага адсялення (катэгорыя III) пацярпелых з прычыны аварыі на [[ЧАЭС]]. На тэрыторыі раёна дзейнічае 46 рэлігійных аб’яднанняў. У 1996 г. рашэннем сесіі гарадскога савета народных дэпутатаў ад 14 верасня 1996 г. зацверджаны праект герба, сцяга і пячаткі горада Каменя-Кашырскага. У 1999 г. у вёсцы Міхнаўка быў адкрыты Свята-Срэценскі манастыр. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Помнікі даўніны == * У цэнтры горада ёсць рэшткі старажытнага гарадзішча, размешчанага на правым беразе ракі Цыр. У 1987—1988 гг. археалагічныя даследаванні на тэрыторыі гарадзішча праводзіла экспедыцыя Валынскага краязнаўчага музея пад кіраўніцтвам С. Д. Панішка; * Касцёл і капліца [[Дамініканцы|дамініканцаў]], пабудаваныя ў першай палове XVII ст. У [[міжваенны перыяд]] ХХ ст. касцёл яшчэ выкарыстоўваўся для службаў, аднак у [[СССР|савецкі час]] быў моцна перабудаваны. У ім некаторы час дзейнічала пякарня. Капліца размешчана побач, рэстаўраваная толькі звонку. Памяшканне былога касцёла не з’яўляецца помнікам, капліца ж — помнік архітэктуры мясцовага значэння. Належыць каталіцкай абшчыне горада і ёю выкарыстоўваецца; * Царква Святога прарока Іллі, пабудаваная ў 1700 г. Званіцу царквы надбудавалі ў 1886 г. У ноч на 8 красавіка 2015 г. царква згарэла. * Царква Нараджэння Прасвятой Багародзіцы была пабудавана ў 1723 г. на сродкі мясцовага памешчыка Івана Красіцкага. У 1880 г. адзін з трох аўтэнтычных купалоў перарабілі пад званіцу; * У горадзе ёсць некалькі помнікаў і мемарыяльны комплекс у гонар воінаў [[Савецкая Армія|савецкай арміі]]. Сярод помнікаў — таксама помнік [[Халакост|загінуўшым габрэям]] мясцовага [[гета]], мясцовым жыхарам, якія [[Афганская вайна (1979—1989)|загінулі ў Афганістане]]. == Крыніцы == {{Reflist}} {{Населеныя пункты Камінь-Кашырскага раёна}} {{Валынская вобласць}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Валынскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камінь-Кашырскага раёна]] dpm46ut8bo73mb895q6tke25euwllkh 0 594830 5176358 5139964 2026-08-06T10:26:49Z Pabojnia 135280 /* Выдатныя фільмы */ афармленне 5176358 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} [[File:Roger Ebert cropped.jpg|thumb|alt=Роджэр Эберт|«Адным з падарункаў, які можа зрабіць кінааматар іншаму аматару кіно, з’яўляецца назва цудоўнага фільма, які той яшчэ для сябе не адкрыў. Тут змешчана больш за 300 новых аглядаў і хвалебных водгукаў на фільмы з далёкага мінулага да самых нядаўніх часоў, усе фільмы, якія я лічу годнымі звання „выдатных“». — Роджэр Эберт<ref name="The Great Movies" />]] '''''Выдатныя фільмы''''' ({{lang-en|The Great Movies}}) — назва шэрагу папяровых і анлайн-публікацый вядомага [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскага]] кінакрытыка [[Роджэр Эберт|Роджэра Эберта]] ([[1942]]—[[2013]]), прысвечаных найлепшым з яго пункту гледжання фільмам у гісторыі [[Кінамастацтва|кіно]]. Мэтай гэтых публікацый, паводле слоў самога Эберта, было «правесці экскурсію па славутасцях першага стагоддзя кіно»{{sfn|The Great Movies|2002}}. «''Выдатныя фільмы''» былі апублікаваны ў якасці асобных рэцэнзій на афіцыйным сайце кінакрытыка, а таксама сабраны і выдадзены ў чатырох кнігах: * «''Выдатныя фільмы''» (апублікавана ў [[2002]] годзе){{sfn|The Great Movies|2002}} * «''Выдатныя фільмы II''» (апублікавана ў [[2005]] годзе){{sfn|The Great Movies II|2005}} * «''Выдатныя фільмы III''» (апублікавана ў [[2010]] годзе){{sfn|The Great Movies III|2010}} * «''Выдатныя фільмы IV''» (апублікавана ў [[2016]] годзе){{sfn|The Great Movies IV|2016}} У канчатковым рахунку, Роджэр Эберт апублікаваў '''364''' хвалебныя рэцэнзіі, у якіх прысвойваў таму ці іншаму твору званне «''Выдатнага фільма''»<ref name="The Great Movies" />. Аднак гэты лік утрымлівае асобныя абагульненні серый фільмаў, зробленыя крытыкам. Так, Эберт аб’яднаў у адно цэлае серую фільмаў «''{{нп5|Up (серыя фільмаў)|Up|en|Up (film series)}}''», абагульніў фільмы «''{{нп5|Трылогія Апу|Трылогіі Апу|en|The Apu Trilogy}}''», дзесяць серый тэлецыкла «''[[Дэкалог (тэлецыкл)|Дэкалог]]''», трылогію «''[[Тры колеры]]''», а таксама прысвяціў адну рэцэнзію рэтраспектыве кінематаграфічных прац [[Бастэр Кітан|Бастэра Кітана]]. У сувязі з гэтым агульная колькасць «''Выдатных фільмаў''» Эберта на розных інтэрнэт-рэсурсах вагаецца ад 364 да больш чым чатырохсот. Напрыклад, на сайце «''[[КиноПоиск]]''» спіс складаецца з 407 фільмаў<ref name="KinoPoisk" />, а на сайце «''iCheckMovies''» іх лік дасягае 409<ref name="iCheckMovies" />. == Выдатныя фільмы == {{Асноўная катэгорыя|Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; width:100%;" !width="8%" align="center"|'''Год''' !width="32%"|'''Фільм(ы)''' !width="32%"|'''Рэжысёр(ы)''' !width="28%"|'''Спасылка на рэцэнзію Роджэра Эберта''' |- |align="center"|[[1914 год у гісторыі кіно|1914]] |«''{{нп5|Кабірыя||en|Cabiria}}''» |{{нп5|Джавані Пастроне||en|Giovanni Pastrone}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-cabiria-1914 «''Cabiria''»] |- |align="center"|[[1915 год у гісторыі кіно|1915]] |«''{{нп5|Нараджэнне нацыі||en|The Birth of a Nation}}''» |[[Дэвід Уорк Грыфіт]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-birth-of-a-nation-1915 «''The Birth of a Nation''»] |- |align="center"|[[1919 год у гісторыі кіно|1919]] |«''{{нп5|Зламаныя кветкі (фільм, 1919)|Зламаныя кветкі|en|Broken Blossoms}}''» |[[Дэвід Уорк Грыфіт]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-broken-blossoms-1919 «''Broken Blossoms''»] |- |align="center"|[[1920 год у гісторыі кіно|1920]] |«''{{нп5|Кабінет доктара Калігары||en|The Cabinet of Dr. Caligari}}''» |{{нп5|Робер Вінэ||en|Robert Wiene}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-cabinet-of-dr-caligari-1920 «''The Cabinet of Dr. Caligari''»] |- |align="center"|[[1922 год у гісторыі кіно|1922]] |«''{{нп5|Нанук з поўначы||en|Nanook of the North}}''» |{{нп5|Роберт Флаэрці||en|Robert J. Flaherty}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-nanook-of-the-north-1922 «''Nanook of the North''»] |- |align="center"|[[1922 год у гісторыі кіно|1922]] |«''[[Насферату: Сімфонія жаху]]''» |[[Фрыдрых Вільгельм Мурнаў]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-nosferatu-1922 «''Nosferatu''»] |- |align="center"|[[1923 год у гісторыі кіно|1923]] |«''{{нп5|Душы на продаж||en|Souls For Sale}}''» |{{нп5|Руперт Х’юз||en|Rupert Hughes}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/souls-for-sale-1923 «''Souls For Sale''»] |- |align="center"|[[1923 год у гісторыі кіно|1923]] |«''{{нп5|Нарэшце ў бяспецы!||en|Safety Last!}}''» |{{нп5|Фрэд Н’юмаер||en|Fred C. Newmeyer}}, {{нп5|Сэм Тэйлар||en|Sam Taylor (director)}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-safety-last-1923 «''Safety Last''»] |- |align="center"|[[1924 год у гісторыі кіно|1924]] |«''{{нп5|Апошні чалавек||en|The Last Laugh (1924 film)}}''» |[[Фрыдрых Вільгельм Мурнаў]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-last-laugh-1924 «''The Last Laugh''»] |- |align="center"|[[1924 год у гісторыі кіно|1924]] |«''{{нп5|Сквапнасць (фільм, 1924)|Сквапнасць|en|Greed (film)}}''» |{{нп5|Эрых фон Штрогейм||en|Erich von Stroheim}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-greed-1925 «''Greed''»] |- |align="center"|[[1925 год у гісторыі кіно|1925]] |«''[[Браняносец «Пацёмкін» (фільм)|Браняносец „Пацёмкін“]]''» |[[Сяргей Міхайлавіч Эйзенштэйн|Сяргей Эйзенштэйн]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-battleship-potemkin-1925 «''The Battleship Potemkin''»] |- |align="center"|[[1925 год у гісторыі кіно|1925]] |«''{{нп5|Прывід оперы (фільм, 1925)|Прывід оперы|en|The Phantom of the Opera (1925 film)}}''» |{{нп5|Гастон Леру||en|Gaston Leroux}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-phantom-of-the-opera-1925 «''The Phantom of the Opera''»] |- |align="center"|[[1926 год у гісторыі кіно|1926]] |«''{{нп5|Генерал (фільм, 1926)|Генерал|en|The General (1926 film)}}''» |{{нп5|Клайд Брукман||en|Clyde Bruckman}}, [[Бастэр Кітан]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-general-1927 «''The General''»] |- |align="center"|[[1926 год у гісторыі кіно|1926]] |«''{{нп5|Фаўст (фільм, 1926)|Фаўст|en|Faust (1926 film)}}''» |[[Фрыдрых Вільгельм Мурнаў]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-faust-1926 «''Faust''»] |- |align="center"|[[1927 год у гісторыі кіно|1927]] |«''[[Метраполіс]]''» |[[Фрыц Ланг]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-metropolis-2010-restoration-1927 «''Metropolis''»] |- |align="center"|[[1927 год у гісторыі кіно|1927]] |«''{{нп5|Узыход сонца||en|Sunrise: A Song of Two Humans}}''» |[[Фрыдрых Вільгельм Мурнаў]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-sunrise-1928 «''Sunrise''»] |- |align="center"|[[1928 год у гісторыі кіно|1928]] |«''{{нп5|Падзенне дому Ашэраў (французскі фільм, 1928)|Падзенне дому Ашэраў|en|The Fall of the House of Usher (1928 French film)}}''» |{{нп5|Жан Эпштэйн||en|Jean Epstein}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-fall-of-the-house-of-usher-1928 «''The Fall of the House of Usher''»] |- |align="center"|[[1928 год у гісторыі кіно|1928]] |«''{{нп5|Страсці Жаны Дарк||en|The Passion of Joan of Arc}}''» |[[Карл Тэадор Дрэер]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-passion-of-joan-of-arc-1928 «''The Passion of Joan of Arc''»] |- |align="center"|[[1928 год у гісторыі кіно|1928]] |«''{{нп5|Цырк (фільм, 1928)|Цырк|en|The Circus (film)}}''» |[[Чарлі Чаплін]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-circus-1928 «''The Circus''»] |- |align="center"|[[1928 год у гісторыі кіно|1928]] |«''{{нп5|Чалавек, які смяецца (фільм, 1928)|Чалавек, які смяецца|en|The Man Who Laughs (1928 film)}}''» |{{нп5|Паўль Лені||en|Paul Leni}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-man-who-laughs-1928 «''The Man Who Laughs''»] |- |align="center"|[[1929 год у гісторыі кіно|1929]] |«''[[Андалузскі сабака]]''» |[[Луіс Буньюэль]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-un-chien-andalou-1928 «''Un Chien Andalou''»] |- |align="center"|[[1929 год у гісторыі кіно|1929]] |«''{{нп5|Дзённік згубленай дзяўчыны||en|Diary of a Lost Girl}}''» |[[Георг Вільгельм Пабст]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-diary-of-a-lost-girl-1929 «''Diary of a Lost Girl''»] |- |align="center"|[[1929 год у гісторыі кіно|1929]] |«''{{нп5|Скрыня Пандоры (фільм, 1929)|Скрыня Пандоры|en|Pandora's Box (1929 film)}}''» |[[Георг Вільгельм Пабст]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-pandoras-box-1928 «''Pandora’s Box''»] |- |align="center"|[[1929 год у гісторыі кіно|1929]] |«''[[Чалавек з кінаапаратам]]''» |[[Дзыга Вертаў]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-man-with-a-movie-camera-1929 «''Man With a Movie Camera''»] |- |align="center"|[[1931 год у гісторыі кіно|1931]] |«''[[Агні вялікага горада]]''» |[[Чарлі Чаплін]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-city-lights-1931 «''City Lights''»] |- |align="center"|[[1931 год у гісторыі кіно|1931]] |«''{{нп5|Дракула (англамоўны фільм, 1931)|Дракула|en|Dracula (1931 English-language film)}}''» |{{нп5|Тод Броўнінг||en|Tod Browning}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-dracula-1931 «''Dracula''»] |- |align="center"|[[1931 год у гісторыі кіно|1931]] |«''[[М (фільм, 1931)|М]]''» |[[Фрыц Ланг]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-m-1931 «''M''»] |- |align="center"|[[1932 год у гісторыі кіно|1932]] |«''{{нп5|Непрыемнасці ў раі||en|Trouble in Paradise (film)}}''» |[[Эрнст Любіч]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-trouble-in-paradise-1932 «''Trouble in Paradise''»] |- |align="center"|[[1933 год у гісторыі кіно|1933]] |«''{{нп5|Качыны суп||en|Duck Soup (1933 film)}}''» |[[Леа Мак-Кэры]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-duck-soup-1933 «''Duck Soup''»] |- |align="center"|[[1933 год у гісторыі кіно|1933]] |«''{{нп5|Кінг Конг (фільм, 1933)|Кінг Конг|en|King Kong (1933 film)}}''» |{{нп5|Мэрыян К. Купер||en|Merian C. Cooper}}, {{нп5|Эрнэст Б. Шодсак||en|Ernest B. Schoedsack}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-king-kong-1933 «''King Kong''»] |- |align="center"|[[1934 год у гісторыі кіно|1934]] |«''{{нп5|Аталанта (фільм, 1934)|Аталанта|en|L'Atalante}}''» |[[Жан Віго]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-latalante-1934 «''L’Atalante''»] |- |align="center"|[[1934 год у гісторыі кіно|1934]] |«''{{нп5|Распусная імператрыца||en|The Scarlet Empress}}''» |{{нп5|Джозэф фон Штэрнберг||en|Josef von Sternberg}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-scarlet-empress-1934 «''The Scarlet Empress''»] |- |align="center"|[[1934 год у гісторыі кіно|1934]] |«''{{нп5|Тонкі чалавек||en|The Thin Man (film)}}''» |{{нп5|В. С. Ван Дайк||en|W. S. Van Dyke}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-thin-man-1934 «''The Thin Man''»] |- |align="center"|[[1935 год у гісторыі кіно|1935]] |«''{{нп5|Нявеста Франкенштэйна||en|Bride of Frankenstein}}''» |{{нп5|Джэймс Уэйл||en|James Whale}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-bride-of-frankenstein «''Bride of Frankenstein''»] |- |align="center"|[[1935 год у гісторыі кіно|1935]] |«''{{нп5|Трыумф волі||en|Triumph of the Will}}''» |[[Лені Рыфеншталь]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-triumph-of-the-will-1935 «''Triumph of the Will''»] |- |align="center"|[[1935 год у гісторыі кіно|1935]] |«''{{нп5|Цыліндр (фільм, 1935)|Цыліндр|en|Top Hat}}''» |{{нп5|Марк Сэндрыч||en|Mark Sandrich}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-top-hat-1935 «''Top Hat''»] |- |align="center"|[[1936 год у гісторыі кіно|1936]] |«''{{нп5|Адзіны сын (фільм, 1936)|Адзіны сын|en|The Only Son (1936 film)}}''» |[[Ясудзіро Одзу]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-only-son-1936 «''The Only Son''»] |- |align="center"|[[1936 год у гісторыі кіно|1936]] |«''{{нп5|Мой чалавек Годфры (фільм, 1936)|Мой чалавек Годфры|en|My Man Godfrey}}''» |{{нп5|Грэгары Ла Кава||en|Gregory La Cava}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-my-man-godfrey-1936 «''My Man Godfrey''»] |- |align="center"|[[1936 год у гісторыі кіно|1936]] |«''{{нп5|Час свінга||en|Swing Time (film)}}''» |[[Джордж Стывенс]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-swing-time-1936 «''Swing Time''»] |- |align="center"|[[1937 год у гісторыі кіно|1937]] |«''{{нп5|Беласнежка і сем гномаў (фільм, 1937)|Беласнежка і сем гномаў|en|Snow White and the Seven Dwarfs (1937 film)}}''» |{{нп5|Дэвід Хэнд||en|David Hand (animator)}}, {{нп5|Уільям Котрэл||fr|Bill Cottrell}}, {{нп5|Уілфрэд Джэксан||en|Wilfred Jackson}}, {{нп5|Лары Морэй||en|Larry Morey}}, {{нп5|Перс Пірс|Перс Пірс |en|Perce Pearce}}, {{нп5|Бэн Шарпстын||en|Ben Sharpsteen}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-snow-white-and-the-seven-dwarfs-1937 «''Snow White and the Seven Dwarfs''»] |- |align="center"|[[1937 год у гісторыі кіно|1937]] |«''{{нп5|Вялікая ілюзія||en|La Grande Illusion}}''» |[[Жан Рэнуар]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-grand-illusion-1937 «''Grand Illusion''»] |- |align="center"|[[1937 год у гісторыі кіно|1937]] |«''{{нп5|Саступі месца заўтрашняму дню||en|Make Way for Tomorrow}}''» |[[Леа Мак-Кэры]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/make-way-for-tomorrow-1937 «''Make Way for Tomorrow''»] |- |align="center"|[[1938 год у гісторыі кіно|1938]] |«''{{нп5|Прыгоды Робін Гуда (фільм, 1938)|Прыгоды Робін Гуда|en|The Adventures of Robin Hood}}''» |[[Майкл Кёртыс]], {{нп5|Уільям Кейлі||en|William Keighley}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-adventures-of-robin-hood-1938 «''The Adventures of Robin Hood''»] |- |align="center"|[[1939 год у гісторыі кіно|1939]] |«''{{нп5|Дыліжанс (фільм, 1939)|Дыліжанс|en|Stagecoach (1939 film)}}''» |[[Джон Форд (рэжысёр)|Джон Форд]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-stagecoach-1939 «''Stagecoach''»] |- |align="center"|[[1939 год у гісторыі кіно|1939]] |«''[[Знесеныя ветрам (фільм)|Знесеныя ветрам]]''» |[[Віктар Флемінг]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-gone-with-the-wind-1939 «''Gone With the Wind''»] |- |align="center"|[[1939 год у гісторыі кіно|1939]] |«''{{нп5|Правілы гульні||en|The Rules of the Game}}''» |[[Жан Рэнуар]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-rules-of-the-game-1939 «''The Rules of the Game''»] |- |align="center"|[[1939 год у гісторыі кіно|1939]] |«''{{нп5|Чараўнік краіны Оз (фільм, 1939)|Чараўнік краіны Оз|en|The Wizard of Oz (1939 film)}}''» |[[Віктар Флемінг]], [[Кінг Відар]], [[Джордж К’юкар]], {{нп5|Рычард Торп||en|Richard Thorpe}}, [[Норман Таўраг]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-wizard-of-oz-1939 «''The Wizard of Oz''»] |- |align="center"|[[1940 год у гісторыі кіно|1940]] |«''{{нп5|Багдадскі злодзей (фільм, 1940)|Багдадскі злодзей|en|The Thief of Bagdad (1940 film)}}''» |{{нп5|Майкл Паўэл||en|Michael Powell}}, {{нп5|Людвіг Бергер (рэжысёр)|Людвіг Бергер|en|Ludwig Berger (director)}}, {{нп5|Цім Уэлан||en|Tim Whelan}}, {{нп5|Аляксандр Корда||en|Alexander Korda}}, {{нп5|Золтан Корда||en|Zoltan Korda}}, {{нп5|Уільям Кэмеран Мензіс||en|William Cameron Menzies}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/the-thief-of-bagdad-1940 «''The Thief of Bagdad''»] |- |align="center"|[[1940 год у гісторыі кіно|1940]] |«''{{нп5|Банкаўскі сышчык||en|The Bank Dick}}''» |{{нп5|Эдвард Ф. Клайн||en|Edward F. Cline}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-bank-dick-1940 «''The Bank Dick''»] |- |align="center"|[[1940 год у гісторыі кіно|1940]] |«''[[Вялікі дыктатар]]''» |[[Чарлі Чаплін]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-great-dictator-1940 «''The Great Dictator''»] |- |align="center"|[[1940 год у гісторыі кіно|1940]] |«''{{нп5|Гронкі гневу (фільм, 1940)|Гронкі гневу|en|The Grapes of Wrath (film)}}''» |[[Джон Форд (рэжысёр)|Джон Форд]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-grapes-of-wrath-1940 «''The Grapes of Wrath''»] |- |align="center"|[[1940 год у гісторыі кіно|1940]] |«''[[Пінокіа (мультфільм)|Пінокіа]]''» |{{нп5|Бэн Шарпстын||en|Ben Sharpsteen}}, {{нп5|Хамільтан Ласкі||en|Hamilton Luske}}, {{нп5|Біл Робертс||fr|Bill Roberts}}, {{нп5|Норман Фергюсан||en|Norm Ferguson (animator)}}, {{нп5|Джэк Кіні||en|Jack Kinney}}, {{нп5|Уілфрэд Джэксан||en|Wilfred Jackson}}, {{нп5|Т. Хі||en|T. Hee}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-pinocchio-1940 «''Pinocchio''»] |- |align="center"|[[1941 год у гісторыі кіно|1941]] |«''[[Грамадзянін Кейн]]''» |[[Орсан Уэлс]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-citizen-kane-1941 «''Citizen Kane''»] |- |align="center"|[[1941 год у гісторыі кіно|1941]] |«''{{нп5|Лэдзі Ева||en|The Lady Eve}}''» |{{нп5|Прэстан Сцёрджэс||en|Preston Sturges}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-lady-eve-1941 «''The Lady Eve''»] |- |align="center"|[[1941 год у гісторыі кіно|1941]] |«''{{нп5|Мальтыйскі сокал (фільм, 1941)|Мальтыйскі сокал|en|The Maltese Falcon (1941 film)}}''» |[[Джон Х’юстан]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-maltese-falcon-1941 «''The Maltese Falcon''»] |- |align="center"|[[1942 год у гісторыі кіно|1942]] |«''[[Касабланка (фільм)|Касабланка]]''» |[[Майкл Кёртыс]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-casablanca-1942 «''Casablanca''»] |- |align="center"|[[1942 год у гісторыі кіно|1942]] |«''{{нп5|Людзі-кошкі (фільм, 1942)|Людзі-кошкі|en|Cat People (1942 film)}}''» |{{нп5|Жак Турнёр||en|Jacques Tourneur}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-cat-people-1942 «''Cat People''»] |- |align="center"|[[1942 год у гісторыі кіно|1942]] |«''{{нп5|Янкі Дудл Дэндзі||en|Yankee Doodle Dandy}}''» |[[Майкл Кёртыс]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-yankee-doodle-dandy-1942 «''Yankee Doodle Dandy''»] |- |align="center"|[[1943 год у гісторыі кіно|1943]] |«''{{нп5|Жыццё і смерць палкоўніка Блімпа||en|The Life and Death of Colonel Blimp}}''» |{{нп5|Майкл Паўэл||en|Michael Powell}}, {{нп5|Эмерык Прэсбургер||en|Emeric Pressburger}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-life-and-death-of-colonel-blimp-1943 «''The Life and Death of Colonel Blimp''»] |- |align="center"|[[1943 год у гісторыі кіно|1943]] |«''{{нп5|Цень сумневу||en|Shadow of a Doubt}}''» |[[Альфрэд Хічкак]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-shadow-of-a-doubt-1943 «''Shadow of a Doubt''»] |- |align="center"|[[1944 год у гісторыі кіно|1944]] |«''{{нп5|Двайная страхоўка (фільм, 1944)|Двайная страхоўка|en|Double Indemnity (film)}}''» |[[Білі Уайлдэр]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-double-indemnity-1944 «''Double Indemnity''»] |- |align="center"|[[1944 год у гісторыі кіно|1944]] |«''{{нп5|Лаўра (фільм, 1944)|Лаўра|en|Laura (1944 film)}}''» |{{нп5|Ота Прэмінгер||en|Otto Preminger}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-laura-1944 «''Laura''»] |- |align="center"|[[1945 год у гісторыі кіно|1945]] |«''{{нп5|Аб’езд (фільм, 1945)|Аб’езд|en|Detour (1945 film)}}''» |{{нп5|Эдгар Георг Ульмер||en|Edgar G. Ulmer}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-detour-1945 «''Detour''»] |- |align="center"|[[1945 год у гісторыі кіно|1945]] |«''{{нп5|Дзеці райка||en|Children of Paradise}}''» |{{нп5|Марсэль Карнэ||en|Marcel Carné}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-children-of-paradise-1945 «''Children of Paradise''»] |- |align="center"|[[1946 год у гісторыі кіно|1946]] |«''{{нп5|Вялікі сон (фільм, 1946)|Вялікі сон|en|The Big Sleep (1946 film)}}''» |[[Говард Хоўкс]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-big-sleep-1946 «''The Big Sleep''»] |- |align="center"|[[1946 год у гісторыі кіно|1946]] |«''{{нп5|Вялікія спадзяванні||en|Great Expectations (1946 film)}}''» |[[Дэвід Лін]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-great-expectations-1946 «''Great Expectations''»] |- |align="center"|[[1946 год у гісторыі кіно|1946]] |«''[[Гэтае цудоўнае жыццё]]''» |[[Фрэнк Капра]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-its-a-wonderful-life-1946 «''It’s a Wonderful Life''»] |- |align="center"|[[1946 год у гісторыі кіно|1946]] |«''{{нп5|Мая дарагая Клеменціна||en|My Darling Clementine}}''» |[[Джон Форд (рэжысёр)|Джон Форд]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-my-darling-clementine-1946 «''My Darling Clementine''»] |- |align="center"|[[1946 год у гісторыі кіно|1946]] |«''[[Найлепшыя гады нашага жыцця]]''» |[[Уільям Уайлер]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/the-best-years-of-our-lives-1946 «''The Best Years of Our Lives''»] |- |align="center"|[[1946 год у гісторыі кіно|1946]] |«''{{нп5|Прыгажуня і пачвара (фільм, 1946)|Прыгажуня і пачвара|en|Beauty and the Beast (1946 film)}}''» |[[Жан Както]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-beauty-and-the-beast-1946 «''Beauty and the Beast''»] |- |align="center"|[[1946 год у гісторыі кіно|1946]] |«''{{нп5|Сумна вядомыя||en|Notorious (1946 film)}}''» |[[Альфрэд Хічкак]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-notorious-1946 «''Notorious''»] |- |align="center"|[[1947 год у гісторыі кіно|1947]] |«''{{нп5|З мінулага||en|Out of the Past}}''» |{{нп5|Жак Турнёр||en|Jacques Tourneur}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-out-of-the-past-1947 «''Out of the Past''»] |- |align="center"|[[1948 год у гісторыі кіно|1948]] |«''{{нп5|Выкрадальнікі ровараў (фільм, 1948)|Выкрадальнікі ровараў|en|Bicycle Thieves}}''» |[[Віторыа дэ Сіка]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-bicycle-thief--bicycle-thieves-1949 «''The Bicycle Thief''»] |- |align="center"|[[1948 год у гісторыі кіно|1948]] |«''{{нп5|Скарбы Сьера-Мадрэ||en|The Treasure of the Sierra Madre (film)}}''» |[[Джон Х’юстан]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-treasure-of-the-sierra-madre-1948 «''The Treasure of the Sierra Madre''»] |- |align="center"|[[1948 год у гісторыі кіно|1948]] |«''{{нп5|Чырвоная рака (фільм, 1948)|Чырвоная рака|en|Red River (1948 film)}}''» |[[Говард Хоўкс]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-red-river-1948 «''Red River''»] |- |align="center"|[[1948 год у гісторыі кіно|1948]] |«''{{нп5|Чырвоныя чаравічкі (фільм, 1948)|Чырвоныя чаравічкі|en|The Red Shoes (1948 film)}}''» |{{нп5|Майкл Паўэл||en|Michael Powell}}, {{нп5|Эмерык Прэсбургер||en|Emeric Pressburger}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/the-red-shoes-1948 «''The Red Shoes''»] |- |align="center"|[[1949 год у гісторыі кіно|1949]] |«''{{нп5|Добрыя сэрцы і кароны||en|Kind Hearts and Coronets}}''» |{{нп5|Роберт Хеймер||en|Robert Hamer}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-kind-hearts-and-coronets-1949 «''Kind Hearts and Coronets''»] |- |align="center"|[[1949 год у гісторыі кіно|1949]] |«''{{нп5|Позняя вясна||en|Late Spring}}''» |[[Ясудзіро Одзу]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-late-spring-1972 «''Late Spring''»] |- |align="center"|[[1949 год у гісторыі кіно|1949]] |«''[[Трэці чалавек]]''» |[[Кэрал Рыд]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-third-man-1949 «''The Third Man''»] |- |align="center"|[[1950 год у гісторыі кіно|1950]] |«''{{нп5|Арфей (фільм, 1950)|Арфей|en|Orpheus (film)}}''» |[[Жан Както]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-orpheus-1949 «''Orpheus''»] |- |align="center"|[[1950 год у гісторыі кіно|1950]] |«''{{нп5|Бульвар Сансэт (фільм, 1950)|Бульвар Сансэт|en|Sunset Boulevard (film)}}''» |[[Білі Уайлдэр]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-sunset-boulevard-1950 «''Sunset Boulevard''»] |- |align="center"|[[1950 год у гісторыі кіно|1950]] |«''[[Расёмон]]''» |[[Акіра Курасава]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-rashomon-1950 «''Rashomon''»] |- |align="center"|[[1950 год у гісторыі кіно|1950]] |«''{{нп5|У зацішным месцы||en|In a Lonely Place}}''» |{{нп5|Нікалас Рэй||en|Nicholas Ray}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/in-a-lonely-place-1950 «''In a Lonely Place''»] |- |align="center"|[[1950 год у гісторыі кіно|1950]] |«''{{нп5|Усё пра Еву (фільм, 1950)|Усё пра Еву|en|All About Eve}}''» |{{нп5|Джозэф Леа Манкевіч||en|Joseph L. Mankiewicz}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-all-about-eve-1950 «''All About Eve''»] |- |align="center"|[[1951 год у гісторыі кіно|1951]] |«''{{нп5|Дзённік сельскага святара||en|Diary of a Country Priest}}''» |[[Рабер Брэсон]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-diary-of-a-country-priest-1951 «''Diary of a Country Priest''»] |- |align="center"|[[1951 год у гісторыі кіно|1951]] |«''{{нп5|Незнаёмцы ў цягніку (фільм, 1951)|Незнаёмцы ў цягніку|en|Strangers on a Train (film)}}''» |[[Альфрэд Хічкак]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-strangers-on-a-train-1951 «''Strangers on a Train''»] |- |align="center"|[[1951 год у гісторыі кіно|1951]] |«''{{нп5|Рака (фільм, 1951)|Рака|en|The River (1951 film)}}''» |[[Жан Рэнуар]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-river-le-fleuve-1951 «''The River''» («''Le Fleuve''»)] |- |align="center"|[[1951 год у гісторыі кіно|1951]] |«''{{нп5|Туз у рукаве (фільм, 1951)|Туз у рукаве|en|Ace in the Hole (1951 film)}}''» |[[Білі Уайлдэр]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-ace-in-the-hole-1951 «''Ace in the Hole''»] |- |align="center"|[[1952 год у гісторыі кіно|1952]] |«''{{нп5|Жыццё жанчыны Сайкаку||en|The Life of Oharu}}''» |{{нп5|Кэндзі Мідзагуці||en|Kenji Mizoguchi}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-life-of-oharu-1952 «''The Life of Oharu''»] |- |align="center"|[[1952 год у гісторыі кіно|1952]] |«''{{нп5|Жыць (фільм, 1952)|Жыць|en|Ikiru}}''» |[[Акіра Курасава]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-ikiru-1952 «''Ikiru''»] |- |align="center"|[[1952 год у гісторыі кіно|1952]] |«''[[Забароненыя гульні]]''» |[[Рэнэ Клеман]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-forbidden-games-1952 «''Forbidden Games''»] |- |align="center"|[[1952 год у гісторыі кіно|1952]] |«''{{нп5|Спевы пад дажджом||en|Singin' in the Rain}}''» |[[Джын Келі]], {{нп5|Стэнлі Донэн||en|Stanley Donen}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-singin-in-the-rain-1952 «''Singin' in the Rain''»] |- |align="center"|[[1952 год у гісторыі кіно|1952]] |«''{{нп5|Умберта Д.||en|Umberto D.}}''» |[[Віторыа дэ Сіка]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-umberto-d-1952 «''Umberto D''»] |- |align="center"|[[1953 год у гісторыі кіно|1953]] |«''{{нп5|Казкі туманнага месяца пасля дажджу||en|Ugetsu}}''» |{{нп5|Кэндзі Мідзагуці||en|Kenji Mizoguchi}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-ugetsu-1953 «''Ugetsu''»] |- |align="center"|[[1953 год у гісторыі кіно|1953]] |«''{{нп5|Канікулы спадара Юло||en|Les Vacances de Monsieur Hulot}}''» |{{нп5|Жак Таці||en|Jacques Tati}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-mr-hulots-holiday-1953 «''Mr. Hulot’s Holiday''»] |- |align="center"|[[1953 год у гісторыі кіно|1953]] |«''{{нп5|Мадам дэ…||en|The Earrings of Madame de…}}''» |{{нп5|Макс Офюльс||en|Max Ophüls}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-earrings-of-madame-de-1953 «''The Earrings of Madame de…''»] |- |align="center"|[[1953 год у гісторыі кіно|1953]] |«''{{нп5|Перамажы д’ябла||en|Beat the Devil (film)}}''» |[[Джон Х’юстан]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-beat-the-devil-1954 «''Beat the Devil''»] |- |align="center"|[[1953 год у гісторыі кіно|1953]] |«''{{нп5|Страшная гарачыня||en|The Big Heat}}''» |[[Фрыц Ланг]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-big-heat-1953 «''The Big Heat''»] |- |align="center"|[[1953 год у гісторыі кіно|1953]] |«''{{нп5|Такійская гісторыя||en|Tokyo Story}}''» |[[Ясудзіро Одзу]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-tokyo-story-1953 «''Tokyo Story''»] |- |align="center"|[[1953 год у гісторыі кіно|1953]] |«''{{нп5|Тэатральны фургон||en|The Band Wagon}}''» |[[Вінсент Мінелі]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-band-wagon-1953 «''The Band Wagon''»] |- |align="center"|[[1953 год у гісторыі кіно|1953]] |«''{{нп5|Шэйн (фільм, 1953)|Шэйн|en|Shane (film)}}''» |[[Джордж Стывенс]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-shane-1953 «''Shane''»] |- |align="center"|[[1954 год у гісторыі кіно|1954]] |«''{{нп5|Акно ў двор||en|Rear Window}}''» |[[Альфрэд Хічкак]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-rear-window-1954 «''Rear Window''»] |- |align="center"|[[1954 год у гісторыі кіно|1954]] |«''{{нп5|Джоні Гітара||en|Johnny Guitar}}''» |{{нп5|Нікалас Рэй||en|Nicholas Ray}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/johnny-guitar-1954 «''Johnny Guitar''»] |- |align="center"|[[1954 год у гісторыі кіно|1954]] |«''{{нп5|Кіраўнік Сансё||en|Sansho the Bailiff}}''» |{{нп5|Кэндзі Мідзагуці||en|Kenji Mizoguchi}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-sansho-the-bailiff-1954 «''Sansho the Bailiff''»] |- |align="center"|[[1954 год у гісторыі кіно|1954]] |«''{{нп5|Не чапай здабычу||en|Touchez pas au grisbi}}''» |[[Жак Бекер]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-touchez-pas-au-grisbi-1954 «''Touchez Pas au Grisbi''»] |- |align="center"|[[1954 год у гісторыі кіно|1954]] |«''{{нп5|Пачуццё (фільм, 1954)|Пачуццё|en|Senso (film)}}''» |[[Лукіна Вісконці]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-senso-1954 «''Senso''»] |- |align="center"|[[1954 год у гісторыі кіно|1954]] |«''[[Сем самураяў]]''» |[[Акіра Курасава]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-seven-samurai-1954 «''The Seven Samurai''»] |- |align="center"|[[1954 год у гісторыі кіно|1954]] |«''[[У порце]]''» |[[Элія Казан]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-on-the-waterfront-1954 «''On the Waterfront''»] |- |align="center"|[[1955 год у гісторыі кіно|1955]] |«''{{нп5|Бунтар без прычын||en|Rebel Without a Cause}}''» |{{нп5|Нікалас Рэй||en|Nicholas Ray}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-rebel-without-a-cause-1955 «''Rebel Without a Cause''»] |- |align="center"|[[1955 год у гісторыі кіно|1955]] |«''{{нп5|Мужчынскія разборкі||en|Rififi}}''» |{{нп5|Жуль Дасэн||en|Jules Dassin}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-rififi-1954 «''Rififi''»] |- |align="center"|[[1955 год у гісторыі кіно|1955]] |«''{{нп5|Ноч паляўнічага||en|The Night of the Hunter (film)}}''» |[[Чарлз Лоўтан]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-night-of-the-hunter-1955 «''The Night of the Hunter''»] |- |align="center"|[[1955 год у гісторыі кіно|1955]] |«''{{нп5|Слова (фільм, 1955)|Слова|en|Ordet}}''» |[[Карл Тэадор Дрэер]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-ordet-1955 «''Ordet''»] |- |align="center"|[[1955 год у гісторыі кіно|1955]] |«''{{нп5|Усмешка летняй ночы||en|Smiles of a Summer Night}}''» |[[Інгмар Бергман]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-smiles-of-a-summer-night-1955 «''Smiles of a Summer Night''»] |- |align="center"|[[1955 год у гісторыі кіно|1955]] |«''{{нп5|Французскі канкан||en|French Cancan}}''» |[[Жан Рэнуар]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-french-cancan-1954 «''French Cancan''»] |- |align="center"|[[1956 год у гісторыі кіно|1956]] |«''{{нп5|Боб Гуляка||en|Bob le flambeur}}''» |[[Жан-П’ер Мельвіль]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-bob-le-flambeur-1955 «''Bob le Flambeur''»] |- |align="center"|[[1956 год у гісторыі кіно|1956]] |«''{{нп5|Забойства (фільм, 1956)|Забойства|en|The Killing (film)}}''» |[[Стэнлі Кубрык]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-killing-1956 «''The Killing''»] |- |align="center"|[[1956 год у гісторыі кіно|1956]] |«''{{нп5|Напісанае на ветры||en|Written on the Wind}}''» |{{нп5|Дуглас Сірк||en|Douglas Sirk}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-written-on-the-wind-1956 «''Written on the Wind''»] |- |align="center"|[[1956 год у гісторыі кіно|1956]] |«''{{нп5|Прысуджаны да смерці збег, або Дух дыхае, дзе хоча||en|A Man Escaped}}''» |[[Рабер Брэсон]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-a-man-escaped-1956 «''A Man Escaped''»] |- |align="center"|[[1956 год у гісторыі кіно|1956]] |«''{{нп5|Шукальнікі (фільм, 1956)|Шукальнікі|en|The Searchers}}''» |[[Джон Форд (рэжысёр)|Джон Форд]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-searchers-1956 «''The Searchers''»] |- |align="center"|[[1957 год у гісторыі кіно|1957]] |«''[[12 угневаных мужчын (фільм, 1957)|12 угневаных мужчын]]''» |[[Сідні Люмет]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-12-angry-men-1957 «''12 Angry Men''»] |- |align="center"|[[1957 год у гісторыі кіно|1957]] |«''{{нп5|Мост праз раку Квай||en|The Bridge on the River Kwai}}''» |[[Дэвід Лін]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-bridge-on-the-river-kwai-1957 «''The Bridge on the River Kwai''»] |- |align="center"|[[1957 год у гісторыі кіно|1957]] |«''[[Ночы Кабірыі]]''» |[[Федэрыка Феліні]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-nights-of-cabiria-1957 «''Nights of Cabiria''»] |- |align="center"|[[1957 год у гісторыі кіно|1957]] |«''{{нп5|Салодкі водар поспеху||en|Sweet Smell of Success}}''» |{{нп5|Аляксандр Макендрык||en|Alexander Mackendrick}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-sweet-smell-of-success-1957 «''The Sweet Smell of Success''»] |- |align="center"|[[1957 год у гісторыі кіно|1957]] |«''{{нп5|Сёмая пячатка||en|The Seventh Seal}}''» |[[Інгмар Бергман]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-seventh-seal-1957 «''The Seventh Seal''»] |- |align="center"|[[1957 год у гісторыі кіно|1957]] |«''{{нп5|Сцежкі славы||en|Paths of Glory}}''» |[[Стэнлі Кубрык]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-paths-of-glory-1957 «''Paths of Glory''»] |- |align="center"|[[1958 год у гісторыі кіно|1958]] |«''{{нп5|Галавакружэнне (фільм, 1958)|Галавакружэнне|en|Vertigo (film)}}''» |[[Альфрэд Хічкак]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-vertigo-1958 «''Vertigo''»] |- |align="center"|[[1958 год у гісторыі кіно|1958]] |«''{{нп5|Дотык зла||en|Touch of Evil}}''» |[[Орсан Уэлс]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-touch-of-evil-1958 «''Touch of Evil''»] |- |align="center"|[[1958 год у гісторыі кіно|1958]]{{efn|Прем’ера першай часткі адбылася ў [[1944]] годзе, другой — у [[1958]] годзе.}} |«''{{нп5|Іван Жахлівы (фільм, 1944)|Іван Жахлівы|en|Ivan the Terrible (1944 film)}}''» <small>(1 і 2 часткі)</small> |[[Сяргей Міхайлавіч Эйзенштэйн|Сяргей Эйзенштэйн]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-ivan-the-terrible-parts-i-and-ii «''Ivan the Terrible, Parts I & II''»] |- |align="center"|[[1958 год у гісторыі кіно|1958]] |«''{{нп5|Легенда пра Нараяму (фільм, 1958)|Легенда пра Нараяму|en|The Ballad of Narayama (1958 film)}}''» |{{нп5|Кэйсукэ Кінасіта||en|Keisuke Kinoshita}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-ballad-of-narayama-1958 «''Ballad of Narayama''»] |- |align="center"|[[1958 год у гісторыі кіно|1958]] |«''{{нп5|Мой дзядзька||en|Mon Oncle}}''» |{{нп5|Жак Таці||en|Jacques Tati}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-mon-oncle-1958 «''Mon Oncle''»] |- |align="center"|[[1958 год у гісторыі кіно|1958]] |«''{{нп5|Музычны пакой||en|Jalsaghar}}''» |[[Сацьяджыт Рай]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-music-room-1958 «''The Music Room''»] |- |align="center"|[[1959 год у гісторыі кіно|1959]] |«''{{нп5|Кішэнны злодзей (фільм, 1959)|Кішэнны злодзей|en|Pickpocket (film)}}''» |[[Рабер Брэсон]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-pickpocket-1959 «''Pickpocket''»] |- |align="center"|[[1959 год у гісторыі кіно|1959]] |«''{{нп5|Плывучыя травы||en|Floating Weeds}}''» |[[Ясудзіро Одзу]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-floating-weeds-1959 «''Floating Weeds''»] |- |align="center"|[[1959 год у гісторыі кіно|1959]] |«''[[Рыа Брава]]''» |[[Говард Хоўкс]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/rio-bravo-1959 «''Rio Bravo''»] |- |align="center"|[[1955 год у гісторыі кіно|1955]]—[[1959 год у гісторыі кіно|1959]] |«''{{нп5|Трылогія Апу||en|The Apu Trilogy}}''» <small>(трылогія)</small> |[[Сацьяджыт Рай]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-apu-trilogy-1959 «''The Apu Trilogy''»] |- |align="center"|[[1959 год у гісторыі кіно|1959]] |«''[[Хтосьці любіць гарачае]]''» |[[Білі Уайлдэр]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-some-like-it-hot-1959 «''Some Like It Hot''»] |- |align="center"|[[1959 год у гісторыі кіно|1959]] |«''[[Чатырыста ўдараў]]''» |[[Франсуа Труфо]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-400-blows-1959 «''The 400 Blows''»] |- |align="center"|[[1960 год у гісторыі кіно|1960]] |«''[[Кватэра (фільм, 1960)|Кватэра]]''» |[[Білі Уайлдэр]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-apartment-1960 «''The Apartment''»] |- |align="center"|[[1960 год у гісторыі кіно|1960]] |«''{{нп5|На апошнім дыханні||en|Breathless (1960 film)}}''» |[[Жан-Люк Гадар]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-breathless-1960 «''Breathless''»] |- |align="center"|[[1960 год у гісторыі кіно|1960]] |«''{{нп5|Пажнеш буру (фільм, 1960)|Пажнеш буру|en|Inherit the Wind (1960 film)}}''» |[[Стэнлі Крамер]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-inherit-the-wind-1960 «''Inherit the Wind''»] |- |align="center"|[[1960 год у гісторыі кіно|1960]] |«''{{нп5|Прыгода (фільм, 1960)|Прыгода|en|L'Avventura}}''» |[[Мікеланджэла Антаніёні]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-lavventura-1960 «''L’Avventura''»] |- |align="center"|[[1960 год у гісторыі кіно|1960]] |«''[[Псіха (фільм, 1960)|Псіха]]''» |[[Альфрэд Хічкак]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-psycho-1960 «''Psycho''»] |- |align="center"|[[1960 год у гісторыі кіно|1960]] |«''[[Рока і яго браты]]''» |[[Лукіна Вісконці]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-rocco-and-his-brothers-1960 «''Rocco and His Brothers''»] |- |align="center"|[[1960 год у гісторыі кіно|1960]] |«''[[Салодкае жыццё]]''» |[[Федэрыка Феліні]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-la-dolce-vita-1960 «''La Dolce Vita''»] |- |align="center"|[[1960 год у гісторыі кіно|1960]] |«''{{нп5|Той, што падглядвае||en|Peeping Tom (1960 film)}}''» |{{нп5|Майкл Паўэл||en|Michael Powell}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-peeping-tom-1960 «''Peeping Tom''»] |- |align="center"|[[1961 год у гісторыі кіно|1961]] |«''{{нп5|Ахвяра (фільм, 1961)|Ахвяра|en|Victim (1961 film)}}''» |{{нп5|Бэзіл Дырдэн||en|Basil Dearden}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-victim-1961 «''Victim''»] |- |align="center"|[[1961 год у гісторыі кіно|1961]] |«''{{нп5|Більярдыст (фільм, 1961)|Більярдыст|en|The Hustler (film)}}''» |{{нп5|Роберт Росэн||en|Robert Rossen}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-hustler-1961 «''The Hustler''»] |- |align="center"|[[1961 год у гісторыі кіно|1961]] |«''[[Вестсайдская гісторыя (фільм)|Вестсайдская гісторыя]]''» |[[Роберт Уайз]], [[Джэром Робінс]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-west-side-story-1961 «''West Side Story''»] |- |align="center"|[[1961 год у гісторыі кіно|1961]] |«''{{нп5|Вірыдыяна||en|Viridiana}}''» |[[Луіс Буньюэль]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-viridiana-1961 «''Viridiana''»] |- |align="center"|[[1961 год у гісторыі кіно|1961]] |«''{{нп5|Леон Марэн, святар||en|Léon Morin, Priest}}''» |[[Жан-П’ер Мельвіль]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/leon-morin-priest-1961 «''Leon Morin, Priest''»] |- |align="center"|[[1961 год у гісторыі кіно|1961]] |«''{{нп5|Скрозь цьмянае шкло||en|Through a Glass Darkly (film)}}''» |[[Інгмар Бергман]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-through-a-glass-darkly-1961 «''Through a Glass Darkly''»] |- |align="center"|[[1961 год у гісторыі кіно|1961]] |«''{{нп5|У мінулым годзе ў Марыенбадзе||en|Last Year at Marienbad}}''» |[[Ален Рэнэ]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-last-year-at-marienbad-1961 «''Last Year at Marienbad''»] |- |align="center"|[[1961 год у гісторыі кіно|1961]] |«''{{нп5|Целаахоўнік (фільм, 1961)|Целаахоўнік|en|Yojimbo (film)}}''» |[[Акіра Курасава]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-yojimbo-1961 «''Yojimbo''»] |- |align="center"|[[1962 год у гісторыі кіно|1962]] |«''{{нп5|Анёл-вынішчальнік||en|The Exterminating Angel}}''» |[[Луіс Буньюэль]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-exterminating-angel-1962 «''The Exterminating Angel''»] |- |align="center"|[[1962 год у гісторыі кіно|1962]] |«''{{нп5|Жуль і Джым||en|Jules and Jim}}''» |[[Франсуа Труфо]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-jules-and-jim-1961 «''Jules and Jim''»] |- |align="center"|[[1962 год у гісторыі кіно|1962]] |«''{{нп5|Жыць сваім жыццём: Фільм з дванаццаці карцін||en|My Life to Live}}''» |[[Жан-Люк Гадар]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-vivre-sa-vie--my-life-to-live-1963 «''My Life to Live''»] |- |align="center"|[[1962 год у гісторыі кіно|1962]] |«''{{нп5|Клео ад 5 да 7||en|Cléo from 5 to 7}}''» |[[Аньес Варда]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-cleo-from-5-to-7-1962 «''Cleo from 5 to 7''»] |- |align="center"|[[1962 год у гісторыі кіно|1962]] |«''{{нп5|Лоўрэнс Аравійскі (фільм, 1962)|Лоўрэнс Аравійскі|en|Lawrence of Arabia (film)}}''» |[[Дэвід Лін]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-lawrence-of-arabia-1962 «''Lawrence of Arabia''»] |- |align="center"|[[1962 год у гісторыі кіно|1962]] |«''{{нп5|Маньчжурскі кандыдат (фільм, 1962)|Маньчжурскі кандыдат|en|The Manchurian Candidate (1962 film)}}''» |[[Джон Франкенхаймер]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-manchurian-candidate-1962 «''The Manchurian Candidate''»] |- |align="center"|[[1962 год у гісторыі кіно|1962]] |«''{{нп5|Смак сайры||en|An Autumn Afternoon}}''» |[[Ясудзіро Одзу]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-an-autumn-afternoon-1962 «''An Autumn Afternoon''»] |- |align="center"|[[1962 год у гісторыі кіно|1962]] |«''[[Харакіры (фільм, 1962)|Харакіры]]''» |{{нп5|Масакі Кабаясі||en|Masaki Kobayashi}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-harakiri-1962 «''Harakiri''»] |- |align="center"|[[1962 год у гісторыі кіно|1962]] |«''{{нп5|Чалавек, які застрэліў Ліберці Вэланса||en|The Man Who Shot Liberty Valance}}''» |[[Джон Форд (рэжысёр)|Джон Форд]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-man-who-shot-liberty-valance-1962 «''The Man Who Shot Liberty Valance''»] |- |align="center"|[[1962 год у гісторыі кіно|1962]] |«''{{нп5|Што здарылася з Бэбі Джэйн? (фільм, 1962)|Што здарылася з Бэбі Джэйн?|en|What Ever Happened to Baby Jane? (1962 film)}}''» |{{нп5|Роберт Олдрыч||en|Robert Aldrich}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-what-ever-happened-to-baby-jane-1962 «''What Ever Happened to Baby Jane?''»] |- |align="center"|[[1963 год у гісторыі кіно|1963]] |«''[[Восем з паловай]]''» |[[Федэрыка Феліні]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-8-12--eight-and-a-half-1963 «''8 1/2''»] |- |align="center"|[[1963 год у гісторыі кіно|1963]] |«''[[Леапард (фільм)|Леапард]]''» |[[Лукіна Вісконці]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-leopard-1963 «''The Leopard''»] |- |align="center"|[[1963 год у гісторыі кіно|1963]] |«''[[Маўчанне (фільм, 1963)|Маўчанне]]''» |[[Інгмар Бергман]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/the-silence-1963 «''The Silence''»] |- |align="center"|[[1963 год у гісторыі кіно|1963]] |«''{{нп5|Прычасце (фільм, 1963)|Прычасце|en|Winter Light}}''» |[[Інгмар Бергман]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-winter-light-1962 «''Winter Light''»] |- |align="center"|[[1964 год у гісторыі кіно|1964]] |«''{{нп5|Голдфінгер (фільм, 1964)|Голдфінгер|en|Goldfinger (film)}}''» |{{нп5|Гай Хэмілтан||en|Guy Hamilton}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-goldfinger-1964 «''Goldfinger''»] |- |align="center"|[[1964 год у гісторыі кіно|1964]] |«''[[Доктар Стрэйнджлау, або Як я навучыўся не хвалявацца і палюбіў бомбу]]''» |[[Стэнлі Кубрык]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-dr-strangelove-1964 «''Dr. Strangelove''»] |- |align="center"|[[1964 год у гісторыі кіно|1964]] |«''{{нп5|Евангелле паводле Мацвея (фільм)|Евангелле паводле Мацвея|en|The Gospel According to St. Matthew (film)}}''» |[[П’ер Паала Пазаліні]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-gospel-according-to-st-matthew-1964 «''The Gospel According to St. Matthew''»] |- |align="center"|[[1964 год у гісторыі кіно|1964]] |«''{{нп5|Жанчына ў пясках||en|Woman in the Dunes}}''» |{{нп5|Хіросі Тэсігахара||en|Hiroshi Teshigahara}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-woman-in-the-dunes-1964 «''Woman in the Dunes''»] |- |align="center"|[[1964 год у гісторыі кіно|1964]] |«''[[Мая цудоўная лэдзі (фільм, 1964)|Мая цудоўная лэдзі]]''» |[[Джордж К’юкар]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-my-fair-lady-1964 «''My Fair Lady''»] |- |align="center"|[[1964 год у гісторыі кіно|1964]] |«''{{нп5|Ноч пасля цяжкага дня (фільм)|Ноч пасля цяжкага дня|en|A Hard Day's Night (film)}}''» |{{нп5|Рычард Лестэр||en|Richard Lester}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-a-hard-days-night-1964 «''A Hard Day’s Night''»] |- |align="center"|[[1964 год у гісторыі кіно|1964]] |«''{{нп5|Сухія кветкі||en|Pale Flower}}''» |{{нп5|Масахіра Сінода||en|Masahiro Shinoda}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-pale-flower-1964 «''Pale Flower''»] |- |align="center"|[[1965 год у гісторыі кіно|1965]] |«''[[Джульета і духі]]''» |[[Федэрыка Феліні]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-juliet-of-the-spirits-1965 «''Juliet of the Spirits''»] |- |align="center"|[[1965 год у гісторыі кіно|1965]] |«''{{нп5|Званы апоўначы||en|Chimes at Midnight}}''» |[[Орсан Уэлс]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-chimes-at-midnight-1965 «''Chimes at Midnight''»] |- |align="center"|[[1965 год у гісторыі кіно|1965]] |«''{{нп5|Чырвоная барада||en|Red Beard}}''» |[[Акіра Курасава]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-red-beard-1965 «''Red Beard''»] |- |align="center"|[[1966 год у гісторыі кіно|1966]] |«''{{нп5|Бітва за Алжыр||en|The Battle of Algiers}}''» |[[Джыла Пантэкорва]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-battle-of-algiers-1967 «''The Battle of Algiers''»] |- |align="center"|[[1966 год у гісторыі кіно|1966]] |«''{{нп5|Наўдачу, Бальтазар||en|Au Hasard Balthazar}}''» |[[Рабер Брэсон]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-au-hasard-balthazar-1966 «''Au Hasard Balthazar''»] |- |align="center"|[[1966 год у гісторыі кіно|1966]] |«''{{нп5|Персона (фільм, 1966)|Персона|en|Persona (1966 film)}}''» |[[Інгмар Бергман]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-persona-1966 «''Persona''»] |- |align="center"|[[1966 год у гісторыі кіно|1966]] |«''{{нп5|Фотапавелічэнне||en|Blowup}}''» |[[Мікеланджэла Антаніёні]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-blow-up-1966 «''Blow-Up''»] |- |align="center"|[[1967 год у гісторыі кіно|1967]] |«''{{нп5|Баль пажарных||en|The Firemen's Ball}}''» |[[Мілаш Форман]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-firemens-ball-1968 «''The Firemen’s Ball''»] |- |align="center"|[[1967 год у гісторыі кіно|1967]] |«''{{нп5|Боні і Клайд (фільм, 1967)|Боні і Клайд|en|Bonnie and Clyde (film)}}''» |{{нп5|Артур Пэн||en|Arthur Penn}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-bonnie-and-clyde-1967 «''Bonnie and Clyde''»] |- |align="center"|[[1967 год у гісторыі кіно|1967]] |«''{{нп5|Бунт самураяў||en|Samurai Rebellion}}''» |{{нп5|Масакі Кабаясі||en|Masaki Kobayashi}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-samurai-rebellion-1967 «''Samurai Rebellion''»] |- |align="center"|[[1967 год у гісторыі кіно|1967]] |«''{{нп5|Дзённая прыгажуня (фільм)|Дзённая прыгажуня|en|Belle de Jour (film)}}''» |[[Луіс Буньюэль]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-belle-de-jour-1967 «''Belle de Jour''»] |- |align="center"|[[1967 год у гісторыі кіно|1967]] |«''{{нп5|Калекцыянерка||en|La Collectionneuse}}''» |{{нп5|Эрык Рамэр||en|Éric Rohmer}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-la-collectionneuse-1967 «''La Collectionneuse''»] |- |align="center"|[[1967 год у гісторыі кіно|1967]] |«''{{нп5|Люк — халодная рука||en|Cool Hand Luke}}''» |{{нп5|Сцюарт Розэнберг||en|Stuart Rosenberg}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-cool-hand-luke-1967 «''Cool Hand Luke''»] |- |align="center"|[[1967 год у гісторыі кіно|1967]] |«''{{нп5|Не маргнуўшы вокам||en|In Cold Blood (film)}}''» |[[Рычард Брукс]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-in-cold-blood-1967 «''In Cold Blood''»] |- |align="center"|[[1967 год у гісторыі кіно|1967]] |«''{{нп5|Прадзюсары (фільм, 1967)|Прадзюсары|en|The Producers (1967 film)}}''» |{{нп5|Мэл Брукс||en|Mel Brooks}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-producers-1968 «''The Producers''»] |- |align="center"|[[1967 год у гісторыі кіно|1967]] |«''{{нп5|Самурай (фільм, 1967)|Самурай|en|Le Samouraï}}''» |[[Жан-П’ер Мельвіль]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-le-samourai-1967 «''Le Samourai''»] |- |align="center"|[[1967 год у гісторыі кіно|1967]] |«''{{нп5|Час забаў||en|Playtime}}''» |{{нп5|Жак Таці||en|Jacques Tati}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-playtime-1967 «''Playtime''»] |- |align="center"|[[1968 год у гісторыі кіно|1968]] |«''[[Добры, дрэнны, злы]]''» |[[Серджа Леонэ]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-good-the-bad-and-the-ugly-1968 «''The Good, the Bad and the Ugly''»] |- |align="center"|[[1968 год у гісторыі кіно|1968]] |«''{{нп5|Жоўтая падводная лодка (фільм, 1968)|Жоўтая падводная лодка|en|Yellow Submarine (film)}}''» |{{нп5|Джордж Данінг||en|George Dunning}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-yellow-submarine-1968 «''Yellow Submarine''»] |- |align="center"|[[1968 год у гісторыі кіно|1968]] |«''[[Касмічная адысея 2001 года]]''» |[[Стэнлі Кубрык]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-2001-a-space-odyssey-1968 «''2001: A Space Odyssey''»] |- |align="center"|[[1968 год у гісторыі кіно|1968]] |«''[[Рамэа і Джульета (фільм, 1968)|Рамэа і Джульета]]''» |[[Франка Дзэфірэлі]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-romeo-and-juliet-1968 «''Romeo and Juliet''»] |- |align="center"|[[1969 год у гісторыі кіно|1969]] |«''{{нп5|Армія ценяў||en|Army of Shadows}}''» |[[Жан-П’ер Мельвіль]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-army-of-shadows-1969 «''Army of Shadows''»] |- |align="center"|[[1969 год у гісторыі кіно|1969]] |«''{{нп5|Бестурботны яздок||en|Easy Rider}}''» |[[Дэніс Хопер]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-easy-rider-1969 «''Easy Rider''»] |- |align="center"|[[1969 год у гісторыі кіно|1969]] |«''{{нп5|Дзікая банда||en|The Wild Bunch}}''» |{{нп5|Сэм Пекінпа||en|Sam Peckinpah}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-wild-bunch-1969 «''The Wild Bunch''»] |- |align="center"|[[1970 год у гісторыі кіно|1970]] |«''{{нп5|Вудстак (фільм)|Вудстак|en|Woodstock (film)}}''» |{{нп5|Майкл Уодлі||en|Michael Wadleigh}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-woodstock-1970 «''Woodstock''»] |- |align="center"|[[1970 год у гісторыі кіно|1970]] |«''{{нп5|Крот (фільм, 1970)|Крот|en|El Topo}}''» |[[Алехандра Хадароўскі]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-el-topo-1970 «''El Topo''»] |- |align="center"|[[1970 год у гісторыі кіно|1970]] |«''{{нп5|Мяснік (фільм, 1970)|Мяснік|en|Le Boucher}}''» |[[Клод Шаброль]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-le-boucher--the-butcher-2003 «''Le Boucher''»] |- |align="center"|[[1970 год у гісторыі кіно|1970]] |«''{{нп5|Патан (фільм)|Патан|en|Patton (film)}}''» |{{нп5|Франклін Шэфнер||en|Franklin J. Schaffner}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-patton-1970 «''Patton''»] |- |align="center"|[[1970 год у гісторыі кіно|1970]] |«''{{нп5|Пяць лёгкіх п’ес||en|Five Easy Pieces}}''» |{{нп5|Боб Рэйфелсан||en|Bob Rafelson}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-five-easy-pieces-1970 «''Five Easy Pieces''»] |- |align="center"|[[1971 год у гісторыі кіно|1971]] |«''{{нп5|Абход (фільм)|Абход|en|Walkabout (film)}}''» |{{нп5|Нікалас Роўг||en|Nicolas Roeg}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-walkabout-1971 «''Walkabout''»] |- |align="center"|[[1971 год у гісторыі кіно|1971]] |«''{{нп5|Апошні кінасеанс||en|The Last Picture Show}}''» |{{нп5|Пітэр Багдановіч||en|Peter Bogdanovich}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-last-picture-show-1971 «''The Last Picture Show''»] |- |align="center"|[[1971 год у гісторыі кіно|1971]] |«''{{нп5|В. Р.: Містэрыі арганізма||en|W.R.: Mysteries of the Organism}}''» |{{нп5|Душан Макавееў||en|Dušan Makavejev}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-wr-mysteries-of-the-organism-1971 «''WR: Mysteries of the Organism''»] |- |align="center"|[[1971 год у гісторыі кіно|1971]] |«''{{нп5|Мой дзядзька Антуан||en|Mon oncle Antoine}}''» |{{нп5|Клод Жутра||en|Claude Jutra}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-mon-oncle-antoine-1971 «''Mon Oncle Antoine''»] |- |align="center"|[[1971 год у гісторыі кіно|1971]] |«''{{нп5|Маккейб і місіс Мілер||en|McCabe & Mrs. Miller}}''» |[[Роберт Олтмен]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-mccabe-and-mrs-miller-1971 «''McCabe and Mrs. Miller''»] |- |align="center"|[[1972 год у гісторыі кіно|1972]] |«''{{нп5|Агірэ, гнеў Божы||en|Aguirre, the Wrath of God}}''» |[[Вернер Херцаг]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-aguirre-the-wrath-of-god-1972 «''Aguirre, the Wrath of God''»] |- |align="center"|[[1972 год у гісторыі кіно|1972]] |«''[[Апошняе танга ў Парыжы]]''» |[[Бернарда Берталучы]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-last-tango-in-paris-1972 «''Last Tango in Paris''»] |- |align="center"|[[1972 год у гісторыі кіно|1972]] |«''[[Салярыс (фільм, 1972)|Салярыс]]''» |[[Андрэй Арсеньевіч Таркоўскі|Андрэй Таркоўскі]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-solaris-1972 «''Solaris''»] |- |align="center"|[[1972 год у гісторыі кіно|1972]] |«''{{нп5|Сціплае абаянне буржуазіі||en|The Discreet Charm of the Bourgeoisie}}''» |[[Луіс Буньюэль]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-discreet-charm-of-the-bourgeoisie-1972 «''The Discreet Charm of the Bourgeoisie''»] |- |align="center"|[[1972 год у гісторыі кіно|1972]] |«''[[Хросны бацька (фільм)|Хросны бацька]]''» |[[Фрэнсіс Форд Копала]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-godfather-1972 «''The Godfather''»] |- |align="center"|[[1972 год у гісторыі кіно|1972]] |«''{{нп5|Шэпты і крыкі||en|Cries and Whispers}}''» |[[Інгмар Бергман]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-cries-and-whispers-1972 «''Cries and Whispers''»] |- |align="center"|[[1973 год у гісторыі кіно|1973]] |«''{{нп5|Амаркорд||en|Amarcord}}''» |[[Федэрыка Феліні]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-amarcord-1974 «''Amarcord''»] |- |align="center"|[[1973 год у гісторыі кіно|1973]] |«''[[Амерыканская ноч]]''» |[[Франсуа Труфо]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-day-for-night-1973 «''Day for Night''»] |- |align="center"|[[1973 год у гісторыі кіно|1973]] |«''{{нп5|А цяпер не глядзі||en|Don't Look Now}}''» |{{нп5|Нікалас Роўг||en|Nicolas Roeg}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-dont-look-now-1974 «''Don’t Look Now''»] |- |align="center"|[[1973 год у гісторыі кіно|1973]] |«''{{нп5|Доўгае развітанне (фільм, 1973)|Доўгае развітанне|en|The Long Goodbye (film)}}''» |[[Роберт Олтмен]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-long-goodbye-1973 «''The Long Goodbye''»] |- |align="center"|[[1973 год у гісторыі кіно|1973]] |«''{{нп5|Дух вулля||en|The Spirit of the Beehive}}''» |[[Віктар Эрысэ]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-spirit-of-the-beehive-1973 «''Spirit of the Beehive''»] |- |align="center"|[[1973 год у гісторыі кіно|1973]] |«''{{нп5|Злыя вуліцы||en|Mean Streets}}''» |[[Марцін Скарсэзэ]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-mean-streets-1973 «''Mean Streets''»] |- |align="center"|[[1973 год у гісторыі кіно|1973]] |«''[[Пусткі (фільм)|Пусткі]]''» |[[Тэрэнс Малік]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-badlands-1973 «''Badlands''»] |- |align="center"|[[1974 год у гісторыі кіно|1974]] |«''{{нп5|Жанчына пад уплывам||en|A Woman Under the Influence}}''» |{{нп5|Джон Касавеціс||en|John Cassavetes}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-a-woman-under-the-influence-1974 «''A Woman Under the Influence''»] |- |align="center"|[[1974 год у гісторыі кіно|1974]] |«''[[Кітайскі квартал (фільм)|Кітайскі квартал]]''» |[[Раман Паланскі]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-chinatown-1974 «''Chinatown''»] |- |align="center"|[[1974 год у гісторыі кіно|1974]] |«''[[Кожны за сябе, а Бог супраць усіх]]''» |[[Вернер Херцаг]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/the-enigma-of-kaspar-hauser-1974 «''The Enigma of Kaspar Hauser''»] |- |align="center"|[[1974 год у гісторыі кіно|1974]] |«''{{нп5|Прынясіце мне галаву Альфрэда Гарсія||en|Bring Me the Head of Alfredo Garcia}}''» |{{нп5|Сэм Пекінпа||en|Sam Peckinpah}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-bring-me-the-head-of-alfredo-garcia-1974 «''Bring Me the Head of Alfredo Garcia''»] |- |align="center"|[[1974 год у гісторыі кіно|1974]] |«''{{нп5|Размова (фільм, 1974)|Размова|en|The Conversation}}''» |[[Фрэнсіс Форд Копала]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-conversation-1974 «''The Conversation''»] |- |align="center"|[[1974 год у гісторыі кіно|1974]] |«''{{нп5|Страх з’ядае душу||en|Ali: Fear Eats the Soul}}''» |[[Райнер Вернер Фасбіндэр]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-ali-fear-eats-the-soul-1974 «''Ali: Fear Eats the Soul''»] |- |align="center"|[[1974 год у гісторыі кіно|1974]] |«''[[Хросны бацька 2]]''» |[[Фрэнсіс Форд Копала]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-godfather-part-ii-1974 «''The Godfather, Part II''»] |- |align="center"|[[1975 год у гісторыі кіно|1975]] |«''{{нп5|Бары Ліндан||en|Barry Lyndon}}''» |[[Стэнлі Кубрык]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/barry-lyndon-1975 «''Barry Lyndon''»] |- |align="center"|[[1975 год у гісторыі кіно|1975]] |«''{{нп5|Начныя хады||en|Night Moves (1975 film)}}''» |{{нп5|Артур Пэн||en|Arthur Penn}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-night-moves-1975 «''Night Moves''»] |- |align="center"|[[1975 год у гісторыі кіно|1975]] |«''{{нп5|Нэшвіл (фільм)|Нэшвіл|en|Nashville (film)}}''» |[[Роберт Олтмен]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-nashville-1975 «''Nashville''»] |- |align="center"|[[1975 год у гісторыі кіно|1975]] |«''[[Палёт над гняздом зязюлі (фільм)|Палёт над гняздом зязюлі]]''» |[[Мілаш Форман]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-one-flew-over-the-cuckoos-nest-1975 «''One Flew Over the Cuckoo’s Nest''»] |- |align="center"|[[1975 год у гісторыі кіно|1975]] |«''{{нп5|Пікнік ля Вісячай скалы (фільм)|Пікнік ля Вісячай скалы|en|Picnic at Hanging Rock (film)}}''» |[[Пітэр Уір]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-picnic-at-hanging-rock-1975 «''Picnic at Hanging Rock''»] |- |align="center"|[[1975 год у гісторыі кіно|1975]] |«''{{нп5|Сабачы поўдзень||en|Dog Day Afternoon}}''» |[[Сідні Люмет]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-dog-day-afternoon-1975 «''Dog Day Afternoon''»] |- |align="center"|[[1975 год у гісторыі кіно|1975]] |«''[[Сківіцы (фільм)|Сківіцы]]''» |[[Стывен Спілберг]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-jaws-1975 «''Jaws''»] |- |align="center"|[[1976 год у гісторыі кіно|1976]] |«''[[Таксіст (фільм, 1976)|Таксіст]]''» |[[Марцін Скарсэзэ]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-taxi-driver-1976 «''Taxi Driver''»] |- |align="center"|[[1976 год у гісторыі кіно|1976]] |«''{{нп5|Тэлесетка||en|Network (1976 film)}}''» |[[Сідні Люмет]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-network-1976 «''Network''»] |- |align="center"|[[1976 год у гісторыі кіно|1976]] |«''{{нп5|Шкляное сэрца||en|Heart of Glass (film)}}''» |[[Вернер Херцаг]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-heart-of-glass-1976 «''Heart of Glass''»] |- |align="center"|[[1977 год у гісторыі кіно|1977]] |«''{{нп5|3 жанчыны||en|3 Women}}''» |[[Роберт Олтмен]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-3-women-1977 «''3 Women''»] |- |align="center"|[[1977 год у гісторыі кіно|1977]] |«''[[Зорныя войны. Эпізод IV: Новая надзея|Зорныя войны]]''» |[[Джордж Лукас]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-star-wars-episode-iv-a-new-hope-1977 «''Star Wars''»] |- |align="center"|[[1977 год у гісторыі кіно|1977]] |«''{{нп5|Ліхаманка суботняга вечару||en|Saturday Night Fever}}''» |{{нп5|Джон Бэдэм||en|John Badham}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-saturday-night-fever-1977 «''Saturday Night Fever''»] |- |align="center"|[[1977 год у гісторыі кіно|1977]] |«''{{нп5|Строшэк||en|Stroszek}}''» |[[Вернер Херцаг]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-stroszek-1977 «''Stroszek''»] |- |align="center"|[[1977 год у гісторыі кіно|1977]] |«''{{нп5|Эні Хол||en|Annie Hall}}''» |[[Вудзі Ален]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-annie-hall-1977 «''Annie Hall''»] |- |align="center"|[[1978 год у гісторыі кіно|1978]] |«''{{нп5|Брамы нябёсаў||en|Gates of Heaven}}''» |{{нп5|Эрал Морыс||en|Errol Morris}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-gates-of-heaven-1978 «''Gates of Heaven''»] |- |align="center"|[[1978 год у гісторыі кіно|1978]] |«''{{нп5|Дні нябёсаў||en|Days of Heaven}}''» |[[Тэрэнс Малік]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-days-of-heaven-1978 «''Days of Heaven''»] |- |align="center"|[[1978 год у гісторыі кіно|1978]] |«''{{нп5|Забойшчык авечак||en|Killer of Sheep}}''» |{{нп5|Чарлз Бёрнет||en|Charles Burnett (director)}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-killer-of-sheep-1977 «''Killer of Sheep''»] |- |align="center"|[[1978 год у гісторыі кіно|1978]] |«''{{нп5|Замужжа Марыі Браўн||en|The Marriage of Maria Braun}}''» |[[Райнер Вернер Фасбіндэр]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-marriage-of-maria-braun-1979 «''The Marriage of Maria Braun''»] |- |align="center"|[[1978 год у гісторыі кіно|1978]] |«''[[Супермен (фільм, 1978)|Супермен]]''» |{{нп5|Рычард Донэр||en|Richard Donner}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-superman-1978 «''Superman''»] |- |align="center"|[[1979 год у гісторыі кіно|1979]] |«''[[Апакаліпсіс сёння]]''» |[[Фрэнсіс Форд Копала]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-apocalypse-now-1979 «''Apocalypse Now''»] |- |align="center"|[[1979 год у гісторыі кіно|1979]] |«''{{нп5|Будучы там||en|Being There}}''» |{{нп5|Хэл Эшбі||en|Hal Ashby}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-being-there-1979 «''Being There''»] |- |align="center"|[[1979 год у гісторыі кіно|1979]] |«''{{нп5|Манхэтэн (фільм)|Манхэтэн|en|Manhattan (film)}}''» |[[Вудзі Ален]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-manhattan-1979 «''Manhattan''»] |- |align="center"|[[1979 год у гісторыі кіно|1979]] |«''[[Насферату: Прывід ночы]]''» |[[Вернер Херцаг]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-nosferatu-the-vampyre-1979 «''Nosferatu the Vampyre''»] |- |align="center"|[[1979 год у гісторыі кіно|1979]] |«''{{нп5|Помста за мной||en|Vengeance Is Mine (1979 film)}}''» |[[Сёхэй Імамура]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/vengeance-is-mine-2008 «''Vengeance is Mine''»] |- |align="center"|[[1979 год у гісторыі кіно|1979]] |«''[[Чужы (фільм)|Чужы]]''» |[[Рыдлі Скот]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-alien-1979 «''Alien''»] |- |align="center"|[[1980 год у гісторыі кіно|1980]] |«''{{нп5|Атлантык-Сіці (фільм, 1980)|Атлантык-Сіці|en|Atlantic City (1980 film)}}''» |[[Луі Маль]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-atlantic-city-1980 «''Atlantic City''»] |- |align="center"|[[1980 год у гісторыі кіно|1980]] |«''{{нп5|Вялікая чырвоная адзінка||en|The Big Red One}}''» |{{нп5|Сэмюэл Фулер||en|Samuel Fuller}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-big-red-one-1980 «''The Big Red One''»] |- |align="center"|[[1980 год у гісторыі кіно|1980]] |«''[[Ззянне (фільм, 1980)|Ззянне]]''» |[[Стэнлі Кубрык]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-shining-1980 «''The Shining''»] |- |align="center"|[[1980 год у гісторыі кіно|1980]] |«''{{нп5|Мой амерыканскі дзядзька||en|My American Uncle}}''» |[[Ален Рэнэ]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/mon-oncle-damerique-1980 «''Mon oncle d’Amerique''»] |- |align="center"|[[1980 год у гісторыі кіно|1980]] |«''{{нп5|Пішотэ: Закон самага слабога||en|Pixote}}''» |[[Эктар Бабенка]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-pixote-1981 «''Pixote''»] |- |align="center"|[[1980 год у гісторыі кіно|1980]] |«''{{нп5|Шалёны бык||en|Raging Bull}}''» |[[Марцін Скарсэзэ]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-raging-bull-1980 «''Raging Bull''»] |- |align="center"|[[1981 год у гісторыі кіно|1981]] |«''{{нп5|Гарачыня цела||en|Body Heat}}''» |{{нп5|Лоўрэнс Кэздэн||en|Lawrence Kasdan}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-body-heat-1981 «''Body Heat''»] |- |align="center"|[[1981 год у гісторыі кіно|1981]] |«''{{нп5|Дзіва (фільм)|Дзіва|en|Diva (1981 film)}}''» |{{нп5|Жан-Жак Бенекс||en|Jean-Jacques Beineix}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/diva-2008 «''Diva''»] |- |align="center"|[[1981 год у гісторыі кіно|1981]] |«''{{нп5|Мая вячэра з Андрэ||en|My Dinner with Andre}}''» |[[Луі Маль]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-my-dinner-with-andre-1981 «''My Dinner with Andre''»] |- |align="center"|[[1981 год у гісторыі кіно|1981]] |«''{{нп5|Мефіста||en|Mephisto (1981 film)}}''» |{{нп5|Іштван Саба||en|István Szabó}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-mephisto-1981 «''Mephisto''»] |- |align="center"|[[1981 год у гісторыі кіно|1981]] |«''[[Шукальнікі страчанага каўчэга]]''» |[[Стывен Спілберг]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-raiders-of-the-lost-ark-1981 «''Raiders of the Lost Ark''»] |- |align="center"|[[1982 год у гісторыі кіно|1982]]{{efn|«Канчатковая версія» фільма выйшла ў 2007 годзе.}} |«''[[Бягун па лязе]]''» <small>(канчатковая версія)</small> |[[Рыдлі Скот]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-blade-runner-the-final-cut-1982 «''Blade Runner: The Final Cut''»] |- |align="center"|[[1982 год у гісторыі кіно|1982]] |«''[[Іншапланецянін (фільм)|Іншапланецянін]]''» |[[Стывен Спілберг]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-et-the-extra-terrestrial-1982 «''E.T. The Extra-Terrestrial''»] |- |align="center"|[[1982 год у гісторыі кіно|1982]] |«''{{нп5|Пінк Флойд: Сцяна||en|Pink Floyd – The Wall}}''» |[[Алан Паркер]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-pink-floyd-the-wall-1982 «''Pink Floyd: The Wall''»] |- |align="center"|[[1982 год у гісторыі кіно|1982]] |«''{{нп5|Смутак Веранікі Фос||en|Veronika Voss}}''» |[[Райнер Вернер Фасбіндэр]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-veronika-voss-1982 «''Veronika Voss''»] |- |align="center"|[[1982 год у гісторыі кіно|1982]] |«''{{нп5|Фані і Аляксандр||en|Fanny and Alexander}}''» |[[Інгмар Бергман]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-fanny-and-alexander-1983 «''Fanny and Alexander''»] |- |align="center"|[[1982 год у гісторыі кіно|1982]] |«''[[Фіцкаральда]]''» |[[Вернер Херцаг]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-fitzcarraldo-1982 «''Fitzcarraldo''»] |- |align="center"|[[1983 год у гісторыі кіно|1983]] |«''{{нп5|Калядная гісторыя (фільм, 1983)|Калядная гісторыя|en|A Christmas Story}}''» |{{нп5|Боб Кларк||en|Bob Clark}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-a-christmas-story-1983 «''A Christmas Story''»] |- |align="center"|[[1983 год у гісторыі кіно|1983]] |«''{{нп5|Поўнач (фільм, 1983)|Поўнач|en|El Norte (film)}}''» |{{нп5|Грэгары Нава||en|Gregory Nava}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-el-norte-1983 «''El Norte''»] |- |align="center"|[[1983 год у гісторыі кіно|1983]] |«''{{нп5|Пяшчотнае міласэрдзе||en|Tender Mercies}}''» |{{нп5|Брус Берэсфард||en|Bruce Beresford}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-tender-mercies-1983 «''Tender Mercies''»] |- |align="center"|[[1983 год у гісторыі кіно|1983]] |«''{{нп5|Твар са шнарам||en|Scarface (1983 film)}}''» |[[Браян Дэ Пальма]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-scarface-1983 «''Scarface''»] |- |align="center"|[[1983 год у гісторыі кіно|1983]] |«''{{нп5|Хлопцы што трэба||en|The Right Stuff (film)}}''» |{{нп5|Філіп Каўфман||en|Philip Kaufman}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-right-stuff-1983 «''The Right Stuff''»] |- |align="center"|[[1984 год у гісторыі кіно|1984]] |«''[[Амадэй (фільм)|Амадэй]]''» |[[Мілаш Форман]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-amadeus-1984 «''Amadeus''»] |- |align="center"|[[1984 год у гісторыі кіно|1984]] |«''[[Год спакойнага сонца]]''» |[[Кшыштаф Занусі]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-a-year-of-the-quiet-sun-1984 «''A Year of the Quiet Sun''»] |- |align="center"|[[1984 год у гісторыі кіно|1984]] |«''{{нп5|Нядзеля за горадам||en|A Sunday in the Country}}''» |[[Бертран Тавернье]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-a-sunday-in-the-country-1984 «''A Sunday in the Country''»] |- |align="center"|[[1984 год у гісторыі кіно|1984]] |«''[[Парыж, Тэхас]]''» |[[Вім Вендэрс]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-paris-texas-1984 «''Paris, Texas''»] |- |align="center"|[[1985 год у гісторыі кіно|1985]] |«''{{нп5|Гэта — Spinal Tap||en|This Is Spinal Tap}}''» |[[Роб Райнер]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-this-is-spinal-tap-1984 «''This is Spinal Tap''»] |- |align="center"|[[1985 год у гісторыі кіно|1985]] |«''[[Ідзі і глядзі]]''» |[[Элем Германавіч Клімаў|Элем Клімаў]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-come-and-see-1985 «''Come and See''»] |- |align="center"|[[1985 год у гісторыі кіно|1985]] |«''{{нп5|Колер пурпуровы||en|The Color Purple (film)}}''» |[[Стывен Спілберг]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-color-purple-1985 «''The Color Purple''»] |- |align="center"|[[1985 год у гісторыі кіно|1985]] |«''{{нп5|Місіма: Жыццё ў чатырох главах||en|Mishima: A Life in Four Chapters}}''» |{{нп5|Пол Шрэдэр||en|Paul Schrader}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-mishima-a-life-in-four-chapters-1985 «''Mishima: A Life in Four Chapters''»] |- |align="center"|[[1985 год у гісторыі кіно|1985]] |«''[[Пасля працы]]''» |[[Марцін Скарсэзэ]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/after-hours-1985-1 «''After Hours''»] |- |align="center"|[[1985 год у гісторыі кіно|1985]] |«''{{нп5|Ран||en|Ran (film)}}''» |[[Акіра Курасава]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-ran-1985 «''Ran''»] |- |align="center"|[[1985 год у гісторыі кіно|1985]] |«''{{нп5|Шаа (фільм)|Шаа|en|Shoah (film)}}''» |[[Клод Ланцман]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-shoah-1985 «''Shoah''»] |- |align="center"|[[1987 год у гісторыі кіно|1987]] |«''[[Бывайце, дзеці]]''» |[[Луі Маль]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-au-revoir-les-enfants-1987 «''Au revoir les enfants''»] |- |align="center"|[[1987 год у гісторыі кіно|1987]] |«''{{нп5|Дом гульняў||en|House of Games}}''» |{{нп5|Дэвід Мэмет||en|David Mamet}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-house-of-games-1987 «''House of Games''»] |- |align="center"|[[1987 год у гісторыі кіно|1987]] |«''{{нп5|Зачараваныя месяцам||en|Moonstruck}}''» |{{нп5|Норман Джуісан||en|Norman Jewison}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-moonstruck-1987 «''Moonstruck''»] |- |align="center"|[[1987 год у гісторыі кіно|1987]] |«''[[Неба над Берлінам]]''» |[[Вім Вендэрс]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-wings-of-desire-1988 «''Wings of Desire''»] |- |align="center"|[[1987 год у гісторыі кіно|1987]] |«''{{нп5|Памерлыя (фільм)|Памерлыя|en|The Dead (1987 film)}}''» |[[Джон Х’юстан]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-dead-1987 «''The Dead''»] |- |align="center"|[[1987 год у гісторыі кіно|1987]] |«''[[Самалётам, цягніком і аўтамабілем]]''» |{{нп5|Джон Х’юз (кінематаграфіст)|Джон Х’юз|en|John Hughes (filmmaker)}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-planes-trains-and-automobiles-1987 «''Planes, Trains and Automobiles''»] |- |align="center"|[[1987 год у гісторыі кіно|1987]] |«''{{нп5|Уітнэйл і я||en|Withnail and I}}''» |{{нп5|Брус Робінсан||en|Bruce Robinson}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/withnail-and-i-1987 «''Withnail and I''»] |- |align="center"|[[1988 год у гісторыі кіно|1988]] |«''{{нп5|Апошняе спакушэнне Хрыста||en|The Last Temptation of Christ (film)}}''» |[[Марцін Скарсэзэ]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/the-last-temptation-of-christ-1988 «''The Last Temptation of Christ''»] |- |align="center"|[[1988 год у гісторыі кіно|1988]] |«''[[Магіла светлячкоў]]''» |[[Ісао Такахата]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-grave-of-the-fireflies-1988 «''Grave of the Fireflies''»] |- |align="center"|[[1988 год у гісторыі кіно|1988]] |«''[[Мой сусед Тотара]]''» |[[Хаяо Міядзакі]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-my-neighbor-totoro-1993 «''My Neighbor Totoro''»] |- |align="center"|[[1989 год у гісторыі кіно|1989]] |«''[[Дэкалог (тэлецыкл)|Дэкалог]]''» <small>(тэлецыкл)</small> |[[Кшыштаф Кеслёўскі]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-decalogue-1988 «''The Decalogue''»] |- |align="center"|[[1989 год у гісторыі кіно|1989]] |«''{{нп5|Злачынствы і праступкі||en|Crimes and Misdemeanors}}''» |[[Вудзі Ален]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-crimes-and-misdemeanors-1989 «''Crimes and Misdemeanors''»] |- |align="center"|[[1989 год у гісторыі кіно|1989]] |«''[[Масье Ір]]''» |[[Патрыс Леконт]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/Monsieur-Hire «''Monsieur Hire''»] |- |align="center"|[[1989 год у гісторыі кіно|1989]] |«''{{нп5|Рабі як трэба||en|Do the Right Thing}}''» |[[Спайк Лі]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-do-the-right-thing-1989 «''Do the Right Thing''»] |- |align="center"|[[1989 год у гісторыі кіно|1989]] |«''{{нп5|Святая кроў||en|Santa Sangre}}''» |[[Алехандра Хадароўскі]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-santa-sangre-1989 «''Santa Sangre''»] |- |align="center"|[[1989 год у гісторыі кіно|1989]] |«''{{нп5|Скажы хоць нешта||en|Say Anything...}}''» |{{нп5|Кэмеран Кроў||en|Cameron Crowe}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-say-anything-1989 «''Say Anything''»] |- |align="center"|[[1989 год у гісторыі кіно|1989]] |«''{{нп5|Таямнічы цягнік||en|Mystery Train (film)}}''» |[[Джым Джармуш]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-mystery-train-1989 «''Mystery Train''»] |- |align="center"|[[1990 год у гісторыі кіно|1990]] |«''{{нп5|Дзяўчына з запалкавай фабрыкі||en|The Match Factory Girl}}''» |[[Акі Каўрысмякі]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-match-factory-girl-1990 «''The Match Factory Girl''»] |- |align="center"|[[1990 год у гісторыі кіно|1990]] |«''{{нп5|Калі сцямнее, мая дарагая||en|After Dark, My Sweet}}''» |{{нп5|Джэймс Фоўлі||en|James Foley (director)}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-after-dark-my-sweet-1990 «''After Dark, My Sweet''»] |- |align="center"|[[1990 год у гісторыі кіно|1990]] |«''[[Муж цырульніцы]]''» |[[Патрыс Леконт]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/the-hairdressers-husband-1990 «''The Hairdresser’s Husband''»] |- |align="center"|[[1990 год у гісторыі кіно|1990]] |«''[[Добрыя хлопцы (фільм, 1990)|Слаўныя хлопцы]]''» |[[Марцін Скарсэзэ]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-goodfellas-1991 «''GoodFellas''»] |- |align="center"|[[1991 год у гісторыі кіно|1991]] |«''{{нп5|Джон Ф. Кенэдзі. Стрэлы ў Даласе||en|JFK (film)}}''» |[[Олівер Стоўн]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-jfk-1991 «''JFK''»] |- |align="center"|[[1991 год у гісторыі кіно|1991]] |«''[[Маўчанне ягнят (фільм)|Маўчанне ягнят]]''» |[[Джонатан Дэмі]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-silence-of-the-lambs-1991 «''The Silence of the Lambs''»] |- |align="center"|[[1991 год у гісторыі кіно|1991]] |«''[[Падвойнае жыццё Веранікі]]''» |[[Кшыштаф Кеслёўскі]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/the-double-life-of-veronique-1991-1 «''The Double Life of Veronique''»] |- |align="center"|[[1991 год у гісторыі кіно|1991]] |«''{{нп5|Расказ жанчыны||en|A Woman's Tale}}''» |{{нп5|Пол Кокс||en|Paul Cox (director)}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-a-womans-tale-1992 «''A Woman’s Tale''»] |- |align="center"|[[1991 год у гісторыі кіно|1991]] |«''{{нп5|Узнімі чырвоны ліхтар||en|Raise the Red Lantern}}''» |{{нп5|Чжан Імоў||en|Zhang Yimou}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-raise-the-red-lantern-1990 «''Raise the Red Lantern''»] |- |align="center"|[[1991 год у гісторыі кіно|1991]] |«''[[Чароўная гарэзніца]]''» |[[Жак Рывет]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/la-belle-noiseuse-1991 «''La Belle Noiseuse''»] |- |align="center"|[[1992 год у гісторыі кіно|1992]] |«''{{нп5|Барака (фільм)|Барака|en|Baraka (film)}}''» |{{нп5|Рон Фрыке||en|Ron Fricke}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-baraka-1992 «''Baraka''»] |- |align="center"|[[1992 год у гісторыі кіно|1992]] |«''[[Говардс Энд (фільм)|Говардс Энд]]''» |{{нп5|Джэймс Айвары||en|James Ivory}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-howards-end-1992 «''Howards End''»] |- |align="center"|[[1992 год у гісторыі кіно|1992]] |«''{{нп5|Зімовая казка||en|A Tale of Winter}}''» |{{нп5|Эрык Рамэр||en|Éric Rohmer}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-a-tale-of-winter-1992 «''A Tale of Winter''»] |- |align="center"|[[1992 год у гісторыі кіно|1992]] |«''{{нп5|Леало||en|Léolo}}''» |{{нп5|Жан-Клод Лазон||en|Jean-Claude Lauzon}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-leolo-1993 «''Leolo''»] |- |align="center"|[[1992 год у гісторыі кіно|1992]] |«''{{нп5|Непрабачаны (фільм, 1992)|Непрабачаны|en|Unforgiven}}''» |[[Клінт Іствуд]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-unforgiven-1992 «''Unforgiven''»] |- |align="center"|[[1993 год у гісторыі кіно|1993]] |«''[[Дзень сурка (фільм)|Дзень сурка]]''» |{{нп5|Харальд Рэміс||en|Harold Ramis}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-groundhog-day-1993 «''Groundhog Day''»] |- |align="center"|[[1993 год у гісторыі кіно|1993]] |«''{{нп5|Сіні паветраны змей||en|The Blue Kite}}''» |{{нп5|Цянь Чжуанчжуан||en|Tian Zhuangzhuang}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-blue-kite-1993 «''The Blue Kite''»] |- |align="center"|[[1993 год у гісторыі кіно|1993]] |«''[[Спіс Шындлера]]''» |[[Стывен Спілберг]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-schindlers-list-1993 «''Schindler’s List''»] |- |align="center"|[[1993 год у гісторыі кіно|1993]] |«''[[Эпоха нявіннасці (фільм, 1993)|Эпоха нявіннасці]]''» |[[Марцін Скарсэзэ]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-age-of-innocence-1993 «''The Age of Innocence''»] |- |align="center"|[[1994 год у гісторыі кіно|1994]] |«''[[Крымінальнае чытво]]''» |[[Квенцін Таранціна]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-pulp-fiction-1994 «''Pulp Fiction''»] |- |align="center"|[[1994 год у гісторыі кіно|1994]] |«''{{нп5|Мары пра баскетбол||en|Hoop Dreams}}''» |{{нп5|Стыў Джэймс||en|Steve James (producer)}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-hoop-dreams-1994 «''Hoop Dreams''»] |- |align="center"|[[1993 год у гісторыі кіно|1993]]—[[1994 год у гісторыі кіно|1994]] |«''[[Тры колеры]]''» <small>(трылогія)</small> |[[Кшыштаф Кеслёўскі]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-three-colors-trilogy-blue-white-red «''Three Colors Trilogy: Blue, White, Red''»] |- |align="center"|[[1994 год у гісторыі кіно|1994]] |«''[[Уцёкі з Шаўшэнка]]''» |[[Фрэнк Дарабонт]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-shawshank-redemption-1994 «''The Shawshank Redemption''»] |- |align="center"|[[1994 год у гісторыі кіно|1994]] |«''{{нп5|Экзотыка (фільм)|Экзотыка|en|Exotica (film)}}''» |{{нп5|Атом Эгоян||en|Atom Egoyan}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/exotica-1994 «''Exotica''»] |- |align="center"|[[1995 год у гісторыі кіно|1995]] |«''{{нп5|Крамб (фільм)|Крамб|en|Crumb (film)}}''» |{{нп5|Тэры Цвігаф||en|Terry Zwigoff}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-crumb-1994 «''Crumb''»] |- |align="center"|[[1995 год у гісторыі кіно|1995]] |«''{{нп5|Пакідаючы Лас-Вегас||en|Leaving Las Vegas}}''» |{{нп5|Майк Фігіс||en|Mike Figgis}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-leaving-las-vegas-1995 «''Leaving Las Vegas''»] |- |align="center"|[[1995 год у гісторыі кіно|1995]] |«''[[Рычард III (фільм, 1995)|Рычард III]]''» |{{нп5|Рычард Лонкрэйн||en|Richard Loncraine}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/richard-iii-1996-1 «''Richard III''»] |- |align="center"|[[1995 год у гісторыі кіно|1995]] |«''[[Сем (фільм, 1995)|Сем]]''» |[[Дэвід Фінчэр]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-seven-1995 «''Seven''»] |- |align="center"|[[1995 год у гісторыі кіно|1995]] |«''{{нп5|Цырымонія (фільм, 1995)|Цырымонія|en|La Cérémonie}}''» |[[Клод Шаброль]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-la-ceremonie-1995 «''La Ceremonie''»] |- |align="center"|[[1996 год у гісторыі кіно|1996]] |«''{{нп5|Таямніцы і хлусня||en|Secrets & Lies (film)}}''» |[[Майк Лі]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/secrets-and-lies-1996-1 «''Secrets and Lies''»] |- |align="center"|[[1996 год у гісторыі кіно|1996]] |«''[[Фарга (фільм, 1996)|Фарга]]''» |[[Браты Коэн|Джоэл Коэн]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-fargo-1996 «''Fargo''»] |- |align="center"|[[1997 год у гісторыі кіно|1997]] |«''[[Кантакт (фільм, 1997)|Кантакт]]''» |[[Роберт Земекіс]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-contact-1997 «''Contact''»] |- |align="center"|[[1997 год у гісторыі кіно|1997]] |«''{{нп5|Таямніцы Лос-Анджэлеса||en|L.A. Confidential (film)}}''» |{{нп5|Кёрціс Хэнсан||en|Curtis Hanson}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-la-confidential-1997 «''L.A. Confidential''»] |- |align="center"|[[1997 год у гісторыі кіно|1997]] |«''{{нп5|Тэрарыстка||en|The Terrorist (1997 film)}}''» |{{нп5|Санташ Сіван||en|Santosh Sivan}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-terrorist-2000 «''The Terrorist''»] |- |align="center"|[[1998 год у гісторыі кіно|1998]] |«''{{нп5|Вялікі Лебоўскі||en|The Big Lebowski}}''» |[[Браты Коэн|Джоэл Коэн]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-big-lebowski-1998 «''The Big Lebowski''»] |- |align="center"|[[1998 год у гісторыі кіно|1998]] |«''{{нп5|Цёмны горад (фільм, 1998)|Цёмны горад|en|Dark City (1998 film)}}''» |{{нп5|Алекс Прояс||en|Alex Proyas}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-dark-city-2005 «''Dark City''»] |- |align="center"|[[1999 год у гісторыі кіно|1999]] |«''{{нп5|Магнолія (фільм, 1999)|Магнолія|en|Magnolia (film)}}''» |[[Пол Томас Андэрсан]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-magnolia-1999 «''Magnolia''»] |- |align="center"|[[2000 год у гісторыі кіно|2000]] |«''{{нп5|Гармоніі Веркмейстэра||en|Werckmeister Harmonies}}''» |{{нп5|Бела Тар||en|Béla Tarr}}, {{нп5|Агнеш Храніцкі||en|Ágnes Hranitzky}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/werckmeister-harmonies-2000 «''Werckmeister Harmonies''»] |- |align="center"|[[2001 год у гісторыі кіно|2001]] |«''{{нп5|Абуджэнне жыцця||en|Waking Life}}''» |[[Рычард Лінклейтэр]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/waking-life-2001-1 «''Waking Life''»] |- |align="center"|[[2001 год у гісторыі кіно|2001]] |«''{{нп5|Абяцанне (фільм, 2001)|Абяцанне|en|The Pledge (film)}}''» |[[Шон Пен]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-pledge-2001 «''The Pledge''»] |- |align="center"|[[2001 год у гісторыі кіно|2001]] |«''[[Малхоланд Драйв]]''» |[[Дэвід Лінч]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-mulholland-dr-2001 «''Mulholland Dr.''»] |- |align="center"|[[2001 год у гісторыі кіно|2001]] |«''[[Скрадзеныя прывідамі]]''» |[[Хаяо Міядзакі]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-spirited-away-2002 «''Spirited Away''»] |- |align="center"|[[2001 год у гісторыі кіно|2001]] |«''[[Штучны розум (фільм)|Штучны розум]]''» |[[Стывен Спілберг]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-ai-artificial-intelligence-2001 «''A.I. Artificial Intelligence''»] |- |align="center"|[[2001 год у гісторыі кіно|2001]] |«''{{нп5|Шэрая зона||en|The Grey Zone}}''» |{{нп5|Цім Блэйк Нэльсан||en|Tim Blake Nelson}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-grey-zone-2001 «''The Grey Zone''»] |- |align="center"|[[2002 год у гісторыі кіно|2002]] |«''{{нп5|25-я гадзіна||en|25th Hour}}''» |[[Спайк Лі]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/25th-hour-2002 «''25th Hour''»] |- |align="center"|[[2002 год у гісторыі кіно|2002]] |«''[[Адаптацыя (фільм)|Адаптацыя]]''» |[[Спайк Джонз]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-adaptation-2002 «''Adaptation''»] |- |align="center"|[[2002 год у гісторыі кіно|2002]] |«''{{нп5|Гульня Рыплі (фільм)|Гульня Рыплі|en|Ripley's Game (film)}}''» |{{нп5|Ліліана Кавані||en|Liliana Cavani}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-ripleys-game-2002 «''Ripley’s Game''»] |- |align="center"|[[2003 год у гісторыі кіно|2003]] |«''[[Вясна, лета, восень, зіма… і зноў вясна]]''» |[[Кім Кі Дук]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/spring-summer-fall-winter_and-spring-2003 «''Spring, Summer, Fall, Winter… and Spring''»] |- |align="center"|[[2003 год у гісторыі кіно|2003]] |«''[[Цяжкасці перакладу]]''» |[[Сафія Копала]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-lost-in-translation-2003 «''Lost in Translation''»] |- |align="center"|[[2004 год у гісторыі кіно|2004]] |«''[[Вечнае ззянне чыстага розуму]]''» |{{нп5|Мішэль Гондры||en|Michel Gondry}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/eternal-sunshine-of-the-spotless-mind-2004-1 «''Eternal Sunshine of the Spotless Mind''»] |- |align="center"|[[2004 год у гісторыі кіно|2004]] |«''{{нп5|Мулаадэ — магічная ахова||en|Moolaadé}}''» |{{нп5|Усман Сембен||en|Ousmane Sembène}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-moolaade-2007 «''Moolaade''»] |- |align="center"|[[2005 год у гісторыі кіно|2005]] |«''[[Схаванае]]''» |[[Міхаэль Ханэке]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-cache-2005 «''Cache''»] |- |align="center"|[[2006 год у гісторыі кіно|2006]] |«''[[Вавілон (фільм, 2006)|Вавілон]]''» |[[Алехандра Гансалес Іньярыту]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/babel-2006 «''Babel''»] |- |align="center"|[[2006 год у гісторыі кіно|2006]] |«''{{нп5|Кампаньёны||en|A Prairie Home Companion (film)}}''» |[[Роберт Олтмен]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/a-prairie-home-companion-2006-1 «''A Prairie Home Companion''»] |- |align="center"|[[2006 год у гісторыі кіно|2006]] |«''[[Лабірынт фаўна]]''» |[[Гільерма дэль Тора]] |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-pans-labyrinth-2006 «''Pan’s Labyrinth''»] |- |align="center"|[[2007 год у гісторыі кіно|2007]] |«''[[На запчасткі]]''» |{{нп5|Рамін Бахрані||en|Ramin Bahrani}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/chop-shop-2008-1 «''Chop Shop''»] |- |align="center"|[[2008 год у гісторыі кіно|2008]] |«''[[Провады (фільм, 2008)|Провады]]''» |{{нп5|Ёдзіро Такіта||en|Yōjirō Takita}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-departures-2009 «''Departures''»] |- |align="center"| — |Фільмы [[Бастэр Кітан|Бастэра Кітана]] |[[Бастэр Кітан]] і інш. |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-films-of-buster-keaton «''The Films of Buster Keaton''»] |- |align="center"| — |Тры мультфільмы [[Чак Джонс|Чака Джонса]]{{efn|Пад трыма мультфільмамі Чака Джонса Эберт разумее наступныя: «''{{нп5|Шалёная качка||en|Duck Amuck}}''» ([[1953 год у гісторыі кіно|1953]]), «''{{нп5|Адзін жабіны вечар||en|One Froggy Evening}}''» ([[1955 год у гісторыі кіно|1955]]), «''{{нп5|Што за опера, Док?||en|What's Opera, Doc?}}''» ([[1957 год у гісторыі кіно|1957]]).}} |{{нп5|Чак Джонс||en|Chuck Jones}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-chuck-jones-three-cartoons «''Chuck Jones: Three Cartoons''»] |- |align="center"| — |«''{{нп5|Up (серыя фільмаў)|Up|en|Up (film series)}}''» <small>(серыя фільмаў)</small> |{{нп5|Майкл Эптэд||en|Michael Apted}} |[https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-up-documentaries-1985 «''The Up Documentaries''»] |} == Статыстыка == Ніжэй прыведзена табліца, у якой сабрана статыстыка па колькасці твораў таго ці іншага рэжысёра, якія ўвайшлі ў лік «''Выдатных фільмаў''». Колькасць разлічвалася на падставе падліку рэцэнзій Эберта, а зробленыя ім абагульненні серый фільмаў лічыліся за адзін фільм. У табліцу ўвайшлі толькі тыя рэжысёры, сярод прац якіх прынамсі два «''Выдатныя фільмы''». {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !Колькасць !Рэжысёры |- |align="center"|'''8'''||[[Інгмар Бергман]] |- |align="center"|'''7'''||[[Марцін Скарсэзэ]] |- |align="center"|'''6'''||[[Стэнлі Кубрык]], [[Акіра Курасава]], [[Стывен Спілберг]], [[Вернер Херцаг]], [[Альфрэд Хічкак]] |- |align="center"|'''5'''||[[Луіс Буньюэль]], [[Ясудзіро Одзу]], [[Роберт Олтмен]], [[Білі Уайлдэр]], [[Федэрыка Феліні]], [[Джон Форд (рэжысёр)|Джон Форд]] |- |align="center"|'''4'''||[[Рабер Брэсон]], [[Фрэнсіс Форд Копала]], [[Жан-П’ер Мельвіль]], [[Фрыдрых Вільгельм Мурнаў]], [[Майкл Паўэл]], [[Жан Рэнуар]], [[Джон Х’юстан]] |- |align="center"|'''3'''||[[Вудзі Ален]], [[Лукіна Вісконці]], [[Кшыштаф Кеслёўскі]], [[Майкл Кёртыс]], [[Фрыц Ланг]], [[Дэвід Лін]], [[Сідні Люмет]], [[Луі Маль]], [[Кэндзі Мідзагуці]], [[Нікалас Рэй]], [[Жак Таці]], [[Франсуа Труфо]], [[Орсан Уэлс]], [[Райнер Вернер Фасбіндэр]], [[Мілаш Форман]], [[Говард Хоўкс]], [[Чарлі Чаплін]] |- |align="center"|'''2'''||[[Мікеланджэла Антаніёні]], [[Вім Вендэрс]], [[Жан-Люк Гадар]], [[Дэвід Уорк Грыфіт]], [[Уілфрэд Джэксан]], [[Карл Тэадор Дрэер]], [[Віторыа дэ Сіка]], [[Масакі Кабаясі]], [[Жан Както]], [[Бастэр Кітан]], [[Браты Коэн|Джоэл Коэн]], [[Джордж К’юкар]], [[Патрыс Леконт]], [[Спайк Лі]], [[Леа Мак-Кэры]], [[Тэрэнс Малік]], [[Хаяо Міядзакі]], [[Георг Вільгельм Пабст]], [[Сэм Пекінпа]], [[Эмерык Прэсбургер]], [[Артур Пэн]], [[Сацьяджыт Рай]], [[Эрык Рамэр]], [[Нікалас Роўг]], [[Ален Рэнэ]], [[Рыдлі Скот]], [[Джордж Стывенс]], [[Жак Турнёр]], [[Віктар Флемінг]], [[Алехандра Хадароўскі]], [[Клод Шаброль]], [[Бэн Шарпстын]], [[Сяргей Міхайлавіч Эйзенштэйн|Сяргей Эйзенштэйн]] |} == Заўвагі == {{Notelist}} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="iCheckMovies">{{cite web|url=https://www.icheckmovies.com/lists/roger+ebert+the+great+movies/|title=Roger Ebert: the great movies|publisher=Сайт «''iCheckMovies''»|lang=en|accessdate=2023-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230531173136/https://www.icheckmovies.com/lists/roger+eberts+great+movies/|archivedate=2023-05-31|url-status=live}}</ref> <ref name="KinoPoisk">{{cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/lists/editorial/best_by_roger_ebert/|title=Лучшие фильмы по мнению кинокритика Роджера Эберта|publisher=Сайт «''[[КиноПоиск]]''»|lang=ru|accessdate=2023-06-20|url-status=live}}</ref> <ref name="The Great Movies">{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/great-movies/|title=The Great Movies — Roger Ebert|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|publisher=Афіцыйны сайт [[Роджэр Эберт|Роджэра Эберта]]|lang=en|accessdate=2023-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230609033122/https://www.rogerebert.com/great-movies|archivedate=2023-06-09|url-status=live}}</ref> }} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Roger Ebert.|частка=|загаловак=The Great Movies|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=|год=2002|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=0-7679-1038-9|тыраж=|ref=The Great Movies}} * {{кніга|аўтар=Roger Ebert.|частка=|загаловак=The Great Movies II|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=QNlkAAAAMAAJ|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Broadway Books|год=2005|том=|pages=|allpages=519|серыя=|isbn=0-7679-1950-5|тыраж=|ref=The Great Movies II}} * {{кніга|аўтар=Roger Ebert.|частка=|загаловак=The Great Movies III|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=hMBfjIQjJ9oC|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=University of Chicago Press|год=2010|том=|pages=|allpages=440|серыя=|isbn=978-0-226-18208-7|тыраж=|ref=The Great Movies III}} * {{кніга|аўтар=Roger Ebert.|частка=|загаловак=The Great Movies IV|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=T2opDQAAQBAJ|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=University of Chicago Press|год=2016|том=|pages=|allpages=257|серыя=|isbn=978-0-226-40398-4|тыраж=|ref=The Great Movies IV}} == Спасылкі == * [http://www.rogerebert.com/great-movies/ Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)] {{ref-en}} на сайце [[Роджэр Эберт|Роджэра Эберта]] * [https://www.imdb.com/list/ls020212874/ Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)] {{ref-en}} на сайце «''[[Internet Movie Database]]''» * [https://www.icheckmovies.com/lists/roger+ebert+the+great+movies/ Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)] {{ref-en}} на сайце «''iCheckMovies''» * [https://www.kinopoisk.ru/lists/editorial/best_by_roger_ebert/ Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)] {{ref-ru}} на сайце «''[[КиноПоиск]]''» {{^}} {{Выдатны спіс}} {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінематаграфічныя рэйтынгі]] [[Катэгорыя:Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)| ]] 7ngptoxn1x3ba3gdhz5dxzqvmzqwj1h 0 596929 5176091 4864194 2026-08-05T20:24:09Z Rotondus 11765 +[[Катэгорыя:Фільмы-антыўтопіі]]; +[[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Майкл Кэймэн]]; +[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5176091 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Бразілія (значэнні)}} {{Фільм}} '''«Бразі́лія»''' ({{Lang-en|Brazil}}) — кінафільм-[[антыўтопія]] рэжысёра [[Тэры Гіліям]]а, які выйшаў на экраны ў [[1985 год у гісторыі кіно|1985 годзе]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Imdb title|id=0088846|title=«Бразилия»}} {{рэйтынг-5|8.0|10}} * {{AllMovie title|id=6977|title=«Бразилия»}} {{рэйтынг-5|5}} * [http://www.rottentomatoes.com/m/1003033-brazil/ «Бразілія»] на [[Rotten Tomatoes]] {{ref-en}} * [http://www.scifi.com/sfw/issue214/classic.html Review by ''Science Fiction Weekly''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090325081625/http://www.scifi.com/sfw/issue214/classic.html |date=25 сакавіка 2009 }} {{ref-en}} * Jack Matthews, ''The Battle of Brazil'' (1987), ISBN 0-517-56538-2. * [http://www.cinematheque.ru/post/142285 Падзел з кнігі «Терри Гиллиам: интервью», у якой рэжысёр падрабязна распавядае аб гісторыі стварэння фільма] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшы фільм}} [[Катэгорыя:Фантастычныя фільмы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Сатырычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:50 фільмаў, якія неабходна паглядзець, перш чым памерці]] [[Катэгорыя:Фільмы-антыўтопіі]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Майкл Кэймэн]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] hz5hki0ujimkchnd09qa7se19ci17c4 3 599699 5176022 5173081 2026-08-05T16:38:56Z Aliaksei Lastouski 75892 /* Структура артыкулаў */ Адказ 5176022 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:11, 9 мая 2019 (MSK) == [[Роберт Рафаілавіч Фальк]] == Вітаю. Артыкул перанеслі пад назву паводле правілаў, а Вы стварылі зноў. Зараз перанясу яшчэ раз і праўце ўжо артыкул пад слушнай назвай, не стварайце трэці раз. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 13:04, 3 сакавіка 2021 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:12, 8 студзеня 2022 (+03) == Прызначэнне схавальнікаў гісторыі == Вітаю. Калі ласка, прыміце ўдзел у [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Mienski|прызначэнні схавальнікаў гісторыі старонак]], звярніце ўвагу, там два запыты. Дзякуй. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 10:24, 3 красавіка 2022 (+03) == Аўтадогляд (х2) == Вітаю! 3 гады таму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] прапанаваў вам атрымаць сцяг аўтадаглядчыка. На той момант вы яго праігнаравалі. Каб надаць сцяг адміністратару трэба атрымаць згоду ўдзельніка. Вы і далей ствараеце якасныя артыкулы, якія падыходзяць пад [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|нашыя правілы]]. Я вырашыў вам надаць сцяг без дазволу згодна з правілам [[ВП:ІУП]]. На мой погляд гэта спросціць працу даглядчыкам. Калі ласка, паведамьце мне, калі вы строга "супраць" – я забяру сцяг назад. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 8 верасня 2025 (+03) :Гэта не спросціць працу даглядчыкам, а будзе рабіць аўтаматычны догляд артыкулам, якія не адпавядаюць фарматаванню Вікіпедыі. Навошта проста так даваць аўтадаглядчыка? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 00:03, 9 верасня 2025 (+03) :: Вы думаеце не адпавядае? Можаце паказаць прыклады? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:22, 9 верасня 2025 (+03) :: Я шмат разоў чытаў і відавочных праблемаў не было. Маленькія хібнасці, вядома, сустракаліся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:23, 9 верасня 2025 (+03) :::Калі цяпер будзеце праходзіць па ўсіх артыкулах удзельніка і прыводзіць іх да вікіпедыйнага выгляду — без пытанняў, бо больш ніхто рабіць цяпер не будзе, праз тое што праўкі аўтаматычна зацверджаныя. Кшталту ставіць шаблон для крыніц, вонкавыя спасылкі, афармленне прэамбул. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:02, 22 верасня 2025 (+03) :::: Падумаю над аўтаматызацыяй датычна шаблона крыніц і вс. А афармленне прэамбулы ўсёж трэба рабіць рукамі будзе. Мне ўсё яшчэ здаецца, што хібнасці не крытычныя і могуць быць дагледжаны аўтаматычна. Але я не буду трымацца за гэтае рашэнне. Калі вы зробіце тэму на форуме і дасведчаныя ўдзельнікі скажуць сваё "супраць" - давайце прыбярэм сцяг. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:09, 22 верасня 2025 (+03) :::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для такіх тэм ёсць адпаведная старонка [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. Але цалкам падтрымліваю наданне сцягу аўтадаглядчыка. Некаторая недаафармленасць, адносна 100% трымання жаданых усімі вікістандартаў, не можа быць прычынай не даць сцяг аўтадаглядчыка. Відавочна добрасумленны ўдзельнік, піша пісьменна па цяперашніх часах, вікіфікуе, катэгорыі, шаблоны-карткі ставіць, да Вікіданых далучае, крыніцы пазначае і ў асноўным тэхнічна карэктна. Практычна ўсе [[Вікіпедыя:Догляд#Парадак догляду|патрабаванні да дагледжаных артыкулаў]] вытрымліваюцца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:19, 22 верасня 2025 (+03) :::::: Дзякуй за заўвагу і падтрымку. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:27, 22 верасня 2025 (+03) == Міхал Тышкевіч == Вітаю. Калі стваралі артыкул [[Міхал Тышкевіч (егіптолаг)]], не звярнулі ўвагі, што ёсць ужо артыкула пра яго дзеда, таксама [[Міхал Тышкевіч|Міхала Тышкевіча]] і запісалі змест проста наверх. Цяпер гэта выпраўлена і ёсць асобныя артыкулы пра абодвух, але хірургічна раздзяліць два тэксты на два артыкулы з захаваннем гісторыі не атрымалася, то будзеце ў гісторыі не стваральнікам, а адным з аўтараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:23, 30 верасня 2025 (+03) :Тут нейкі глюк быў, бо я рабіў артыкул перакладам з польскай “Міхал Тышкевіч (ардынат), але калі дадаў шаблон “асоба”, ён чамусьці перапісаўся на іншага Міхала Тышкевіча. Было ўжо пад поўнач, пакінуў на свежую галаву разбірацца, а ранкам гляжу, што гэтая блытаніна выправілася. Дзякуй вялікі! [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-27220-06|&#126;2025-27220-06]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-27220-06|размова]]) 17:20, 30 верасня 2025 (+03) ::Бо назву новага артыкула задалі як "Міхал Тышкевіч", потым было папярэджанне, што такі артыкул ужо ёсць, але яго не заўважылі і націснулі "усё адно апублікаваць". Калі б назву даслоўна ўзялі "Міхал Тышкевіч (ардынат)", напластавання артыкулаў не было б. А так тэкст запісалі новы, а элемент Вікіданых застаўся дзедаў і з яго цягнуліся даныя ў шаблон:Асоба. Вашы дзеянні не маглі прывесці да зліцця двух элементаў Вікіданых, што і добра. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:05, 30 верасня 2025 (+03) == Змены ў Словаспісе == Вітаю. Вашы змены ў Словаспісе адмяніў. Тэхнічна задача стаіць не падвесці ўсе згадкі пад адзін узор, а зрабіць, каб усе магчымыя варыянты вялі куды трэба. То-бок, з таго, што было чырвонае ў Словаспісе трэба было зрабіць перасылкі на створаныя артыкулы, што цяпер і зрабіў. У ідэале, што правіламі прадугледжана, пасля стварэння артыкула робяцца перасылкі са ўсіх варыянтаў назвы/імя, якія стваральнік ведае або можа сабе ўявіць, што яны могуць быць -- з ініцыялаў, папулярных псеўданімаў, няпоўных форм імя. Нават і з памылковых варыянтаў можна і часам варта рабіць перасылкі, не з арфаграфічных памылак, вядома, а з няслушным націскам напрыклад, што можа сустракацца і ў літаратуры. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:21, 19 студзеня 2026 (+03) == Прызначэнне схавальніка (oversighter) == Вітаю, калега. Да 24:00 (мінскага часу) нядзелі, 10 мая, трывае [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|прызначэнне новага схавальніка]] (oversighter) для аднаўлення самастойнага хавання гісторыі правак. Пытанне даверу да кандыдата, якога большасць не ведае, вырашаецца праз узаемны кантроль: схавальнікі назіраюць адзін за другім і за сцюардамі (і наадварот). Без уласных схавальнікаў грамада губляе суб’ектнасць: кантроль цалкам пераходзіць да функцыянераў МетаВікі (сцюардаў). Стаіць менавіта такі выбар, бо дасканалейшыя сродкі пакуль тэхнічна не рэалізаваны. Калі ласка, [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|выкажы сваё меркаванне]]. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:12, 8 мая 2026 (+03) :на жаль, не маю магчымасці запісаць свой голас - ці нешта няправільна разумею [[Удзельнік:Aliaksei Lastouski|Aliaksei Lastouski]] ([[Размовы з удзельнікам:Aliaksei Lastouski|размовы]]) 13:17, 9 мая 2026 (+03) == Структура артыкулаў == Вітаю. Для прыкладу як мусіць завяршацца артыкул, каб ўсё працавала штатна, зноскі, поўны набор навігацыйных шаблонаў, сартыроўка. <pre> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: }} [[Катэгорыя: ]] [[Катэгорыя: ]] [[Катэгорыя: ]] </pre> Унутры <nowiki>{{DEFAULTSORT: }}</nowiki> -- Прозвішча Імя Імя-па-бацьку (без косак паміж), калі артыкул пра асобу. Калі артыкул не пра асобу, звычайна, гэты шаблон не трэба ставіць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:15, 30 ліпеня 2026 (+03) :Дзякую, здаецца, разабраўся! [[Удзельнік:Aliaksei Lastouski|Aliaksei Lastouski]] ([[Размовы з удзельнікам:Aliaksei Lastouski|размовы]]) 12:45, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Вітаю, можна папрасіць выдаліць гэту старонку [[Стафан Бісіс]] - дадзеныя з яе перанёс у "Стэфан Бізіа", не разабраўся адразу, што такія розначытанні ў напісанні прозвішча ў розных энцыклапедычных даведніках [[Удзельнік:Aliaksei Lastouski|Aliaksei Lastouski]] ([[Размовы з удзельнікам:Aliaksei Lastouski|размовы]]) 19:38, 5 жніўня 2026 (+03) jiyfck7fkio7tmfsbfybjbg4si52zzo 5176034 5176022 2026-08-05T17:02:32Z M.L.Bot 261 /* Структура артыкулаў */ Адказ 5176034 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:11, 9 мая 2019 (MSK) == [[Роберт Рафаілавіч Фальк]] == Вітаю. Артыкул перанеслі пад назву паводле правілаў, а Вы стварылі зноў. Зараз перанясу яшчэ раз і праўце ўжо артыкул пад слушнай назвай, не стварайце трэці раз. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 13:04, 3 сакавіка 2021 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:12, 8 студзеня 2022 (+03) == Прызначэнне схавальнікаў гісторыі == Вітаю. Калі ласка, прыміце ўдзел у [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Mienski|прызначэнні схавальнікаў гісторыі старонак]], звярніце ўвагу, там два запыты. Дзякуй. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 10:24, 3 красавіка 2022 (+03) == Аўтадогляд (х2) == Вітаю! 3 гады таму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] прапанаваў вам атрымаць сцяг аўтадаглядчыка. На той момант вы яго праігнаравалі. Каб надаць сцяг адміністратару трэба атрымаць згоду ўдзельніка. Вы і далей ствараеце якасныя артыкулы, якія падыходзяць пад [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|нашыя правілы]]. Я вырашыў вам надаць сцяг без дазволу згодна з правілам [[ВП:ІУП]]. На мой погляд гэта спросціць працу даглядчыкам. Калі ласка, паведамьце мне, калі вы строга "супраць" – я забяру сцяг назад. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 8 верасня 2025 (+03) :Гэта не спросціць працу даглядчыкам, а будзе рабіць аўтаматычны догляд артыкулам, якія не адпавядаюць фарматаванню Вікіпедыі. Навошта проста так даваць аўтадаглядчыка? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 00:03, 9 верасня 2025 (+03) :: Вы думаеце не адпавядае? Можаце паказаць прыклады? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:22, 9 верасня 2025 (+03) :: Я шмат разоў чытаў і відавочных праблемаў не было. Маленькія хібнасці, вядома, сустракаліся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:23, 9 верасня 2025 (+03) :::Калі цяпер будзеце праходзіць па ўсіх артыкулах удзельніка і прыводзіць іх да вікіпедыйнага выгляду — без пытанняў, бо больш ніхто рабіць цяпер не будзе, праз тое што праўкі аўтаматычна зацверджаныя. Кшталту ставіць шаблон для крыніц, вонкавыя спасылкі, афармленне прэамбул. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:02, 22 верасня 2025 (+03) :::: Падумаю над аўтаматызацыяй датычна шаблона крыніц і вс. А афармленне прэамбулы ўсёж трэба рабіць рукамі будзе. Мне ўсё яшчэ здаецца, што хібнасці не крытычныя і могуць быць дагледжаны аўтаматычна. Але я не буду трымацца за гэтае рашэнне. Калі вы зробіце тэму на форуме і дасведчаныя ўдзельнікі скажуць сваё "супраць" - давайце прыбярэм сцяг. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:09, 22 верасня 2025 (+03) :::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для такіх тэм ёсць адпаведная старонка [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. Але цалкам падтрымліваю наданне сцягу аўтадаглядчыка. Некаторая недаафармленасць, адносна 100% трымання жаданых усімі вікістандартаў, не можа быць прычынай не даць сцяг аўтадаглядчыка. Відавочна добрасумленны ўдзельнік, піша пісьменна па цяперашніх часах, вікіфікуе, катэгорыі, шаблоны-карткі ставіць, да Вікіданых далучае, крыніцы пазначае і ў асноўным тэхнічна карэктна. Практычна ўсе [[Вікіпедыя:Догляд#Парадак догляду|патрабаванні да дагледжаных артыкулаў]] вытрымліваюцца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:19, 22 верасня 2025 (+03) :::::: Дзякуй за заўвагу і падтрымку. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:27, 22 верасня 2025 (+03) == Міхал Тышкевіч == Вітаю. Калі стваралі артыкул [[Міхал Тышкевіч (егіптолаг)]], не звярнулі ўвагі, што ёсць ужо артыкула пра яго дзеда, таксама [[Міхал Тышкевіч|Міхала Тышкевіча]] і запісалі змест проста наверх. Цяпер гэта выпраўлена і ёсць асобныя артыкулы пра абодвух, але хірургічна раздзяліць два тэксты на два артыкулы з захаваннем гісторыі не атрымалася, то будзеце ў гісторыі не стваральнікам, а адным з аўтараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:23, 30 верасня 2025 (+03) :Тут нейкі глюк быў, бо я рабіў артыкул перакладам з польскай “Міхал Тышкевіч (ардынат), але калі дадаў шаблон “асоба”, ён чамусьці перапісаўся на іншага Міхала Тышкевіча. Было ўжо пад поўнач, пакінуў на свежую галаву разбірацца, а ранкам гляжу, што гэтая блытаніна выправілася. Дзякуй вялікі! [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-27220-06|&#126;2025-27220-06]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-27220-06|размова]]) 17:20, 30 верасня 2025 (+03) ::Бо назву новага артыкула задалі як "Міхал Тышкевіч", потым было папярэджанне, што такі артыкул ужо ёсць, але яго не заўважылі і націснулі "усё адно апублікаваць". Калі б назву даслоўна ўзялі "Міхал Тышкевіч (ардынат)", напластавання артыкулаў не было б. А так тэкст запісалі новы, а элемент Вікіданых застаўся дзедаў і з яго цягнуліся даныя ў шаблон:Асоба. Вашы дзеянні не маглі прывесці да зліцця двух элементаў Вікіданых, што і добра. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:05, 30 верасня 2025 (+03) == Змены ў Словаспісе == Вітаю. Вашы змены ў Словаспісе адмяніў. Тэхнічна задача стаіць не падвесці ўсе згадкі пад адзін узор, а зрабіць, каб усе магчымыя варыянты вялі куды трэба. То-бок, з таго, што было чырвонае ў Словаспісе трэба было зрабіць перасылкі на створаныя артыкулы, што цяпер і зрабіў. У ідэале, што правіламі прадугледжана, пасля стварэння артыкула робяцца перасылкі са ўсіх варыянтаў назвы/імя, якія стваральнік ведае або можа сабе ўявіць, што яны могуць быць -- з ініцыялаў, папулярных псеўданімаў, няпоўных форм імя. Нават і з памылковых варыянтаў можна і часам варта рабіць перасылкі, не з арфаграфічных памылак, вядома, а з няслушным націскам напрыклад, што можа сустракацца і ў літаратуры. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:21, 19 студзеня 2026 (+03) == Прызначэнне схавальніка (oversighter) == Вітаю, калега. Да 24:00 (мінскага часу) нядзелі, 10 мая, трывае [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|прызначэнне новага схавальніка]] (oversighter) для аднаўлення самастойнага хавання гісторыі правак. Пытанне даверу да кандыдата, якога большасць не ведае, вырашаецца праз узаемны кантроль: схавальнікі назіраюць адзін за другім і за сцюардамі (і наадварот). Без уласных схавальнікаў грамада губляе суб’ектнасць: кантроль цалкам пераходзіць да функцыянераў МетаВікі (сцюардаў). Стаіць менавіта такі выбар, бо дасканалейшыя сродкі пакуль тэхнічна не рэалізаваны. Калі ласка, [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|выкажы сваё меркаванне]]. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:12, 8 мая 2026 (+03) :на жаль, не маю магчымасці запісаць свой голас - ці нешта няправільна разумею [[Удзельнік:Aliaksei Lastouski|Aliaksei Lastouski]] ([[Размовы з удзельнікам:Aliaksei Lastouski|размовы]]) 13:17, 9 мая 2026 (+03) == Структура артыкулаў == Вітаю. Для прыкладу як мусіць завяршацца артыкул, каб ўсё працавала штатна, зноскі, поўны набор навігацыйных шаблонаў, сартыроўка. <pre> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: }} [[Катэгорыя: ]] [[Катэгорыя: ]] [[Катэгорыя: ]] </pre> Унутры <nowiki>{{DEFAULTSORT: }}</nowiki> -- Прозвішча Імя Імя-па-бацьку (без косак паміж), калі артыкул пра асобу. Калі артыкул не пра асобу, звычайна, гэты шаблон не трэба ставіць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:15, 30 ліпеня 2026 (+03) :Дзякую, здаецца, разабраўся! [[Удзельнік:Aliaksei Lastouski|Aliaksei Lastouski]] ([[Размовы з удзельнікам:Aliaksei Lastouski|размовы]]) 12:45, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Вітаю, можна папрасіць выдаліць гэту старонку [[Стафан Бісіс]] - дадзеныя з яе перанёс у "Стэфан Бізіа", не разабраўся адразу, што такія розначытанні ў напісанні прозвішча ў розных энцыклапедычных даведніках [[Удзельнік:Aliaksei Lastouski|Aliaksei Lastouski]] ([[Размовы з удзельнікам:Aliaksei Lastouski|размовы]]) 19:38, 5 жніўня 2026 (+03) :::Вітаю. Зрабіў яе перасылкай на "Стэфан Бізіа". З усіх магчымых, часам нават арфаграфічна памылковых імён і назваў, якія сустракаюцца ў літаратуры, варта рабіць перасылкі. Не спрабаваць замяніць усё на адзіны слушны варыянт, у Словаспісе напрыклад. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:02, 5 жніўня 2026 (+03) 03mk69edyxerzv89f7xnidvonsh08y5 0 600046 5175992 4840367 2026-08-05T15:48:33Z Aliaksei Lastouski 75892 5175992 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = [[File:Michał Palinski. Міхал Палінскі (1904).jpg|thumb|]] }} '''Міхаіл Мадэставіч Палінскі (Палінскі-Пёлка)'''<ref name="НББ">[http://unicat.nlb.by/AUTH/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar2270204&strq=l_siz=20 Палінскі, Міхаіл Мадэставіч (педагог; матэматык ; 1785—1848)]{{Недаступная спасылка}} // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]</ref> ({{ДН|17|5|1785|6}} — {{ДС|19|8|1848|7}}) — [[матэматык]], [[педагог]] і [[пісьменнік]], [[доктар філасофіі]] (1815<ref name="РБС">{{ВТ-РБС|Полинский-Пелка, Михаил Модестович}}{{ref-ru}}</ref>), [[прафесар]] (1819). == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Скончыў гімназію ў [[Жыровіцы|Жыровіцах]]. Паступіў у Настаўніцкую семінарыю пры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]], які скончыў у 1808 годзе са ступенню [[магістр]]а і да 1809 г. выкладаў пачатковую матэматыку ў ім. Быў у адстаўцы. З 1810 г. выкладаў матэматыку ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай]], з 1813 г. у Віленскай гімназіях<ref name="РБС" />. У верасні 1916 г. запрошаны на пасаду выконваючага абавязкі экстраардынарнага прафесара па кафедры алгебры і матэматыкі Віленскага ўніверсітэта<ref name="РБС" />. У 1816 годзе камандзіраваны за мяжу (у [[Германія|Германію]], [[Францыя|Францыю]], [[Італія|Італію]] і [[Швейцарыя|Швейцарыю]]) з мэтай удасканалення ў галіне матэматыкі і вывучэння сістэмы адукацыі. У 1819 годзе прызначаны экстраардынарным, у 1822 годзе ардынарным прафесарам вышэйшай і прыкладной матэматыкі. У 1828—1832 гг. займаў пасаду дэкана фізіка-матэматычнага факультэта Віленскага ўніверсітэта і прэфектам Настаўніцкай семінарыі пры ім. Пасля закрыцця ўніверсітэта быў прызначаны старшынёй Часовага вучылішчнага камітэта і Камітэта па ўпарадкаванню ўсіх універсітэцкіх спраў. У 1836 годзе выйшаў у адстаўку ў чыне [[Стацкі саветнік|стацкага саветніка]]<ref name="РБС" />. Жыў у [[Вільнюс|Вільні]] да канца жыцця. Быў членам Фларэнційскай, Лукскай і Падуанскай акадэмій, Парыжскага [[Таварыства філаматаў|філаматычнага таварыства]] і Варшаўскага таварыства сяброў навук<ref name="РБС" />. == Працы == Аўтар прац «Пачаткі плоскай трыганаметрыі» (1816), «Аб геадэзіі» (1816), «Пачаткі геаметрыі для юнацтва»(1817), «Пра анабаптыстаў у Францыі» і інш.<ref name="АПА">[http://www.academy.edu.by/files/6%20den%202017/mer%20matem%209_10%20kl.pdf ''Крылович М. В, Занимон М. И.'' Тема внеклассного мероприятия: Старонкі гісторыі матэматыкі на Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190120144233/http://www.academy.edu.by/files/6%20den%202017/mer%20matem%209_10%20kl.pdf |date=20 студзеня 2019 }}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|''[[Аляксей Адамавіч Гусак|Гусак А. А.]]'' Палінскі Міхаіл Мадэставіч}} — С. 7. * ''Беспамятных Н. Д.'' Математическое образование в Белоруссии: исторический очерк. — Мн., 1975.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/AUTH/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar2270204&strq=l_siz=20 Палінскі, Міхаіл Мадэставіч (педагог; матэматык ; 1785—1848)]{{Недаступная спасылка}} // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * {{ВТ-РБС|Полинский-Пелка, Михаил Модестович}}{{ref-ru}} * [http://www.academy.edu.by/files/6%20den%202017/mer%20matem%209_10%20kl.pdf ''Крылович М. В, Занимон М. И.'' Тема внеклассного мероприятия: Старонкі гісторыі матэматыкі на Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190120144233/http://www.academy.edu.by/files/6%20den%202017/mer%20matem%209_10%20kl.pdf |date=20 студзеня 2019 }}{{ref-ru}}{{ref-be}} // ДУА «[[Акадэмія паслядыпломнай адукацыі (Мінск)|Акадэмія паслядыпломнай адукацыі]]», УА «Мінскі дзяржаўны абласны ліцэй» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Палінскі Міхаіл Мадэставіч}} [[Катэгорыя:Матэматыкі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Стацкія саветнікі]] e7gsgut498sic69cydgdphcdwfn0kco 0 602041 5176089 4739168 2026-08-05T20:06:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176089 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бабук}} {{Спартсмен |імя = Валерый Бабук }} '''Валерый Уладзіміравіч Бабук''' (нар. [[20 жніўня]] [[1956]], [[Бор (Навасёлкаўскі сельсавет)|Бор]], [[Пухавіцкі раён]], [[Беларусь]]) — беларускі спартсмен і трэнер (гіравы спорт, армрэстлінг, паўэрліфтынг), суддзя міжнароднай катэгорыі (2000), [[Майстар спорту СССР|майстар спорту СССР]], [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа|майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]], [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь|заслужаны трэнер Беларусі]]<ref>http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar3289752&strq=l_siz=20</ref>. == Біяграфія == Маці, Бабук Ганна Максімаўна, працавала ў калгасе «Іскра» і выхоўвала 7 дзяцей. Бацька, Бабук Уладзімір Ільіч, працаваў кіроўцам. У 1973 г. скончыў 10 класаў [[Бор-Слабадскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа|Бор-Слабадской сярэдняй школы]]. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] у 1994 г. і [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры]] у 2003 г. З 1993 г. па 2005 г. на [[Атлант (прадпрыемства)|Мінскам заводзе халадзільнікаў «Атлант»]]. З 2005 г. па 2007 г. трэнерам па спорце Рэспубліканскі цэнтр фізічнага выхавання і спорту. З 2007 г. па 2014 г. дырэктар ДЮСШАР адзінаборстваў г. Мінск. З 2014 г. дырэктар ДУ «Фізкультурна-аздараўленчы комплекса „Энергія“» у [[Дружны (Пухавіцкі раён)|п. Дружны]] (Пухавіцкі раён)<ref>{{Cite web |url=http://pukhovichi-roo.by/index.php?option=com_content&view=article&id=84&Itemid=40 |title=Архіўная копія |access-date=31 мая 2019 |archive-date=25 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925114334/http://pukhovichi-roo.by/index.php?option=com_content&view=article&id=84&Itemid=40 |url-status=dead }}</ref>. == Сям’я == У шлюбе з Аленай Паслядовіч. Мае двух дзяцей: сына Сяргея і дачку Юлію. == Узнагароды == * [[Медаль «За працоўныя заслугі» (Беларусь)|Медаль «За працоўныя заслугі»]] (15 красавіка 2013)<ref>http://pravo.by/upload/docs/op/P31300189_1366146000.pdf</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бабук Валерый Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Постаці Дружнага]] [[Катэгорыя:Бор-Слабадская школа]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУФК]] ahvhs1uqox1v6m02f86blphe1c28ig0 0 603575 5176317 3669184 2026-08-06T09:21:42Z DobryBrat 5701 стыль, дапаўненне, вікіфікацыя, пунктуацыя, арфаграфія 5176317 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гарбачова}} {{архітэктар}} '''Ларыса Паўлаўна Гарбачова''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Нарадзілася 15 красавіка 1949 года ў [[Вільня|Вільні]]. У 1971 годзе скончыла архітэктурны факультэт [[Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут|Брэсцкага інжынерна-будаўнічага інстытута]] па спецыяльнасці «Гарадское будаўніцтва» (выкладчыкі [[Тамара Антонаўна Перасадзька]], [[Ігар Дзмітрыевіч Белагорцаў]], [[Анатоль Якаўлевіч Міцянін]]). У 1971—1990 гадах працавала ў праектным інстытуце «[[Мінскграмадзянпраект]]», кампаніі «Аптымальнае святло плюс». У 1997—1999 гадах займалася візуальнай інфармацыяй і вонкавай рэкламай, з 1999 года займаецца архітэктурным праектаваннем, працуе галоўным архітэктарам у праектным аддзеле ТАА «Аптымальнае святло плюс». Член [[Беларускі саюз архітэктараў|БСА]] з 1991 года. == Творчасць == Асноўныя працы: [[ПДП]] Усходняга жылога раёна (1975, у суаўтарстве з [[А. І. Патапава]]й, [[Таццяна Віталеўна Мікаелян|Т. В. Мікаелян]]); праекты забудовы мікрараёнаў № 3, 4 па [[вуліца Горкага (Маладзечна)|вул. Горкага]] (1977—1989, у суаўтарстве з [[А. І. Патапава]]й, [[А. М. Арцюхін]]ым); [[ПДП]] па [[Хажоўская шаша|Хажоўскай шашы]] (1989, у суаўтарстве з [[А. М. Арцюхін]]ым) у г. [[Маладзечна]]; жылога комплекса [[Сосны (Мінск)|пасёлка]] [[Аб’яднаны інстытут энергетычных і ядзерных даследаванняў «Сосны»|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР «Сосны»]] (1980, у суаўтарстве з [[А. І. Патапава]]й); ПДП жылога раёна «[[Планар (Лагойск)|Планар]]» (1983) і праект забудовы мікрараёна «[[Эпас (Лагойск)|Эпас]]» у г. [[Лагойск]]у,; [[ПДП]] г. [[Стоўбцы]] (1984, у суаўтарстве з [[Таццяна Віталеўна Мікаелян|Т. В. Мікаелян]]); мікрараён па [[Вуліца 17 верасня (Клецк)|вул. 17 верасня]] ў г. [[Клецк]]у, мікрараёны ў «[[Крыніцы (Дзяржынск)|Крыніцы]]» г. [[Дзяржынск]]у, «[[Зарэчны (Крупкі)|Зарэчны]]» у г.п. [[Крупкі]] ([[1988]]—[[1989]]) і іншыя аб’екты. За час працы ў «[[Інкапраект|Інкапраекце]]» былі выкананы наступныя працы: ПДП жылога раёна ў г. [[Геленджык]]у (у суаўтарстве з [[Таццяна Віталеўна Мікаелян|Т. В. Мікаелян]] і [[Аляксандр Мысаў|А. <!--В.--> Мысавым]]); ПДП жылога раёна «Зарэчны» ў г. [[Нягань]], [[Расія]] («Творчая майстэрня [[В. В. Вірасава|Вірасавай В. В.]]», у суаўтарстве з [[Таццяна Віталеўна Мікаелян|Т. В. Мікаелян]]); праекты забудовы пасёлкаў па [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Візуальная інфармацыя [[Чыгуначны вакзал (Мінск)|Чыгуначнага вакзала]] ў г. Мінску (у суаўтарстве з [[Я. Г. Гарон]]ам); падземны грамадска-гандлёвы цэнтр з паркінгам на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ([[2003]]—[[2004]], у суаўтарстве з [[П. Гарбачоў|П. <!--Н. -->Гарбачовым]]); гандлёвы цэнтр па [[Вуліца Арлоўская (Мінск)|вул. Арлоўскай]] у г. Мінску (суаўтар [[Д. А. Давідовіч]]); эскізны праект адміністрацыйнага будынка па [[Смаленская вуліца (Мінск)|вул. Смаленскай]] у г. Мінску (суаўтары [[Д. А. Давідовіч]], [[К. Крышчановіч|К. <!--В.--> Крышчановіч]]); эскізныя праекты прыпыначных пунктаў «[[Масюкоўшчына (прыпыначны пункт)|Масюкоўшчына]]», «[[Радыятарны]]», «[[Трактарны]]» ([[2005]]—[[2006]], суаўтары [[Д. А. Давідовіч]], [[К. Крышчановіч|К. <!--В.--> Крышчановіч]]); рэканструкцыя дзіцячага аздараўленчага лагера «Планета» аўтарскі калектыў: Гарбачова Л. П., Давыдавіч Д. А., Крышчановіч К. В., (2007—2008, суаўтары [[Д. А. Давідовіч]], [[К. Крышчановіч|К. <!--В.--> Крышчановіч]], [[Н.<!--М.?--> Л. Максіменка]]); рэканструкцыя [[Вяслярны канал (Заслаўе)|вяслярнага канала РЦАП па вяслярных відах спорту]] ў г. [[Заслаўе|Заслаўі]] (2008, суаўтары [[Д. А. Давідовіч]], [[Н.<!--М.?--> Л. Максіменка]], [[А. П. Ліпніцкі]]); канцэпцыя развіцця тэрыторый [[Парк высокіх тэхналогій|парку высокіх тэхналогій]] і стварэння яго інавацыйнай інфраструктуры на землях г. [[Заслаўе]] (суаўтар [[Ю. <!--В.--> Фалін]]); ПДП квартала жылой забудовы ў граніцах вуліц [[Іванаўская вуліца (Мінск)|Іванаўскай]], [[Андрэеўская вуліца (Мінск)|Андрэеўскай]], [[Вуліца Пуліхава (Мінск)|Пуліхава]], [[Нагорны завулак (Мінск)|зав. Нагорнага]] — мясцовага праезду ў г. Мінску ([[2008]]—[[2009]], суаўтары [[Н.<!--М.?--> Л. Максіменка]], [[Ю. <!--В.--> Фалін]], дызайнер [[П. <!--Н.--> Гарбачоў]]); адміністрацыйна-вытворчы комплекс «Беркут» на тэрыторыі асобнай эканамічнай зоны тэхніка-ўкараняльнага тыпу у г. [[Санкт-Пецярбург]]у (суаўтар [[Д. А. Давідовіч]]); ПДП забудовы ў г. [[Мар’іна Горка]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] (былы ваенны гарадок; суаўтары [[Ю. <!--В.--> Фалін]], дызайнер [[П. <!--Н.--> Гарбачоў]]). == Узнагароды == Узнагароджана дыпломам за конкурс «Жылое асяроддзе ў буйным горадзе» (1987). Лаўрэат конкурсу архітэктараў сацыялістычных краін (III прэмія, 1988). == Літаратура == * {{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары|Горбачева Лариса Павловна}} {{DEFAULTSORT:Гарбачова Ларыса Паўлаўна}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары XXI стагоддзя]] 2pzqihkxhu9gj9fxxyrorf70beemeoy 0 606213 5176152 5169967 2026-08-06T02:09:35Z IshaBarnes 124956 дапаўненне, афармленне 5176152 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|2013}} '''[[2013]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == * 11-13 чэрвеня — выстаўка [[E3|E3 2013]] адбылася ў [[Лос-Анджэлес]]е. == Выпускі гульняў == * 5 сакавіка — {{нп5|Tomb Raider}} ([[PS3]], [[Windows]], [[Xbox 360]], [[OS X]]) * 18 сакавіка — [[Lego City Undercover]] ([[Wii U]]) * 26 сакавіка — [[BioShock Infinite]] ([[PS3]], [[Windows]], [[Xbox 360]]; 29 жніўня — [[OS X]]) * 14 чэрвеня — {{нп5|The Last of Us}} ([[PS3]]) * 9 ліпеня — {{нп5|Dota 2}} (Windows; 18 ліпеня — [[Linux]], [[OS X]]) * 8 жніўня — {{нп5|Papers, Please}} ([[Windows]], [[OS X]]) * 13 жніўня — [[Geometry Dash]] ([[Android]], [[iOS]]) * 27 жніўня — {{нп5|Final Fantasy XIV: A Realm Reborn}} ([[PS3]], [[Windows]]) * 17 верасня — [[Grand Theft Auto V]] ([[PS3]], [[Xbox 360]]) * 17 кастрычніка — {{нп5|The Stanley Parable}} ([[Windows]], [[macOS]]; 19 снежня — [[Linux]]) * 29 кастрычніка — [[Assassin’s Creed IV: Black Flag]] ([[PS3]], [[Xbox 360]], [[Wii U]]; 15 лістапада — [[PS4]], 19 лістапада — [[Windows]], 22 лістапада — [[Xbox One]]) * 31 кастрычніка — [[Wii Fit U]] ([[Wii U]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2013]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] ieoiey8g7ize81ekshht89syrhmi72q 0 613095 5176151 4942845 2026-08-06T02:06:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176151 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кендыш}} {{іерарх | выява = Васіль Кендыш.jpg }} '''Васіль Кендыш''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[рэлігійны дзеяч]]. Актыўны дзеяч беларускай дыяспары ў [[ЗША]], святар [[Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 16 сакавіка 1908 года ў в. [[Чарапы (Клецкі раён)|Чарапы]] [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкага павета]] Мінскай губерні (цяпер злілася з в. [[Лецяшын (Клецкі раён)|Лецяшын]]) у сям’і Юстыны і Мікалая Кендышаў. З дзяцінства спяваў у [[царкоўны хор|царкоўным хоры]]. Скончыў чатыры класы расійскай школы. У [[1924]]—[[1929]] гадах вучыўся ў [[Клецкая беларуская гімназія|Клецкай беларускай гімназіі]]. Вучыўся ў [[Віленская вышэйшая тэхнічная школа|Вышэйшай тэхнічнай школе]] ў [[Вільня|Вільні]]. Пэўны час працаваў у Слонімскім павеце. Працаваў [[меліяратар]]ам, арганізоўваў беларускія драматычныя гурткі па вёсках, за што трапіў пад нагляд польскай [[дэфензіва|дэфензівы]] і ў неўзабаве страціў працу. З 1936 года жыў у сваякоў. У 1939—1941 гадах настаўнічаў. Скончыў [[Беластоцкі настаўніцкі інстытут]]. У час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] працаваў у беларускай адміністрацыі ў [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Нясвіж]]ы, [[Клецк]]у. Браў удзел у [[беларускі незалежніцкі рух|беларускім незалежніцкім руху]]. Належаў да [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]]. У гэтым часе ажаніўся з Марыяй Яцкевіч. З лета 1944 года ў эміграцыі. Жыў у [[лагеры DP|лагерах DP]] у Германіі, дзе працаваў настаўнікам. Быў адным з заснавальнікаў газеты «[[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]]», сябрам [[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] на [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|амерыканскую зону акупацыі]]. Актыўны ўдзельнік аднаўлення [[Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы]]. У верасні 1949 года выехаў у [[ЗША]], жыў у [[Спрынгфілд (Масачусетс)|Спрынгфілдзе]]. Браў актыўны ўдзел у беларускім грамадскім і царкоўным жыцці. [[Рада БНР|Радны БНР]]. Сябра [[БАЗА]], ад 1953 года — старшыня Спрынгфілдскага аддзела арганізацыі. 10 студзеня 1968 года ў Хайленд-Парку ([[Нью-Джэрсі]]) прыняў [[святар]]скі сан. У 1968—1973 гадах служыў настаяцелем [[парафія Жыровіцкай Божай Маці|парафіі Жыровіцкай Божай Маці]] ў [[Хайленд-Парк (Нью-Джэрсі)|Хайленд-Парку]]. На другім Саборы БАПЦ у 1972 годзе быў абраны сакратаром Кансісторыі. Да 1981 года ўзначальваў [[парафія Св. Кірылы Тураўскага (Бруклін)|парафію Св. Кірылы Тураўскага]] ў [[Бруклін]]е. За самаахвярную святарскую працу быў адзначаны царкоўнымі ўзнагародамі. У 1990 годзе выйшаў на заслужаны адпачынак. Аўтар шэрагу публікацый у перыядычным друку на эміграцыі, прысвечаным гісторыі БАПЦ. Памёр 1 кастрычніка 2003 года ў г. [[Спрынгфілд (Масачусетс)|Спрынгфілд]] ([[штат Масачусетс]], [[ЗША]]). Абрад пахавання адслужылі а. Якіў ([[Украінская праваслаўная царква ў ЗША|УПЦ у ЗША]]) і а. Вячаслава ([[БАПЦ]]) ва ўкраінскай царкве г. [[Хартфард (Канектыкут)|Хартфард]] ([[Канектыкут|штат Канектыкут]]). Пахаваны на могілках г. [[Спрынгфілд (Масачусетс)|Спрынгфілд]] ([[Масачусетс|штат Масачусетс]]). == Літаратура == * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} == Спасылкі == * [http://belarus8.tripod.com/hazeta/svpam1.htm Пратапрэсьвіцер Васіль КЕНДЫШ (16.03.1908 — 01.10.2003)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190831073326/http://belarus8.tripod.com/hazeta/svpam1.htm |date=31 жніўня 2019 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кендыш Васіль}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай народнай самапомачы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Постаці БАПЦ]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клецкім раёне]] ttj0kdfngwpbr4ap2txwthxm3svqi1n 0 615194 5176041 5173129 2026-08-05T17:19:27Z Summershell67 159583 /* */ 5176041 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Хусіты |арыгінал = {{lang-ar|الحوثيون}} |эмблема = Slogan of the Houthi Movement.svg |шырыня = 200px |подпіс = Надпіс на эмблеме: «Алах вялікі, смерць Амерыцы, смерць Ізраілю, праклён іўдэям, перамога за ісламам» |іншыя назвы = |частка = |нацыянальнасць = [[арабы]]-[[еменцы]] |рэлігія = [[іслам]] [[шыіты|шыіцкага толку]] |ідэалогія = [[Зейдзіты|зейдзізм]], [[антысіанізм]], [[антысемітызм]], [[антыамерыканізм]], [[антыімперыялізм]] |дэвіз = |лідары = [[Хусейн аль-Хусі]] †, [[Абдул-Малік аль-Хусі]] |саюзнікі = |праціўнікі = '''Краіны:''' <br /> {{Сцяг|Емен}} [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі|Урад Хадзі]]<br /> {{Сцягафікацыя|Егіпет}} <small>(да 19 кастрычніка 2016 году<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/египет-выходит-из-возглавляемой-сауд/ Егіпет выходзіць з ўзначаленай Саудаўскай Аравіяй кааліцыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170713044931/https://www.almasdarnews.com/article/%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82-%D0%B2%D1%8B%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82-%D0%B8%D0%B7-%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4/ |date=13 ліпеня 2017 }}</ref>)</small> <br /> {{Сцягафікацыя|Іарданія}} <br /> {{Сцягафікацыя|Марока}} <br /> {{Сцягафікацыя|Судан}} <br /> {{Сцягафікацыя|Сенегал}} <br /> {{Сцягафікацыя|ЗША}} <br /> {{Сцягафікацыя|Самалі}} <br /> {{Сцягафікацыя|Эрытрэя}} <small> (па дадзеных ААН) </small> <br />'''Групоўкі:'''<br/>[[Выява: Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|22px]] [[Аль-Каіда]] <br />[[Выява: Flag of the Yemeni Congregation for Reform (al-Islah).svg|22px]] [[Іслах|Баевікі Іслаха]]<br/>[[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|22px]] [[Ісламская дзяржава]] |колькасць = |канфлікты = [[Паўстанне хусітаў у Емене]], <br/>[[Канфлікт у Наджране]],<br>[[Грамадзянская вайна ў Емене]] |сайт = [http://www.ansar-allah.net Афіцыйны сайт] }} '''Хусіты, хуці''' ({{lang-ar|الحوثيون}}), або '''Ансар Алах, Ансарула''' ({{lang-ar|أنصار الله}}) — ваенізаваная групоўка [[шыіты|шыітаў]]-[[Зейдзіты|зейдзітаў]] ([[джарудзіты]]), якая дзейнічае на тэрыторыі [[Емен]]а. У [[2004]] годзе ўзняла [[Паўстанне хусітаў у Емене|ўзброенае паўстанне]] супраць урада Емена, паступова захапіўшы кантроль над некаторымі паўднёвымі тэрыторыямі краіны. Хусіты прынялі ўдзел у [[Рэвалюцыя ў Емене (2011—2012)|еменскай рэвалюцыі 2011 года]], у выніку якой сышоў у адстаўку прэзідэнт [[Алі Абдула Салех]]. З пачатку [[2015]] года, пасля захопу сталіцы Емена [[Сана|Саны]] і стварэння [[Рэвалюцыйны камітэт (Емен)|Рэвалюцыйнага савета]], з’яўляецца дэ-факта кіруючай арганізацыяй у Емене. Прэзідэнтам Рэвалюцыйнага савета з’яўляецца [[Мухамед Алі аль-Хусі]]. Легітымнасць яго прэзідэнцтва над Еменам не прызнаная [[ААН]], [[ЗША]] і [[Савет супрацоўніцтва арабскіх дзяржаў Персідскага заліва|ССАДПЗ]]. Мяркуецца, што хусіты карыстаюцца схаванай ваеннай і фінансавай падтрымкай [[Іран]]а і яго саюзнікаў у асобе [[ліван]]скай партыі «[[Хезбала]]». Група названая па імені яе заснавальніка і былога кіраўніка [[Хусейн аль-Хусі|Хусейна аль-Хусі]], які быў забіты еменскай арміяй у верасні 2004 года<ref>''Густерин П. В.'' Йеменская республика и её города. М., 2006, с. 57.</ref>. == Гісторыя == Хусіты вызнаюць зейдзіцкі [[Мазхаб]]. Зейдзіты пражываюць пераважна на поўначы Емена, складаючы каля траціны насельніцтва краіны. У 2004 годзе самаабвешчаны імам Хусейн аль-Хусі падняў антыўрадавы мяцеж, абвінаваціўшы ўлады Емена ў дыскрымінацыі зейдзіцкага насельніцтва. Пасля смерці аль-Хусі кіраўніцтва групоўкай перайшло да яго брата Абдэль-Маліка аль-Хусі. У [[2009]] годзе пры падтрымцы [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] ўрадавыя войскі задушылі мяцеж. У лютым [[2010]] года паміж хусітамі і ўладамі Емена было падпісана пагадненне аб спыненні агню<ref name="ИТАР">{{cite web|url=http://itar-tass.com/info/1709704|title=Шиитское движение хоуситов в Йемене. Досье|last=Гулиева|first=Эльнара|date=2015-01-20|publisher=ИТАР-ТАСС|accessdate=2015-02-08}}</ref>. Урад Емена абвінавачвае хусітаў у тым, што яны карыстаюцца падтрымкай [[Іран]]а. Хусіты заяўляюць, што абараняюць шыізм ад уплыву [[суніты|сунізму]], які вызнае большасць насельніцтва краіны. Акрамя гэтага, адным з патрабаванняў хусітаў было прадастаўленне большай аўтаноміі паўночнай правінцыі Саада, у якой пражываюць пераважна шыіты. Праціўнікі хусітаў лічаць, што яны спрабуюць адрадзіць зейдзіцкі імамат, які існаваў на тэрыторыі [[Еменская Арабская Рэспубліка|Паўночнага Емена]] да [[Грамадзянская вайна ў Паўночным Емене|рэвалюцыі 1962 года]]<ref name="ИТАР" />. Баявым крылом руху лічыцца групоўка «Ансар Алах». У лістападзе 2014 года [[Савет Бяспекі ААН]] наклаў санкцыі на ваенных лідараў групоўкі Абдэль-Халіда аль-Хусі і Абдалаха Ях’ю аль-Хакіма за «пагрозу міру, стабільнасці краіны і перашкоду палітычнага працэсу»<ref name="ИТАР" />. У 2011 годзе, пасля пачатку ў краіне пратэстаў супраць рэжыму прэзідэнта Алі Абдалаха Салеха, хусіты пашырылі свой уплыў на поўначы Емена. Яны пачалі ўзброеную барацьбу не толькі супраць урадавых войскаў, але і супраць такіх сілаў як партыя «Аль-Іслах», канфедэрацыі плямёнаў хашыд, баевікоў «Аль-Каіды» і звязанай з ёй групоўкі «Ансар аш-Шарыа»<ref name="ИТАР" />. == Прыход да ўлады == У жніўні [[2014]] года хусіты пачалі праводзіць у шэрагу рэгіёнаў краіны масавыя дэманстрацыі, выступаючы супраць абвешчанага ўладамі скарачэння субсідый на нафтапрадукты, якія выклікалі рэзкі рост цэн на бензін. Да сярэдзіны верасня 2014 года хусіты захапілі некалькі раёнаў сталіцы краіны [[Сана|Саны]], у тым ліку шэраг дзяржаўных устаноў<ref name="ИТАР" />. [[21 верасня]] 2014 года хусіты і ўрад Емена пры пасярэдніцтве ААН падпісалі пагадненне, адной з умоў якога стала адстаўка ўрада Мухамеда Басіндвы. З-за пагроз з боку лідара хусітаў Абдэль-Маліка аль-Хусі, Ахмад Авад ібн Мубарак адмовіўся ўзначаліць урад. 13 кастрычніка 2014 года прэм’ер-міністрам быў прызначаны Халід Махфуз Бахах, кандыдатуру якога ўхвалілі хусіты<ref name="ИТАР" />. У снежні 2014 года, нягледзячы на падпісанае ў верасні мірнае пагадненне, хусіты працягнулі ўзброеную барацьбу, узяўшы пад кантроль большую частку гарадоў Архаб, Хадэйда, будынкі дзяржаўнай нафтавай кампаніі і дзяржаўнай газеты «ас-Саура» ў Сане<ref name="ИТАР" />. [[19 студзеня]] [[2015]] года хусіты напалі на картэж прэм’ер-міністра Халіда Махфуз Бахаха і захапілі будынак дзяржаўнай тэлекампаніі ў Сане. Пасля некалькіх гадзін баёў было дасягнута пагадненне аб спыненні агню, якое было парушана ўжо на наступны дзень. [[20 студзеня]] 2015 года хусіты захапілі будынак спецслужбаў і рэзідэнцыю прэзідэнта ў Сане<ref name="ИТАР" />. [[22 студзеня]] прэзідэнт Абд Рабу Мансур Хадзі падаў прашэнне аб адстаўцы. Агенцтва «Голас Расіі» паведаміла, што старшыня палаты дэпутатаў Емена заклікаў правесці экстраннае пасяджэнне, каб разгледзець прашэнне прэзідэнта краіны Абд Рабу Мансура Хадзі аб адстаўцы і галасавання па ім [[24 студзеня]], але пасяджэнне так і не адбылося<ref>[http://ria.ru/arab_ye/20150122/1043849187.html Парламент Йемена проведёт в субботу голосование по отставке президента]</ref>. Члены ўрада Емена таксама накіравалі прэзідэнту краіны прашэнне аб сваёй адстаўцы<ref>[http://www.interfax.ru/world/419595 Президент Йемена подал в отставку]</ref>. [[1 лютага]] хусіты прад’явілі палітычным партыям краіны ўльтыматум: калі праз тры дня не будзе сфарміраваны ўрад, паўстанцы навяжуць сваё ўласнае рашэнне<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2015/02/150201_rn_yemen_tensions Повстанцы-хуситы в Йемене выдвинули ультиматум властям]</ref>. [[5 лютага]] стала вядома, што хусіты прынялі новую «канстытуцыйную дэкларацыю», і што большасць палітычных сілаў у Емене дамовіліся аб стварэнні прэзідэнцкага савета, які будзе кіраваць краінай на працягу года. У яго склад увойдуць пяць чалавек, узначаліць яе былы прэзідэнт [[Паўднёвы Емен|Паўднёвага Емена]] [[Алі Насер Мухамед|Алі Насэр Мухамед]]. У перамовах удзельнічалі дзевяць партый і груповак, сярод якіх [[Еменская сацыялістычная партыя|Сацыялістычная партыя]], [[Паўднёвы рух (Емен)|паўднёвы сепаратысцкі рух «Хірак»]]. Магчымасць далучэння да пагаднення разглядала партыя «аль-Іслах». Акрамя таго, працягваліся кансультацыі са зрынутым прэзідэнтам Хадзі<ref>[http://lenta.ru/news/2015/02/05/peaceful_solution/ Боевики помогут урегулировать политический кризис в Йемене]</ref>. Згодна з канстытуцыйнай дэкларацыяй будзе сфарміраваны пераходны савет, які складаецца з 551 удзельніка з усіх правінцый Емена, які і абярэ склад прэзідэнцкага савета. Акрамя гэтага, хусіты заявілі аб роспуску палаты прадстаўнікоў краіны і фарміраванні ўрада тэхнакратаў<ref>[http://ria.ru/arab_ye/20150206/1046354941.html Хуситы в Йемене приняли новую «конституционную декларацию»]</ref><ref>[http://ria.ru/arab_ye/20150206/1046357776.html Президентский совет Йемена сформирует новое правительство технократов]</ref><ref name="takeover">{{cite news|url=http://www.columbian.com/news/2015/feb/06/yemen-shiite-rebels-takeover-country/|agency=The Columbian|title=Yemen's Shiite rebels announce takeover of country|date=6 February 2015|accessdate=6 February 2015|first=Ahmed|last=al-Haj}}</ref>. Часовым урадам быў абвешчаны Рэвалюцыйны камітэт на чале з Мухамедам Алі аль-Хусі<ref name="takeover" />. == Забойства экс-прэзідэнта Салеха == [[4 снежня]] [[2017]] года [[Алі Абдала Салех]] быў забіты сіламі МУС, падкантрольнымі апалчэнню «[[Ансар Алах]]»<ref>[https://ria.ru/world/20171204/1510166648.html?inj=1 Погиб экс-президент Йемена Али Абдалла Салех]</ref>. Таксама быў забіты генеральны сакратар [[Усеагульны народны кангрэс Емена|УНК]] Арыф Аль-Зука, а сын экс-прэзідэнта Халід быў схоплены<ref>[https://russian.rt.com/world/news/456116-smi-husity-vzyali-v-plen-syna-ubitogo СМИ: Хуситы взяли в плен сына убитого экс-президента Йемена]</ref>. == СМІ == Хусіты маюць свой тэлеканал [http://www.almasirah.tv Эль-Масіра]. Вяшчанне ажыццяўляецца са спадарожніка [Нілсат] (Nilesat): Частата 11641 SR - 27500 - FEC 5/6 і са спадарожніка [[Экспрэс АМ44 імя А. С. Папова]]: Частата 11150 SR - 4300 - FEC 3/4. == Заўвагі == {{reflist}} == Літаратура == * Густерин П. Йемен в переходный период. На пути к миру или распаду? — Саарбрюккен, 2014. — ISBN 978-3-659-28300-0. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Палітыка Емена]] [[Катэгорыя:Антыімперыялізм]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1994 годзе]] [[Катэгорыя:Еменскі крызіс]] qrb1ij9za9ihzrfc0d80je9vcwerfd9 0 620458 5175918 3636074 2026-08-05T12:47:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175918 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = [[Выява:OrthodoxCross.svg|15 px|Праваслаўны крыж.]] Быхаўскае благачынне |альтэрнатыўная = Быхаўская благачынная акруга |background_color = |колер_назвы = |выява = Bychaŭ. Trinity Church (mid XIX century.).jpg |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |апісанне_выявы = Свята-Троіцкая царква |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = Цэнтр |цэнтр = [[Быхаў]] |тып = акруга [[Праваслаўе|праваслаўнай]] епархіі |мовы = |мова = |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- ... --> |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = <!-- ... --> |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = <!-- ... --> |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''Быхаўскае благачынне''', '''Быхаўская благачынная акруга''' — акруга ў [[Бабруйская епархія|Бабруйскай епархіі]] [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]. Аб’ядноўвае прыходы [[Быхаўскі раён|Быхаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. == Храмы і прыходы == # [[Свята-Троіцкая царква (Быхаў)|Свята-Троіцкая царква]] ([[Быхаў]]) # [[Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай (Баркалабава)|Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай]] ([[Баркалабава]]) # [[Свята-Успенская царква (Мокрае)|Свята-Успенская царква]] ([[Мокрае (Быхаўскі раён)|Мокрае]]) # [[Свята-Пакроўская царква (Чачэвічы)|Свята-Пакроўская царква]] ([[Чачэвічы]]) == Благачынныя настаяцелі == Протаіерэй Мікалай Паўлавіч. == Спасылкі == * [http://bobruisk.hram.by/temples/temples3.html Быхаўскае благачынне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131111192350/http://bobruisk.hram.by/temples/temples3.html |date=11 лістапада 2013 }} на bobruisk.hram.by {{Благачынні Бабруйскай епархіі}} [[Катэгорыя:Рэлігія ў Быхаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Благачынныя акругі Бабруйскай епархіі]] rtp4zkm5q0pz9iz521262q0viezzgmf 0 625542 5176084 4817492 2026-08-05T19:42:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176084 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Макарэвіч}} {{футбаліст | імя = Валерый Макарэвіч | поўнае імя = Валерый Міхайлавіч Макарэвіч | фатаграфія = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = {{Сцяг|Беларусь}} [[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачы]] | нумар = | пасада = трэнер брамнікаў | пазіцыя = [[Брамнік (футбол)|брамнік]] | клубы = | трэнерскія клубы = {{спартыўная кар’ера |2022—|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачы (Мінск)]]|{{Comment|брамнікі|трэнер брамнікаў}} }} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 26 верасня 2022 }} '''Валерый Макарэвіч''' (нар. {{ДН|3|12|1983}}) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[брамнік]] нацыянальнай зборнай Беларусі па пляжным футболе. У цяперашні час працуе трэнерам брамнікаў у клубе «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачы]]». == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Ліда|Лідзе]], займаўся ў футбольнай секцыі. Скончыў Рэспубліканскае вучылішча алімпійскага рэзерву (1999—2003) па спецыяльнасці «фізічная культура і спорт», трэнер па футболе, і БДУ (2006—2012) па спецыяльнасці «гісторыка-архівазнаўства», выкладчык. Чэмпіён Беларусі сярод юнакоў, пераможца чэмпіянату Беларусі ў Першай лізе ў складзе каманды «[[ФК Савіт|Савіт]]» (2007). Таксама гуляў за «[[ФК Ліда|Ліду]]» (2008—2009), «[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», (2010—2011, 2015, 2017). У 27 гадоў перайшоў у [[пляжны футбол]]. Адказваў за развіццё пляжнага футбола ў барысаўскім БАТЭ. Брамнік нацыянальнай зборнай Беларусі. Гулец года Беларусі-2019 па версіі асацыяцыі «Федэрацыя пляжнага футбола»<ref>{{Cite web |url=http://www.beachsoccer.by/798-valerij-makarevich-igrok-goda-belarusi-2019 |title=beachsoccer.by |access-date=25 снежня 2019 |archive-date=25 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225085307/http://www.beachsoccer.by/798-valerij-makarevich-igrok-goda-belarusi-2019 |url-status=dead }}</ref>. Шматразовы чэмпіён Беларусі. Сярэбраны прызёр чэмпіянату Украіны ў складзе каманды VIT (Кіеў). У 2020 годзе Валерый Макарэвіч у складзе маскоўскага «Спартака» стаў сярэбраным прызёрам клубнага чэмпіянату свету па пляжным футболе. У 2021 годзе выступаў у «Крылах Саветаў» у якасці гуляючага трэнера. У сакавіку 2022 года стаў трэнерам брамнікаў клуба «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачы]]»<ref>[https://krumkachy.com/news/2312-valerij-makarevich-stal-trenerom-vratarej-krumkacho Валерий Макаревич стал тренером вратарей «Крумкачоў»]</ref>. 18 верасня 2022 года з-за хваробы брамнікаў выйшаў на поле у якасці іграка ў матчы супраць «[[ФК Энергетык-БДАТУ|Энергетык-БДАТУ]]» (6:1)<ref>[https://krumkachy.com/news/2406-adchuva-padtrymku-i-z-boku-trenerskaga-shtaba-i-sjoj-kamandy-valeryj-makarevich-padvodzits-vynik-gulni «Адчуваў падтрымку і з боку трэнерскага штаба, і ўсёй каманды» — Валерый Макарэвіч падводзіць вынік гульні]</ref>. У сезоне 2022 правёў за «Крумкачы» 8 матчаў, з якіх 3 — «сухія». У лютым 2023 года стала вядома, што Макарэвіч застанецца трэнерам «Крумкачоў» у сезоне 2023<ref>{{cite web|date = 2023-02-10|url = http://krumkachy.by/2023/02/10/валерый-макарэвіч-трэнер-брамнікаў/ |title = Валерый Макарэвіч – трэнер брамнікаў «Крумкачоў» |publisher = Афіцыйны сайт «Крумкачоў»|accessdate = 2023-02-25}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://nn.by/?c=ar&i=242862 Інтэрв’ю «Нашай Ніве»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Макарэвіч Валерый Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Футбольныя варатары]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК РВАР Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Верас Нясвіж]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Савіт]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ліда]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Смаргонь]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Хімік Светлагорск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Крумкачы Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ў пляжны футбол Беларусі]] [[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Беларусі]] 734athfuuv218ijusxo25mr52cve2dx 0 630661 5175909 4760700 2026-08-05T12:29:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175909 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва =Буся |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = [[Літаратура|літаратурна]]-[[Мастацтва|мастацкі]] для [[Дзіця|дзяцей]] [[Школа|дашкольнага]] ўзросту |перыядычнасць =раз на два месяцы |скарачэнне = |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |адрас рэдакцыі = [[Вуліца Кальварыйская|вул. Кальварыйская]], 25, [[Мінск]], [[Паштовы індэкс|220073]] |галоўны рэдактар = [[Уладзімір Сцяпанавіч Ліпскі|У. С. Ліпскі]] |заснавальнікі = Рэдакцыя часопіса «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]» |выдавец = |краіна = [[Беларусь]] |гісторыя = |заснаванне = [[жнівень]] [[2013]] |апошні выпуск = |аб'ём = 24 старонкі ([[2020]]) |камплектацыя = |тыраж = 1220 (лістапад, 2019) |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = [http://www.veselka.by] |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Буся»''' — беларускі літаратурна-мастацкі часопіс для дзяцей дашкольнага ўзросту, чытанка-маляванка. Перыядычнасць — два разы ў месяц. Заснавальнік: рэдакцыя часопіса «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]». == Гісторыя == Першы нумар чытанкі-маляванкі для дашкольнікаў «Буся» выйшаў у жніўні 2013 года. Ініцыятарамі з’яўлення часопіса сталі пісьменнікі [[Уладзімір Сцяпанавіч Ліпскі|Уладзімір Ліпскі]] і [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]]. Першы нумар выйшаў тыражом 3037 асобнікаў<ref>{{cite web| date =2013-08-28| url =https://naviny.by/rubrics/society/2013/08/28/ic_news_116_423673| title =В Беларуси начал выходить новый журнал для дошкольников — «Буся»| publisher =[[БелаПАН]]| accessdate =2020-02-01| lang =ru| archiveurl =https://web.archive.org/web/20200201174608/https://naviny.by/rubrics/society/2013/08/28/ic_news_116_423673| archivedate =1 лютага 2020| url-status =dead}}</ref>. Ягоная прэзентацыя адбылася ў лістападзе ў Нацыянальным цэнтры творчасці дзяцей і моладзі ў Мінску<ref>{{cite web | author = | date =2013 | url =http://www.veselka.by/?page_id=4543 | title =Буся | publisher =час. [[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]] | accessdate =2020-02-01 | archive-date =7 красавіка 2016 | archive-url =https://web.archive.org/web/20160407222514/http://www.veselka.by/?page_id=4543 | url-status =dead }}</ref>. Сімвалам часопіса стала [[Белы бусел|буслянё]] Буся<ref>{{cite web| author =| date =2013-09-04| url =https://www.tvr.by/news/obshchestvo/izdatelstvo_vyasyelka_vypustilo_zhurnal_dlya_detey_rannego_vozrasta_pod_nazvaniem_busya_04_09_2013_1/ | title = Издательство Вясёлка выпустило журнал для детей раннего возраста под названием Буся|publisher =[[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампанія]]| accessdate = 2020-02-01| lang =ru}}</ref>. == Рубрыкі == «Вершы на памяць», «Ад аднаго да дзесяці», «Комікс», «Маляванка», «Забаўлянкі» і «Бусеў слоўнічак»<ref name="СБ">{{cite web| author=Мателенок, И.| date =2016-04-06| url =https://www.sb.by/articles/skacha-myachyk-pa-padloze.html | title =Чаму лялька — талісман «Вясёлкі» і як «Буся» збіраецца стаць дзіцячай энцыклапедыяй |publisher =[[СБ. Беларусь сегодня]]| accessdate = 2020-02-01}}</ref>. == Галоўныя рэдактары == * [[Уладзімір Сцяпанавіч Ліпскі|Уладзімір Ліпскі]] (з 2013). == Некаторыя аўтары == * [[Вольга Мікалаеўна Грамыка|Вольга Грамыка]], [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]], [[Алесь Емяльянаў|Алесь Емяльянаў-Шыловіч]], [[Уладзімір Сцяпанавіч Ліпскі|Уладзімір Ліпскі]], [[Аксана Спрынчан]]<ref>{{артыкул |аўтар= |загаловак=Буся |спасылка=https://www.adu.by/images/2019/12/busya-5-2019.pdf |выданне=Буся |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2019 |выпуск=38 |нумар=5 |старонкі=1—24 |issn=2410-3659 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200201175030/https://www.adu.by/images/2019/12/busya-5-2019.pdf |archivedate=1 лютага 2020 }}</ref> == Узнагароды == * 2014 год — лепшае дзіцяча-юнацкае выданне па выніках Нацыянальнага конкурсу друкаваных СМІ «[[Залатая Ліцера]]»<ref name="СБ" /> {{зноскі}} [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларуская дзіцячая літаратура]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залатая Ліцера»]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя часопісы]] jpjg90nxe3x7bee5123149urasew0wn 0 637021 5176328 4469267 2026-08-06T09:45:06Z DobryBrat 5701 стыль 5176328 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Франкевіч}} {{архітэктар}} '''Ян Франке́віч''' (1559—1627) — архітэктар ранняга [[барока]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] з [[Менск]]а. Вучань і пераемнік [[Ян Марыя Бернардоні|Бернардоні]]. == Біяграфія == Ураджэнец [[Менск]]а. Франкевіч, [[гарбар]] па прафесіі, у [[1592]] годзе ўступіў у ордэн [[езуіты|езуітаў]]. Некаторы час жыў у кляштары ў [[Рыга|Рызе]]. З 1594 года працаваў у [[Нясвіж]]ы спачатку кухарам, а пасля памочнікам славутага італьянскага архітэктара [[Ян Марыя Бернардоні|Яна Бернардоні]]. У далейшым працаваў як самастойны архітэктар, у тым ліку ўзвёў на [[Ратушная плошча (Вільня)|Ратушнай плошчы]] ў Вільні [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёл Св. Казіміра]]. == Творы == * [[Фарны касцёл (Нясвіж)|Фарны касцёл у Нясвіжы]] (завяршальныя працы пасля 1599) * [[Калегіум езуітаў (Нясвіж)|Калегіум езуітаў у Нясвіжы]] * [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|Касцёл Святога Казіміра ў Вільні]] (1604—1616) * [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля і Святога Яна Апостала і Евангеліста (Вільня)|Касцёл Святога Яна ў Вільні]] (аднаўленчыя працы) * [[Царква Святога Духа (Вільня)|Царква Святога Духа ў Вільні]] == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=783541 Хто будаваў Вільню?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305074600/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=783541 |date=5 сакавіка 2016 }} [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё «Свабода»]] {{DEFAULTSORT:Франкевіч, Ян}} [[Катэгорыя:Архітэктары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Езуіты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Архітэктары Вільні]] [[Катэгорыя:Архітэктары Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Архітэктары барока]] [[Катэгорыя:Архітэктары XVII стагоддзя]] jpyqof2foklmg0az0teabaqeyuy3h6o 0 638075 5176323 3763707 2026-08-06T09:30:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176323 wikitext text/x-wiki '''Воінскі абавязак''' — абавязак (павіннасць) мужчын (у некаторых дзяржавах і жанчын) несці ваенную ці нацыянальную (альтэрнатыўную, [[Дзяржаўная служба|грамадзянскую]]) службу. Таксама гэта мае на ўвазе абавязак ваяваць (у выпадку [[Ваенныя дзеянні|ваенных дзеянняў]]) у шэрагах [[Узброеныя сілы|узброеных сіл]]. З ''воінскага абавязку'' неабходна выцякае ваенная служба грамадзян падчас [[Вайна|вайны]]. Але ў многіх дзяржавах існуе ''воінская павіннасць'', якая прадугледжвае нясенне службы як у ваенны, так і ў [[Мір|мірны час]]. Кожная дзяржава мае магчымасць вызначыць узрост прызыву, а таксама іншыя ўмовы, якія вызначаюць якасць і працягласць службы. Воінскі абавязак узыходзіць да старажытнасці і працягваецца ў некаторых дзяржавах да гэтага часу пад рознымі назвамі. Сучасная сістэма амаль поўнага нацыянальнага прызыву маладых людзей на службу датуецца Французскай рэвалюцыяй у 1790-х гадах, дзе яна стала асновай вельмі вялікі і магутнай арміі і флоту. Большасць еўрапейскіх дзяржаў пазней скапіявалі гэтую сістэму для мірнага часу, так што людзі ў пэўным узросце звычайна служаць адзін год — 8 гадоў на сапраўднай службе, а затым пераходзяць у запас (рэзерв) і ў адстаўку. * [[Рэкруцкая павіннасць|рэкруцкая сістэма]], пры якой з насельніцтва тым ці іншым спосабам набіраецца толькі неабходная колькасць [[Рэкрут|рэкрутаў]], а іншая частка насельніцтва фактычна вызваляецца ад усякай службы. * [[Міліцыя (апалчэнне)|міліцыйная сістэма]], складае прамую супрацьлегласць рэкруцкай: кожны грамадзянін, здольны насіць зброю, прызнаецца часткай узброеных сіл дзяржавы, залічваецца ў іх і вучыцца [[Ваенная справа|ваеннай справе]]. * [[кадравая сістэма]], найбольш распаўсюджаная ў цяперашні час і якая злучае перавагі першых двух. [[ваенная служба|Сапраўдная служба]] па прызыву набліжае яе да рэкруцкай сістэмы, а розныя формы запасу і апалчэння — да міліцыйнай. == У Беларусі == У перыяд Кіеўскай Русі аснову княжацкіх узброеных сіл стваралі невялікія прафесійныя атрады — [[Дружына|дружыны]]; прыкладна з XIV стагоддзя па землях [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] распаўсюдзілася [[паспалітае рушэнне]] — мабілізацыя ўсіх ваеннаабавязаных краіны (expeditio generalis) або аднаго ці некалькіх [[Ваяводства|ваяводстваў]] ці [[Павет|паветаў]], апалчэнне. З прыходам расійскай улады быў уведзены рэкруцкі набор, пры якім пэўная частка насельніцтва амаль усё жыццё аддавала службе ў расійскім войску, пазней тэрміны службы былі значна паменшаны. У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] была ўведзена сістэма набору ў армію на тэрмін да двух гадоў ваеннаабавязанага насельніцтва. У 1984 годзе прадастаўленне адтэрміноўкі ад прызыву на ваенную службу для працягу адукацыі (арт. 35 Закона) [[Прызыў студэнтаў ва Узброеныя Сілы СССР (1980-я гады)|было адменена]]<ref>{{Cite web |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_10562.htm |title=Указ Президиума Верховного Совета СССР от 17 декабря 1980 года № 3535-X «О внесении изменений и дополнений в Закон СССР „О всеобщей воинской обязанности“» |access-date=26 снежня 2020 |archive-date=11 сакавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180311203009/http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_10562.htm |url-status=dead }}</ref><ref>Приказ Министерства высшего и среднего специального образования СССР от 13 марта 1984 года № 44с</ref>, вернута — у 1989 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_15552.htm |title=Указ Президиума Верховного Совета СССР от 10 апреля 1989 года № 10290-XI «О внесении изменений в закон СССР „О всеобщей воинской обязанности“» |access-date=26 снежня 2020 |archive-date=12 студзеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112155953/http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_15552.htm |url-status=dead }}</ref>. У [[Беларусь|сучаснай Беларусі]] савецкая сістэма воінскага абавязку захавалася амаль без зменаў. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы]] [[Катэгорыя:Воінскі абавязак| ]] gyzfah5t9n03o3omnk43hom3jo3cryy 0 638234 5176004 5097484 2026-08-05T16:16:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176004 wikitext text/x-wiki [[Файл:Scale (2155329617).jpg|thumb|Гандлёвыя вагі маркі Bizerba]] '''Ва́гі''' (ад {{lang-de|Waage}})&nbsp;— [[прылада]] для ўзважвання прадметаў, рэчываў або вызначэння [[Маса|масы]] цела. Вагі з місамі на [[Каромысел|каромысле]] называюцца '''шалямі''', прылады для ручнога ўзважвання&nbsp;— '''кантар''' або '''[[бязмен]]'''. Найстарэйшыя вагі, датаваныя V тысячагоддзем да нашай эры, знойдзеныя ў [[Месапатамія|Месапатаміі]]<ref>{{Спасылка| аўтар = Сергей Иванов.| url = http://www.istorya.ru/articles/vesy.php| загаловак = История весов| назва праекту = История.Ру| дата доступу = 7 лістапада 2018| мова = ru| access-date = 9 красавіка 2020| archive-date = 20 кастрычніка 2011| archive-url = https://web.archive.org/web/20111020003300/http://istorya.ru/articles/vesy.php| url-status = dead}}</ref>. == Віды == [[Файл:Tractor on weighing scale.jpg|thumb|Трактар на [[Аўтамабільныя вагі|вагавым памосце]]]] * '''[[Вагонныя вагі]]'''&nbsp;— для ўзважвання чыгуначных вагонаў рознай даўжыні і [[Грузападымальнасць|грузападымальнасці]]; найчасцей выкарыстоўваюцца здвоеныя вагі, якія складаюцца з двух усталяваных поруч вагаў, падплятформныя пад’ёмныя механізмы якіх далучаныя да аднаго агульнага каромысла. * '''[[Аўтамабільныя вагі]]'''&nbsp;— для ўзважвання грузавых аўтамабіляў; усталёўваюцца стацыянарна, асноўны пад’ёмны механізм іх мантуецца на моцным падмурку, памеры платформы разлічаныя на параметры грузавых аўтамабіляў. * '''[[Ваганеткавыя вагі]]'''&nbsp;— для ўзважвання ваганетак. Паводле канструкцыі і ўстаноўкі маюць падабенства з аўтамабільнымі вагамі, адрозніваюцца тым, што маюць на платформе прымацаваныя кавалкі рэек і ўсталёўваюцца на рэйкавай каляіне. * '''[[Канвеерныя вагі]]'''&nbsp;— для ўзважвання груза, які рухаецца па [[канвеер]]ы. * '''[[Лабараторныя вагі]]'''&nbsp;— выкарыстоўваюцца для хімічных і іншых аналізаў рэчываў (вызначэння вільготнасці, складу тых ці іншых кампанентаў і да т. п.). * '''Гандлёвыя вагі'''&nbsp;— выкарыстоўваюцца для вызначэння вартасці ўзважанага тавару ў гандлёвых кропках. * '''Таварныя вагі'''&nbsp;— нападлогавыя вагі, якія выкарыстоўваюцца на прамысловых прадпрыемствах, складах, гуртовых базах, у крамах. == Класіфікацыя == [[Файл:2010-10-19-Goldwaage-1.JPG|thumb|Электронныя вагі для ўзважвання [[золата]]]] === Паводле прынцыпу вымярэння масы === * '''Рычажныя'''&nbsp;— прынцып дзеяння заснаваны на ўраўнаважванні масы груза з дапамогаю рычагу або сістэмы рычагоў * '''Электронныя'''&nbsp;— працуюць на аснове ператварэння механічнага дзеяння масы груза ў прапарцыйны ёй электрычны сігнал, які выражаецца лічбавым індэксам значэння вымеранай масы === Паводле спосабу ўсталявання === * '''Настольныя'''&nbsp;— усталёўваюцца на ятку ці стале * '''[[Кантар (прылада)|Падвесныя]]'''&nbsp;— выкарыстоўваюцца на працоўных месцах, дзе іншыя вагі прымяніць складана * '''Перасоўныя''' (платформавыя)&nbsp;— усталёўваюцца, як правіла, на падлозе ў месцах прыёмкі тавару * '''Стацыянарныя'''&nbsp;— усталёўваюцца на пастаянным месцы ў спецыяльным паглыбленні. Платформа ваг павінна знаходзіцца на роўнай пляцоўцы, што палягчае працэс узважвання === Паводле вымяральнага механізму === [[Файл:Krumbach-Heimatmuseum 9982.JPG|thumb|Шкальныя вагі для вымярэння масы [[чалавек]]а]] * '''Гірныя'''&nbsp;— маса тавару вызначаецца шляхам падліку масы [[гіра|гір]] * '''Шкальныя'''&nbsp;— маса тавару вызначаецца па шкале каромысла ў месцы размяшчэння перасоўных гір, якія ўраўнаважваюць груз * '''Шкальна-гірныя'''&nbsp;— маса тавару вызначаецца па значэнні гір, размешчаных на гіратрымальніку, і шкале каромысла, па якой перамяшчаецца для ўраўнаважвання груза перасоўная гіра * '''Цыферблатныя'''&nbsp;— маса груза вызначаецца з дапамогай стрэлкі на шкале цыферблату * '''Цыферблатна-гірныя'''&nbsp;— маса тавару разлічваецца па суме масы гір на таварнай пляцоўцы і паказанняў шкалы цыферблату * '''Лічбавыя электронныя'''&nbsp;— значэнне масы здымаецца з экрану, дзе фіксуецца лічбай індэкс масы, цана тавару за 1&nbsp;кг і кошт тавару * '''[[Гідрастатычныя шалі|Гідрастатычныя]]'''&nbsp;— даюць мажлівасць выконваць узважванне ўзору пароды ў вадкасці (вадзе, этылавым спірце). === Паводле спосабу дасягнення раўнавагі === * '''З аўтаматычным ураўнаважваннем''' * '''З паўаўтаматычным ураўнаважваннем''' * '''З неаўтаматычным ураўнаважваннем''' === Паводле віду адліковай прылады === * '''З аналагавай адліковай прыладай''' * '''З дыскрэтнай адліковай прыладай''' == Сімвалізм == === Рэлігійны === Вагі выкарыстоўваюцца ў некаторых пантэістычных і монатэістычных рэлігіях. У [[Феміда|Феміды]], [[Юстыцыя (багіня)|Юстыцыі]] або [[Астрэя|Астрэі]] яна сімвалізуюць [[правасуддзе]]. Падобнае значэнне маюць вагі ў бога [[Кайрас]]а — «удача прыходзіць тым, хто яе заслужыў». Іншы варыянт сімвалізму вагаў — пасмяротная ацэнка жыцця чалавека. Так, на судзе [[Асірыс]]а вага людскога сэрца параўноўваецца з вагай пярынкі [[Маат]]. Схожым чынам узважвае душу чалавека па смерці Рашну ў [[зараастрызм]]е, арханёл Міхаіл у [[Хрысціянства|хрысціянстве]]<ref>{{Спасылка | url = https://art.biblioclub.ru/picture_8546_arhangel_mihail_vzveshivaet_dushu/| загаловак = Архангел Михаил взвешивает душу| назва праекту = Гварьенто| выдавец = Артотека| дата доступу = 7 лістапада 2018 | мова = ru}}</ref>. У [[іслам]]е ў дзень усеагульнага ўваскрасення ўсе ўчынкі людзей будуць узважаныя, і па выніках узважвання ўваскрэслыя трапяць у рай або пекла<ref>{{Спасылка | аўтар = Мухаммад Магомедов.| дата публікацыі = 5 красавіка 2013| url = http://www.islam.ru/content/veroeshenie/43294| загаловак = Описание Весов и взвешивание людских деяний| выдавец = Islam.ru| дата доступу = 7 лістапада 2018 | мова = ru}}</ref>. === Астралагічны === [[Шалі (знак задыяка)|Шалі]] — адзін са знакаў задыяку, адпавядае перыяду з 23 верасня да 23 кастрычніка. Пазначаецца сімвалам ♎. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вагі]] bvw30c7fqk2ohx0xehx5ga0iomkdgxz 0 639814 5176156 4763241 2026-08-06T02:32:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176156 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Васіль Петручук''' ({{ДН|23|08|1926}}, в. {{нп5|Грабовец (Бельскі павет)|Грабавец|be-tarask|Грабавец (Бельскі павет)}} [[Бельскі павет (Падляскае ваяводства)|Бельскага павета]] [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства]] — {{ДС|19|01|2019}}, [[Беласток]]) — беларускі пісьменнік. == Жыццяпіс == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У 1943—1944 гадах быў парабкам у вёсцы Елянка. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] служыў у Корпусе ўнутранай бяспекі, ваяваў, быў паранены. Займаўся на курсах разведчыкаў ([[Вроцлаў]], 1950—1951). Працаваў у [[Варшава|Варшаве]] (1951—1960). Вучыўся ў школе контрразведкі ([[Легіянова]], 1960—1961). Зноў працаваў у [[Варшава|Варшаве]]. Скончыў эканамічны тэхнікум (1961). У 1962 годзе пераведзены ў [[Беласток]]. У 1969 годзе выйшаў у адстаўку. Сябра [[Беларускае літаратурнае аб’яднанне «Белавежа»|Беларускага літаратурнага аб’яднання «Белавежа»]]. Кандыдат у сябры [[Саюз польскіх літаратараў|Саюза польскіх літаратараў]] з 1987 года. Узнагароджаны польскімі ордэнамі Кавалерскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]], [[Крыж Заслугі (Польшча)|Залатым Крыжам заслугі]], [[Партызанскі крыж|Крыжам партызанскім]], [[Крыж Заслугі (Польшча)|Сярэбраным Крыжам заслугі]], медалямі, савецкім [[Ордэн Айчыннай вайны|ордэнам Айчыннай вайны]] II ступені. [[Заслужаны дзеяч культуры Польшчы]] (1988). У польскім друку выступае з 1961 года. Першае апавяданне на [[Беларуская мова|беларускай мове]] надрукаваў у 1975 годзе. ([[Ніва (газета)|газета «Ніва»]]). Пахаваны на праваслаўных могілках у раёне Дайліды ў [[Беласток]]у. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web|url = http://kamunikat.org/Pietruczuk_Vasil.html|title = Васіль Петручук|url-status = dead}} * {{cite web|url = https://www.racyja.com/sumezhzha/u-belastoku-pakhavali-pismennika-va/|title = У Беластоку пахавалі пісьменніка Васіля Петручука|archive-url = https://web.archive.org/web/20200919145942/https://www.racyja.com/sumezhzha/u-belastoku-pakhavali-pismennika-va/|archive-date = 19 верасня 2020|url-status = dead}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Петручук Васіль}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бельскім павеце (Падляскае ваяводства)]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Крыжам Заслугі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя сярэбраным крыжом Заслугі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны II ступені]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Польшчы]] efn2zniw73yxbzc63yueadzga0h62n6 0 647040 5176251 5009996 2026-08-06T07:48:48Z ~2026-43316-61 172231 дапаўненне 5176251 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = AUTONOMICON | Іншыя праекты = «[[Pogost]]», «[[Earworm]]», «[[Лола]]» | Склад = Дзяніс Трусаў, Яўген Герасімчук, Андрэй Куцко і іншыя | Гады = [[2004 год у гісторыі музыкі|2004]]—дагэтуль | Мова = [[руская мова|руская]], [[беларуская мова|беларуская]]<br />[[польская мова|польская]], [[англійская мова|англійская]] | Жанр = [[Балада]]<br />[[Lo-Fi]]<br />[[Пост-панк]]<br />[[Нойз]] | Лэйбл = «[[Pogost Records]]» | Краіны = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}<br />{{Сцягафікацыя|Польшча}}<br />{{Сцягафікацыя|Германія}}<br />{{Сцягафікацыя|В’етнам}} | Горад = [[Гродна]], [[Варшава]], [[Мюнхен]], [[Ханой]] }} '''«AUTONOMICON»''' — эксперыментальны гурт з [[Гродна]], які пазней стаў інтэрнацыянальным. Музыкі гурта знаходзяцца таксама ў [[Польшча|Польшчы]], [[Германія|Германіі]] і [[В’етнам|В’етнаме]]. == Творчасць == === Поўнафарматныя альбомы === * Nocturnes (2006) * Nonsongs (2008) * Dead Europe FM (2009) * Icarus Messerschmitt (2017) * будет не будет (2018) * себякин грядёт (2019) * Aum! & Autonomicon - Bestiarium (2024) * VA-альбом на вершы Кшыштафа Шатраўскага (2025) === Міні-альбомы === * Shopping music EP (2010) * Kali (2016) * Sunny girl EP (2018) === Самотнікі === * why all of you are (2018) * Miensk-neperamiensk (2016) * My Love (2007 Live) (2019) * трупатруп (2019) * прибралась (2020) * евровенки (2020) == Спасылкі == * [https://tuzinfm.by/performer/311/autonomicon.html Гурт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200809083247/https://tuzinfm.by/performer/311/autonomicon.html |date=9 жніўня 2020 }} на «[[Тузін Гітоў|Tuzin.by]]» * [https://soundcloud.com/autonomicon Гурт] на «Soundcloud» * [https://www.last.fm/music/Autonomicon/+wiki Гурт] на «[[Last.fm]]» * [https://autonomicon1.bandcamp.com/ Гурт] на «Bandcamp» {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Панк-рокавыя гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Гурты з Гродна]] gktc0nq1hmmskyn0etqpobdhr1blhds 5176261 5176251 2026-08-06T07:57:28Z ~2026-43316-61 172231 абнаўленне звестак 5176261 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = AUTONOMICON | Іншыя праекты = «[[Pogost]]», «[[Earworm]]», «[[Лола]]» | Склад = Дзяніс Трусаў, Яўген Герасімчук, Андрэй Куцко і іншыя | Гады = [[2004 год у гісторыі музыкі|2004]]—дагэтуль | Мова = [[руская мова|руская]], [[беларуская мова|беларуская]]<br />[[польская мова|польская]], [[англійская мова|англійская]] | Жанр = [[Балада]]<br />[[Lo-Fi]]<br />[[Пост-панк]]<br />[[Нойз]] | Лэйбл = «[[Pogost Records]]» | Краіны = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}<br />{{Сцягафікацыя|Польшча}}<br />{{Сцягафікацыя|Германія}}<br />{{Сцягафікацыя|В’етнам}} | Горад = [[Гродна]], [[Варшава]], [[Мюнхен]], [[Ханой]] }} '''«AUTONOMICON»''' — эксперыментальны гурт з [[Гродна]], які пазней стаў інтэрнацыянальным. Музыкі гурта знаходзяцца таксама ў [[Польшча|Польшчы]], [[Германія|Германіі]] і [[В’етнам|В’етнаме]]. == Творчасць == === Поўнафарматныя альбомы === * Nocturnes (2006) * Nonsongs (2008) * Dead Europe FM (2009) * Icarus Messerschmitt (2017) * будет не будет (2018) * себякин грядёт (2019) * Aum! & Autonomicon - Bestiarium (2024) * * VA-альбом на вершы Кшыштафа Шатраўскага (2025) === Міні-альбомы === * Shopping music EP (2010) * Kali (2016) * Sunny girl EP (2018) * Grawitacja i Kapitalizm (з A-BELL і Ars Vitae 2026) * ''Sunny Side Up'' (EP) (з Nöna 2026) === Самотнікі === * why all of you are (2018) * Miensk-neperamiensk (2016) * My Love (2007 Live) (2019) * трупатруп (2019) * прибралась (2020) * евровенки (2020) == Спасылкі == * [https://tuzinfm.by/performer/311/autonomicon.html Гурт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200809083247/https://tuzinfm.by/performer/311/autonomicon.html |date=9 жніўня 2020 }} на «[[Тузін Гітоў|Tuzin.by]]» * [https://soundcloud.com/autonomicon Гурт] на «Soundcloud» * [https://www.last.fm/music/Autonomicon/+wiki Гурт] на «[[Last.fm]]» * [https://autonomicon1.bandcamp.com/ Гурт] на «Bandcamp» {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Панк-рокавыя гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Гурты з Гродна]] iujy4ysco1w24owut9v57f9oc9x66a7 5176269 5176261 2026-08-06T08:08:29Z Ueschar 151377 вікіфікацыя 5176269 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = AUTONOMICON | Іншыя праекты = «[[Pogost]]», «[[Earworm]]», «[[Лола]]» | Склад = [[Дзяніс Трусаў]], [[Яўген Герасімчук]], [[Андрэй Куцко]] і іншыя | Гады = [[2004 год у гісторыі музыкі|2004]]—дагэтуль | Мова = [[руская мова|руская]], [[беларуская мова|беларуская]]<br />[[польская мова|польская]], [[англійская мова|англійская]] | Жанр = [[Балада]]<br />[[Lo-Fi]]<br />[[Пост-панк]]<br />[[Нойз]] | Лэйбл = «[[Pogost Records]]» | Краіны = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}<br />{{Сцягафікацыя|Польшча}}<br />{{Сцягафікацыя|Германія}}<br />{{Сцягафікацыя|В’етнам}} | Горад = [[Гродна]], [[Варшава]], [[Мюнхен]], [[Ханой]] }} '''«AUTONOMICON»''' — эксперыментальны гурт з [[Гродна]], які пазней стаў інтэрнацыянальным. Музыкі гурта знаходзяцца таксама ў [[Польшча|Польшчы]], [[Германія|Германіі]] і [[В’етнам|В’етнаме]]. == Творчасць == === Поўнафарматныя альбомы === * Nocturnes (2006) * Nonsongs (2008) * Dead Europe FM (2009) * Icarus Messerschmitt (2017) * будет не будет (2018) * себякин грядёт (2019) * Aum! & Autonomicon - Bestiarium (2024) * * VA-альбом на вершы Кшыштафа Шатраўскага (2025) === Міні-альбомы === * Shopping music EP (2010) * Kali (2016) * Sunny girl EP (2018) * Grawitacja i Kapitalizm (з A-BELL і Ars Vitae 2026) * ''Sunny Side Up'' (EP) (з Nöna 2026) === Самотнікі === * why all of you are (2018) * Miensk-neperamiensk (2016) * My Love (2007 Live) (2019) * трупатруп (2019) * прибралась (2020) * евровенки (2020) == Спасылкі == * [https://tuzinfm.by/performer/311/autonomicon.html Гурт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200809083247/https://tuzinfm.by/performer/311/autonomicon.html |date=9 жніўня 2020 }} на «[[Тузін Гітоў|Tuzin.by]]» * [https://soundcloud.com/autonomicon Гурт] на «Soundcloud» * [https://www.last.fm/music/Autonomicon/+wiki Гурт] на «[[Last.fm]]» * [https://autonomicon1.bandcamp.com/ Гурт] на «Bandcamp» {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Панк-рокавыя гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Гурты з Гродна]] gc34bi4esq8fmzx21vs7em3yk0hmrhc 0 648099 5175898 4368868 2026-08-05T12:06:49Z Autumndancer 168015 5175898 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дно (значэнні)}} {{Чыгуначная станцыя |Тып = станцыя |Назва = Дно |Лінія = Балагое — Пскоў<br/>Санкт-Пецярбург — Віцебск |Чыгунка = [[чыгунка]] |Аддзяленне = [[Санкт-Пецярбург-Віцебскі рэгіён Акцябрскай чыгункі|Санкт-Пецярбург-Віцебскі рэгіён]] |Краіна = Расія |Выява = Dno Station asv2018-07 img1.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 57.8238|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 29.9613|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Станцыя = |Дата адкрыцця =1897 |Дата зачынення = |Праектная назва = |Ранейшыя назвы = |Праекты пераназвання = |Ужыванне = |Класнасць = |Архітэктары = |Інжынеры канструктары = |Поўная колькасць платформаў = 5 |Поўная колькасць шляхоў =8 |Тып платформы = нізкая бакавыя, астраўная |Форма платформы = прамая |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Год электрыфікацыі = |Род току = |Будаўнічая арганізацыя = |Выхад да = |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Перасадка на = |Адлегласць = 257 |Адлегласць2 = 99 |Адлегласць4 = 98 |Адлегласць3 = 176 |Адлегласць да = [[Балагое-Маскоўскае|Балагое]] |Адлегласць2 да = [[Пскоў-Пасажырскі|Пскоў]] |Адлегласць3 да = [[Бацецкая (станцыя)|Бацецкая]] |Адлегласць4 да = [[Новасакольнікі (станцыя)|Новасакольнікі]] |Тарыфная зона = |Сотавая сувязь = |Код станцыі = |Код Экспрэс-3 = 2004570 |Наменклатура = |Катэгорыя на Вікісховішчы = |Для раскладу = }}{{Санкт-Пецярбург — Езярышча}}{{Санкова — Пячоры}} '''Дно''' ({{lang-ru|Дно}}) — вузлавая станцыя Акцябрскай чыгункі, размешчана ў горадзе [[Дно]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] на скрыжаванні чыгуначных ліній Санкт-Пецярбург — Віцебск і Балагое — Пскоў. == Гісторыя == Станцыя на Балагое-Пскоўскай (пазней Маскоўска-Віндава-Рыбінскай) чыгунцы адкрыта ў [[1897]] годзе, у 1901 годзе з адкрыццём участка Дно — Навасакольнікі стала вузлавой. 1 сакавіка 1917 года на станцыю Дно прыбыў цягнік [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]]. Імператар прызначыў тут сустрэчу з [[Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|Радзянкам]], аднак той прыбыць не змог, і цягнік рушыў на Пскоў, дзе 2 сакавіка Мікалай падпісаў [[Адрачэнне Мікалая II|адрачэнне ад трона]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Railwayz.info|photolines/station/4755}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title=<br/>[[Балагое-Маскоўскае|Балагое]] — [[Пскоў-Пасажырскі|Пскоў]]<br/>[[Віцебскі вакзал|Санкт-Пецярбург]] — [[Новасакольнікі (станцыя)|Новасакольнікі]]|before= [[Дно-III]]<br/>[[242 км (прыпыначны пункт, Віцебскі напрамак)|242 км]]|after= {{п.п.|558 км|Заводскі}}<br/>[[251 км (прыпыначны пункт, Бялошкіна)|251 км]]}} {{end box}} [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Пскоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Станцыі Акцябрскай чыгункі]] 3wa1bsjclz1qc9h52ovcdevtt88mk0a 2 653452 5176007 5162425 2026-08-05T16:23:01Z DBatura 73587 5176007 wikitext text/x-wiki == Інфармацыйная вайна == Аналіз мерапрыемстваў інфармацыйнай вайны дазваляе вылучыць шэраг яе характэрных рыс і асаблівасцяў. Інфармацыйную вайну саюзных сіл супраць Лівіі можна падзяліць на пяць этапаў. Галоўная падзея-уплыў інфармацыйнай вайны на задуму і стратэгію ва ўмовах штурму Трыпалі. Падчас першага этапу, яшчэ да фазы адкрытых узброеных сутыкненняў, складваліся і ўмацоўваліся вобразы» мы «і» яны", акцэнтавалася ўвага на ідэалагічныя сімвалы, якія апраўдваюць прамое ўздзеянне. На гэтым этапе прапагандавалася магчымасць мірнага вырашэння праблемы, у рэальнасці непрымальная для абодвух бакоў, каб прыцягнуць на свой бок грамадскую думку. Псіхалагічныя аперацыі праводзіліся з высокай інтэнсіўнасцю як у інтарэсах фарміравання патрэбнага грамадскай думкі ў насельніцтва Лівіі, так і апрацоўкі асабістага складу лівійскіх ВС. Французскі знішчальнік» Rafale "узлятае з палубы авіяносца" Шарь дэ Голь " у ходзе ваеннай аперацыі супраць Лівіі 31 кастрычніка 2011 У інтэрв'ю на Радыё Канада, генерал-лейтэнант Чарльз Бушар, які ўзначальваў аперацыю «Аб'яднаны абаронца» ў Лівіі, распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў Неапалі было створана аналітычнае падраздзяленне. Яго місія складалася ў вывучэнні і расшыфроўцы ўсяго, што адбываецца на зямлі, гэта значыць сачэнне як за рухам лівійскай арміі, так і»паўстанцаў". Для ўзмацнення гэтага падраздзялення было створана некалькі інфармацыйных сетак. "Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы сродкі масавай інфармацыі, якія былі на зямлі і давалі нам шмат інфармацыі аб намерах і размяшчэннях сухапутных войскаў». Упершыню НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі Атлантычнага альянсу. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі НАТА. У прыватнасці, ён паказаў на групы, якія працуюць на AP (Associated Press), ВПС, CNN і Fox News. Інцыдэнтам, які, як мяркуецца, справакаваў Лівійскі» мяцеж", стаў арышт адваката-актывіста 15 лютага 2011 г.гэта выклікала хвалю пратэстаў, якія перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. Але незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры апынуліся незвычайна падобныя і выглядалі як чарговы непрыкрыты праект Пентагона па развіцці праграмнага забеспячэння, якое дазваляе таемна кіраваць грамадскімі інфармацыйнымі сайтамі, каб уплываць на інтэрнэт-гутаркі і распаўсюджваць прапаганду. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін. На другім этапе з пачаткам ракетна-бомбавых удараў асноўны акцэнт інфармацыйнай вайны быў перанесены на аператыўна-тактычны ўзровень. Асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны на дадзеным этапе з'яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, радыёэлектронная барацьба, вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур. З борта самалёта EC-130J» Коммандо Сола«, прызначанага для» псіхалагічнай вайны«, пачалі трансляваць паведамленні на англійскай і арабскай мовах для лівійскіх вайскоўцаў: "Лівійскія маракі, неадкладна пакіньце карабель. Кідайце зброю, вяртайцеся дадому, да сем'яў. Войскі, верныя рэжыму Кадафі, парушаюць рэзалюцыю ААН, якая патрабуе спыніць ваенныя дзеянні ў вашай краіне». Такіх прыкладаў можна прывесці шмат. І кожны з іх з'яўляецца сведчаннем таго, што бакі «злівалі» ў сродкі масавай інфармацыю звесткі з процілеглым значэннем, імкнучыся да максімальнай дыскрэдытацыі свайго суперніка. Аднак армія Кадафі ні разу не падзялілася з аўдыторыяй сваімі поспехамі, не шукала спагады з нагоды страт і не дала ніводнага падставы прыпадняць заслону сакрэтнасці ў дачыненні да свайго стану. Знішчальнікі F-16 ВПС ЗША на авіябазе Авіяна, Італія. 20 сакавіка 2011 г. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу (больш за месяц з 1 красавіка да ліпеня), пачаўся трэці этап, які змяняе формы вядзення інфармацыйнай вайны. Задача гэтага этапу-выкрыць суперніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася Тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу Лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, у сувязі з агульнай малапісьменнасцю насельніцтва Лівіі, улёткі ў асноўным насілі графічны характар (Коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку. Стратэгія інфармацыйнай вайны дапускала на другім і трэцім этапах нават выкарыстанне правакацый або падтасоўкі фактаў. Нядзіўна, што тэлебачанне стала галоўнай атакавалай сілай інфармацыйных войнаў як на ўзроўні міжнародных адносін, так і ўласна падчас правядзення «шашэйнай вайны». Так, перад пачаткам баявых дзеянняў прэзідэнты Францыі і Англіі звярнуліся з заклікам да журналістаў не публікаваць у прэсе падрабязнасці падрыхтоўкі натаўскіх Узброеных Сіл да баявых дзеянняў і наогул пастарацца ставіцца да асвятлення планаў НАТА, як дзеянняў Еўрасаюза «для падтрымкі гуманітарнай місіі ў дапамогу насельніцтву гэтай краіны». Тэлебачанне ў чарговы раз даказала, што яно значна лепш за іншых СМІ спраўляецца з інтэрпрэтацыяй рэчаіснасці, фарміраваннем карціны свету, і чым мацней брэнд тэлевізійнага канала, чым больш яго аўдыторыя, тым вышэй і давер да яго, а чым больш каналаў падаюць падобную трактоўку падзей, тым большую сілу набывае змадэляваны імі вобраз рэчаіснасці. Чацвёрты этап (жнівень-верасень) - штурм Трыпалі. Галоўнай падзеяй у інфармацыйнай вайне пры штурме Трыпалі лічыцца паказ "Аль-Джазіра «і CNN кадраў» перамогі" паўстанцаў, знятых у Катары. Гэтыя кадры і былі сігналам да атакі для мяцежнікаў і дыверсантаў. Адразу пасля гэтых перадач па ўсім горадзе «Спячыя ячэйкі» паўстанцаў пачалі ўсталёўваць блокпасты, урывацца ў камандныя пункты і кватэры афіцэраў, якія не здрадзілі Кадафі. Варта лічыць, што ў ходзе чацвёртага этапу рэальны ўзброены канфлікт завяршаецца, а інфармацыйная вайна пераходзіць у новую пятую фазу (кастрычнік – снежань) для выгаднай трактоўкі таго, што здарылася. Верталёт AS.365» Dauphin "ВМС Францыі прызямляецца на палубу флагманскага карабля "Mount Whitney". 21 сакавіка 2011 г. Самы просты спосаб маніпулявання інфармацыяй-не падпускаць журналістаў да саміх падзей, падкормліваючы прэсу афіцыйнымі паведамленнямі і відэахронікай, атрыманай ад вайскоўцаў, Узброеных ноўтбукамі і мабільнымі тэлефонамі з убудаванымі фота - і відэакамерамі. Іншы прыём заснаваны на выкарыстанні выяўленчых сродкаў кіно і тэлебачання: сярод адабраных ваеннымі аператыўных здымак ці здымкаў з разведвальных самалётаў і спадарожнікаў, дэманстраваліся на брыфінгах для прэсы ў прэс-цэнтры падчас вайны ў Лівіі, дзе, натуральна, не было «няўдалых» кадраў. Кадры "арміі апазіцыі" ў Бенгазі былі ласкава прадастаўлены тэлегледачам Расіі спецкорам 1-га канала ў Бенгазі Ірад Зейналовой. На пляцы спрабавала маршыраваць некалькі дзясяткаў разнамасных апранутых юнакоў (нягледзячы на ўсе намаганні аператара так скампанаваць кадр, каб лік «маршыруюць» здавалася значным, больш 2-3 дзясяткаў чалавек змясціць у кадр такім чынам, каб не было відаць флангаў, яму не ўдалося). Яшчэ чалавек 20 старэй бегалі вакол зенітнай устаноўкі (пастаянны персанаж усіх фота і тэлездымак «сіл апазіцыі»), паказвалі кулямётную стужку і распавядалі, што ў іх ёсць не толькі паказаная старая (і іржавая) зброя, але і найноўшая тэхніка. Яшчэ быў прадэманстраваны адзін несамавіты палкоўнік, названы галоўнакамандуючым паўстанцаў (колькасць якіх, мяркуючы па рэпартажы, ніяк не можа перавышаць сотні) і галоўны праціўнік «палкоўніка Кадафі». У тым жа стылі выступала і спецгрупа РТР. Яўген Папоў у ранішнім выпуску (05.03.11, 11:00) паказаў «войска паўстанцаў», якія адпраўляюцца штурмаваць Рас-Лануф. На агульнай малітве перад боем у яе шэрагах апынулася дзясятка два чалавекі. У першыя дні вайны прадстаўнік Рымска-каталіцкай царквы заявіў, што не менш за 40 грамадзянскіх асоб загінулі ў Трыпалі ў выніку авіяўдараў кааліцыйных сіл у Лівіі. Але прадстаўнік Аб'яднанага камітэта начальнікаў штабоў амерыканскіх узброеных сіл віцэ-адмірал Уільям Гортні крывадушна заяўляў, што ніякіх звестак аб ахвярах сярод мірнага насельніцтва ў кааліцыі няма. Новым напрамкам інфармацыйнай вайны з'явілася наступнае: Фрэгаты НАТА скінулі глыбінныя бомбы на оптавалакновы кабель, пракладзены ў 15 марскіх мілях ад узбярэжжа Лівіі, з тым, каб парушыць тэлекамунікацыйную сувязь паміж Сіртам, родным горадам Кадафі, і Рас-Лануфам, дзе знаходзіцца адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў краіны. У Джамахірыі назіраліся значныя перабоі з сувяззю і працай тэлекамунікацый. Незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры апынуліся незвычайна падобныя і выглядалі як чарговы непрыкрыты праект Пентагона па развіцці праграмнага забеспячэння, якое дазваляе таемна кіраваць грамадскімі інфармацыйнымі сайтамі, каб уплываць на інтэрнэт-гутаркі і распаўсюджваць прапаганду. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін.{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Журналісты страцілі нават бачнасць аб'ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. У сувязі з гэтым Бенджамін Барбер з Huffington Post задаўся пытаннем: "заходнія СМІ ў Лівіі – журналісты або прапагандысцкі інструмент паўстання?». Малюнак зборнай салянкі з манархістаў, ісламскіх фундаменталістаў, лонданскіх і вашынгтонскіх выгнаннікаў і перабежчыкаў з табара Кадафі ў якасці «паўсталага народа» ёсць чыстай вады прапаганда. З самага пачатку «паўстанцы " цалкам і цалкам залежалі ад ваеннай, палітычнай, дыпламатычнай і медыйнай падтрымкі дзяржаў НАТА. Без гэтай падтрымкі зачыненыя ў Бенгазі найміты не пратрымаліся б і месяца. Блок NATO арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію. Зрэжысаваная кампанія ў СМІ выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым Amnesty International і Human Rights Watch сведчаць, што да пачатку бамбаванняў НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію.{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. == Замежны ўдзел == === Заходняя кааліцыя === Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. == Злачынствы і парушэнні == === З боку заходняй кааліцыі === Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са збедненага ўрану. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. == Літаратура == * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} 3u0559cc1fhs4bkdu86qiz9qmd5620k 5176012 5176007 2026-08-05T16:32:18Z DBatura 73587 5176012 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011 https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 https://docviewer.yandex.by/view/0/?*=G5XMiMSYYzw00FjCxe52IyYean17InVybCI6Imh0dHBzOi8vbmF1a2EubWUvaW5kZXgucGhwP2Rpc3BhdGNoPXNlbGVjdGVsLmdldGZpbGUmb2JqZWN0X2lkPTk1MTkzJm9iamVjdF90eXBlPXBkZiIsInRpdGxlIjoiaW5kZXgucGhwP2Rpc3BhdGNoPXNlbGVjdGVsLmdldGZpbGUiLCJub2lmcmFtZSI6dHJ1ZSwidWlkIjoiMCIsInRzIjoxNzgzNDQzNDA2NzYyLCJ5dSI6IjQ2NDM1NTc4NzE3MTg3OTUwMTEiLCJzZXJwUGFyYW1zIjoidG09MTc4MzQ0MzM1NiZ0bGQ9YnkmbGFuZz1ydSZuYW1lPWluZGV4LnBocD9kaXNwYXRjaD1zZWxlY3RlbC5nZXRmaWxlJm9iamVjdF9pZD05NTE5MyZvYmplY3RfdHlwZT1wZGYmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExKyVEMCVCQSVEMCVCOCVEMCVCMSVEMCVCNSVEMSU4MCVEMCVCQiVEMCVCNSVEMCVCRCVEMCVCOCVEMCVCRCVEMCVCQSVEMCVCMCZ1cmw9aHR0cHMlM0EvL25hdWthLm1lL2luZGV4LnBocCUzRmRpc3BhdGNoJTNEc2VsZWN0ZWwuZ2V0ZmlsZSUyNm9iamVjdF9pZCUzRDk1MTkzJTI2b2JqZWN0X3R5cGUlM0RwZGYmbHI9MTAyNzQmbWltZT1wZGYmbDEwbj1ydSZzaWduPWE5MjNkODQ1YzE5NDU2YzNlM2Y2MDkyNmY3ZTU0ZjMxJmtleW5vPTAifQ%3D%3D&amp;lang=ru == Інфармацыйная вайна == Аналіз мерапрыемстваў інфармацыйнай вайны дазваляе вылучыць шэраг яе характэрных рыс і асаблівасцяў. Інфармацыйную вайну саюзных сіл супраць Лівіі можна падзяліць на пяць этапаў. Галоўная падзея-уплыў інфармацыйнай вайны на задуму і стратэгію ва ўмовах штурму Трыпалі. Падчас першага этапу, яшчэ да фазы адкрытых узброеных сутыкненняў, складваліся і ўмацоўваліся вобразы» мы «і» яны", акцэнтавалася ўвага на ідэалагічныя сімвалы, якія апраўдваюць прамое ўздзеянне. На гэтым этапе прапагандавалася магчымасць мірнага вырашэння праблемы, у рэальнасці непрымальная для абодвух бакоў, каб прыцягнуць на свой бок грамадскую думку. Псіхалагічныя аперацыі праводзіліся з высокай інтэнсіўнасцю як у інтарэсах фарміравання патрэбнага грамадскай думкі ў насельніцтва Лівіі, так і апрацоўкі асабістага складу лівійскіх ВС. Французскі знішчальнік» Rafale "узлятае з палубы авіяносца" Шарь дэ Голь " у ходзе ваеннай аперацыі супраць Лівіі 31 кастрычніка 2011 У інтэрв'ю на Радыё Канада, генерал-лейтэнант Чарльз Бушар, які ўзначальваў аперацыю «Аб'яднаны абаронца» ў Лівіі, распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў Неапалі было створана аналітычнае падраздзяленне. Яго місія складалася ў вывучэнні і расшыфроўцы ўсяго, што адбываецца на зямлі, гэта значыць сачэнне як за рухам лівійскай арміі, так і»паўстанцаў". Для ўзмацнення гэтага падраздзялення было створана некалькі інфармацыйных сетак. "Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы сродкі масавай інфармацыі, якія былі на зямлі і давалі нам шмат інфармацыі аб намерах і размяшчэннях сухапутных войскаў». Упершыню НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі Атлантычнага альянсу. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі НАТА. У прыватнасці, ён паказаў на групы, якія працуюць на AP (Associated Press), ВПС, CNN і Fox News. Інцыдэнтам, які, як мяркуецца, справакаваў Лівійскі» мяцеж", стаў арышт адваката-актывіста 15 лютага 2011 г.гэта выклікала хвалю пратэстаў, якія перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. Але незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры апынуліся незвычайна падобныя і выглядалі як чарговы непрыкрыты праект Пентагона па развіцці праграмнага забеспячэння, якое дазваляе таемна кіраваць грамадскімі інфармацыйнымі сайтамі, каб уплываць на інтэрнэт-гутаркі і распаўсюджваць прапаганду. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін. На другім этапе з пачаткам ракетна-бомбавых удараў асноўны акцэнт інфармацыйнай вайны быў перанесены на аператыўна-тактычны ўзровень. Асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны на дадзеным этапе з'яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, радыёэлектронная барацьба, вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур. З борта самалёта EC-130J» Коммандо Сола«, прызначанага для» псіхалагічнай вайны«, пачалі трансляваць паведамленні на англійскай і арабскай мовах для лівійскіх вайскоўцаў: "Лівійскія маракі, неадкладна пакіньце карабель. Кідайце зброю, вяртайцеся дадому, да сем'яў. Войскі, верныя рэжыму Кадафі, парушаюць рэзалюцыю ААН, якая патрабуе спыніць ваенныя дзеянні ў вашай краіне». Такіх прыкладаў можна прывесці шмат. І кожны з іх з'яўляецца сведчаннем таго, што бакі «злівалі» ў сродкі масавай інфармацыю звесткі з процілеглым значэннем, імкнучыся да максімальнай дыскрэдытацыі свайго суперніка. Аднак армія Кадафі ні разу не падзялілася з аўдыторыяй сваімі поспехамі, не шукала спагады з нагоды страт і не дала ніводнага падставы прыпадняць заслону сакрэтнасці ў дачыненні да свайго стану. Знішчальнікі F-16 ВПС ЗША на авіябазе Авіяна, Італія. 20 сакавіка 2011 г. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу (больш за месяц з 1 красавіка да ліпеня), пачаўся трэці этап, які змяняе формы вядзення інфармацыйнай вайны. Задача гэтага этапу-выкрыць суперніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася Тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу Лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, у сувязі з агульнай малапісьменнасцю насельніцтва Лівіі, улёткі ў асноўным насілі графічны характар (Коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку. Стратэгія інфармацыйнай вайны дапускала на другім і трэцім этапах нават выкарыстанне правакацый або падтасоўкі фактаў. Нядзіўна, што тэлебачанне стала галоўнай атакавалай сілай інфармацыйных войнаў як на ўзроўні міжнародных адносін, так і ўласна падчас правядзення «шашэйнай вайны». Так, перад пачаткам баявых дзеянняў прэзідэнты Францыі і Англіі звярнуліся з заклікам да журналістаў не публікаваць у прэсе падрабязнасці падрыхтоўкі натаўскіх Узброеных Сіл да баявых дзеянняў і наогул пастарацца ставіцца да асвятлення планаў НАТА, як дзеянняў Еўрасаюза «для падтрымкі гуманітарнай місіі ў дапамогу насельніцтву гэтай краіны». Тэлебачанне ў чарговы раз даказала, што яно значна лепш за іншых СМІ спраўляецца з інтэрпрэтацыяй рэчаіснасці, фарміраваннем карціны свету, і чым мацней брэнд тэлевізійнага канала, чым больш яго аўдыторыя, тым вышэй і давер да яго, а чым больш каналаў падаюць падобную трактоўку падзей, тым большую сілу набывае змадэляваны імі вобраз рэчаіснасці. Чацвёрты этап (жнівень-верасень) - штурм Трыпалі. Галоўнай падзеяй у інфармацыйнай вайне пры штурме Трыпалі лічыцца паказ "Аль-Джазіра «і CNN кадраў» перамогі" паўстанцаў, знятых у Катары. Гэтыя кадры і былі сігналам да атакі для мяцежнікаў і дыверсантаў. Адразу пасля гэтых перадач па ўсім горадзе «Спячыя ячэйкі» паўстанцаў пачалі ўсталёўваць блокпасты, урывацца ў камандныя пункты і кватэры афіцэраў, якія не здрадзілі Кадафі. Варта лічыць, што ў ходзе чацвёртага этапу рэальны ўзброены канфлікт завяршаецца, а інфармацыйная вайна пераходзіць у новую пятую фазу (кастрычнік – снежань) для выгаднай трактоўкі таго, што здарылася. Верталёт AS.365» Dauphin "ВМС Францыі прызямляецца на палубу флагманскага карабля "Mount Whitney". 21 сакавіка 2011 г. Самы просты спосаб маніпулявання інфармацыяй-не падпускаць журналістаў да саміх падзей, падкормліваючы прэсу афіцыйнымі паведамленнямі і відэахронікай, атрыманай ад вайскоўцаў, Узброеных ноўтбукамі і мабільнымі тэлефонамі з убудаванымі фота - і відэакамерамі. Іншы прыём заснаваны на выкарыстанні выяўленчых сродкаў кіно і тэлебачання: сярод адабраных ваеннымі аператыўных здымак ці здымкаў з разведвальных самалётаў і спадарожнікаў, дэманстраваліся на брыфінгах для прэсы ў прэс-цэнтры падчас вайны ў Лівіі, дзе, натуральна, не было «няўдалых» кадраў. Кадры "арміі апазіцыі" ў Бенгазі былі ласкава прадастаўлены тэлегледачам Расіі спецкорам 1-га канала ў Бенгазі Ірад Зейналовой. На пляцы спрабавала маршыраваць некалькі дзясяткаў разнамасных апранутых юнакоў (нягледзячы на ўсе намаганні аператара так скампанаваць кадр, каб лік «маршыруюць» здавалася значным, больш 2-3 дзясяткаў чалавек змясціць у кадр такім чынам, каб не было відаць флангаў, яму не ўдалося). Яшчэ чалавек 20 старэй бегалі вакол зенітнай устаноўкі (пастаянны персанаж усіх фота і тэлездымак «сіл апазіцыі»), паказвалі кулямётную стужку і распавядалі, што ў іх ёсць не толькі паказаная старая (і іржавая) зброя, але і найноўшая тэхніка. Яшчэ быў прадэманстраваны адзін несамавіты палкоўнік, названы галоўнакамандуючым паўстанцаў (колькасць якіх, мяркуючы па рэпартажы, ніяк не можа перавышаць сотні) і галоўны праціўнік «палкоўніка Кадафі». У тым жа стылі выступала і спецгрупа РТР. Яўген Папоў у ранішнім выпуску (05.03.11, 11:00) паказаў «войска паўстанцаў», якія адпраўляюцца штурмаваць Рас-Лануф. На агульнай малітве перад боем у яе шэрагах апынулася дзясятка два чалавекі. У першыя дні вайны прадстаўнік Рымска-каталіцкай царквы заявіў, што не менш за 40 грамадзянскіх асоб загінулі ў Трыпалі ў выніку авіяўдараў кааліцыйных сіл у Лівіі. Але прадстаўнік Аб'яднанага камітэта начальнікаў штабоў амерыканскіх узброеных сіл віцэ-адмірал Уільям Гортні крывадушна заяўляў, што ніякіх звестак аб ахвярах сярод мірнага насельніцтва ў кааліцыі няма. Новым напрамкам інфармацыйнай вайны з'явілася наступнае: Фрэгаты НАТА скінулі глыбінныя бомбы на оптавалакновы кабель, пракладзены ў 15 марскіх мілях ад узбярэжжа Лівіі, з тым, каб парушыць тэлекамунікацыйную сувязь паміж Сіртам, родным горадам Кадафі, і Рас-Лануфам, дзе знаходзіцца адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў краіны. У Джамахірыі назіраліся значныя перабоі з сувяззю і працай тэлекамунікацый. Незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры апынуліся незвычайна падобныя і выглядалі як чарговы непрыкрыты праект Пентагона па развіцці праграмнага забеспячэння, якое дазваляе таемна кіраваць грамадскімі інфармацыйнымі сайтамі, каб уплываць на інтэрнэт-гутаркі і распаўсюджваць прапаганду. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін.{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Журналісты страцілі нават бачнасць аб'ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. У сувязі з гэтым Бенджамін Барбер з Huffington Post задаўся пытаннем: "заходнія СМІ ў Лівіі – журналісты або прапагандысцкі інструмент паўстання?». Малюнак зборнай салянкі з манархістаў, ісламскіх фундаменталістаў, лонданскіх і вашынгтонскіх выгнаннікаў і перабежчыкаў з табара Кадафі ў якасці «паўсталага народа» ёсць чыстай вады прапаганда. З самага пачатку «паўстанцы " цалкам і цалкам залежалі ад ваеннай, палітычнай, дыпламатычнай і медыйнай падтрымкі дзяржаў НАТА. Без гэтай падтрымкі зачыненыя ў Бенгазі найміты не пратрымаліся б і месяца. Блок NATO арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію. Зрэжысаваная кампанія ў СМІ выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым Amnesty International і Human Rights Watch сведчаць, што да пачатку бамбаванняў НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію.{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. == Замежны ўдзел == === Заходняя кааліцыя === Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes"/> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў сказаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку заходняй кааліцыі === Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са збедненага ўрану. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. == Літаратура == * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} j1vz7h9z35a7e2771o4zamxd5dbwyou 5176013 5176012 2026-08-05T16:33:19Z DBatura 73587 /* Беларусь */ 5176013 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011 https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 https://docviewer.yandex.by/view/0/?*=G5XMiMSYYzw00FjCxe52IyYean17InVybCI6Imh0dHBzOi8vbmF1a2EubWUvaW5kZXgucGhwP2Rpc3BhdGNoPXNlbGVjdGVsLmdldGZpbGUmb2JqZWN0X2lkPTk1MTkzJm9iamVjdF90eXBlPXBkZiIsInRpdGxlIjoiaW5kZXgucGhwP2Rpc3BhdGNoPXNlbGVjdGVsLmdldGZpbGUiLCJub2lmcmFtZSI6dHJ1ZSwidWlkIjoiMCIsInRzIjoxNzgzNDQzNDA2NzYyLCJ5dSI6IjQ2NDM1NTc4NzE3MTg3OTUwMTEiLCJzZXJwUGFyYW1zIjoidG09MTc4MzQ0MzM1NiZ0bGQ9YnkmbGFuZz1ydSZuYW1lPWluZGV4LnBocD9kaXNwYXRjaD1zZWxlY3RlbC5nZXRmaWxlJm9iamVjdF9pZD05NTE5MyZvYmplY3RfdHlwZT1wZGYmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExKyVEMCVCQSVEMCVCOCVEMCVCMSVEMCVCNSVEMSU4MCVEMCVCQiVEMCVCNSVEMCVCRCVEMCVCOCVEMCVCRCVEMCVCQSVEMCVCMCZ1cmw9aHR0cHMlM0EvL25hdWthLm1lL2luZGV4LnBocCUzRmRpc3BhdGNoJTNEc2VsZWN0ZWwuZ2V0ZmlsZSUyNm9iamVjdF9pZCUzRDk1MTkzJTI2b2JqZWN0X3R5cGUlM0RwZGYmbHI9MTAyNzQmbWltZT1wZGYmbDEwbj1ydSZzaWduPWE5MjNkODQ1YzE5NDU2YzNlM2Y2MDkyNmY3ZTU0ZjMxJmtleW5vPTAifQ%3D%3D&amp;lang=ru == Інфармацыйная вайна == Аналіз мерапрыемстваў інфармацыйнай вайны дазваляе вылучыць шэраг яе характэрных рыс і асаблівасцяў. Інфармацыйную вайну саюзных сіл супраць Лівіі можна падзяліць на пяць этапаў. Галоўная падзея-уплыў інфармацыйнай вайны на задуму і стратэгію ва ўмовах штурму Трыпалі. Падчас першага этапу, яшчэ да фазы адкрытых узброеных сутыкненняў, складваліся і ўмацоўваліся вобразы» мы «і» яны", акцэнтавалася ўвага на ідэалагічныя сімвалы, якія апраўдваюць прамое ўздзеянне. На гэтым этапе прапагандавалася магчымасць мірнага вырашэння праблемы, у рэальнасці непрымальная для абодвух бакоў, каб прыцягнуць на свой бок грамадскую думку. Псіхалагічныя аперацыі праводзіліся з высокай інтэнсіўнасцю як у інтарэсах фарміравання патрэбнага грамадскай думкі ў насельніцтва Лівіі, так і апрацоўкі асабістага складу лівійскіх ВС. Французскі знішчальнік» Rafale "узлятае з палубы авіяносца" Шарь дэ Голь " у ходзе ваеннай аперацыі супраць Лівіі 31 кастрычніка 2011 У інтэрв'ю на Радыё Канада, генерал-лейтэнант Чарльз Бушар, які ўзначальваў аперацыю «Аб'яднаны абаронца» ў Лівіі, распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў Неапалі было створана аналітычнае падраздзяленне. Яго місія складалася ў вывучэнні і расшыфроўцы ўсяго, што адбываецца на зямлі, гэта значыць сачэнне як за рухам лівійскай арміі, так і»паўстанцаў". Для ўзмацнення гэтага падраздзялення было створана некалькі інфармацыйных сетак. "Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы сродкі масавай інфармацыі, якія былі на зямлі і давалі нам шмат інфармацыі аб намерах і размяшчэннях сухапутных войскаў». Упершыню НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі Атлантычнага альянсу. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі НАТА. У прыватнасці, ён паказаў на групы, якія працуюць на AP (Associated Press), ВПС, CNN і Fox News. Інцыдэнтам, які, як мяркуецца, справакаваў Лівійскі» мяцеж", стаў арышт адваката-актывіста 15 лютага 2011 г.гэта выклікала хвалю пратэстаў, якія перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. Але незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры апынуліся незвычайна падобныя і выглядалі як чарговы непрыкрыты праект Пентагона па развіцці праграмнага забеспячэння, якое дазваляе таемна кіраваць грамадскімі інфармацыйнымі сайтамі, каб уплываць на інтэрнэт-гутаркі і распаўсюджваць прапаганду. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін. На другім этапе з пачаткам ракетна-бомбавых удараў асноўны акцэнт інфармацыйнай вайны быў перанесены на аператыўна-тактычны ўзровень. Асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны на дадзеным этапе з'яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, радыёэлектронная барацьба, вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур. З борта самалёта EC-130J» Коммандо Сола«, прызначанага для» псіхалагічнай вайны«, пачалі трансляваць паведамленні на англійскай і арабскай мовах для лівійскіх вайскоўцаў: "Лівійскія маракі, неадкладна пакіньце карабель. Кідайце зброю, вяртайцеся дадому, да сем'яў. Войскі, верныя рэжыму Кадафі, парушаюць рэзалюцыю ААН, якая патрабуе спыніць ваенныя дзеянні ў вашай краіне». Такіх прыкладаў можна прывесці шмат. І кожны з іх з'яўляецца сведчаннем таго, што бакі «злівалі» ў сродкі масавай інфармацыю звесткі з процілеглым значэннем, імкнучыся да максімальнай дыскрэдытацыі свайго суперніка. Аднак армія Кадафі ні разу не падзялілася з аўдыторыяй сваімі поспехамі, не шукала спагады з нагоды страт і не дала ніводнага падставы прыпадняць заслону сакрэтнасці ў дачыненні да свайго стану. Знішчальнікі F-16 ВПС ЗША на авіябазе Авіяна, Італія. 20 сакавіка 2011 г. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу (больш за месяц з 1 красавіка да ліпеня), пачаўся трэці этап, які змяняе формы вядзення інфармацыйнай вайны. Задача гэтага этапу-выкрыць суперніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася Тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу Лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, у сувязі з агульнай малапісьменнасцю насельніцтва Лівіі, улёткі ў асноўным насілі графічны характар (Коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку. Стратэгія інфармацыйнай вайны дапускала на другім і трэцім этапах нават выкарыстанне правакацый або падтасоўкі фактаў. Нядзіўна, што тэлебачанне стала галоўнай атакавалай сілай інфармацыйных войнаў як на ўзроўні міжнародных адносін, так і ўласна падчас правядзення «шашэйнай вайны». Так, перад пачаткам баявых дзеянняў прэзідэнты Францыі і Англіі звярнуліся з заклікам да журналістаў не публікаваць у прэсе падрабязнасці падрыхтоўкі натаўскіх Узброеных Сіл да баявых дзеянняў і наогул пастарацца ставіцца да асвятлення планаў НАТА, як дзеянняў Еўрасаюза «для падтрымкі гуманітарнай місіі ў дапамогу насельніцтву гэтай краіны». Тэлебачанне ў чарговы раз даказала, што яно значна лепш за іншых СМІ спраўляецца з інтэрпрэтацыяй рэчаіснасці, фарміраваннем карціны свету, і чым мацней брэнд тэлевізійнага канала, чым больш яго аўдыторыя, тым вышэй і давер да яго, а чым больш каналаў падаюць падобную трактоўку падзей, тым большую сілу набывае змадэляваны імі вобраз рэчаіснасці. Чацвёрты этап (жнівень-верасень) - штурм Трыпалі. Галоўнай падзеяй у інфармацыйнай вайне пры штурме Трыпалі лічыцца паказ "Аль-Джазіра «і CNN кадраў» перамогі" паўстанцаў, знятых у Катары. Гэтыя кадры і былі сігналам да атакі для мяцежнікаў і дыверсантаў. Адразу пасля гэтых перадач па ўсім горадзе «Спячыя ячэйкі» паўстанцаў пачалі ўсталёўваць блокпасты, урывацца ў камандныя пункты і кватэры афіцэраў, якія не здрадзілі Кадафі. Варта лічыць, што ў ходзе чацвёртага этапу рэальны ўзброены канфлікт завяршаецца, а інфармацыйная вайна пераходзіць у новую пятую фазу (кастрычнік – снежань) для выгаднай трактоўкі таго, што здарылася. Верталёт AS.365» Dauphin "ВМС Францыі прызямляецца на палубу флагманскага карабля "Mount Whitney". 21 сакавіка 2011 г. Самы просты спосаб маніпулявання інфармацыяй-не падпускаць журналістаў да саміх падзей, падкормліваючы прэсу афіцыйнымі паведамленнямі і відэахронікай, атрыманай ад вайскоўцаў, Узброеных ноўтбукамі і мабільнымі тэлефонамі з убудаванымі фота - і відэакамерамі. Іншы прыём заснаваны на выкарыстанні выяўленчых сродкаў кіно і тэлебачання: сярод адабраных ваеннымі аператыўных здымак ці здымкаў з разведвальных самалётаў і спадарожнікаў, дэманстраваліся на брыфінгах для прэсы ў прэс-цэнтры падчас вайны ў Лівіі, дзе, натуральна, не было «няўдалых» кадраў. Кадры "арміі апазіцыі" ў Бенгазі былі ласкава прадастаўлены тэлегледачам Расіі спецкорам 1-га канала ў Бенгазі Ірад Зейналовой. На пляцы спрабавала маршыраваць некалькі дзясяткаў разнамасных апранутых юнакоў (нягледзячы на ўсе намаганні аператара так скампанаваць кадр, каб лік «маршыруюць» здавалася значным, больш 2-3 дзясяткаў чалавек змясціць у кадр такім чынам, каб не было відаць флангаў, яму не ўдалося). Яшчэ чалавек 20 старэй бегалі вакол зенітнай устаноўкі (пастаянны персанаж усіх фота і тэлездымак «сіл апазіцыі»), паказвалі кулямётную стужку і распавядалі, што ў іх ёсць не толькі паказаная старая (і іржавая) зброя, але і найноўшая тэхніка. Яшчэ быў прадэманстраваны адзін несамавіты палкоўнік, названы галоўнакамандуючым паўстанцаў (колькасць якіх, мяркуючы па рэпартажы, ніяк не можа перавышаць сотні) і галоўны праціўнік «палкоўніка Кадафі». У тым жа стылі выступала і спецгрупа РТР. Яўген Папоў у ранішнім выпуску (05.03.11, 11:00) паказаў «войска паўстанцаў», якія адпраўляюцца штурмаваць Рас-Лануф. На агульнай малітве перад боем у яе шэрагах апынулася дзясятка два чалавекі. У першыя дні вайны прадстаўнік Рымска-каталіцкай царквы заявіў, што не менш за 40 грамадзянскіх асоб загінулі ў Трыпалі ў выніку авіяўдараў кааліцыйных сіл у Лівіі. Але прадстаўнік Аб'яднанага камітэта начальнікаў штабоў амерыканскіх узброеных сіл віцэ-адмірал Уільям Гортні крывадушна заяўляў, што ніякіх звестак аб ахвярах сярод мірнага насельніцтва ў кааліцыі няма. Новым напрамкам інфармацыйнай вайны з'явілася наступнае: Фрэгаты НАТА скінулі глыбінныя бомбы на оптавалакновы кабель, пракладзены ў 15 марскіх мілях ад узбярэжжа Лівіі, з тым, каб парушыць тэлекамунікацыйную сувязь паміж Сіртам, родным горадам Кадафі, і Рас-Лануфам, дзе знаходзіцца адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў краіны. У Джамахірыі назіраліся значныя перабоі з сувяззю і працай тэлекамунікацый. Незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры апынуліся незвычайна падобныя і выглядалі як чарговы непрыкрыты праект Пентагона па развіцці праграмнага забеспячэння, якое дазваляе таемна кіраваць грамадскімі інфармацыйнымі сайтамі, каб уплываць на інтэрнэт-гутаркі і распаўсюджваць прапаганду. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін.{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Журналісты страцілі нават бачнасць аб'ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. У сувязі з гэтым Бенджамін Барбер з Huffington Post задаўся пытаннем: "заходнія СМІ ў Лівіі – журналісты або прапагандысцкі інструмент паўстання?». Малюнак зборнай салянкі з манархістаў, ісламскіх фундаменталістаў, лонданскіх і вашынгтонскіх выгнаннікаў і перабежчыкаў з табара Кадафі ў якасці «паўсталага народа» ёсць чыстай вады прапаганда. З самага пачатку «паўстанцы " цалкам і цалкам залежалі ад ваеннай, палітычнай, дыпламатычнай і медыйнай падтрымкі дзяржаў НАТА. Без гэтай падтрымкі зачыненыя ў Бенгазі найміты не пратрымаліся б і месяца. Блок NATO арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію. Зрэжысаваная кампанія ў СМІ выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым Amnesty International і Human Rights Watch сведчаць, што да пачатку бамбаванняў НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію.{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. == Замежны ўдзел == === Заходняя кааліцыя === Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes"/> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў сказаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку заходняй кааліцыі === Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са збедненага ўрану. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. == Літаратура == * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} 7l8jq7wiegfdxgqz0yrwxf69n13spv1 5176014 5176013 2026-08-05T16:33:51Z DBatura 73587 /* Беларусь */ 5176014 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011 https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 https://docviewer.yandex.by/view/0/?*=G5XMiMSYYzw00FjCxe52IyYean17InVybCI6Imh0dHBzOi8vbmF1a2EubWUvaW5kZXgucGhwP2Rpc3BhdGNoPXNlbGVjdGVsLmdldGZpbGUmb2JqZWN0X2lkPTk1MTkzJm9iamVjdF90eXBlPXBkZiIsInRpdGxlIjoiaW5kZXgucGhwP2Rpc3BhdGNoPXNlbGVjdGVsLmdldGZpbGUiLCJub2lmcmFtZSI6dHJ1ZSwidWlkIjoiMCIsInRzIjoxNzgzNDQzNDA2NzYyLCJ5dSI6IjQ2NDM1NTc4NzE3MTg3OTUwMTEiLCJzZXJwUGFyYW1zIjoidG09MTc4MzQ0MzM1NiZ0bGQ9YnkmbGFuZz1ydSZuYW1lPWluZGV4LnBocD9kaXNwYXRjaD1zZWxlY3RlbC5nZXRmaWxlJm9iamVjdF9pZD05NTE5MyZvYmplY3RfdHlwZT1wZGYmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExKyVEMCVCQSVEMCVCOCVEMCVCMSVEMCVCNSVEMSU4MCVEMCVCQiVEMCVCNSVEMCVCRCVEMCVCOCVEMCVCRCVEMCVCQSVEMCVCMCZ1cmw9aHR0cHMlM0EvL25hdWthLm1lL2luZGV4LnBocCUzRmRpc3BhdGNoJTNEc2VsZWN0ZWwuZ2V0ZmlsZSUyNm9iamVjdF9pZCUzRDk1MTkzJTI2b2JqZWN0X3R5cGUlM0RwZGYmbHI9MTAyNzQmbWltZT1wZGYmbDEwbj1ydSZzaWduPWE5MjNkODQ1YzE5NDU2YzNlM2Y2MDkyNmY3ZTU0ZjMxJmtleW5vPTAifQ%3D%3D&amp;lang=ru == Інфармацыйная вайна == Аналіз мерапрыемстваў інфармацыйнай вайны дазваляе вылучыць шэраг яе характэрных рыс і асаблівасцяў. Інфармацыйную вайну саюзных сіл супраць Лівіі можна падзяліць на пяць этапаў. Галоўная падзея-уплыў інфармацыйнай вайны на задуму і стратэгію ва ўмовах штурму Трыпалі. Падчас першага этапу, яшчэ да фазы адкрытых узброеных сутыкненняў, складваліся і ўмацоўваліся вобразы» мы «і» яны", акцэнтавалася ўвага на ідэалагічныя сімвалы, якія апраўдваюць прамое ўздзеянне. На гэтым этапе прапагандавалася магчымасць мірнага вырашэння праблемы, у рэальнасці непрымальная для абодвух бакоў, каб прыцягнуць на свой бок грамадскую думку. Псіхалагічныя аперацыі праводзіліся з высокай інтэнсіўнасцю як у інтарэсах фарміравання патрэбнага грамадскай думкі ў насельніцтва Лівіі, так і апрацоўкі асабістага складу лівійскіх ВС. Французскі знішчальнік» Rafale "узлятае з палубы авіяносца" Шарь дэ Голь " у ходзе ваеннай аперацыі супраць Лівіі 31 кастрычніка 2011 У інтэрв'ю на Радыё Канада, генерал-лейтэнант Чарльз Бушар, які ўзначальваў аперацыю «Аб'яднаны абаронца» ў Лівіі, распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў Неапалі было створана аналітычнае падраздзяленне. Яго місія складалася ў вывучэнні і расшыфроўцы ўсяго, што адбываецца на зямлі, гэта значыць сачэнне як за рухам лівійскай арміі, так і»паўстанцаў". Для ўзмацнення гэтага падраздзялення было створана некалькі інфармацыйных сетак. "Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы сродкі масавай інфармацыі, якія былі на зямлі і давалі нам шмат інфармацыі аб намерах і размяшчэннях сухапутных войскаў». Упершыню НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі Атлантычнага альянсу. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі НАТА. У прыватнасці, ён паказаў на групы, якія працуюць на AP (Associated Press), ВПС, CNN і Fox News. Інцыдэнтам, які, як мяркуецца, справакаваў Лівійскі» мяцеж", стаў арышт адваката-актывіста 15 лютага 2011 г.гэта выклікала хвалю пратэстаў, якія перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. Але незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры апынуліся незвычайна падобныя і выглядалі як чарговы непрыкрыты праект Пентагона па развіцці праграмнага забеспячэння, якое дазваляе таемна кіраваць грамадскімі інфармацыйнымі сайтамі, каб уплываць на інтэрнэт-гутаркі і распаўсюджваць прапаганду. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін. На другім этапе з пачаткам ракетна-бомбавых удараў асноўны акцэнт інфармацыйнай вайны быў перанесены на аператыўна-тактычны ўзровень. Асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны на дадзеным этапе з'яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, радыёэлектронная барацьба, вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур. З борта самалёта EC-130J» Коммандо Сола«, прызначанага для» псіхалагічнай вайны«, пачалі трансляваць паведамленні на англійскай і арабскай мовах для лівійскіх вайскоўцаў: "Лівійскія маракі, неадкладна пакіньце карабель. Кідайце зброю, вяртайцеся дадому, да сем'яў. Войскі, верныя рэжыму Кадафі, парушаюць рэзалюцыю ААН, якая патрабуе спыніць ваенныя дзеянні ў вашай краіне». Такіх прыкладаў можна прывесці шмат. І кожны з іх з'яўляецца сведчаннем таго, што бакі «злівалі» ў сродкі масавай інфармацыю звесткі з процілеглым значэннем, імкнучыся да максімальнай дыскрэдытацыі свайго суперніка. Аднак армія Кадафі ні разу не падзялілася з аўдыторыяй сваімі поспехамі, не шукала спагады з нагоды страт і не дала ніводнага падставы прыпадняць заслону сакрэтнасці ў дачыненні да свайго стану. Знішчальнікі F-16 ВПС ЗША на авіябазе Авіяна, Італія. 20 сакавіка 2011 г. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу (больш за месяц з 1 красавіка да ліпеня), пачаўся трэці этап, які змяняе формы вядзення інфармацыйнай вайны. Задача гэтага этапу-выкрыць суперніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася Тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу Лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, у сувязі з агульнай малапісьменнасцю насельніцтва Лівіі, улёткі ў асноўным насілі графічны характар (Коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку. Стратэгія інфармацыйнай вайны дапускала на другім і трэцім этапах нават выкарыстанне правакацый або падтасоўкі фактаў. Нядзіўна, што тэлебачанне стала галоўнай атакавалай сілай інфармацыйных войнаў як на ўзроўні міжнародных адносін, так і ўласна падчас правядзення «шашэйнай вайны». Так, перад пачаткам баявых дзеянняў прэзідэнты Францыі і Англіі звярнуліся з заклікам да журналістаў не публікаваць у прэсе падрабязнасці падрыхтоўкі натаўскіх Узброеных Сіл да баявых дзеянняў і наогул пастарацца ставіцца да асвятлення планаў НАТА, як дзеянняў Еўрасаюза «для падтрымкі гуманітарнай місіі ў дапамогу насельніцтву гэтай краіны». Тэлебачанне ў чарговы раз даказала, што яно значна лепш за іншых СМІ спраўляецца з інтэрпрэтацыяй рэчаіснасці, фарміраваннем карціны свету, і чым мацней брэнд тэлевізійнага канала, чым больш яго аўдыторыя, тым вышэй і давер да яго, а чым больш каналаў падаюць падобную трактоўку падзей, тым большую сілу набывае змадэляваны імі вобраз рэчаіснасці. Чацвёрты этап (жнівень-верасень) - штурм Трыпалі. Галоўнай падзеяй у інфармацыйнай вайне пры штурме Трыпалі лічыцца паказ "Аль-Джазіра «і CNN кадраў» перамогі" паўстанцаў, знятых у Катары. Гэтыя кадры і былі сігналам да атакі для мяцежнікаў і дыверсантаў. Адразу пасля гэтых перадач па ўсім горадзе «Спячыя ячэйкі» паўстанцаў пачалі ўсталёўваць блокпасты, урывацца ў камандныя пункты і кватэры афіцэраў, якія не здрадзілі Кадафі. Варта лічыць, што ў ходзе чацвёртага этапу рэальны ўзброены канфлікт завяршаецца, а інфармацыйная вайна пераходзіць у новую пятую фазу (кастрычнік – снежань) для выгаднай трактоўкі таго, што здарылася. Верталёт AS.365» Dauphin "ВМС Францыі прызямляецца на палубу флагманскага карабля "Mount Whitney". 21 сакавіка 2011 г. Самы просты спосаб маніпулявання інфармацыяй-не падпускаць журналістаў да саміх падзей, падкормліваючы прэсу афіцыйнымі паведамленнямі і відэахронікай, атрыманай ад вайскоўцаў, Узброеных ноўтбукамі і мабільнымі тэлефонамі з убудаванымі фота - і відэакамерамі. Іншы прыём заснаваны на выкарыстанні выяўленчых сродкаў кіно і тэлебачання: сярод адабраных ваеннымі аператыўных здымак ці здымкаў з разведвальных самалётаў і спадарожнікаў, дэманстраваліся на брыфінгах для прэсы ў прэс-цэнтры падчас вайны ў Лівіі, дзе, натуральна, не было «няўдалых» кадраў. Кадры "арміі апазіцыі" ў Бенгазі былі ласкава прадастаўлены тэлегледачам Расіі спецкорам 1-га канала ў Бенгазі Ірад Зейналовой. На пляцы спрабавала маршыраваць некалькі дзясяткаў разнамасных апранутых юнакоў (нягледзячы на ўсе намаганні аператара так скампанаваць кадр, каб лік «маршыруюць» здавалася значным, больш 2-3 дзясяткаў чалавек змясціць у кадр такім чынам, каб не было відаць флангаў, яму не ўдалося). Яшчэ чалавек 20 старэй бегалі вакол зенітнай устаноўкі (пастаянны персанаж усіх фота і тэлездымак «сіл апазіцыі»), паказвалі кулямётную стужку і распавядалі, што ў іх ёсць не толькі паказаная старая (і іржавая) зброя, але і найноўшая тэхніка. Яшчэ быў прадэманстраваны адзін несамавіты палкоўнік, названы галоўнакамандуючым паўстанцаў (колькасць якіх, мяркуючы па рэпартажы, ніяк не можа перавышаць сотні) і галоўны праціўнік «палкоўніка Кадафі». У тым жа стылі выступала і спецгрупа РТР. Яўген Папоў у ранішнім выпуску (05.03.11, 11:00) паказаў «войска паўстанцаў», якія адпраўляюцца штурмаваць Рас-Лануф. На агульнай малітве перад боем у яе шэрагах апынулася дзясятка два чалавекі. У першыя дні вайны прадстаўнік Рымска-каталіцкай царквы заявіў, што не менш за 40 грамадзянскіх асоб загінулі ў Трыпалі ў выніку авіяўдараў кааліцыйных сіл у Лівіі. Але прадстаўнік Аб'яднанага камітэта начальнікаў штабоў амерыканскіх узброеных сіл віцэ-адмірал Уільям Гортні крывадушна заяўляў, што ніякіх звестак аб ахвярах сярод мірнага насельніцтва ў кааліцыі няма. Новым напрамкам інфармацыйнай вайны з'явілася наступнае: Фрэгаты НАТА скінулі глыбінныя бомбы на оптавалакновы кабель, пракладзены ў 15 марскіх мілях ад узбярэжжа Лівіі, з тым, каб парушыць тэлекамунікацыйную сувязь паміж Сіртам, родным горадам Кадафі, і Рас-Лануфам, дзе знаходзіцца адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў краіны. У Джамахірыі назіраліся значныя перабоі з сувяззю і працай тэлекамунікацый. Незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры апынуліся незвычайна падобныя і выглядалі як чарговы непрыкрыты праект Пентагона па развіцці праграмнага забеспячэння, якое дазваляе таемна кіраваць грамадскімі інфармацыйнымі сайтамі, каб уплываць на інтэрнэт-гутаркі і распаўсюджваць прапаганду. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін.{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Журналісты страцілі нават бачнасць аб'ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. У сувязі з гэтым Бенджамін Барбер з Huffington Post задаўся пытаннем: "заходнія СМІ ў Лівіі – журналісты або прапагандысцкі інструмент паўстання?». Малюнак зборнай салянкі з манархістаў, ісламскіх фундаменталістаў, лонданскіх і вашынгтонскіх выгнаннікаў і перабежчыкаў з табара Кадафі ў якасці «паўсталага народа» ёсць чыстай вады прапаганда. З самага пачатку «паўстанцы " цалкам і цалкам залежалі ад ваеннай, палітычнай, дыпламатычнай і медыйнай падтрымкі дзяржаў НАТА. Без гэтай падтрымкі зачыненыя ў Бенгазі найміты не пратрымаліся б і месяца. Блок NATO арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію. Зрэжысаваная кампанія ў СМІ выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым Amnesty International і Human Rights Watch сведчаць, што да пачатку бамбаванняў НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію.{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. == Замежны ўдзел == === Заходняя кааліцыя === Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропыref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў сказаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку заходняй кааліцыі === Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са збедненага ўрану. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. == Літаратура == * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} 00p2ua2j7c8179odrap1zt87t5baw1t 5176015 5176014 2026-08-05T16:34:04Z DBatura 73587 /* Беларусь */ 5176015 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011 https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 https://docviewer.yandex.by/view/0/?*=G5XMiMSYYzw00FjCxe52IyYean17InVybCI6Imh0dHBzOi8vbmF1a2EubWUvaW5kZXgucGhwP2Rpc3BhdGNoPXNlbGVjdGVsLmdldGZpbGUmb2JqZWN0X2lkPTk1MTkzJm9iamVjdF90eXBlPXBkZiIsInRpdGxlIjoiaW5kZXgucGhwP2Rpc3BhdGNoPXNlbGVjdGVsLmdldGZpbGUiLCJub2lmcmFtZSI6dHJ1ZSwidWlkIjoiMCIsInRzIjoxNzgzNDQzNDA2NzYyLCJ5dSI6IjQ2NDM1NTc4NzE3MTg3OTUwMTEiLCJzZXJwUGFyYW1zIjoidG09MTc4MzQ0MzM1NiZ0bGQ9YnkmbGFuZz1ydSZuYW1lPWluZGV4LnBocD9kaXNwYXRjaD1zZWxlY3RlbC5nZXRmaWxlJm9iamVjdF9pZD05NTE5MyZvYmplY3RfdHlwZT1wZGYmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExKyVEMCVCQSVEMCVCOCVEMCVCMSVEMCVCNSVEMSU4MCVEMCVCQiVEMCVCNSVEMCVCRCVEMCVCOCVEMCVCRCVEMCVCQSVEMCVCMCZ1cmw9aHR0cHMlM0EvL25hdWthLm1lL2luZGV4LnBocCUzRmRpc3BhdGNoJTNEc2VsZWN0ZWwuZ2V0ZmlsZSUyNm9iamVjdF9pZCUzRDk1MTkzJTI2b2JqZWN0X3R5cGUlM0RwZGYmbHI9MTAyNzQmbWltZT1wZGYmbDEwbj1ydSZzaWduPWE5MjNkODQ1YzE5NDU2YzNlM2Y2MDkyNmY3ZTU0ZjMxJmtleW5vPTAifQ%3D%3D&amp;lang=ru == Інфармацыйная вайна == Аналіз мерапрыемстваў інфармацыйнай вайны дазваляе вылучыць шэраг яе характэрных рыс і асаблівасцяў. Інфармацыйную вайну саюзных сіл супраць Лівіі можна падзяліць на пяць этапаў. Галоўная падзея-уплыў інфармацыйнай вайны на задуму і стратэгію ва ўмовах штурму Трыпалі. Падчас першага этапу, яшчэ да фазы адкрытых узброеных сутыкненняў, складваліся і ўмацоўваліся вобразы» мы «і» яны", акцэнтавалася ўвага на ідэалагічныя сімвалы, якія апраўдваюць прамое ўздзеянне. На гэтым этапе прапагандавалася магчымасць мірнага вырашэння праблемы, у рэальнасці непрымальная для абодвух бакоў, каб прыцягнуць на свой бок грамадскую думку. Псіхалагічныя аперацыі праводзіліся з высокай інтэнсіўнасцю як у інтарэсах фарміравання патрэбнага грамадскай думкі ў насельніцтва Лівіі, так і апрацоўкі асабістага складу лівійскіх ВС. Французскі знішчальнік» Rafale "узлятае з палубы авіяносца" Шарь дэ Голь " у ходзе ваеннай аперацыі супраць Лівіі 31 кастрычніка 2011 У інтэрв'ю на Радыё Канада, генерал-лейтэнант Чарльз Бушар, які ўзначальваў аперацыю «Аб'яднаны абаронца» ў Лівіі, распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў Неапалі было створана аналітычнае падраздзяленне. Яго місія складалася ў вывучэнні і расшыфроўцы ўсяго, што адбываецца на зямлі, гэта значыць сачэнне як за рухам лівійскай арміі, так і»паўстанцаў". Для ўзмацнення гэтага падраздзялення было створана некалькі інфармацыйных сетак. "Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы сродкі масавай інфармацыі, якія былі на зямлі і давалі нам шмат інфармацыі аб намерах і размяшчэннях сухапутных войскаў». Упершыню НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі Атлантычнага альянсу. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі НАТА. У прыватнасці, ён паказаў на групы, якія працуюць на AP (Associated Press), ВПС, CNN і Fox News. Інцыдэнтам, які, як мяркуецца, справакаваў Лівійскі» мяцеж", стаў арышт адваката-актывіста 15 лютага 2011 г.гэта выклікала хвалю пратэстаў, якія перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. Але незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры апынуліся незвычайна падобныя і выглядалі як чарговы непрыкрыты праект Пентагона па развіцці праграмнага забеспячэння, якое дазваляе таемна кіраваць грамадскімі інфармацыйнымі сайтамі, каб уплываць на інтэрнэт-гутаркі і распаўсюджваць прапаганду. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін. На другім этапе з пачаткам ракетна-бомбавых удараў асноўны акцэнт інфармацыйнай вайны быў перанесены на аператыўна-тактычны ўзровень. Асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны на дадзеным этапе з'яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, радыёэлектронная барацьба, вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур. З борта самалёта EC-130J» Коммандо Сола«, прызначанага для» псіхалагічнай вайны«, пачалі трансляваць паведамленні на англійскай і арабскай мовах для лівійскіх вайскоўцаў: "Лівійскія маракі, неадкладна пакіньце карабель. Кідайце зброю, вяртайцеся дадому, да сем'яў. Войскі, верныя рэжыму Кадафі, парушаюць рэзалюцыю ААН, якая патрабуе спыніць ваенныя дзеянні ў вашай краіне». Такіх прыкладаў можна прывесці шмат. І кожны з іх з'яўляецца сведчаннем таго, што бакі «злівалі» ў сродкі масавай інфармацыю звесткі з процілеглым значэннем, імкнучыся да максімальнай дыскрэдытацыі свайго суперніка. Аднак армія Кадафі ні разу не падзялілася з аўдыторыяй сваімі поспехамі, не шукала спагады з нагоды страт і не дала ніводнага падставы прыпадняць заслону сакрэтнасці ў дачыненні да свайго стану. Знішчальнікі F-16 ВПС ЗША на авіябазе Авіяна, Італія. 20 сакавіка 2011 г. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу (больш за месяц з 1 красавіка да ліпеня), пачаўся трэці этап, які змяняе формы вядзення інфармацыйнай вайны. Задача гэтага этапу-выкрыць суперніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася Тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу Лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, у сувязі з агульнай малапісьменнасцю насельніцтва Лівіі, улёткі ў асноўным насілі графічны характар (Коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку. Стратэгія інфармацыйнай вайны дапускала на другім і трэцім этапах нават выкарыстанне правакацый або падтасоўкі фактаў. Нядзіўна, што тэлебачанне стала галоўнай атакавалай сілай інфармацыйных войнаў як на ўзроўні міжнародных адносін, так і ўласна падчас правядзення «шашэйнай вайны». Так, перад пачаткам баявых дзеянняў прэзідэнты Францыі і Англіі звярнуліся з заклікам да журналістаў не публікаваць у прэсе падрабязнасці падрыхтоўкі натаўскіх Узброеных Сіл да баявых дзеянняў і наогул пастарацца ставіцца да асвятлення планаў НАТА, як дзеянняў Еўрасаюза «для падтрымкі гуманітарнай місіі ў дапамогу насельніцтву гэтай краіны». Тэлебачанне ў чарговы раз даказала, што яно значна лепш за іншых СМІ спраўляецца з інтэрпрэтацыяй рэчаіснасці, фарміраваннем карціны свету, і чым мацней брэнд тэлевізійнага канала, чым больш яго аўдыторыя, тым вышэй і давер да яго, а чым больш каналаў падаюць падобную трактоўку падзей, тым большую сілу набывае змадэляваны імі вобраз рэчаіснасці. Чацвёрты этап (жнівень-верасень) - штурм Трыпалі. Галоўнай падзеяй у інфармацыйнай вайне пры штурме Трыпалі лічыцца паказ "Аль-Джазіра «і CNN кадраў» перамогі" паўстанцаў, знятых у Катары. Гэтыя кадры і былі сігналам да атакі для мяцежнікаў і дыверсантаў. Адразу пасля гэтых перадач па ўсім горадзе «Спячыя ячэйкі» паўстанцаў пачалі ўсталёўваць блокпасты, урывацца ў камандныя пункты і кватэры афіцэраў, якія не здрадзілі Кадафі. Варта лічыць, што ў ходзе чацвёртага этапу рэальны ўзброены канфлікт завяршаецца, а інфармацыйная вайна пераходзіць у новую пятую фазу (кастрычнік – снежань) для выгаднай трактоўкі таго, што здарылася. Верталёт AS.365» Dauphin "ВМС Францыі прызямляецца на палубу флагманскага карабля "Mount Whitney". 21 сакавіка 2011 г. Самы просты спосаб маніпулявання інфармацыяй-не падпускаць журналістаў да саміх падзей, падкормліваючы прэсу афіцыйнымі паведамленнямі і відэахронікай, атрыманай ад вайскоўцаў, Узброеных ноўтбукамі і мабільнымі тэлефонамі з убудаванымі фота - і відэакамерамі. Іншы прыём заснаваны на выкарыстанні выяўленчых сродкаў кіно і тэлебачання: сярод адабраных ваеннымі аператыўных здымак ці здымкаў з разведвальных самалётаў і спадарожнікаў, дэманстраваліся на брыфінгах для прэсы ў прэс-цэнтры падчас вайны ў Лівіі, дзе, натуральна, не было «няўдалых» кадраў. Кадры "арміі апазіцыі" ў Бенгазі былі ласкава прадастаўлены тэлегледачам Расіі спецкорам 1-га канала ў Бенгазі Ірад Зейналовой. На пляцы спрабавала маршыраваць некалькі дзясяткаў разнамасных апранутых юнакоў (нягледзячы на ўсе намаганні аператара так скампанаваць кадр, каб лік «маршыруюць» здавалася значным, больш 2-3 дзясяткаў чалавек змясціць у кадр такім чынам, каб не было відаць флангаў, яму не ўдалося). Яшчэ чалавек 20 старэй бегалі вакол зенітнай устаноўкі (пастаянны персанаж усіх фота і тэлездымак «сіл апазіцыі»), паказвалі кулямётную стужку і распавядалі, што ў іх ёсць не толькі паказаная старая (і іржавая) зброя, але і найноўшая тэхніка. Яшчэ быў прадэманстраваны адзін несамавіты палкоўнік, названы галоўнакамандуючым паўстанцаў (колькасць якіх, мяркуючы па рэпартажы, ніяк не можа перавышаць сотні) і галоўны праціўнік «палкоўніка Кадафі». У тым жа стылі выступала і спецгрупа РТР. Яўген Папоў у ранішнім выпуску (05.03.11, 11:00) паказаў «войска паўстанцаў», якія адпраўляюцца штурмаваць Рас-Лануф. На агульнай малітве перад боем у яе шэрагах апынулася дзясятка два чалавекі. У першыя дні вайны прадстаўнік Рымска-каталіцкай царквы заявіў, што не менш за 40 грамадзянскіх асоб загінулі ў Трыпалі ў выніку авіяўдараў кааліцыйных сіл у Лівіі. Але прадстаўнік Аб'яднанага камітэта начальнікаў штабоў амерыканскіх узброеных сіл віцэ-адмірал Уільям Гортні крывадушна заяўляў, што ніякіх звестак аб ахвярах сярод мірнага насельніцтва ў кааліцыі няма. Новым напрамкам інфармацыйнай вайны з'явілася наступнае: Фрэгаты НАТА скінулі глыбінныя бомбы на оптавалакновы кабель, пракладзены ў 15 марскіх мілях ад узбярэжжа Лівіі, з тым, каб парушыць тэлекамунікацыйную сувязь паміж Сіртам, родным горадам Кадафі, і Рас-Лануфам, дзе знаходзіцца адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў краіны. У Джамахірыі назіраліся значныя перабоі з сувяззю і працай тэлекамунікацый. Незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры апынуліся незвычайна падобныя і выглядалі як чарговы непрыкрыты праект Пентагона па развіцці праграмнага забеспячэння, якое дазваляе таемна кіраваць грамадскімі інфармацыйнымі сайтамі, каб уплываць на інтэрнэт-гутаркі і распаўсюджваць прапаганду. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін.{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Журналісты страцілі нават бачнасць аб'ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. У сувязі з гэтым Бенджамін Барбер з Huffington Post задаўся пытаннем: "заходнія СМІ ў Лівіі – журналісты або прапагандысцкі інструмент паўстання?». Малюнак зборнай салянкі з манархістаў, ісламскіх фундаменталістаў, лонданскіх і вашынгтонскіх выгнаннікаў і перабежчыкаў з табара Кадафі ў якасці «паўсталага народа» ёсць чыстай вады прапаганда. З самага пачатку «паўстанцы " цалкам і цалкам залежалі ад ваеннай, палітычнай, дыпламатычнай і медыйнай падтрымкі дзяржаў НАТА. Без гэтай падтрымкі зачыненыя ў Бенгазі найміты не пратрымаліся б і месяца. Блок NATO арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію. Зрэжысаваная кампанія ў СМІ выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым Amnesty International і Human Rights Watch сведчаць, што да пачатку бамбаванняў НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію.{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. == Замежны ўдзел == === Заходняя кааліцыя === Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў сказаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку заходняй кааліцыі === Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са збедненага ўрану. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. == Літаратура == * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} ihifoojtv33q94ukfp3pr6afx9zv251 5176016 5176015 2026-08-05T16:34:33Z DBatura 73587 /* Беларусь */ 5176016 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011 https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 https://docviewer.yandex.by/view/0/?*=G5XMiMSYYzw00FjCxe52IyYean17InVybCI6Imh0dHBzOi8vbmF1a2EubWUvaW5kZXgucGhwP2Rpc3BhdGNoPXNlbGVjdGVsLmdldGZpbGUmb2JqZWN0X2lkPTk1MTkzJm9iamVjdF90eXBlPXBkZiIsInRpdGxlIjoiaW5kZXgucGhwP2Rpc3BhdGNoPXNlbGVjdGVsLmdldGZpbGUiLCJub2lmcmFtZSI6dHJ1ZSwidWlkIjoiMCIsInRzIjoxNzgzNDQzNDA2NzYyLCJ5dSI6IjQ2NDM1NTc4NzE3MTg3OTUwMTEiLCJzZXJwUGFyYW1zIjoidG09MTc4MzQ0MzM1NiZ0bGQ9YnkmbGFuZz1ydSZuYW1lPWluZGV4LnBocD9kaXNwYXRjaD1zZWxlY3RlbC5nZXRmaWxlJm9iamVjdF9pZD05NTE5MyZvYmplY3RfdHlwZT1wZGYmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExKyVEMCVCQSVEMCVCOCVEMCVCMSVEMCVCNSVEMSU4MCVEMCVCQiVEMCVCNSVEMCVCRCVEMCVCOCVEMCVCRCVEMCVCQSVEMCVCMCZ1cmw9aHR0cHMlM0EvL25hdWthLm1lL2luZGV4LnBocCUzRmRpc3BhdGNoJTNEc2VsZWN0ZWwuZ2V0ZmlsZSUyNm9iamVjdF9pZCUzRDk1MTkzJTI2b2JqZWN0X3R5cGUlM0RwZGYmbHI9MTAyNzQmbWltZT1wZGYmbDEwbj1ydSZzaWduPWE5MjNkODQ1YzE5NDU2YzNlM2Y2MDkyNmY3ZTU0ZjMxJmtleW5vPTAifQ%3D%3D&amp;lang=ru == Інфармацыйная вайна == Аналіз мерапрыемстваў інфармацыйнай вайны дазваляе вылучыць шэраг яе характэрных рыс і асаблівасцяў. Інфармацыйную вайну саюзных сіл супраць Лівіі можна падзяліць на пяць этапаў. Галоўная падзея-уплыў інфармацыйнай вайны на задуму і стратэгію ва ўмовах штурму Трыпалі. Падчас першага этапу, яшчэ да фазы адкрытых узброеных сутыкненняў, складваліся і ўмацоўваліся вобразы» мы «і» яны", акцэнтавалася ўвага на ідэалагічныя сімвалы, якія апраўдваюць прамое ўздзеянне. На гэтым этапе прапагандавалася магчымасць мірнага вырашэння праблемы, у рэальнасці непрымальная для абодвух бакоў, каб прыцягнуць на свой бок грамадскую думку. Псіхалагічныя аперацыі праводзіліся з высокай інтэнсіўнасцю як у інтарэсах фарміравання патрэбнага грамадскай думкі ў насельніцтва Лівіі, так і апрацоўкі асабістага складу лівійскіх ВС. Французскі знішчальнік» Rafale "узлятае з палубы авіяносца" Шарь дэ Голь " у ходзе ваеннай аперацыі супраць Лівіі 31 кастрычніка 2011 У інтэрв'ю на Радыё Канада, генерал-лейтэнант Чарльз Бушар, які ўзначальваў аперацыю «Аб'яднаны абаронца» ў Лівіі, распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў Неапалі было створана аналітычнае падраздзяленне. Яго місія складалася ў вывучэнні і расшыфроўцы ўсяго, што адбываецца на зямлі, гэта значыць сачэнне як за рухам лівійскай арміі, так і»паўстанцаў". Для ўзмацнення гэтага падраздзялення было створана некалькі інфармацыйных сетак. "Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы сродкі масавай інфармацыі, якія былі на зямлі і давалі нам шмат інфармацыі аб намерах і размяшчэннях сухапутных войскаў». Упершыню НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі Атлантычнага альянсу. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі НАТА. У прыватнасці, ён паказаў на групы, якія працуюць на AP (Associated Press), ВПС, CNN і Fox News. Інцыдэнтам, які, як мяркуецца, справакаваў Лівійскі» мяцеж", стаў арышт адваката-актывіста 15 лютага 2011 г.гэта выклікала хвалю пратэстаў, якія перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. Але незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры апынуліся незвычайна падобныя і выглядалі як чарговы непрыкрыты праект Пентагона па развіцці праграмнага забеспячэння, якое дазваляе таемна кіраваць грамадскімі інфармацыйнымі сайтамі, каб уплываць на інтэрнэт-гутаркі і распаўсюджваць прапаганду. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін. На другім этапе з пачаткам ракетна-бомбавых удараў асноўны акцэнт інфармацыйнай вайны быў перанесены на аператыўна-тактычны ўзровень. Асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны на дадзеным этапе з'яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, радыёэлектронная барацьба, вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур. З борта самалёта EC-130J» Коммандо Сола«, прызначанага для» псіхалагічнай вайны«, пачалі трансляваць паведамленні на англійскай і арабскай мовах для лівійскіх вайскоўцаў: "Лівійскія маракі, неадкладна пакіньце карабель. Кідайце зброю, вяртайцеся дадому, да сем'яў. Войскі, верныя рэжыму Кадафі, парушаюць рэзалюцыю ААН, якая патрабуе спыніць ваенныя дзеянні ў вашай краіне». Такіх прыкладаў можна прывесці шмат. І кожны з іх з'яўляецца сведчаннем таго, што бакі «злівалі» ў сродкі масавай інфармацыю звесткі з процілеглым значэннем, імкнучыся да максімальнай дыскрэдытацыі свайго суперніка. Аднак армія Кадафі ні разу не падзялілася з аўдыторыяй сваімі поспехамі, не шукала спагады з нагоды страт і не дала ніводнага падставы прыпадняць заслону сакрэтнасці ў дачыненні да свайго стану. Знішчальнікі F-16 ВПС ЗША на авіябазе Авіяна, Італія. 20 сакавіка 2011 г. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу (больш за месяц з 1 красавіка да ліпеня), пачаўся трэці этап, які змяняе формы вядзення інфармацыйнай вайны. Задача гэтага этапу-выкрыць суперніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася Тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу Лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, у сувязі з агульнай малапісьменнасцю насельніцтва Лівіі, улёткі ў асноўным насілі графічны характар (Коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку. Стратэгія інфармацыйнай вайны дапускала на другім і трэцім этапах нават выкарыстанне правакацый або падтасоўкі фактаў. Нядзіўна, што тэлебачанне стала галоўнай атакавалай сілай інфармацыйных войнаў як на ўзроўні міжнародных адносін, так і ўласна падчас правядзення «шашэйнай вайны». Так, перад пачаткам баявых дзеянняў прэзідэнты Францыі і Англіі звярнуліся з заклікам да журналістаў не публікаваць у прэсе падрабязнасці падрыхтоўкі натаўскіх Узброеных Сіл да баявых дзеянняў і наогул пастарацца ставіцца да асвятлення планаў НАТА, як дзеянняў Еўрасаюза «для падтрымкі гуманітарнай місіі ў дапамогу насельніцтву гэтай краіны». Тэлебачанне ў чарговы раз даказала, што яно значна лепш за іншых СМІ спраўляецца з інтэрпрэтацыяй рэчаіснасці, фарміраваннем карціны свету, і чым мацней брэнд тэлевізійнага канала, чым больш яго аўдыторыя, тым вышэй і давер да яго, а чым больш каналаў падаюць падобную трактоўку падзей, тым большую сілу набывае змадэляваны імі вобраз рэчаіснасці. Чацвёрты этап (жнівень-верасень) - штурм Трыпалі. Галоўнай падзеяй у інфармацыйнай вайне пры штурме Трыпалі лічыцца паказ "Аль-Джазіра «і CNN кадраў» перамогі" паўстанцаў, знятых у Катары. Гэтыя кадры і былі сігналам да атакі для мяцежнікаў і дыверсантаў. Адразу пасля гэтых перадач па ўсім горадзе «Спячыя ячэйкі» паўстанцаў пачалі ўсталёўваць блокпасты, урывацца ў камандныя пункты і кватэры афіцэраў, якія не здрадзілі Кадафі. Варта лічыць, што ў ходзе чацвёртага этапу рэальны ўзброены канфлікт завяршаецца, а інфармацыйная вайна пераходзіць у новую пятую фазу (кастрычнік – снежань) для выгаднай трактоўкі таго, што здарылася. Верталёт AS.365» Dauphin "ВМС Францыі прызямляецца на палубу флагманскага карабля "Mount Whitney". 21 сакавіка 2011 г. Самы просты спосаб маніпулявання інфармацыяй-не падпускаць журналістаў да саміх падзей, падкормліваючы прэсу афіцыйнымі паведамленнямі і відэахронікай, атрыманай ад вайскоўцаў, Узброеных ноўтбукамі і мабільнымі тэлефонамі з убудаванымі фота - і відэакамерамі. Іншы прыём заснаваны на выкарыстанні выяўленчых сродкаў кіно і тэлебачання: сярод адабраных ваеннымі аператыўных здымак ці здымкаў з разведвальных самалётаў і спадарожнікаў, дэманстраваліся на брыфінгах для прэсы ў прэс-цэнтры падчас вайны ў Лівіі, дзе, натуральна, не было «няўдалых» кадраў. Кадры "арміі апазіцыі" ў Бенгазі былі ласкава прадастаўлены тэлегледачам Расіі спецкорам 1-га канала ў Бенгазі Ірад Зейналовой. На пляцы спрабавала маршыраваць некалькі дзясяткаў разнамасных апранутых юнакоў (нягледзячы на ўсе намаганні аператара так скампанаваць кадр, каб лік «маршыруюць» здавалася значным, больш 2-3 дзясяткаў чалавек змясціць у кадр такім чынам, каб не было відаць флангаў, яму не ўдалося). Яшчэ чалавек 20 старэй бегалі вакол зенітнай устаноўкі (пастаянны персанаж усіх фота і тэлездымак «сіл апазіцыі»), паказвалі кулямётную стужку і распавядалі, што ў іх ёсць не толькі паказаная старая (і іржавая) зброя, але і найноўшая тэхніка. Яшчэ быў прадэманстраваны адзін несамавіты палкоўнік, названы галоўнакамандуючым паўстанцаў (колькасць якіх, мяркуючы па рэпартажы, ніяк не можа перавышаць сотні) і галоўны праціўнік «палкоўніка Кадафі». У тым жа стылі выступала і спецгрупа РТР. Яўген Папоў у ранішнім выпуску (05.03.11, 11:00) паказаў «войска паўстанцаў», якія адпраўляюцца штурмаваць Рас-Лануф. На агульнай малітве перад боем у яе шэрагах апынулася дзясятка два чалавекі. У першыя дні вайны прадстаўнік Рымска-каталіцкай царквы заявіў, што не менш за 40 грамадзянскіх асоб загінулі ў Трыпалі ў выніку авіяўдараў кааліцыйных сіл у Лівіі. Але прадстаўнік Аб'яднанага камітэта начальнікаў штабоў амерыканскіх узброеных сіл віцэ-адмірал Уільям Гортні крывадушна заяўляў, што ніякіх звестак аб ахвярах сярод мірнага насельніцтва ў кааліцыі няма. Новым напрамкам інфармацыйнай вайны з'явілася наступнае: Фрэгаты НАТА скінулі глыбінныя бомбы на оптавалакновы кабель, пракладзены ў 15 марскіх мілях ад узбярэжжа Лівіі, з тым, каб парушыць тэлекамунікацыйную сувязь паміж Сіртам, родным горадам Кадафі, і Рас-Лануфам, дзе знаходзіцца адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў краіны. У Джамахірыі назіраліся значныя перабоі з сувяззю і працай тэлекамунікацый. Незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры апынуліся незвычайна падобныя і выглядалі як чарговы непрыкрыты праект Пентагона па развіцці праграмнага забеспячэння, якое дазваляе таемна кіраваць грамадскімі інфармацыйнымі сайтамі, каб уплываць на інтэрнэт-гутаркі і распаўсюджваць прапаганду. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін.{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Журналісты страцілі нават бачнасць аб'ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. У сувязі з гэтым Бенджамін Барбер з Huffington Post задаўся пытаннем: "заходнія СМІ ў Лівіі – журналісты або прапагандысцкі інструмент паўстання?». Малюнак зборнай салянкі з манархістаў, ісламскіх фундаменталістаў, лонданскіх і вашынгтонскіх выгнаннікаў і перабежчыкаў з табара Кадафі ў якасці «паўсталага народа» ёсць чыстай вады прапаганда. З самага пачатку «паўстанцы " цалкам і цалкам залежалі ад ваеннай, палітычнай, дыпламатычнай і медыйнай падтрымкі дзяржаў НАТА. Без гэтай падтрымкі зачыненыя ў Бенгазі найміты не пратрымаліся б і месяца. Блок NATO арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію. Зрэжысаваная кампанія ў СМІ выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым Amnesty International і Human Rights Watch сведчаць, што да пачатку бамбаванняў НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію.{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. == Замежны ўдзел == === Заходняя кааліцыя === Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку заходняй кааліцыі === Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са збедненага ўрану. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. == Літаратура == * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} 01v02xy9r0053mjejc2rdt2csatrb33 5176021 5176016 2026-08-05T16:37:33Z DBatura 73587 /* Заходняя кааліцыя */ 5176021 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011 https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 https://docviewer.yandex.by/view/0/?*=G5XMiMSYYzw00FjCxe52IyYean17InVybCI6Imh0dHBzOi8vbmF1a2EubWUvaW5kZXgucGhwP2Rpc3BhdGNoPXNlbGVjdGVsLmdldGZpbGUmb2JqZWN0X2lkPTk1MTkzJm9iamVjdF90eXBlPXBkZiIsInRpdGxlIjoiaW5kZXgucGhwP2Rpc3BhdGNoPXNlbGVjdGVsLmdldGZpbGUiLCJub2lmcmFtZSI6dHJ1ZSwidWlkIjoiMCIsInRzIjoxNzgzNDQzNDA2NzYyLCJ5dSI6IjQ2NDM1NTc4NzE3MTg3OTUwMTEiLCJzZXJwUGFyYW1zIjoidG09MTc4MzQ0MzM1NiZ0bGQ9YnkmbGFuZz1ydSZuYW1lPWluZGV4LnBocD9kaXNwYXRjaD1zZWxlY3RlbC5nZXRmaWxlJm9iamVjdF9pZD05NTE5MyZvYmplY3RfdHlwZT1wZGYmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExKyVEMCVCQSVEMCVCOCVEMCVCMSVEMCVCNSVEMSU4MCVEMCVCQiVEMCVCNSVEMCVCRCVEMCVCOCVEMCVCRCVEMCVCQSVEMCVCMCZ1cmw9aHR0cHMlM0EvL25hdWthLm1lL2luZGV4LnBocCUzRmRpc3BhdGNoJTNEc2VsZWN0ZWwuZ2V0ZmlsZSUyNm9iamVjdF9pZCUzRDk1MTkzJTI2b2JqZWN0X3R5cGUlM0RwZGYmbHI9MTAyNzQmbWltZT1wZGYmbDEwbj1ydSZzaWduPWE5MjNkODQ1YzE5NDU2YzNlM2Y2MDkyNmY3ZTU0ZjMxJmtleW5vPTAifQ%3D%3D&amp;lang=ru == Інфармацыйная вайна == Аналіз мерапрыемстваў інфармацыйнай вайны дазваляе вылучыць шэраг яе характэрных рыс і асаблівасцяў. Інфармацыйную вайну саюзных сіл супраць Лівіі можна падзяліць на пяць этапаў. Галоўная падзея-уплыў інфармацыйнай вайны на задуму і стратэгію ва ўмовах штурму Трыпалі. Падчас першага этапу, яшчэ да фазы адкрытых узброеных сутыкненняў, складваліся і ўмацоўваліся вобразы» мы «і» яны", акцэнтавалася ўвага на ідэалагічныя сімвалы, якія апраўдваюць прамое ўздзеянне. На гэтым этапе прапагандавалася магчымасць мірнага вырашэння праблемы, у рэальнасці непрымальная для абодвух бакоў, каб прыцягнуць на свой бок грамадскую думку. Псіхалагічныя аперацыі праводзіліся з высокай інтэнсіўнасцю як у інтарэсах фарміравання патрэбнага грамадскай думкі ў насельніцтва Лівіі, так і апрацоўкі асабістага складу лівійскіх ВС. Французскі знішчальнік» Rafale "узлятае з палубы авіяносца" Шарь дэ Голь " у ходзе ваеннай аперацыі супраць Лівіі 31 кастрычніка 2011 У інтэрв'ю на Радыё Канада, генерал-лейтэнант Чарльз Бушар, які ўзначальваў аперацыю «Аб'яднаны абаронца» ў Лівіі, распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў Неапалі было створана аналітычнае падраздзяленне. Яго місія складалася ў вывучэнні і расшыфроўцы ўсяго, што адбываецца на зямлі, гэта значыць сачэнне як за рухам лівійскай арміі, так і»паўстанцаў". Для ўзмацнення гэтага падраздзялення было створана некалькі інфармацыйных сетак. "Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы сродкі масавай інфармацыі, якія былі на зямлі і давалі нам шмат інфармацыі аб намерах і размяшчэннях сухапутных войскаў». Упершыню НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі Атлантычнага альянсу. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі НАТА. У прыватнасці, ён паказаў на групы, якія працуюць на AP (Associated Press), ВПС, CNN і Fox News. Інцыдэнтам, які, як мяркуецца, справакаваў Лівійскі» мяцеж", стаў арышт адваката-актывіста 15 лютага 2011 г.гэта выклікала хвалю пратэстаў, якія перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. Але незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры апынуліся незвычайна падобныя і выглядалі як чарговы непрыкрыты праект Пентагона па развіцці праграмнага забеспячэння, якое дазваляе таемна кіраваць грамадскімі інфармацыйнымі сайтамі, каб уплываць на інтэрнэт-гутаркі і распаўсюджваць прапаганду. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін. На другім этапе з пачаткам ракетна-бомбавых удараў асноўны акцэнт інфармацыйнай вайны быў перанесены на аператыўна-тактычны ўзровень. Асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны на дадзеным этапе з'яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, радыёэлектронная барацьба, вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур. З борта самалёта EC-130J» Коммандо Сола«, прызначанага для» псіхалагічнай вайны«, пачалі трансляваць паведамленні на англійскай і арабскай мовах для лівійскіх вайскоўцаў: "Лівійскія маракі, неадкладна пакіньце карабель. Кідайце зброю, вяртайцеся дадому, да сем'яў. Войскі, верныя рэжыму Кадафі, парушаюць рэзалюцыю ААН, якая патрабуе спыніць ваенныя дзеянні ў вашай краіне». Такіх прыкладаў можна прывесці шмат. І кожны з іх з'яўляецца сведчаннем таго, што бакі «злівалі» ў сродкі масавай інфармацыю звесткі з процілеглым значэннем, імкнучыся да максімальнай дыскрэдытацыі свайго суперніка. Аднак армія Кадафі ні разу не падзялілася з аўдыторыяй сваімі поспехамі, не шукала спагады з нагоды страт і не дала ніводнага падставы прыпадняць заслону сакрэтнасці ў дачыненні да свайго стану. Знішчальнікі F-16 ВПС ЗША на авіябазе Авіяна, Італія. 20 сакавіка 2011 г. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу (больш за месяц з 1 красавіка да ліпеня), пачаўся трэці этап, які змяняе формы вядзення інфармацыйнай вайны. Задача гэтага этапу-выкрыць суперніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася Тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу Лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, у сувязі з агульнай малапісьменнасцю насельніцтва Лівіі, улёткі ў асноўным насілі графічны характар (Коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку. Стратэгія інфармацыйнай вайны дапускала на другім і трэцім этапах нават выкарыстанне правакацый або падтасоўкі фактаў. Нядзіўна, што тэлебачанне стала галоўнай атакавалай сілай інфармацыйных войнаў як на ўзроўні міжнародных адносін, так і ўласна падчас правядзення «шашэйнай вайны». Так, перад пачаткам баявых дзеянняў прэзідэнты Францыі і Англіі звярнуліся з заклікам да журналістаў не публікаваць у прэсе падрабязнасці падрыхтоўкі натаўскіх Узброеных Сіл да баявых дзеянняў і наогул пастарацца ставіцца да асвятлення планаў НАТА, як дзеянняў Еўрасаюза «для падтрымкі гуманітарнай місіі ў дапамогу насельніцтву гэтай краіны». Тэлебачанне ў чарговы раз даказала, што яно значна лепш за іншых СМІ спраўляецца з інтэрпрэтацыяй рэчаіснасці, фарміраваннем карціны свету, і чым мацней брэнд тэлевізійнага канала, чым больш яго аўдыторыя, тым вышэй і давер да яго, а чым больш каналаў падаюць падобную трактоўку падзей, тым большую сілу набывае змадэляваны імі вобраз рэчаіснасці. Чацвёрты этап (жнівень-верасень) - штурм Трыпалі. Галоўнай падзеяй у інфармацыйнай вайне пры штурме Трыпалі лічыцца паказ "Аль-Джазіра «і CNN кадраў» перамогі" паўстанцаў, знятых у Катары. Гэтыя кадры і былі сігналам да атакі для мяцежнікаў і дыверсантаў. Адразу пасля гэтых перадач па ўсім горадзе «Спячыя ячэйкі» паўстанцаў пачалі ўсталёўваць блокпасты, урывацца ў камандныя пункты і кватэры афіцэраў, якія не здрадзілі Кадафі. Варта лічыць, што ў ходзе чацвёртага этапу рэальны ўзброены канфлікт завяршаецца, а інфармацыйная вайна пераходзіць у новую пятую фазу (кастрычнік – снежань) для выгаднай трактоўкі таго, што здарылася. Верталёт AS.365» Dauphin "ВМС Францыі прызямляецца на палубу флагманскага карабля "Mount Whitney". 21 сакавіка 2011 г. Самы просты спосаб маніпулявання інфармацыяй-не падпускаць журналістаў да саміх падзей, падкормліваючы прэсу афіцыйнымі паведамленнямі і відэахронікай, атрыманай ад вайскоўцаў, Узброеных ноўтбукамі і мабільнымі тэлефонамі з убудаванымі фота - і відэакамерамі. Іншы прыём заснаваны на выкарыстанні выяўленчых сродкаў кіно і тэлебачання: сярод адабраных ваеннымі аператыўных здымак ці здымкаў з разведвальных самалётаў і спадарожнікаў, дэманстраваліся на брыфінгах для прэсы ў прэс-цэнтры падчас вайны ў Лівіі, дзе, натуральна, не было «няўдалых» кадраў. Кадры "арміі апазіцыі" ў Бенгазі былі ласкава прадастаўлены тэлегледачам Расіі спецкорам 1-га канала ў Бенгазі Ірад Зейналовой. На пляцы спрабавала маршыраваць некалькі дзясяткаў разнамасных апранутых юнакоў (нягледзячы на ўсе намаганні аператара так скампанаваць кадр, каб лік «маршыруюць» здавалася значным, больш 2-3 дзясяткаў чалавек змясціць у кадр такім чынам, каб не было відаць флангаў, яму не ўдалося). Яшчэ чалавек 20 старэй бегалі вакол зенітнай устаноўкі (пастаянны персанаж усіх фота і тэлездымак «сіл апазіцыі»), паказвалі кулямётную стужку і распавядалі, што ў іх ёсць не толькі паказаная старая (і іржавая) зброя, але і найноўшая тэхніка. Яшчэ быў прадэманстраваны адзін несамавіты палкоўнік, названы галоўнакамандуючым паўстанцаў (колькасць якіх, мяркуючы па рэпартажы, ніяк не можа перавышаць сотні) і галоўны праціўнік «палкоўніка Кадафі». У тым жа стылі выступала і спецгрупа РТР. Яўген Папоў у ранішнім выпуску (05.03.11, 11:00) паказаў «войска паўстанцаў», якія адпраўляюцца штурмаваць Рас-Лануф. На агульнай малітве перад боем у яе шэрагах апынулася дзясятка два чалавекі. У першыя дні вайны прадстаўнік Рымска-каталіцкай царквы заявіў, што не менш за 40 грамадзянскіх асоб загінулі ў Трыпалі ў выніку авіяўдараў кааліцыйных сіл у Лівіі. Але прадстаўнік Аб'яднанага камітэта начальнікаў штабоў амерыканскіх узброеных сіл віцэ-адмірал Уільям Гортні крывадушна заяўляў, што ніякіх звестак аб ахвярах сярод мірнага насельніцтва ў кааліцыі няма. Новым напрамкам інфармацыйнай вайны з'явілася наступнае: Фрэгаты НАТА скінулі глыбінныя бомбы на оптавалакновы кабель, пракладзены ў 15 марскіх мілях ад узбярэжжа Лівіі, з тым, каб парушыць тэлекамунікацыйную сувязь паміж Сіртам, родным горадам Кадафі, і Рас-Лануфам, дзе знаходзіцца адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў краіны. У Джамахірыі назіраліся значныя перабоі з сувяззю і працай тэлекамунікацый. Незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры апынуліся незвычайна падобныя і выглядалі як чарговы непрыкрыты праект Пентагона па развіцці праграмнага забеспячэння, якое дазваляе таемна кіраваць грамадскімі інфармацыйнымі сайтамі, каб уплываць на інтэрнэт-гутаркі і распаўсюджваць прапаганду. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін.{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Журналісты страцілі нават бачнасць аб'ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. У сувязі з гэтым Бенджамін Барбер з Huffington Post задаўся пытаннем: "заходнія СМІ ў Лівіі – журналісты або прапагандысцкі інструмент паўстання?». Малюнак зборнай салянкі з манархістаў, ісламскіх фундаменталістаў, лонданскіх і вашынгтонскіх выгнаннікаў і перабежчыкаў з табара Кадафі ў якасці «паўсталага народа» ёсць чыстай вады прапаганда. З самага пачатку «паўстанцы " цалкам і цалкам залежалі ад ваеннай, палітычнай, дыпламатычнай і медыйнай падтрымкі дзяржаў НАТА. Без гэтай падтрымкі зачыненыя ў Бенгазі найміты не пратрымаліся б і месяца. Блок NATO арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію. Зрэжысаваная кампанія ў СМІ выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым Amnesty International і Human Rights Watch сведчаць, што да пачатку бамбаванняў НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію.{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. == Замежны ўдзел == === Заходняя кааліцыя === Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку заходняй кааліцыі === Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са збедненага ўрану. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. == Літаратура == * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} pq6in4etxxymfflonvttmxjxcu4rgm9 0 659799 5176134 4799876 2026-08-05T22:33:08Z Rabbi Mendl 19651 пунктуацыя 5176134 wikitext text/x-wiki '''Каршакевіч''' — беларускае прозвішча. == Выбітныя носьбіты == * [[Аляксандр Пятровіч Каршакевіч]] (нар. 1956) — беларускі карыкатурыст. * [[Аляксандр Уладзіміравіч Каршакевіч]] (нар. 1959) — савецкі і беларускі гандбаліст і трэнер. * [[Валерый Юр’евіч Каршакевіч]] (нар. 1988) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Галіна Каршакевіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]]. {{спіс цёзак2}} l08vfp9pes3d4ex25zyfo8ga31syka5 0 659802 5176148 4759579 2026-08-05T23:00:36Z Rabbi Mendl 19651 /* {{int:filedesc}} */ дополнение 5176148 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Каршакевіч}} '''Аляксандр Уладзіміравіч Каршакевіч''' (нар. {{ДН|6|4|1956}}, г. [[Ашмяны]], [[Гродзенская вобласць]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]], заслужаны майстар спорту СССР, чэмпіён [[Летнія Алімпійскія гульні 1988|XXIV Алімпіяды 1988 года]] ў [[Сеул]]е ў складзе зборнай СССР, срэбны прызёр [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|XXII Алімпіяды 1980]]-га ў [[Масква|Маскве]], уладальнік Кубка СССР 1980—1981 гадоў, чэмпіён СССР 1981, 1983—1984, 1987—1989 гадоў. == Біяграфія == З 1996 года да 2007 год ён з’яўляўся старшым трэнерам нацыянальнай каманды Беларусі ў гандболе, галоўным трэнерам нацыянальнай каманды ў гандболе. Быў трэнерам каманды «[[СКА Мінск]]»<ref>[https://charter97.org/be/news/2019/4/6/329590/ Беларускі гандбаліст Аляксандр Каршакевіч адзначае 60-годдзе]</ref>. == Палітычныя погляды == Падпісаў адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля жорсткіх падаўленняў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|народных пратэстаў у 2020 годзе]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sport.tut.by/news/aboutsport/709010.html|title=Стало известно, кто подписал открытое письмо спортсменов, выступающих за власть|date=2020-11-24|accessdate=2020-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201124131447/https://sport.tut.by/news/aboutsport/709010.html|archivedate=24 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://athletes.by/podpisi/|title=Подписи|accessdate=2020-12-08}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/karshakevich-aleksandr-vladimirovich-gandbol/ NAK RB. Аляксандр Каршакевіч] {{Бібліяінфармацыя}} {{Трэнеры мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе}} {{DEFAULTSORT:Каршакевіч Аляксандр Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Гандбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года]] [[Катэгорыя:Гандбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1980 года]] [[Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1988 года]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па гандболе]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Гандбалісты СССР]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Трэнеры мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе]] bud2rma7ho1qn6qhebxnnnvae58oxmi 5176176 5176148 2026-08-06T05:18:06Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, стыль 5176176 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Каршакевіч}} '''Аляксандр Уладзіміравіч Каршакевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]], заслужаны майстар спорту СССР, чэмпіён [[Летнія Алімпійскія гульні 1988|XXIV Алімпіяды 1988 года]] ў [[Сеул]]е ў складзе зборнай СССР, срэбны прызёр [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|XXII Алімпіяды 1980 года]] ў [[Масква|Маскве]], уладальнік Кубка СССР 1980—1981 гадоў, чэмпіён СССР 1981, 1983—1984, 1987—1989 гадоў. == Біяграфія == Нарадзіўся 6 красавіка 1956 года ў [[Ашмяны|Ашмянах]]. З 1996 года да 2007 год з’яўляўся старшым трэнерам нацыянальнай каманды Беларусі ў гандболе, галоўным трэнерам нацыянальнай каманды ў гандболе. Быў трэнерам каманды «[[СКА Мінск]]»<ref>[https://charter97.org/be/news/2019/4/6/329590/ Беларускі гандбаліст Аляксандр Каршакевіч адзначае 60-годдзе]</ref>. == Палітычныя погляды == Падпісаў адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля жорсткіх падаўленняў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|народных пратэстаў у 2020 годзе]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sport.tut.by/news/aboutsport/709010.html|title=Стало известно, кто подписал открытое письмо спортсменов, выступающих за власть|date=2020-11-24|accessdate=2020-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201124131447/https://sport.tut.by/news/aboutsport/709010.html|archivedate=24 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://athletes.by/podpisi/|title=Подписи|accessdate=2020-12-08}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/karshakevich-aleksandr-vladimirovich-gandbol/ NAK RB. Аляксандр Каршакевіч] {{Бібліяінфармацыя}} {{Трэнеры мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе}} {{DEFAULTSORT:Каршакевіч Аляксандр Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Гандбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года]] [[Катэгорыя:Гандбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1980 года]] [[Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1988 года]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па гандболе]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Гандбалісты СССР]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Трэнеры мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе]] 1d23s30cnq7ua8nc7c3p0dypvunq1sh 0 662944 5176361 4976520 2026-08-06T10:27:39Z Pabojnia 135280 афармленне 5176361 wikitext text/x-wiki {{ДД}} [[Файл:Фара.jpg|справа|міні|250пкс|Рэльеф з гербамі заснавальнікаў {{нп3|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Ізяслаў)|Ізяслаўскага сабора|uk|Костел Святого Йоана Хрестителя (Ізяслав)}}&nbsp;— Аляксандры Раманаўны з Сангушкаў і Януша Янушавіча Заслаўскага]] '''Аляксандра Заслаўская''', па нараджэнні '''Аляксандра Раманаўна Сангушка''' (? — [[1610]])&nbsp;— вялікалітоўская арыстакратка. Дачка князя [[Раман Фёдаравіч Сангушка|Рамана Фёдаравіча Сангушкі]]. З 1577 года ў шлюбе з князем [[Януш Янушавіч Заслаўскі|Янушам Янушавічам Заслаўскім]]. Пахавана спачатку ў {{нп3|Касцёл Святога Міхаіла і кляштар бернардзінцаў (Ізяслаў)|кляштары бернардзінцаў у Ізяславе|uk|Костел святого Михайла та монастир бернардинів (Ізяслав)}}<ref>''[[Садок Баронч|Barącz S.]]'' Pamiętnik zakonu WW. OO. Bernardynów w Polscze.&nbsp;— Lwów, 1874.&nbsp;— S. 384. {{Ref-pl}}</ref>, у 1630-я гады пахаванне перанесена ў [[Фарны касцёл|фарны]] {{нп3|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Ізяслаў)|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля|uk|Костел Святого Йоана Хрестителя (Ізяслав)}}ў Ізяславе<ref>[http://history.org.ua/JournALL/uacenter/5/26.pdf Володимир Александрович. Інвентарі замків у Старому й Новому Заславі з XVII століття] Процитовано 07.09.2011</ref>. == Сям’я == З мужам {{нп3|Януш Янушавіч Заслаўскі|Янушам|uk|Януш Янушович Заславський}} мелі сына [[Аляксандр Заслаўскі (сын Януша)|Аляксандра]], [[Кашталяны валынскія|Кашталяна валынскага]] ([[1605]]—[[1615]]), [[ваявода|ваяводу]] [[Ваяводы брацлаўскія|брацлаўскага]] ([[1615]]—[[1628]]) і [[Ваяводы кіеўскія|кіеўскага]] (з [[1628]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Наталля Мікалаеўна Якавенка|Якавенка Н.]] ''Українська шляхта з кінця XIV до середини XVII століття. Волинь і Центральна Україна''.&nbsp;— Київ, 2008.&nbsp;— ISBN 966-8978-14-5. {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўская Аляксандра}} [[Катэгорыя:Заслаўскія|Аляксандра]] [[Катэгорыя:Сангушкі|Аляксандра]] [[Катэгорыя:Жанчыны Вялікага Княства Літоўскага]] a5z8eztik39hncb71ycajfez98fkvcu 5176363 5176361 2026-08-06T10:28:17Z Pabojnia 135280 5176363 wikitext text/x-wiki {{ДД}} [[Файл:Фара.jpg|справа|міні|250пкс|Рэльеф з гербамі заснавальнікаў {{нп3|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Ізяслаў)|Ізяслаўскага сабора|uk|Костел Святого Йоана Хрестителя (Ізяслав)}}&nbsp;— Аляксандры Раманаўны з Сангушкаў і Януша Янушавіча Заслаўскага]] '''Аляксандра Заслаўская''', па нараджэнні '''Аляксандра Раманаўна Сангушка''' (? — [[1610]])&nbsp;— вялікалітоўская арыстакратка. Дачка князя [[Раман Фёдаравіч Сангушка|Рамана Фёдаравіча Сангушкі]]. З 1577 года ў шлюбе з князем [[Януш Янушавіч Заслаўскі|Янушам Янушавічам Заслаўскім]]. Пахавана спачатку ў {{нп3|Касцёл Святога Міхаіла і кляштар бернардзінцаў (Ізяслаў)|кляштары бернардзінцаў у Ізяславе|uk|Костел святого Михайла та монастир бернардинів (Ізяслав)}}<ref>''[[Садок Баронч|Barącz S.]]'' Pamiętnik zakonu WW. OO. Bernardynów w Polscze.&nbsp;— Lwów, 1874.&nbsp;— S. 384. {{Ref-pl}}</ref>, у 1630-я гады пахаванне перанесена ў [[Фарны касцёл|фарны]] {{нп3|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Ізяслаў)|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля|uk|Костел Святого Йоана Хрестителя (Ізяслав)}}ў Ізяславе<ref>[http://history.org.ua/JournALL/uacenter/5/26.pdf Володимир Александрович. Інвентарі замків у Старому й Новому Заславі з XVII століття] Процитовано 07.09.2011</ref>. == Сям’я == З мужам Янушам мелі сына [[Аляксандр Заслаўскі (сын Януша)|Аляксандра]], [[Кашталяны валынскія|Кашталяна валынскага]] ([[1605]]—[[1615]]), [[ваявода|ваяводу]] [[Ваяводы брацлаўскія|брацлаўскага]] ([[1615]]—[[1628]]) і [[Ваяводы кіеўскія|кіеўскага]] (з [[1628]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Наталля Мікалаеўна Якавенка|Якавенка Н.]] ''Українська шляхта з кінця XIV до середини XVII століття. Волинь і Центральна Україна''.&nbsp;— Київ, 2008.&nbsp;— ISBN 966-8978-14-5. {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўская Аляксандра}} [[Катэгорыя:Заслаўскія|Аляксандра]] [[Катэгорыя:Сангушкі|Аляксандра]] [[Катэгорыя:Жанчыны Вялікага Княства Літоўскага]] pegu3xcsbri7u4e820u7f8c19aco4tj 0 663658 5176079 5086531 2026-08-05T19:06:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176079 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | тытул = Намеснік старшыні [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = Flag of Belarus (1995-2012).svg | перыядпачатак = [[29 верасня]] [[1994]]<ref>[http://pravo.kulichki.com/zak/year1994/doc41817.htm Указ Президента Республики Беларусь от 29 сентября 1994 г. N 131 «О назначении В. И. Кокорева заместителем Премьер-министра Республики Беларусь»]</ref> | перыядканец = [[1 лістапада]] [[2001]]<ref>Указ Президента Республики Беларусь от 01.11.2001 № 613 «О прекращении полномочий отдельных членов Совета Министров Республики Беларусь»</ref> | папярэднік = | пераемнік = | прэм'ер = [[Міхаіл Мікалаевіч Чыгір|Міхаіл Чыгір]]<br/>[[Сяргей Сцяпанавіч Лінг|Сяргей Лінг]] | каментар = }} '''Вале́рый Іва́навіч Ко́караў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны і гаспадарчы дзеяч, Намеснік Cтаршыні [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (1994—2001). == Біяграфія == Нарадзіўся 25 чэрвеня 1950 года ў г. [[Бугульма]] Татарскай АССР ([[РСФСР]]). Пасля заканчэння школы ўладкаваўся токарам на мясцовы завод «Нефтеавтоматика». Потым працаваў аўтаслесарам і аўтаэлектрыкам на транспартным прадпрыемстве «Татнефтеспецстрой» у [[Альмецьеўск]]у. У 1974 годзе скончыў [[Уфімскі нафтавы інстытут]]. З 1974 года працаваў у «[[Беларуснафта|Беларуснафце]]», прайшоўшы шлях ад аператара па здабычы нафты і газу да кіраўніка кампаніі ў 1992 годзе. 17 жніўня 1994 года прызначаны выконваючым абавязкі Намесніка Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь<ref>Указ Президента Республики Беларусь от 17 августа 1994 года № 52 «О назначении исполняющим обязанности Заместителя Премьер-министра Республики Беларусь»</ref>. У 1994—2001 гадах быў намеснікам старшыні Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, курыраваў прамысловасць, у тым ліку і [[паліўна-энергетычны комплекс]]. У [[2000-я|2000-х]] гадах перабраўся ў [[Расія|Расію]], дзе быў прызначаны членам праўлення, намеснікам гендырэктара па навуцы і інавацыйнай дзейнасці кампаніі «РЫТЭК», якая ўваходзіць у «[[Лукойл]]». З’яўляўся аўтарам манаграфій, шматлікіх навуковых артыкулаў, патэнтаў. Абараніў доктарскую дысертацыю. Памёр у 2020 годзе на 71-м годзе жыцця<ref>[https://myseldon.com/ru/news/index/239754797 Умер бывший гендиректор «Белоруснефти» и вице-премьер Валерий Кокорев]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8|Ко́караў Валерый Іванавіч||379}} == Спасылкі == * {{cite web|url = https://news.tut.by/economics/705586.html|title = Умер бывший вице-премьер Валерий Кокорев|date = 27.10.2020|publisher = TUT.BY|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20201103011750/https://news.tut.by/economics/705586.html|archive-date = 3 лістапада 2020|url-status = dead}} * [https://azs.belorusneft.by/sitebeloil/.content/images/newspaper/2020/24-2697-25-06-2020.pdf Полвека служения нефти // Газета «Нефтяник». 25 июня 2020 г. № 24]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кокараў Валерый Іванавіч}} [[Катэгорыя:Намеснікі прэм’ер-міністраў Беларусі]] [[Катэгорыя:Нафтавікі Беларусі]] g54birudl0iulps7ojjo7p5at3zoobc 0 663668 5175982 5119156 2026-08-05T15:33:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175982 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Масул |частка = [[Іракская вайна]] |выява = [[File:Stryker Mosul Streetfighting.jpg|300px]] |загаловак = Пашкоджаны падчас баёў будынак. |дата = 8—16 лістапада 2004 |месца = [[Масул]] |прычына = |вынік = перамога кааліцыi<ref>{{cite web |url=http://www.military.com/NewsContent/0,13319,FL_mosul_111204,00.html |title=Troops Pound Insurgents In Mosul |publisher=Military.com |date=12 November 2004 |accessdate=29 November 2012 |archive-date=11 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120211075638/http://www.military.com/NewsContent/0,13319,FL_mosul_111204,00.html |url-status=dead }}</ref> |праціўнік1 = '''[[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку]]''': *• {{Сцягафікацыя|ЗША}} *• {{Сцягафікацыя|Ірак}} *• [[File:Flag of Kurdistan.svg|22px]] [[Пешмерга]]<ref>Mockaitis, Thomas R., '' The Iraq War Encyclopedia '', ABC-CLIO, 2013 {{ISBN|0313380627}} {{ISBN|978-0313380624}}</ref> |праціўнік2 = '''[[Іракскія паўстанцы]]''' *• [[Выява:Flag of the Ba'ath Party.svg|22px|border]] [[Баас]]<ref>Mockaitis, Thomas R., '' The Iraq War Encyclopedia '', ABC-CLIO, 2013 {{ISBN|0313380627}} {{ISBN|978-0313380624}}</ref> *• [[Image:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|22px]] [[Аль-Каіда ў Іраку]]<ref>Mockaitis, Thomas R., '' The Iraq War Encyclopedia '', ABC-CLIO, 2013 {{ISBN|0313380627}} {{ISBN|978-0313380624}}</ref> *• [[File:Islamic Army of Iraq (emblem).png|23px]] [[Ісламская армія ў Іраку]]<ref>Nance, Malcolm W., ''The Terrorists of Iraq: Inside the Strategy and Tactics of the Iraq Insurgency 2003-2014'', CRC Press, 2014 {{ISBN|1498706894}} {{ISBN|978-1498706896}}</ref> *• [[Файл:Jamaâat-Ansar-al-Sunna logo.png|22px]] [[Джамаат Ансар аль-Суна]]<ref>Mockaitis, Thomas R., '' The Iraq War Encyclopedia '', ABC-CLIO, 2013 {{ISBN|0313380627}} {{ISBN|978-0313380624}}</ref> *• Іншыя атрады<ref>Nance, Malcolm W., ''The Terrorists of Iraq: Inside the Strategy and Tactics of the Iraq Insurgency 2003-2014'', CRC Press, 2014 {{ISBN|1498706894}} {{ISBN|978-1498706896}}</ref> |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} Джон Сатлер<br>{{Сцяг|ЗША}} Дэвід Петрэус<br>{{Сцяг|ЗША}} Джым Кофман<br>{{Сцяг|Ірак}} Аднан Табіт<br>{{Сцяг|Ірак}} Ахмед Халаф Джабуры |камандзір2 = [[Image:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|22px]] Хасан Ібрагім Фархан †<br>[[Файл:Jamaâat-Ansar-al-Sunna logo.png|22px]] Махамед Халаф Шакара<br>[[Файл:Jamaâat-Ansar-al-Sunna logo.png|22px]] Муса Махдзі |сілы1 = 2000 амерыканскіх ваенных |сілы2 = ''невядома'' |страты1 = 134—171 забітых |страты2 = дакладныя колькасць невядома, пацверджаны 71 забіты;<br/>па некаторых крыніцах загінулі 600 }} {{Бітвы і аперацыі Іракскай вайны}} '''Бітва за Масул''' — бітва [[Іракская вайна|Іракскай вайны]] ў 2004 годзе за сталіцу мухафазы Найнава горад [[Масул]] на поўначы [[Ірак]]а. == Прадмова == У пачатку замежнай акупацыі ў 2003 годзе, амерыканскія войскі заключылі дамову з мясцовымі [[суніты|суніцкімі]] плямёнамі. Аднак затым [[ЦРУ]] ўступіла ў саюз амаль выключна з [[курды|курдамі]], і ЗША разглядаліся як па сутнасці яшчэ адзін іх саюзнік, што рабіла канфлікт паміж кааліцыяй і сунітамі непазбежным. У гэты час амерыканцы рыхтавалі штурм Фалуджы, перакідаючы войскі ў тым ліку і з Масула. Мясцовая апазіцыя вырашыла скарыстацца паслабленнем праціўніка ў рэгіёне і разгарнула шырокамаштабныя акцыі. Напады на сілы кааліцыі ў горадзе ўзмацніліся, і паўстанцы планавалі паспрабаваць нават цалкам узяць горад. == Ход падзей == Першы баявы кантакт адбыўся на кальцавой развязцы Джармук у заходняй частцы Масула. Бой доўжыўся цэлы дзень. Баевікі атакавалі з мінамётаў, базук і кулямётаў. У той жа час былі атакаваны два іракскіх паліцэйскіх участкі, дзе партызаны здолелі выкрасці зброю і бронекамізэлькі. Падчас гэтага забіты дзесяткі іракскіх паліцыянтаў, але многія іракскія паліцэйскія пакінулі свае пазіцыі. Першапачаткова паведамлялася пра сотні нападнікаў, але калі амерыканскія войскі вызвалілі ўчасткі, колькасць баевікоў была пераацэнена толькі ў 20—30 чалавек на абодвух участках<ref name=:)>Spencer C. Tucker: Encyclopedia of Middle East Wars, s. 843-844. Volume 3 M-S. ABC- CLIO, 2010. ISBN 978-1-85109-948-1.</ref>. [[9 лістапада]] ў выніку нападу на амерыканскі пасты загінулі два замежных афіцэра. [[10 лістапада]] байцы супраціву ажыцывілі яшчэ адна атаку на вуліцах Масула. На наступны дзень быў узяты адзін паліцэйскі ўчастак і знішчаны яшчэ два. Пасля дадзенага Злучаныя Штаты перайшлі да актыўных дзеянняў. Тады 24-ы полк уступіў у жорсткія вулічныя баі з ворагам, асноўны ўпор якіх быў зроблены на ярмукскую акруговую дарогу. Аднак пры падтрымцы авіяцыі войскам удалося захапіць чатыры з пяці мастоў праз раку [[Тыгр (рака)|Тыгр]]. У іншых частках горада справы ішлі ўсё горш і горш. Восем іншых паліцэйскіх участкаў былі знішчаныя, а яшчэ адзін захоплены. У той жа час байцы супраціву атрымалі дадатковыя падмацавання, якія не маглі быць спыненыя паветранымі ўдарамі. [[13 лістапада]] Яны займаюць ужо каля 70% тэрыторыі горада<ref>{{cite web|url=http://www.boston.com/news/world/articles/2004/11/30/fear_of_ethnic_conflict_charges_mosul_unrest/ |title=Fear of ethnic conflict charges Mosul unrest - The Boston Globe |publisher=Boston.com |date=2004-11-30 |accessdate=September 7, 2010}}</ref>. 12-га чысла амерыканцы пачалі атрымліваць падмацаванні ў гэты раён. У баях таксама ўдзельнічалі курдскія байцы [[Пешмерга|Пешмергі]] і іракскі спецназ. Пяты мост праз Тыгр, усё яшчэ ўтрымоўваны байцамі супраціву, быў узяты [[16 лістапада]]. Пасля яго захопу пачалася аперацыя па ачыстцы ўсходняга боку Масула ад баевікоў. Супраціў быў нязначным, але некаторыя з захопленых паліцэйскіх участкаў былі спалены, калі баевікі адступалі. Буйныя баі скончыліся ў той жа дзень. Партызаны працягвалі ўтрымліваць заходнія раёны аж да студзеня, калі ў гэты раён была ўведзена вялікая колькасць амерыканскіх войск для забеспячэння бяспекі маючых адбыцца выбараў<ref>{{cite news | url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2004/11/12/MNGE79QGGD1.DTL | title=Insurgent violence mounting in the north: Attacks on Mosul could disrupt area's oil production | work=The San Francisco Chronicle | first=Borzou | last=Daragahi | date=November 12, 2004 | access-date=23 лістапада 2020 | archive-date=24 мая 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110524225339/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2004/11/12/MNGE79QGGD1.DTL | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.military.com/NewsContent/0,13319,FL_mosul_111204,00.html |title=Troops Pound Insurgents In Mosul |publisher=Military.com |date=12 November 2004 |accessdate=29 November 2012 |archive-date=11 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120211075638/http://www.military.com/NewsContent/0,13319,FL_mosul_111204,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|author= |url=http://www.wkyc.com/news/story.aspx?storyid=26415 |title=Fighting in Mosul re-ignites |publisher=WKYC |date=16 November 2004 |accessdate=28 November 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/news/world/articles/2004/11/17/us_iraqi_troops_fight_to_retake_control_in_mosul/|title=US, Iraqi troops fight to retake control in Mosul | work=The Boston Globe | first=Thanassis | last=Cambanis | date=November 17, 2004}}</ref><ref>{{cite news|author=James Glanz and Richard A. Oppel Jr. |url=https://www.nytimes.com/2004/11/19/international/middleeast/20iraqcnd.html |title=U.S. Soldiers and Iraqis Raid Mosque in Baghdad, Killing 3 |publisher=The New York Times |date=19 November 2004 |accessdate=28 November 2012}}</ref><ref>{{cite news|author=Richard A. Oppel Jr. |url=http://en.wikinews.org/wiki/Beheaded_bodies_found_as_fighting_continues_in_Mosul |title=Beheaded bodies found as fighting continues in Mosul |publisher=The New York Times via WikiNews |date=19 November 2004 |accessdate=28 November 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/12/23/international/middleeast/23iraq.html?ex=1261544400&en=1ba33a3eba97d84f&ei=5090&partner=rssuserland | title = Suicide Bombing Is Now Suspected in Mosul Attack | work=The New York Times | first1=Richard A. | last1=Oppel Jr | first2=Eric | last2=Schmitt | date=December 23, 2004 | accessdate=April 26, 2010}}</ref>. == Наступствы == На працягу наступных трох тыдняў па ўсім горадзе было знойдзена 76 цел пакараных смерцю іракскіх салдат<ref name=":0">{{Cite web|last=Clark|first=James|title=Battle Of Mosul Veterans Reflect On Ongoing Offensive|url=https://taskandpurpose.com/news/battle-mosul-veterans-reflect-ongoing-offensive|access-date=2020-09-23|website=Task & Purpose|language=en}}</ref>. Па афцыйных даных, 8 амерыканскіх вайскоўцаў былі забіты і яшчэ 170 паранены, па меншай меры 31 супрацоўнік іракскіх сіл бяспекі быў забіты, а таксама па меншай меры 9 курдскіх байцоў<ref name=":0" />. У некаторых крыніцах гэтыя лічбы вышэй<ref>[https://m.lenta.ru/articles/2004/11/10/faluja/ Бои в Фаллудже не прекращаются] // Lenta.ru, 11 ноября 2004</ref><ref>[https://rg.ru/2019/02/22/ksir-irana-rasskazal-o-realnyh-poteriah-ssha-v-irake-i-afganistane.html КСИР Ирана рассказал о реальных потерях США в Ираке и Афганистане]</ref>. Паводле ацэнак, было забіта 600 паўстанцаў, а таксама пяць грамадзянскіх асоб, адзін паўднёваафрыканскі падрадчык па забеспячэнні бяспекі і адзін турэцкі кіроўца грузавіка. Фактычныя лічбы страт застаюцца невядомымі. Паўстанцам удалося знайсці бяспечны прытулак у заходняй частцы горада, адкуль яны працягвалі наносіць удары на працягу наступных месяцаў. Найбольш прыкметны напад адбыўся ўсяго праз месяц пасля спынення баявых дзеянняў, калі тэрарыст-смяротнік, апрануты як іракскі салдат, здолеў пранікнуць у палатку-сталовую на амерыканскай базе Марэз і падарваў сябе, забіўшы 22 чалавекі, у тым ліку 14 амерыканскіх салдат. Адказнасць за напад узяла на сябе паўстанцкая групоўка «[[Джамаат Ансар аль-Суна]]»<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/6872875 |title=U.S. general: Iraqi forces not ready - Conflict in Iraq - NBC News |publisher=NBC News |date=2005-01-26 |accessdate=September 7, 2010}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Іракскай вайны]] [[Катэгорыя:Бітвы ЗША]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Лістапад 2004 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2004 года]] st5n8en9un72pgmdgp2qqhewjxm43xs 0 667840 5176149 5170416 2026-08-06T01:44:05Z IshaBarnes 124956 удакладненне спасылкі 5176149 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|2022}} '''[[2022]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == * [[1 красавіка]] — аб’яўлена пра адмену выставы [[E3|E3 2022]] праз [[Пандэмія COVID-19|пандэмію COVID-19]], арганізатары запэўнілі пра яе правядзенне ў наступным годзе<ref>{{Cite web|url=https://tech.onliner.by/2022/04/01/krupnejshuyu-igrovuyu-vystavku-e3-otmenili|title=Крупнейшую игровую выставку Е3 отменили|author=Клим Иванов|language=ru|work=[[Onliner.by]]|access-date=2022-06-03|date=2022-04-01}}</ref>. * [[31 кастрычніка]] — [[13 лістапада]] — {{не перакладзена 5|IEM Rio Major 2022|IEM Rio Major 2022|ru|IEM Rio Major 2022}}. == Выпускі гульняў == * 4 лютага — [[Dying Light 2 Stay Human]] ([[Windows]], [[PS4]], [[PS5]], [[Xbox One]], [[Xbox Series X/S]]) * 18 лютага 2022 — [[Horizon Forbidden West]] ([[PS4]], [[PS5]]) * 25 лютага — [[Elden Ring]] ([[PS4]], [[PS5]], [[Windows]], [[Xbox One]], [[Xbox Series X/S]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2022]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] nva56c3tbonf3tkdwfqsciol27djr4y 0 668485 5176394 5039258 2026-08-06T10:59:03Z ~2026-43282-00 172239 пытанне далучэння да Гомеля паводле плана 1930 г. 5176394 wikitext text/x-wiki {{Мікрараён |Назва = Прудок |Краіна = Беларусь |Арыгінальная назва = Прудок |Выява = Гомель. Маёнтак Багуслаўскіх.jpg |Шырыня выявы = |Каментарыі = |Горад = Гомель |Карта = |Адміністрацыйная акруга горада = |Адміністрацыйны раён горада = Чыгуначны |Першае згадванне = першая трэць XVIII ст. |Дата заснавання = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Ранейшы статус = вёска |Год уключэння ў межы горада = 1957 |Ранейшыя назвы = |Этнахаронім = прудкоўцы |Паштовыя індэксы = 246015 |Плошча = |Насельніцтва = |Год перапісу = |Плошча жылога фонду = |Тэлефонныя коды = |Раённыя сеткі = |Сайт = |Дадатак = |Катэгорыя ў Commons = Prudok, Homieĺ }} {{значэнні|Прудок (значэнні)}} '''Прудок''' ({{lang-be-trans|Prudok}}, {{lang-ru|Прудок}}) — жылы масіў у паўночна-ўсходняй частцы [[Гомель|Гомеля]], адміністрацыйна прыналежыць да [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначнага раёна]]<ref name="ЭДГБ" /><ref name=":1">Гомель. План города. Гомельский район. Карта [Карты] / редактор В. А. Змачинская. — Минск : Белкартография, 2018.</ref>. У межах Гомеля з 1957 года, да гэтага — вёска ў [[Гомельскі раён|Гомельскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. == Гісторыя == === Час узнікнення === Час узнікнення Прудка як вёскі традыцыйна звязваецца з першай чвэрцю [[XVIII ст.]]<ref name="ЭДГБ" /><ref name=":2">Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 198—199.</ref>. Аднак канкрэтная гістарычная крыніца з указаннем на час пабудовы ці першай пісьмовай згадкі Прудка ў краязнаўчай літаратуры не называецца. Верагодна, што падставай для такога датавання маглі стаць непадмацаваныя крыніцамі звесткі [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Л. Вінаградава]] аб пажары 1738 г., якім была знішчана прудкоўская царква<ref name=":0">Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 22.</ref>. З раёнам будучага Прудка, як дапускаў [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|А. Макушнікаў]], магло быць звязана ўрочышча Воласкава, дзе станам на 1681 г. знаходзілася адно з ворных палёў гомельскага замка<ref>Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : Барк, 2018. — С. 167.</ref>. === Версіі паходжання назвы === [[Файл:Prudok, Homieĺ. Прудок, Гомель (1784).jpg|alt=Прудок на плане генеральнага межавання, 1784 г.|міні|288x288пкс|Прудок на плане генеральнага межавання, 1784 г.]] Згодна з пашыраным меркаваннем назва «Прудок» магла ўзнікнуць ад рускага слова ''«пруд»'', г.зн. сажалка, стаў. Прыхільнікі гэтай версіі лічаць, што тапонім «Прудок» не мог быць уласцівы паселішчам з перавагай карэннага [[беларусы|беларускае насельніцтва]]. Таму заснаванне вёскі Прудок пад Гомелем яны звязваюць з [[Стараверы ў Беларусі|рускімі перасяленцамі-стараверамі]], якія, шукаючы магчымасці вольна адпраўляць набажэнствы, уцякалі з [[Руская дзяржава|Расіі]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае]]<ref name="ЭДГБ" />. Аднак гістарычных ці фальклорных сведчанняў нейкай прыкметнай прысутнасці тут старавераў на сёння няма. Л. Вінаградаў згадваў прудкоўскую царкву ў кантэксце ўціску праваслаўя каталікамі, г.зн. царкава была праваслаўнай<ref name=":0" />. Іншая версія грунтуецца на разглядзе слова «пруд» як арганічнага для [[Дыялекты беларускай мовы|беларускіх гаворак]], яе прыхільнікі паказваюць наяўнасць тапонімаў з адпаведнай асновай у розных кутках Беларусі: [[Прудок]], [[Пруды]], [[Прудкі]], [[Прудзец]], [[Прудзішча]], [[Прудцы]], [[Прудаўё]]<ref name=":2" />. У беларускіх гаворках слова «пруд» мела значэнні «плаціна на рэчцы і млын пры ёй; штучнае возера, ставок», «вятрак», «курган, высокае месца, якое агібаецца ракой»<ref>Яшкін, І. Я. Беларускія геаграфічныя назвы : тапаграфія, гідралогія : слоўнік / І. Я. Яшкін. — Мінск : Навука i тэхнiка, 1971. — С. 153.</ref>. У помніках [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовы]] панецце «прудъ» фіксуецца са значэннямі «стаў, сажалка» і «хуткая плынь», апошняе можа суадносіцца са словам «прудко» у значэнні — «хутка, жвава, шпарка»<ref>Гістарычны слоўнік беларускай мовы. Вып. 29. Пристрастный—ракъ. / Склад. І. У. Будзько [і інш.]; пад. рэд. А. М. Булыкі. — Мінск : Беларуская навука, 2009. — С. 299—300, 296—297.</ref>. Знаходжанне часткі сучаснага Прудка на ўзвышшах (напр., вул. Нагорная<ref name=":1" />), гістарычныя сведчанні аб працяканні праз вёску Прудок рэчкі<ref name=":6">Военно-статистическое обозрение Российской империи / издаваемое по Высочайшему повелению при 1-м отделении Департамента Генерального штаба [трудами офицеров Генерального штаба]. Т. 8, ч. 3 : Могилевская губерния / [по рекогносцировкам и материалам, собранным на месте, составлял Генерального штаба капитан Черницкий]. — Санкт-Петербург : В типографии Департамента Генерального штаба, 1848. — Отд. 2. — С. 30.</ref>, гіпатэтычная наяўнасць там млына<ref name=":2" /> ў XVIII ст. даюць падставы лічыць версію, што выводзіць назву «Прудок» з беларускіх гаворак найбольш праўдападобнай. Версія аб узнікненні назвы паселішча ў сувязі з блізкім суседствам [[Валатаўское возера|Валатаўскога возера]] (цяпер — паміж [[Валатава (жылы раён)|Валатавой]], [[Клёнкаўскі (жылы раён)|Клёнкаўскім]], [[Старая Валатава|Старой Валатавой]], [[Мельнікаў Луг|Мельнікавым Лугам]] і Прудком) не вытрымлівае крытыкі, бо гэты вадаём з’явіўся толькі ў 1970-я гг. як вынік чалавечай дзейнасці, выкліканай патрэбамі здабачы пяску для стварэння гідранамыўнай падушкі пад будаўніцтва мікрараёнаў і асушэння Бурага балота<ref>Строительная летопись города : [научно-популярное издание] / в вып. дан. авт.: Б. М. Захарин, Ю. Э. Глушаков, А. В. Коноваленко, А. А. Чачин; ред. кол.: В. И. Пилипец и др. ; фото М. А. Амелиной и др. — Гомель : Вечерний Гомель-Медиа, 2011. — С. 187.</ref>. Не менш беспадстаўным выглядае і меркаванне, што з’яўленне назвы «Прудок» магло быць абумоўлена ўладкаваннем тут «маляўнічага [[сад]]у з [[сажалка]]мі» (''«живописного сада с прудами»'') ў часы [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевіча]], г.зн. сярэдзіне ХІХ ст.<ref name="ЭДГБ" /> — назва існавала яшчэ ў XVIII ст. === Рэч Паспалітая і Расійская імперыя === Адсутнасць згадак Прудка ў спісах вёсак [[Гомельскае староства|Гомельскага староства]] 1738, 1765 і 1771 гадоў указвае на яго знаходжанне па-за межамі азначанага дзяржаўнага ўладання. Ускосныя звесткі ''«отграничений»'' (вызначэння меж) «Адказной кнігі на Гомельскі маёнтак» 1776 г. даюць падставу меркаваць, што землямі, на якіх знаходзіўся Прудок, былі тады сярод ''«грунтов шляхтича Красинского»''<ref name=":7">З «Адказной кнігі на Гомельскі маёнтак П. А. Румянцава» 1776 г. // Памяць : гіст.-дакум. хроніка Гомеля. У 2 кн. Кн. 1-я — Мінск : БЕЛТА, 1998. — С. 127.</ref>. Згодна з «Ведамасцю аб дваранах Магілёўскай губерні» 1777 г. Прудок належаў Багуславу Корвін-Красінскаму, а яго насельніцтва (''«число головъ»'') складала 149 чалавек — 140 [[Хрысціянства|хрысціянскага]] і 9 [[Іўдаізм|іўдзейскага]] веравызнання<ref>[http://book-olds.ru/BookLibrary/23000-Mogilevskaya-gub/1777.-Vedomost-o-dvoryanah-Mogilevskoy-gubernii-po-razdeleniyu-na-12-t-uezdov.html Ведомость о дворянах Могилевской губернии, 1777 г. — Аб. 108.]</ref>. Па ўсім відаць, ад імя ўладальніка прудкоўскі фальварак атрымаў назвы ''«''Багуслаўскі», ''«''Багуслаўск», якія захоўваліся ў ХІХ ст.<ref name=":3" /><ref name=":8" /> [[Файл:Prudok, Homieĺ. Прудок, Гомель (1838).jpg|alt=Прудок на карце Гомеля і наваколляў, 1838 г.|міні|288x288пкс|Прудок на карце Гомеля і наваколляў, 1838 г.]] На «Генеральным плане Беліцкага павета» 1784 г. Прудок пазначаны як [[сяло]] (у арыгінале — ''«С: Прудокъ»'') на рэчцы [[Струпіца]]<ref>Генеральный план Белицкого уезда / Генеральное межевание Могилевской губернии 1784 г.</ref> (у «Адказной кнізе» 1776 г. названая таксама ''«протовиною»''<ref name=":7" />). Знаходжанне населенага пункта ў статусе сяла азначала наяўнасць там царквы. «Планы дач генеральнага межавання» таго часу дазваляюць удакладніць, што Прудок (у арыгінале — ''«Прудки»'') прынамсі з лістапада 1783 г. з’яўляўся ''«сяльцом»'' графа [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. А. Румянцава-Задунайскага]]<ref>[http://rgada.info/poisk/index2.php?str=1354-opis_233-1&opisanie=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%20%D0%B4%D0%B0%D1%87%20%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B8%20%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F,%201746-1917%20%D0%B3%D0%B3.%20(%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F).%3Cbr%3E%D0%9E%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%20233.%20%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%201.%20%D0%93%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F,%20%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%B4:%20%D0%9C%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F;%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Планы дач генерального и специального межевания], 1746—1917 гг. (коллекция). / Опись 233. Часть 1. Губерния, уезд: Могилевская; Белицкий.</ref>. У пачатку 1812 г. Прудок значыўся ў раскладзе кватэр 7-й пяхотнай дывізіі сярод ''«селений»'' для кватаравання 5-й мушкецёрскай роты. У ім было на той час 25 двароў<ref>[https://viewer.rusneb.ru/ru/000202_000043_562?page=142&rotate=0&theme=white <nowiki>Отечественная война 1812 года : Отд. 1 : Переписка русских правительственных лиц и учреждений : [В 22 кн.]. — Санкт-Петербург : Воен.-учен. ком. Гл. штаба, 1900-1914. Т. 8 : Подготовка к войне в 1812 г. : (Январь месяц). —1907. — С. 128.</nowiki>]</ref>. Станам на 1833 і 1834 гады Прудок разам з іншымі сельскімі паселішчамі — Пакалюбічы, Лапацін, Валатава, Плёсы і Зялёныя Лукі — належаў да Багуслаўскага фальварка Багуслаўскай эканоміі Гомельскага маёнтка [[Сяргей Пятровіч Румянцаў|С. П. Румянцава]]<ref name=":3">Са справаздачы аканома Гомельскага маёнтка г. Румянцава // Памяць : гіст.-дакум. хроніка Гомеля. У 2 кн. Кн. 1-я — Мінск : БЕЛТА, 1998. — С. 135.</ref><ref name=":8">Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах / Акадэмія навук БССР, Інстытут гісторыі. Т. 2 : (1772—1903 гг.) / пад рэд. Н. М. Нікольскага, Д. А. Дудкова, І. Ф. Лочмеля. — Мінск : Выдавецтва АН БССР, 1940. — С. 96.</ref>. На 1 студзеня 1833 г. за Прудком значылася 166 рэвізскіх душ, а паселішча мела статус вёскі (''«Дер. Прудок»'')<ref name=":3" />. Рэчка Струпіца ў 1848 г. характарызавалася як невялікая ручаіна, што прабягала праз Прудок, утварыўшыся з рукава Кабылінага балота, улетку гэтая ручаіна перасыхала<ref name=":6" />. Мясцовасці між Прудком і Пакалюбічамі, Прудком і Гомелем вызначаліся расійскімі ваеннымі ведамаствамі як прыдатныя для размяшчэння па адной пяхотнай дывізіі з артылерыяй адпаведна<ref>Военно-статистическое обозрение Российской империи / издаваемое по Высочайшему повелению при 1-м отделении Департамента Генерального штаба [трудами офицеров Генерального штаба]. Т. 8, ч. 3 : Могилевская губерния / [по рекогносцировкам и материалам, собранным на месте, составлял Генерального штаба капитан Черницкий]. — Санкт-Петербург : В типографии Департамента Генерального штаба, 1848. — Отд. 2. — С. 26.</ref>. У сярэдзіне XIX ст. у вёсцы знаходзіўся сядзіба аканома князя [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевіча]]. Разбіты тут сад з сажалкамі лічыўся ўзорным у Расіі і нават у Еўропе<ref name="ЭДГБ" />. Сучаснікі называлі Прудок «райскім кутком» абсяжнага гомельскага маёнтка. Ваенны дзеяч [[Іван Цімчанка-Рубан]], які ў 1835 г. пабываў у [[Новая Беліца (Гомель)|Беліцы]], Гомелі і, па ўсім відаць, у Прудку, згадваў у сваіх мемуарах<ref>Тимченко-Рубан, И. Из воспоминаний о прожитом // Исторический вестник. — 1890. — Июнь. — Т. 40. — С. 629.</ref>: {{пачатак цытаты}}Не ведаю, наколькі гэта дакладна, але былы аканом графа, нейкі Ступак, расказваў нам, што Паскевіч так быў усцешаны таннасцю пакупкі, што падарыў свайму ад’ютанту Мельнікаву, упаўнаважанаму ім здзейсніць прыгонны акт, дзвесце тысяч рублёў асігнацыямі. Разам з маёнткам перайшлі ў рукі Паскевіча не толькі велізарныя запасы збожжа, але і ўсе каштоўнасці, якія толькі захоўваліся ў «Прудку». Гэта, большай часткай, былі падарункі замежных двароў.{{арыгінал|ru|Не знаю, насколько это верно, но бывший управляющий графа, некий Ступок, рассказывал нам, что Паскевич до того был обрадован дешевизною покупки, что подарил своему адъютанту Мельникову, уполномоченному им совершить крепостной акт, двести тысяч рублей ассигнациями. Вместе с имением перешли в руки Паскевича не только огромные запасы хлеба, но и все драгоценности, которые только хранились в «Прудке». Это, по большей части, были подарки иностранных дворов.}}{{канец цытаты}} Арганізацыя працы ў прудкоўскім фальварку высока ацэньвалася ў аглядзе маёнткаў Магілёўскай губерні на старонках «Могилевских губернских ведомостей» (1849 г.). Падкрэслівалася адпаведнасць грунту і клімату для вырошчвання цукровых буракоў. Аглядальнік адзначыў наяўнасць у фальварку старанна дагледжанай «цірольскай жывёлы», розных «незвычайных ў тутэйшым краі» земляробчых прылад, «францістага варшаўскага вырабу» сельскіх павозак (фур) на чатырох коней, а таксама перадаў словы аўчара немца — «вельмі дасведчанага і адданага сваёй справе чалавека», які служыў у фальварку — пра натуральныя (прыродныя) выгоды мясцовасці для заняткаў тут авечкагадоўляй «без усялякага травасеяння, нават без стварэння штучных выганаў»<ref>Целлинский В. Обозрение некоторых имений Могилевской губернии // Могилевские губернские ведомости. Отд. второй. Часть неоф. — 1849. — № 5. — С. 80—81. У публікацыі мясцовасць памылкова пададзена як «Запруддзі» (''«Запрудьи»'').</ref>. Перавод сялян Прудка (''«Прутка»'') (поруч з жыхарамі шэрагу іншых вёсак) на [[аброк]] абумоўліваўся асобным пунктам распараджэння [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Ф. І. Паскевіча]] ад 9 кастрычніка 1856 г.: сяляне павінны былі абавязацца сеяць прынамсі на трэцяй частцы сваіх агародаў [[Цукровы бурак|цукровыя буракі]] «з тым, што за кожную чвэрць цукровых буракоў вагой у 11 [[пуд]]. будзе выдавацца з Гомельскага цукровага завода па 90 [[Капейка|кап]]. срэбрам». Сялянам, што паабяцалі б гэтую ўмову выканаць, а ў выніку парушылі б абяцанне, пагражаў перавод на [[Паншчына|паншчыну]] з 1 ліпеня 1857 г. без права вяртання на аброк цягам паўгоддзя<ref>Белоруссия в эпоху феодализма / Академия наук БССР, Институт истории, Архивное управление МВД БССР. Т. 3 : Воссоединение Белоруссии с Россией и ее экономическое развитие в конце XVIII ― первой половине XIX века (1772―1860) / [составители: В. В. Чепко, В. В. Шатилло. — 1961. — С. 322.</ref>. Падчас жніва 1861 г. у Прудку выкарыстоўвалася не толькі ручная, але і машынная праца — працавалі жняяркі «Wood»<ref>[https://polona.pl/item/vilenskij-vestnik-official-naa-gazeta-kuryer-wilenski-gazeta-urzedowa-1861-nr,Njg2MTgwNTE/7/ Виленский вестник. — 1861. — 29 августа. — С. 8 (668)].</ref>. У 1866 г. жыхар Прудка Іван Захараў Перакладаў быў адным з падпісантаў адрасаванай расійскаму імператару [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандру II]] скрагі сялян Пакалюбіцкай воласці на ўціск і «тыранства» з боку ''«бывшего помещика»'' [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Ф. І. Паскевіча]]. Падача скрагі разглядалася мясцовымі ўладамі як сялянскае хваляванне з падбухторваннем да бунту, але ў выніку судовага разбіральніцтва 1870 г. большасць падпісантаў (у т.л. І. Перакладава), прызналі невінаватай<ref>Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах / Акадэмія навук БССР, Інстытут гісторыі. Т. 2 : (1772—1903 гг.) / пад рэд. Н. М. Нікольскага, Д. А. Дудкова, І. Ф. Лочмеля. — Мінск : Выдавецтва АН БССР, 1940. — С. 785—787.</ref>. [[Файл:Крадзеж коней у вёсцы Прудок, Гомельскі павет, 1901 год.jpg|міні|395x395пкс|Паведамленне ў газеце «[[Могилёвские губернские ведомости]]» пра крадзеж коней у жыхара Прудка ў 1901 годзе.]] Цягам першай паловы 1880-х гадоў насельніцтва Прудка вырасла з 540 да 551 чалавека (са 116-ці да 117-ці двароў адпаведна). 50 прудкоўцаў-мужчын займаліся возніцкім промыслам з гадавым даходам да 30 рублёў на чалавека. 6 мужчын былі занятыя сталярным промыслам, а іх чысты гадавы даход вагаўся ад 50-ці да 120-ці рублёў з чалавека. 5 мужчын займаліся кавальскай справай (чысты даход кожнага за год дасягаў 50 рублёў). Па адным прудкоўцу былі звязаныя абутковым промыслам (чысты даход 150 рублёў за год) і нарыхтоўкай лясных матэрыялаў для драўляных вырабаў (чысты даход 50 рублёў за год)<ref>Опыт описания Могилевской губернии в историческом, физико-географическом, этнографическом, промышленном, сельскохозяйственном, лесном, учебном, медицинском и статистическом отношении, [Текст] : в трех книгах / сост. по программе[, с предисл.] и под ред. пред. Могилевского губ. стат. ком. А. С. Дембовецкого. — Могилев на Днепре : Тип. Губ. правления, 1882—1884. — Кн. 2. — 1884. — С. [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003083710#?page=382 370], [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003083710#?page=441 429], [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003083710#?page=467 455], [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003083710#?page=504 493], [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003083710#?page=533 522].</ref>. Згодна са звесткамі перапісу 1897 г. насельніцтва Прудка складала 984 чалавек (мужчын — 492, жанчын — 492), пераважная большасць з якіх належала да праваслаўнага веравызнання — 956<ref>Населенные места Российской империи в 500 и более жителей с указанием всего наличного в них населения и числа жителей преобладающих вероисповеданий, по данным первой всеобщей переписи населения 1897 г. / предисл.: Н. Тройницкий. — Санкт-Петербург : типография «Общественная польза», 1905. — Отд. 2. — С. 114.</ref>. У час [[Хваляванні ў Гомелі (1903)|гомельскіх сутыкненняў]] на рэлігійна-нацыянальнай глебе канца жніўня — пачатку верасня 1903 г. у Прудку адбыліся «разгром крам яўрэяў» і «беспарадкі» <ref>Кревер, Б. А. Гомельский процесс : Подробный отчет [сост. Б. А. Кревером по протоколам защитников и отчетам, попадавшимся в журн.: «Право» и «Восход» и в газ.: «Киев. отклики», «Одес. новости», «Рус. сл.», «Новости» и «Правительств. вестн.»] / [Предисл.: М. К.]. — Санкт-Петербург : тип. т-ва «Обществ. польза», 1907. — С. 655.</ref>. Прынамсі двое прудкоўцаў абвінавачваліся ў гвалтоўных дзеяннях, кіраваных «рэлігійнай і племянной варажнечай да яўрэйскага насельніцтва» і ўчыненых у Гомелі «на вуліцах і плошчах у публічным зграмаджэнні»; з іх вінаватым быў прызнаны селянін Павел Фёдараў Садоўнікаў 26-ці гадоў (прысуджаны да пяці месяцаў і дзесяці дзён турмы), а радавы 2-й сапёрнай брыгады «з сялян Прудка» Еўдакім Іванаў Кавуноў 19-ці гадоў — апраўданы<ref>Кревер, Б. А. Гомельский процесс : Подробный отчет [сост. Б. А. Кревером по протоколам защитников и отчетам, попадавшимся в журн.: «Право» и «Восход» и в газ.: «Киев. отклики», «Одес. новости», «Рус. сл.», «Новости» и «Правительств. вестн.»] / [Предисл.: М. К.]. — Санкт-Петербург : тип. т-ва «Обществ. польза», 1907. — С. 1201—1204.</ref>. У 1907 г. некаторыя жыхары Прудка далучыліся да «анарха-рэвалюцыйнай» групы Аляксандра Савіцкага, якая дзейнічала на тэрыторыі [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] і [[Арлоўская губерня|Арлоўскай]] [[губерня]]ў. Адзін з яе ўдзельнікаў, прудковец Кабкоў, арыштаваны 27 красавіка 1909 г., пад катаваннямі (дапытваў асабіста гомельскі паліцэйскі спраўнік С. Мізгайла) выдаў паліцыі інфармацыю аб месцазнаходжанні А. Савіцкага, які разам з двума паплечнікамі быў застрэлены ў выніку жорсткага сутыкнення з паліцыянтамі ў вёсцы [[Краснае (Гомельскі раён)|Краснае]] пад Гомелем<ref>Глушаков, Ю. Э. «Революция умерла! Да здравствует революция!»: Анархизм в Беларуси (1902—1927) / Ю. Э. Глушаков. — Санкт-Петербург : ШSS, 2015. — С. 72, 77.</ref>. У 1910 г. Прудок апісваўся як вёска пры [[калодзеж]]ы (''«при какой находится водѣ»'') на дарозе з Гомеля на Ветку. Тут налічвалася 209 двароў, жыло 1143 чалавекі (мужчын — 570, жанчын — 573), меўся млын, працавала школа<ref>Паводле [https://sad23gomel.schools.by/pages/istorija сведчанняў старажылаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220118154514/https://sad23gomel.schools.by/pages/istorija |date=18 студзеня 2022 }} гэта быў невялікі драўляны аднапавярховы будынак, размешчаны на дарозе з Гомеля ў Ветку, г.зн. сённяшняя вул. Крупскай.</ref>, уласнікам зямлі было Прудкоўскае сельскае таварыства, вернікі адносіліся да Валатаўскога прыхода<ref>Список населенных мест Могилевской губернии / Под ред. Г. П. Пожарова. — Могилев губ. : Могилев. губ. стат. ком., 1910. — Отд. 1. — С. XCI; отд. 2. — С. 36.</ref>. Цікава, што ў кастрычніку 1910 г. Прудок уключылі ў маршрут, па якім урачыста пераносіўся цудадзейны абраз Божай Маці, і гэта быў адзіны пункт маршрута, дзе не было царквы<ref>К пребыванию чудотворной иконы Божей Матери // Полесская жизнь. — 1910. — 8 октября. — С. 3.</ref>. Сваю дзейнасць на Прудок пашырала гомельскае Хрысціянскае пазыкова-ашчаднае таварыства<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003083761#?page=55 Жудро, Ф. А. Город Гомель (Могилевской губ.) : с 68 автотипиями / сост. Ф. А. Жудро, И. А. Сербов, и Д. И. Довгялло. — Вильна : Сев.-Зап. отд. Имп. Русского географического о-ва, 1911. — С. 56.]</ref>. У жніўні 1910 г. тут «праз неасцярожнасць у абыходжанні з агнём» здарыўся пажар, які знішчыў 3 двары, страты склалі 1350 рублёў<ref>Пожары по уезду // Полесская жизнь. — 1910. — 18 августа. — С. 3.</ref>. У верасні 1911 г. пажар знішчыў 16 дамоў з надворнымі пабудовамі, а сярод пацярпелых значылася і некалькі гаспадароў, якія толькі паспелі на той час адбудавацца пасля ранейшага пажару<ref>Гомельская копейка. — 1911. — 15 сентября. — С. 3.</ref>. Гаспадарчыя поспехі прудкоўскага фальварка дазвалялі дзяліцца адпаведным досведам з зацікаўленымі асобамі. Улетку 1911 г. у рамках гомельскай экскурсіі Прудок наведалі слухачы сельскагаспадарчых курсаў, зладжаных [[Чарнігаўскае земства|Чарнігаўскім земствам]]. У Прудку экскурсанты азнаёміліся з «узорна пастаўленай там малочнай гаспадаркай»<ref>Экскурсия курсистов // Гомельская копейка. — 1911. — 30 июня. — С. 3.</ref>. Гомельскі аддзел Заходняй выканаўчай камісіі Цэнтральнага грамадзянскага камітэта ў Варшаве планаваў на красавік 1916 г. адкрыццё ў Прудку прытулку на 50 дзяцей з ліку бежанцаў<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/ru/jednostka/-/jednostka/13415434 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220901190206/https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/ru/jednostka/-/jednostka/13415434 |date=1 верасня 2022 }} <nowiki>Akta ...w sprawie Ochronek w Oddziale Homelskim. Wykazy, zestawienia działalności, szkół i ochron, korespondencja [1916]</nowiki>]. — Арк. 87.</ref>. Сярод інвентара, які пасля адкрыцця атрымала ўстанова ў асобе нейкага Францішка Душака значыліся 2 сталы, 5 лавак, 1 дошка. На імя самога Душака была выпісана 1 труна<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/ru/jednostka/-/jednostka/13455678 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220901195315/https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/ru/jednostka/-/jednostka/13455678 |date=1 верасня 2022 }} <nowiki>Akta w sprawie inwentarza Oddziału w Homlu [1916]</nowiki>]. — Арк. 10.</ref>. === Найноўшы час === У жніўні 1917 г. у Прудку прайшоў «хлебны бунт» салдатак — жонкі і ўдовы, мабілізаваных у войска, падняліся, не атрымаўшы належных ім харчовых пайкоў<ref>Мятліцкая, В. М. На паграніччы эпох і дзяржаў. Старонкі гісторыі Гомеля (1917—1918) / Валянціна Мятліцкая. — Гомель : Барк, 2021. — С. 74.</ref>. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езда КП(б) Беларусі]] ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак 16 студзеня Масква адабрала яе разам з іншымі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічна беларускімі тэрыторыямі]] ў склад [[РСФСР]]. 28 сакавіка 1919 года, падчас [[Стракапытаўскае паўстанне|Стракапытаўскага паўстання]], праз Прудок быў скіраваны ўзвод з шаснаццаці [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|чырвонаармейцаў]] магілёўскіх камандных курсаў (''«комкурсы»'') для ўзяцця Палескага чыгуначнага вакзала, які кантралявалі паўстанцы<ref>«Из истории не вычеркнуть…» к 90-летию Стрекопытовского мятежа в Гомеле (март 1919 г.) : [ сборник научных статей ] / составители: В. М. Лебедев, М. П. Чуянова ; М-во образования РБ, Гомельский гос. ун-т им. Ф. Скорины. — Гомель : ГГУ им. Ф. Скорины, 2010. — С. 40.</ref>. У рамках працы Гомельскай кінафотасекцыі ў саўгасе «Прудок» у [[1921]] г. быў абсталяваны кінематограф<ref>Уваров, И. Ю. Гомель в исторической ретроспективе (1918—1925 годы) [монография] / И. Ю. Уваров. — Гомель : ГГТУ им. П. О. Сухого, 2021. — С. 42.</ref>. У снежні 1926 года вёску [[Другое ўзбуйненне БССР|вярнулі]] [[БССР]]. З 8 снежня 1926 па 16 ліпеня 1954 года цэнтр [[Прудкоўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Прудкоўскага сельсавета]], да 7 кастрычніка 1957 года — у [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкім сельсавеце]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]]. Станам на 1926 г. у вёсцы Прудок знаходзілася 304 домагаспадаркі, дзе пражывала 1513 чалавек (мужчын — 715, жанчын — 798), а нацыянальная прыналежнасць («народнасць») гаспадароў размяркоўвалася наступным чынам: беларусы — 226, велікарусы — 76, іншыя — 2<ref name=":5">Список населенных мест Гомельского округа. Гомельское окр. статистическое бюро. — Тип. «Полеспечать», 1927. — С. 18—19.</ref>. У вёсцы меліся паштовы пункт і школа I-й ступені<ref name=":5" />. [[Файл:Прудок, Конзавод, Гомель, 1928 год.jpg|alt=Цяпліца і парнікі ў садовай гаспадарцы Прудка (пры конзаводзе), 1928 г.|міні|288x288пкс|Цяпліца і парнікі ў садовай гаспадарцы Прудка (пры [[Будзёнаўскі (Гомель)|конзаводзе]]), 1928 г.]] З 1927—1928 гадоў вяліся работы па брукаванні [[тракт]]а Гомель—[[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальч]], які праходзіў праз Прудок. На 1928 г. ставілася задача забрукаваць тракт ''«на працягу аднаго кілёмэтру»''. Работы ўвязваліся з будаўніцтвам Хальчанскага моста праз [[Сож]]<ref>Пабудова мосту праз раку Сож // Зьвязда. — 1928. — 12 мая. — С. 2; Дарожнае будаўніцтва // Савецкая Беларусь. — 1928. — 12 мая. — С. 2.</ref>. Сярод падрадчыкаў быў і прудковец, вядомы (''«звали его по-уличному»'') як Амелька Сабакар. Паводле ўспамінаў паэта [[Дзмітрый Міхайлавіч Кавалёў|Дзмітрыя Кавалёва]], які спрабаваў у яго зарабіць, праца аплочвалася несправядліва: «многія вазілі грабаркамі цэлае лета пясок, замервалі кучы, ставячы вугольнік. А атрымліваць не было чаго»<ref>[https://dmitriykovalev.com/biography/1445798362.0JDQstGC0L7QsdC40L7Qs9GA0LDRhNC40Y8=/1445798696.0JTQtdGC0YHRgtCy0L4g0Lgg0L7RgtGA0L7Rh9C10YHRgtCy0L4= Ковалев, Д. Автобиография. Детство и отрочество. О моей жизни (Что прежде всего вспомнилось)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418175024/https://dmitriykovalev.com/biography/1445798362.0JDQstGC0L7QsdC40L7Qs9GA0LDRhNC40Y8=/1445798696.0JTQtdGC0YHRgtCy0L4g0Lgg0L7RgtGA0L7Rh9C10YHRgtCy0L4= |date=18 красавіка 2021 }} [≈1975].</ref>. Так званы «план планіроўкі» Гомеля, што разглядаўся Дзяржпланам БССР у 1930 г. і быў разлічаны на 25 гадоў, прызнаваў мэтазгоднасць уключэння Прудка, як і шэрагу іншых населеных пунктаў, што «мелі прыцяжэнне да Гомеля», у праграму перспектыўнага развіцця гомельскіх раёнаў, чым фактычна прадугледжваў далучэнне да горада<ref>План планировки Гомеля // Полесская правда. — 1930. — 21 апреля. — С. 5.</ref>. Прыкладам падкантрольнай [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|камуністычнай партыі]] грамадскай актыўнасці жыхароў Прудка (і суседніх вёсак) служаць выбары ў мясцовыя саветы ў лістападзе 1934 года: вёску ўпрыгожылі партрэтамі савецкіх правадыроў, адпаведнымі плакатамі і лозунгамі, святочна апранутая паўтысячная калона выбаршчыкаў пад гукі аркестра прайшла да будынку мясцовага клуба, дзе адбыўся выбарчы сход, на якім у сельсавет былі абраныя «22 лепшыя калгаснікі, калгасніцы, рабочыя-ўдарнікі соўгасаў», а ганаровымі членамі савета — [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Л. М. Кагановіч]] і [[Мікалай Фёдаравіч Гікала|М. Ф. Гікала]]<ref>Палешчук. Т.т. Кагановіч і ГІкало выбраны ганаровымі членамі сельсовета // Звязда. — 1934. — 21 лістапада. — С. 3.</ref>. Як моцна закранулі Прудок [[Рэпрэсіі ў БССР|сталінскія рэпрэсіі]] — невядома. У спісах іх ахвяр, апублікаваных у кнізе «[[Памяць (энцыклапедычнае выданне)|Памяць]]», згадваюцца рэпрэсаваныя ў 1937 і 1938 гадах прудкоўцы: Андрэй Аверкін (вартаўнік на будоўлі), Станіслаў Вержыкоўскі (ураджэнец Польшчы), Сяргей Гардзееў, Антон Горскі (працаваў на конезаводзе), Фёдар Зіневіч (рабочы), Фёдар Кавуноў, Іван Марціновіч (працаваў на свінагадоўчым комплексе), Антон Шыманскі (працаваў на цагельні)<ref>Памяць : гіст.-дакум. хроніка Гомеля. У 2 кн. Кн. 1-я — Мінск : БЕЛТА, 1998. — С. 379, 395, 398, 401, 414, 417, 439, 482.</ref>. У пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] падчас абароны Гомеля заняць рубеж паўночнай ускраіны Прудка [[16 жніўня]] [[1941]] г. было даручана аднаму з падраздзяленняў Гомельскага гарнізона — батальёну пад камандаваннем капітана Іванова. Батальён складаўся з трох рот і налічваў 450 чалавек, з якіх 70 былі байцамі [[Мясцовая супрацьпаветраная абарона|МСПА]]. Асноўным узбраеннем батальёна з’яўляліся вінтоўкі. Мелася адна гармата 45-мм [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] з 400 снарадамі<ref>Скринников, М. И. Добровольцы на защите городов и сел. О деятельности добровольческих формирований Гомельщины в начальный период Великой Отечественной войны (июнь — август 1941 г.) / М. И. Скринников. — Гомель: Общество с дополнительной ответственностью «Барк», 2005 — С. 57.</ref>. Пасля аднаўлення [[25 кастрычніка]] 1941 г. Георгіеўскай царквы ў Гомелі Прудок быў прыпісаны да яе<ref>Козлова, Н. Н. Об особенностях восстановления церковной жизни на Гомельщине в 1941—1943 гг. // Известия Гомельского государственного университета имени Ф.Скорины. — 2019. — № 1 (112). — С. 22.</ref>. У лістападзе 1941 г. атрад гітлераўскіх карнікаў ачапіў Прудок з мэтай правядзення акцыі застрашэння жыхароў. Усіх вяскоўцаў сагналі ў школу, дзе адасобілі мужчын ад жанчын. Выбраўшы дванаццаць чалавек, на якіх меўся данос аднавяскоўца з абвінавачаннямі ў партызанстве, карнікі пратрымалі іх да вечара ў школе, пасля чаго пад узмоцненым канвоем вадзілі па дамах развітацца з сем’ямі, а потым завялі за вёску, паклалі ў яміну тварамі і расстралялі. У жывых выпадкова застаўся В. В. Краўцоў (у агульным спісе ахвяр фігуруе як жыхар пасёлка [[Чырвоны Кастрычнік (жылы раён)|Чырвоны Кастрычнік]]<ref name=":10" />). Цяжка паранены, ён уначы дабраўся да свайго дома, дзе хаваўся чатыры дні. Даведаўшыся пра гэта, гітлераўцы схапілі і расстралялі Краўцова на вачах сям’і<ref>Из акта гомельской районной комиссии о злодеяниях немецко-фашистских захватчиков на территории Гомельского района в 1941—1943 гг. 20 ноября 1944 г. // Преступления немецко-фашистских оккупантов в Белоруссии. 1941—1944 / Ин-т истории партии при ЦК КПБ — Фил. ин-та марксизма-ленинизма при ЦК КПСС, Ин-т истории АН БССР, Центр. гос. арх. Окт. революции и социалист. стр-ва БССР; Сост. 3.И. Белуга и др. — Минск: Госиздат БССР, 1963. — С. 222.</ref><ref>Государственный архив Российской Федерации. — Ф. Р-7021. Оп. 85. Д. 37. Л. 43, 44-44 об.</ref>. Згодна з матэрыяламі Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі, усяго за час нямецкай нацысцкай акупацыі захопнікамі было расстраляна 14 прудкоўцаў<ref name=":10">Государственный архив Российской Федерации. — Ф. Р-7021. Оп. 85. Д. 37. Л. 45</ref>. Напрыклад, за адмову ад працы ў лістападзе 1943 г. акупанты забілі жыхара Прудка Мікалая Дзмітрыевіча Сычова<ref name=":10" /><ref name=":11">Государственный архив Российской Федерации. — Ф. Р-7021. Оп. 85. Д. 37. Л. 42 об.</ref>. За час нямецкай нацысцкай акупацыі спусташэнне і спаленне зазналі «усе калагасныя пабудовы, інвентар і маёмасць». Практыкаваліся рэквізіцыі ў насельніцтва «жывёлы, малака, птушкі, вопраткі і іншага дабра»<ref>Государственный архив Российской Федерации. — Ф. Р-7021. Оп. 85. Д. 37. Л. 42.</ref>. Напрыклад, у паджылага прудкоўца Прафірыя Сцяпанавіча Дзергачова ў кастрычніку 1943 г. немцы забралі «карову, хатняе майно, пасцельную прыналежнасць і кухоннае начынне»<ref name=":11" />. Уводзіліся рознага кшталту абмежаванні: забаранялася збірацца на некалькі чалавек, дзейнічала каменданцкая гадзіна (з 19:00 да 5:00), наведванне суседніх населеных пунктаў дазвалялася толькі з наяўнасцю спецыяльных прапускоў<ref name=":11" />. Жыхары сістэматычна гвалтам выганяліся на працы<ref name=":11" />. Падчас адступлення нямецкіх войскаў у лістападзе 1943 г. акупанты сагналі ўсіх мясцовых мужчын у стайню, адкуль, пратрымаўшы ноч, «ранкам павялі на перадавую капаць акопы». Пасля трох сутак працаў немцы пагналі мужчын у тыл, адкуль потым вярнулася 200 чалавек<ref>Государственный архив Российской Федерации. — Ф. Р-7021. Оп. 85. Д. 37. Л. 43.</ref>. На прымусовыя працы ў Германію ў 1942 і 1943 гг. захопнікі сагналі 9 прудкоўцаў (1 мужчына і 8 жанчын)<ref>Государственный архив Российской Федерации. — Ф. Р-7021. Оп. 85. Д. 37. Л. 46.</ref>. Пасля вайны Прудок уваходзіў у сельскагаспадарчую арцель (калгас) «Шлях да сацыялiзму»<ref>[http://fk.archives.gov.by/fond/96511/ <nowiki>Первичная организация Коммунистической партии (большевиков) Белоруссии (КП(б)Б) сельскохозяйственной артели (колхоза) "Шлях да сацыялiзму", д.Прудок [1945/1946-1950].</nowiki>]</ref>. Згодна з генеральным планам Гомеля 1946 г. каля Прудка (за конезаводам) меркавалася стварэнне новага прамысловага раёна, а абшары на поўнач лічыліся рэзервам для жыллёвага будаўніцтва<ref>Малков, И. Г. Гомель — древний и современный. Архитектура и ее создатели: [монография] / И. Г. Малков, И. И. Малков; М-во образования Респ. Беларусь, Белорус. гос. ун-т трансп. — Гомель: БелГУТ, 2014. — С. 15-17.</ref>. У 1957 годзе ўвайшла ў склад Гомеля<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёсак Прудок, Якубаўка і пасёлка імя Чапаева, Гомельскага раёна ад 7 кастрычніка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 10.</ref>. Невялікая частка вёскі, якая не ўвайшла ў склад горада, стала [[Прудок (Гомельскі раён)|аднайменным пасёлкам]]. Назва былой вёскі была адлюстравана ў найменні вуліцы [[Прудкоўская шаша]] (цяпер [[Вуліца Шылава (Гомель)|вуліца Шылава]])<ref name="ЭДГБ"/>. Станам на 1989 года распрацоўваўся план рэканструкцыі гэтай тэрыторыі і стварэння на ёй [[зона адпачынку|зоны адпачынку]]<ref name="ЭДГБ"/>. Генеральны план 2003 г. прадугледжваў ажыццяўленне комплексу захадаў па захаванні і рэгенерацыі «гістарычнага ландшафта прадмесця „Прудок“», у т. л. фарміраванне на базе яго часткі парка-іпадрома «па тыпу клубных тэрыторый для забяспечаных наведнікаў»<ref>Малков, И. Г. Гомель — древний и современный. Архитектура и ее создатели: [монография] / И. Г. Малков, И. И. Малков; М-во образования Респ. Беларусь, Белорус. гос. ун-т трансп. — Гомель: БелГУТ, 2014. — С. 26, 33, 46.</ref>. У 1995 годзе ў Прудку заснавана, а праз год асвечана, праваслаўная [[Свята-Георгіеўская царква (Гомель)|царква Святога велікамучаніка Георгія Пераможца]], [[Ігумен|настаяцелем]] якой быў прызначаны протаіерэй Дзмітрый Ганчароў<ref>[http://georg-gomel.cerkov.ru/ О храме. История] / Храм Святого великомученика Георгия Победоносца, г. Гомель</ref>. == Сетка вуліц == Асноўныя вуліцы: [[Віцебская вуліца (Гомель)|Віцебская]], [[вуліца Каменшчыкава (Гомель)|Каменшчыкава]], [[вуліца Крупскай (Гомель)|Крупскай]], [[вуліца Лепяшынскага (Гомель)|Лепяшынскага]], [[вуліца Рыднага (Гомель)|Рыднага]], [[вуліца Ягаўкіна (Гомель)|Ягаўкіна]]<ref name="ЭДГБ"/>. Назвы большасці вуліц Прудка ў той яго частцы, якая да 1957 г. складала вёску Прудок, з’явіліся пасля ўваходжання ў межы Гомеля і да нашага часу істотных зменаў не зведалі: {| class="wikitable" |- ! width=200 |'''Назва вуліцы перад'''<br />'''уваходжаннем у межы'''<br />'''Гомеля ў 1957 г.''' ''(паводле [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]]''<ref>Рогалев, А. Ф. Гомель. Страницы истории, формирование улиц, местные тайны и загадки / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2014. — С. 186—190.</ref>'')'' ! width=200 |'''Назва вуліцы паводле схематычнага плана Гомеля 1961 г.'''<ref>Схематический план. Гор. Гомель. [Карты] / Главное управление коммунального хозяйства при СМ БССР. Бюро технической инвентаризации — [Б. м. : б. и.], 1961.</ref> ''(пераклад з рускай)'' ! width=350 |'''Сучасная назва вуліцы''' ''(спраўджана па картах 2018 і 2019 гг.''<ref name=":1" /><ref>Гомель. Атлас туриста. / Справоч. изд. Ред. Ю. М. Нестеровская. — Минск : РУП «Белкартография», 2019. — С. 14-15.</ref>'',''<br />''беларускае напісанне — паводле''<br />''эталону 2016 г.''<ref>Рашэнне Гомельскага гарадскога Савета дэпутатаў ад 29 лістапада 2016 г. № 108 [http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917g0081120&p1=1 «О некоторых вопросах переименования элементов улично-дорожной сети»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201129232634/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917g0081120&p1=1 |date=29 лістапада 2020 }} на Нацыянальным прававым Інтэрнэт-партале Рэспублікі Беларусь.</ref>'')'' |- | |40 год БССР |[[Вуліца 40 год БССР (Гомель)|40 год БССР]] |- | |Віцебская |[[1-я Віцебская вуліца (Гомель)|1-я Віцебская]] |- | |Валачаеўская |[[Валачаеўская вуліца (Гомель)|Валачаеўская]] |- | |Верхняя |[[Верхняя вуліца (Гомель)|Верхняя]] |- |Чкалава |Грамадзянская |[[1-я Грамадзянская вуліца (Гомель)|1-я Грамадзянская]] |- | |2-я Грамадзянская |[[2-я Грамадзянская вуліца (Гомель)|2-я Грамадзянская]] |- |Леніна |Крупскай |[[Вуліца Крупскай (Гомель)|Крупскай]] |- | |2-я Крупскай |[[Вуліца Ягаўкіна (Гомель)|Ягаўкіна]] |- | |1-ы Крупскай зав. |[[1-ы завулак Крупскай (Гомель)|1-ы зав. Крупскай]] |- | |2-і Крупскай зав. |[[2-і завулак Крупскай (Гомель)|2-і зав. Крупскай]] |- | |Кальцавая |''(наяўнасць удакладняецца)'' |- | |2-я Кальцавая |Ягаўкіна ''(частка)'' |- |Пралетарская |Мічурына |[[Вуліца Мічурына (Гомель)|Мічурына]] |- | |2-я Мічурына |[[Вуліца Агарэнкі (Гомель)|Агарэнкі]] ''(частка)'' |- |Нагорная |Нагорная |[[Нагорная вуліца (Гомель)|Нагорная]] |- | |1-ы Нагорны зав. |''(наяўнасць удакладняецца)'' |- | |2-і Нагоры зав. |''(наяўнасць удакладняецца)'' |- | |2-я Навасялкоўская |[[2-я Навасёлкавая вуліца (Гомель)|2-я Навасёлкавая]] |- | |3-я Навасялкоўская |[[3-я Навасёлкавая вуліца (Гомель)|3-я Навасёлкавая]] |- | |4-я Навасялкоўская |[[4-я Навасёлкавая вуліца (Гомель)|4-я Навасёлкавая]] |- | |5-я Навасялкоўская |[[5-я Навасёлкавая вуліца (Гомель)|5-я Навасёлкавая]] |- | |6-я Навасялкоўская |[[6-я Навасёлкавая вуліца (Гомель)|6-я Навасёлкавая]] |- | |7-я Навасялкоўская |[[7-я Навасёлкавая вуліца (Гомель)|7-я Навасёлкавая]] |- | |8-я Навасялкоўская |[[8-я Навасёлкавая вуліца (Гомель)|8-я Навасёлкавая]] |- | |9-я Навасялкоўская |[[9-я Навасёлкавая вуліца (Гомель)|9-я Навасёлкавая]] |- | |10-я Навасялкоўская |[[10-я Навасёлкавая вуліца (Гомель)|10-я Навасёлкавая]] |- | |11-я Навасялкоўская |[[1-я Навасёлкавая вуліца (Гомель)|1-я Навасёлкавая]] |- | |Ніжняя |[[Ніжняя вуліца (Гомель)|Ніжняя]] |- | |1-я Праезджая |[[Праезджая вуліца (Гомель)|Праезджая]] |- | |2-я Праезджая |[[Вуліца Рыднага (Гомель)|Рыднага]] |- | |3-я Праезджая |[[Вуліца Каменшчыкава (Гомель)|Каменшчыкава]] |- | |Прамая |[[Прамая вуліца (Гомель)|Прамая]] |- |Новая |Светлая |[[1-я Светлая вуліца (Гомель)|1-я Светлая]] |- | |2-я Светлая |[[2-я Светлая вуліца (Гомель)|2-я Светлая]] |- | |Сходная |''(наяўнасць удакладняецца)'' |- |Першамайская |Ураджайная |[[1-я Ураджайная вуліца (Гомель)|1-я Ураджайная]] |- | |2-я Ураджайная |[[2-я Ураджайная вуліца (Гомель)|2-я Ураджайная]] |- | |Ураджайны зав. |[[1-ы Ураджайны завулак (Гомель)|1-ы Ураджайны зав.]] |- | |2-і Ураджайны зав. |[[2-і Ураджайны завулак (Гомель)|2-і Ураджайны зав.]] |- | |Ураджайны праезд |[[1-ы Ураджайны праезд (Гомель)|1-ы Ураджайны праезд]] |- | |Чыстая |[[ВУліца Хутаранскага (Гомель)|Хутаранскага]] |- |Камсамольская |Юнацкая |[[Юнацкая вуліца (Гомель)|Юнацкая]] |- | |10-ы праезд |2-я Грамадзянская ''(частка, паралельная асноўнай вуліцы)'' |- | |26-ы праезд |[[Завулак Будаўнікоў (Гомель)|Будаўнікоў зав.]] |- | |27-ы праезд |''(забудаваны)'' |} == Забудова == Забудавана індывідуальнымі дамамі сядзібнага тыпу. У наш час у Прудок размешчаны гарадская коннаспартыўная школа, на тэрыторыі якой захаваліся княжацкія стайні пачатку 19 ст., сярэдняя школа № 23, абласное аўтатранспартнае вытворчае ўпраўленне<ref name="ЭДГБ"/>.<gallery mode="packed"> Файл:Дом па вуліцы 9-я Навасялковая у Прудку (Гомель), 2009 г.jpg|alt=Дом па вуліцы 9-я Навасялковая, 2009 г.|Дом па вуліцы 9-я Навасялковая, 2009 г. Файл:Прудкоўскі краявід. Гомель, 2015 год.jpg|alt=Прудкоўскі краявід, 2015 г.|Прудкоўскі краявід, 2015 г. Файл:Спуск па вуліцы 2-й Светлай у Прудку (Гомель), 2015 г.jpg|alt=Спуск да чыгункі па вуліцы 2-й Светлай, 2015 г.|Спуск да чыгункі па вуліцы 2-й Светлай, 2015 г. Файл:Дом у Прудку (Гомель), 2015 г.jpg|alt=Дом на рагу вуліцы 1-й Светлай і 1-га завулка Крупскай, 2015 г.|Дом на рагу вуліцы 1-й Светлай і 1-га завулка Крупскай, 2015 г. Файл:Вуліца Верхняя ў Прудку (Гомель), 2020 г.jpg|alt=Вуліца Верхняя, 2020 г.|Вуліца Верхняя, 2020 г. Файл:Ліштвы. Вуліца Верхняя ў Прудку (Гомель), 2020 г.jpg|alt=Ліштвы на жылым доме па вуліцы Верхняй, 2020 г.|Ліштвы на жылым доме па вуліцы Верхняй, 2020 г. </gallery> == Славутасці == * Фрагменты былога [[сядзібна-паркавы комплекс Багуслаўскіх (Гомель)|сядзібна-паркавага комплекса Багуслаўскіх]] (сярэдзіна ХIХ — ХХ стагоддзе) па [[вуліца Пасёлак Будзёнаўскі|вуліцы Пасёлак Будзёнаўскі]], 17 (частка [[Будзёнаўскі (Гомель)|былога пасёлка]] з адпаведнай назвай) — {{ГККРБ 4|313Г000094}} * На [[Прудкоўскія могілкі|Прудкоўскіх могілках]] у 1962 годзе пастаўлены абеліск на магіле ахвяр фашызму<ref name="ЭДГБ">{{крыніцы/ЭДГБ|Гомель|Прудок}}</ref> <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Маёнтак у Прудку 5.JPG|Сядзібны дом Файл:Маёнтак у Прудку 6.JPG|Элемент сядзібнага дома XIX ст. Файл:Гомель. Усадебный дом и конюшни Паскевича в Прудке 02.jpg|Стайні Файл:Гомель. Фальварак Багуслаўскіх, стайня.jpg|Стайні Файл:Гомель. Фальварак Багуслаўскіх. Стайня.jpg|Гаспадарчая пабудова </gallery> == Могілкі == У межах Прудка знаходзяцца двое закрытых могілак: * [[Прудкоўскія могілкі (Гомель)|Прудкоўскія могілкі]] (каля 7 га<ref>Падлічана пры дапамозе сервісу Google Карты. У энцыклапедычным даведніку «Гомель» (1991) плошча Прудкоўскіх могілак указана як 11 га.</ref>, узніклі ў даваенны час, актыўна дзейнічалі з 1946 па 1970 гады)<ref>[https://mitzvatemet.com/index.php?route=information/univernews&univernews_id=4 Еврейское кладбище «Прудок» г. Гомель] // Мицват эмет — уход за еврейскими захоронениями.</ref><ref name=":9">Кладбища // Гомель. Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Минск. : БелСЭ им. П. Бровки, 1991. — С. 257.</ref> са змешанымі яўрэйскімі і хрысціянскімі пахаваннямі; * [[Конзаводскія могілкі (Гомель)|Конзаводскія могілкі]] (3 га, дзейнічалі з 1927 па 1973 год)<ref name=":9" />. Ранейшыя могілкі, вядомыя з карты наваколля Гомеля 1838 года, знаходзіліся на тагачаснай паўднёвай ускраіне Прудка пры дарозе на Ветку<ref>[https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_BIBL_A_011797372/ Карта окрестностей местечка Гомеля снятая глазомерно в 1838 году].</ref>. Супастаўленне гэтых звестак з сучасным планам мясцовасці дазваляе меркаваць, што месцазнаходжанне старых могілак суадносіцца з раёнам на рагу цяперашніх вуліцы Крупскай і 2-га завулка Крупскай у напрамку да былога [[Будзёнаўскі (Гомель)|конезавода]].<gallery mode="packed" heights="150"> Файл:Конзаводскія могілкі, Прудок, Гомель, 2021 год.jpg|alt=Конзаводскія могілкі, 2021 год.|Конзаводскія могілкі, 2021 год. Файл:Прудкоўскія могілкі, Прудок, Гомель, 2022 год.jpg|alt=Прудкоўскія могілкі, 2022 год|Прудкоўскія могілкі, 2022 год </gallery> == У культуры == * Згадваецца ў настальгічным вершы паэта [[Дзмітрый Міхайлавіч Кавалёў|Дзмітрыя Кавалёва]] «Веснавая пошта» (зборнік «Зялёны дым», 1968 год) разам з [[Пакалюбічы|Пакалюбічамі]] і [[Ветка]]й<ref>Даніленка М. Аб тым, што дорага сэрцу // Гомельская праўда. — 1969. — 7 лютага. — С. 4.</ref>. У Прудку нарадзіўся яго бацька — патомны [[Кавальства|каваль]]<ref name=":4">[https://knihi.com/Janka_Bryl/Pra_zapavietnaje.html#chapter66 <nowiki>Брыль Я. Пра запаветнае [1980 г.]</nowiki>] // Збор твораў. У 5-ці т. — Т. 4. — Свет далёкі і блізкі: дарожныя нататкі […]. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1981. — С. 525.</ref>. * Да 1980 г. Прудок наведаў пісьменнік [[Янка Брыль]], пакінуўшы такія ўражанні пра яго: «Прудка фактычна ўжо няма: вёска прырасла да Гомеля, стала яго ўскраіннай вуліцай. Каля асфальту гэтай шумнай вуліцы-шашы ціха ўрастае ў зямлю ржава-чырвоная ад фарбы хата, якой ужо не стаць тут гарадскім домікам, не дацягнуцца да мітуслівай [[Урбанізацыя|урбанізацыі]]»<ref name=":4" />. * Згадваецца між іншых раёнаў і вуліц горада ў вершы [[Югася Каляда|Югасі Каляды]] «Гомельскія абліччы» (нізка «Сіні дызэль „Гомель-Гомель“», 2005 год)<ref>Каляда Ю. Сіні дызэль «Гомель-Гомель» // Наша Ніва. — 2005. — 15 красавіка. — С. 19.</ref>. * Згадваецца ў шэрагу гомельскіх тапонімаў у песні [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|Андрэя Мельнікава]] «Гомель»<ref>[https://soundcloud.com/andrey-mielnikaw/andrey-melnka-gomel Андрэй Мельнікаў — Гомель : Песня про беларускі горад Гомель].</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Дзмітрый Міхайлавіч Кавалёў]] — рускі савецкі паэт<ref>{{Cite web|url=https://dmitriykovalev.com/biography/1445798362.0JDQstGC0L7QsdC40L7Qs9GA0LDRhNC40Y8=/1445798696.0JTQtdGC0YHRgtCy0L4g0Lgg0L7RgtGA0L7Rh9C10YHRgtCy0L4=|title=Сайт о поэте Дмитрии Ковалёве|website=web.archive.org|date=2021-04-18|access-date=2025-05-09|archive-date=18 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418175024/https://dmitriykovalev.com/biography/1445798362.0JDQstGC0L7QsdC40L7Qs9GA0LDRhNC40Y8=/1445798696.0JTQtdGC0YHRgtCy0L4g0Lgg0L7RgtGA0L7Rh9C10YHRgtCy0L4=|url-status=dead}}</ref>. * [[Пётр Сідаравіч Сінчукоў]] — ваенны лётчык, Герой Савецкага Саюза<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://gomel.gov.by/by/content/gomel/aleya-geroya/sinchuko-pyetr-sidaravich/|title=СІНЧУКОЎ ПЁТР СІДАРАВІЧ {{!}} Гомельскі гарадскі выканаўчы камітэт|website=gomel.gov.by|access-date=2025-05-09|archive-date=23 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123044202/https://gomel.gov.by/by/content/gomel/aleya-geroya/sinchuko-pyetr-sidaravich/|url-status=dead}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist|3}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭДГБ|Гомель|Прудок}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гістарычныя раёны Гомеля}} [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Гомельскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Гомеля]] [[Катэгорыя:Чыгуначны раён (Гомель)]] [[Катэгорыя:Жылыя раёны Гомеля]] jgnyej7v29s3ggpt1nzgi8qkz8tlvoc 0 670065 5176253 4892140 2026-08-06T07:51:29Z M.L.Bot 261 афармленне 5176253 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Аўген Смаршчок''' ({{ДН|25|9|1914}}, [[Зэльва]] — {{ДС|25|9|1984}}) — праваслаўны святар, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч беларускага замежжа, магістр псіхалогіі і філалогіі, старшыня [[Саюз беларусаў у Бельгіі|Саюза беларусаў у Бельгіі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1914 годзе ў [[Зэльва|Зэльве]] на Гарадзеншчыне. Паходзіў з настаўніцкай сям’і. Вучыўся ў польскай пачатковай школе. Скончыў настаўніцкую семінарыю ў [[Свіслач (горад)|Свіслачы]] (1934). З сярэдзіны 1930-х гадоў працаваў настаўнікам. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] мабілізаваны ў польскае войска. Браў удзел у абароне [[Варшава|Варшавы]]. Трапіў у палон. Да кастрычніка 1940 года быў у нямецкім лагеры для ваеннапалонных. Пасля вызвалення працаваў на фабрыцы ў [[Берлін]]е. З восені 1947 — у [[Марбург|Марбургу]], вывучаў ва ўніверсітэце псіхалогію і абараніў магістэрскую дысертацыю. Рукапаложаны ў сан святара [[БАПЦ|Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы]] (БАПЦ) у 1950 годзе. Увосень таго ж года пераехаў у [[Бельгія|Бельгію]]. Скончыў педагагічны факультэт [[Лёвенскі ўніверсітэт|Лёвенскага ўніверсітэта]] (1957). Выконваў святарскія абавязкі. У 1962—1966 вучыўся ў Інстытуце філалогіі і гісторыі ўсходніх славян [[Брусельскі ўніверсітэт|Брусельскага ўніверсітэта]]. Абараніў магістэрскую дысертацыю па філалогіі. Паглыбляючы багаслоўскую адукацыю, супрацоўнічаў з Інстытутам св. Сергія ў [[Парыж]]ы. Да 1980 працаваў выкладчыкам рускай мовы ў Вышэйшай фламандскай школе ў [[Антверпен|Антверпене]]. Адзін з ініцыятараў і заснавальнікаў парафіі БАПЦ у Бельгіі. Памёр у 1984 годзе ў мясцовасці Хівер паблізу Лёвена. == Сям’я == Жонка — [[Зоя Жалязоўская-Смаршчок]] (1922—2010), беларуская грамадская дзеячка. Старэйшы сын Андрэй скончыў Фламандскую школу ў Антверпене як перакладчык з нямецкай і англійскай моў, працуе там дацэнтам нямецкай мовы. Малодшы сын Петрык скончыў тую самую школу, вывучаў нямецкую і французскую мовы, закончыў славістычны факультэт Лювенскага ўніверсітэта. Працуе на радыё «Свабода» ў [[Мюнхен]]е<ref>[https://knihi.com/Barys_Rahula/Bielaruskaje_studenctva_na_cuzynie.html Барыс Рагуля. Беларускае студэнцтва на чужыне]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Аўтар-укладальнік: [[Ю. Гарбінскі]]. — Мн.-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3 * ''[[Барыс Рагуля|Рагуля Б.]]'' Беларускае студэнцтва на чужыне = Belarusian Students Abroad / Барыс Рагуля. — Лёндан (Канада) — Нью-Ёрк: [б.в.], 1996. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Смаршчок Аўген}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Лёвенскага каталіцкага ўніверсітэта (да падзелу)]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Бельгію з Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Бельгіі]] [[Катэгорыя:Постаці БАПЦ]] kw6l3oeomy0us0yp8556wrzdethzait 0 670742 5176375 5091074 2026-08-06T10:36:33Z Pabojnia 135280 афармленне 5176375 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч2}} '''Эльяш Міхал Рымвід''' — [[маршалак лідскі]] (1690—1696). == Біяграфічныя звесткі == Суддзя гродскі лідскі (1668—1671), у 1669 годзе сярод іншых паслоў ад [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскага павета]] засведчыў абранне польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Міхал Карыбут Вішнявецкі|Міхала Карыбута]]. Падстараста лідскі (1671—1682), падстолі лідскі (1678—1683), сурагатар гродскі віленскі (1682), падкаморы лідскі (1683—1690). З падымнага рэестра Віленскага ваяводства 1690 года вядома, што Эліяш Міхал Рымвід меў 100 дымоў, таксама валодаў Навадворскім староствам — 114 дымоў у 1667 годзе, 92 дымы ў 1690 годзе. Маршалак лідскі з 1690 года. == Сям’я == Быў жанаты з Крысцінай Гружэўскай, дачкой [[Ян Гружэўскі|Яна Гружэўскага]], падкаморага жамойцкага. Пасля смерці Эліяша Міхала Рымвіда яго сын [[Ян Рымвід]] 22 снежня 1702 года спадкаваў пасля бацькі ''«двор у горадзе [[Ліда|Лідзе]] на вуліцы, якая з Рынка на Каменку ідзе, з агароднікамі там жа жывучымі»'' і прадаў яго [[Францішак Юзаф Масевіч|Францішку Масевіч]]у, маршалку лідскаму. Потым усе звесткі пра гэты род знікаюць. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]'' [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/ahulnaie/05c/%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0.html Маршалкі Лідскага павета // Лідскі летапісец. № 2 (90). 2020.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рымвід Эльяш Міхал}} [[Катэгорыя:Маршалкі земскія лідскія]] [[Катэгорыя:Падкаморыя лідскія]] [[Катэгорыя:Падстоліі лідскія]] [[Катэгорыя:Старосты навадворскія]] [[Катэгорыя:Падстаросты лідскія]] 4dyerj45bh83gzhgi8uyqvzxw98ix8z 0 676458 5176082 4856377 2026-08-05T19:31:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176082 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{Значэнні|Шэлег (значэнні)}} '''Валерый Канстанцінавіч Шэлег''' (нар. {{ДН|26|4|1946}}, [[Мінск]]) — беларускі вучоны ў галіне тэхналогіі машынабудавання, уключаючы [[Парашковая металургія|парашковую металургію]], [[матэрыялазнаўства]], [[Зварка|зварку]] і ахоўныя пакрыцці. [[Член-карэспандэнт НАН Беларусі|Член-карэспандэнт]] (2014), [[доктар тэхнічных навук]] (1989), [[прафесар]] (1991). [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]] (2001). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі політэхнічны інстытут]] (1969). З 1969 года ў Мінскім спецыяльным канструктарскім бюро аўтаматычных ліній. З 1972 года ў [[Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі|НДІ парашковай металургіі]] (г. Мінск): з 1977 года загадчык лабараторыі, з 1981 года загадчык аддзела, з 1993 года загадчык аддзялення, з 1995 года намеснік дырэктара. З 1996 года дырэктар Навукова-даследчага і канструктарска-тэхналагічнага інстытута зваркі і ахоўных пакрыццяў [[Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі|Беларускага дзяржаўнага навукова — вытворчага канцэрна парашковай металургіі (БДНВКПМ)]] і адначасова з 2000 года першы намеснік генеральнага дырэктара БГНПКПМ. З 2002 года в.а. генеральнага дырэктара, з 2003 года генеральны дырэктар БДНВКПМ. З 2005 года загадчык кафедры [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]]. З 2013 года галоўны рэдактар рэспубліканскага міжведамаснага зборніка навуковых прац «Машынабудаванне»<ref>[https://bntu.by/person/sheleg-valeriy ШЭЛЕГ Валерый Канстанцінавіч]</ref>. == Узнагароды == Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі (1978) за даследаванне і распрацоўку новых цеплаабменных апаратаў з капілярнымі структурамі і іх укараненне ў прамысловасць. [[Дзяржаўная прэмія СССР]] (1980) за распрацоўку і ўкараненне ў народную гаспадарку новых порыстых матэрыялаў і вырабаў на аснове металічных парашкоў. [[Прэмія Савета Міністраў СССР]] (1987) за распрацоўку і ўкараненне ў народную гаспадарку пранікальных матэрыялаў з высокімі эксплуатацыйнымі ўласцівасцямі. [[Прэмія Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Прэмія НАН Беларусі]] (1997) за манаграфію «Тэорыя і практыка электраімпульснага спякання порыстых парашковых матэрыялаў». == Навуковая дзейнасць == Работы ў галіне тэорыі і практыкі стварэння порыстых парашковых матэрыялаў і вырабаў з іх рознага прызначэння. Распрацаваў важныя пытанні тэорыі атрымання структур з раўнамерным размеркаваннем пор па памерах па плошчы фільтруючай перагародкі, кіравання характарыстыкамі порыстай структуры эфектыўных капілярна-порыстых парашковых матэрыялаў, характарызаваных ў працэсе эксплуатацыі транспартам вадкасці ў іх пад дзеяннем капілярных сіл. Устанавіў заканамернасці змены структуры і уласцівасцяў порыстых парашковых матэрыялаў у працэсе свабоднага ападку, стварэння біапорыстых, шматслойных структур і з бесперапынна зменлівымі памерамі часу, а таксама атрымання вырабаў з тугаплаўкіх металічных парашкоў (тытан, ніобій, тантал) метадам электраімпульснага спякання, высокапорыстых ячэістых матэрыялаў на аснове сплаваў сістэмы Ni-СД-Аl і керамікі — з аксіду алюмінія. Распрацаваў новыя метады кантролю іх уласцівасцяў і шэраг тэхналагічных працэсаў атрымання такіх матэрыялаў, а таксама абсталяванне, сродкі тэхналагічнага абсталявання і арганізаваў прамысловую вытворчасць на Маладзечанскім заводзе парашковай металургіі. Аўтар больш за 680 навуковых прац, у тым ліку 19 манаграфій, каля 270 аўтарскіх пасведчанняў і патэнтаў. === Бібліяграфія === * Пористые порошковые материалы и изделия из них. Минск, 1987 (в соавт.). * Термодинамические расчеты в практике конструирования и применения сварочных материалов. — Минск, 2006 (в соавт.). * Расчет и конструирование агрегатно-модульных гидроблоков управления гидроприводов технологических машин. — Гомель, 2010 (в соавт.). * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Пашкевіч|Пашкевич М. Ф.]], Жолобов А. А., Шелег В. К., Мрочек Ж. А., Лукашенко В. А. Пашкевич, В. М. ''Технология машиностроения. Курсовое и дипломное проектирование, учебное пособие для студентов высших учебных заведений по машиностроительным специальностям, под ред. М. Ф. Пашкевича — Минск : Издательство Гревцова, 2010. — 398, [2] с. * Основы автоматизированного проектирования технологических процессов в машиностроении. — Минск, 2012 (в соавт.). * Электроимпульсное полирование сплавов на основе железа, хрома и никеля. — Минск, 2014 (в соавт.). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/86648/sheleg-valeriy-konstantinovich/ Валерый Канстанцінавіч Шэлег] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [https://bntu.by/person/sheleg-valeriy Шелег Валерий Константинович // BNTU.BY — Персоналии]{{ref-ru}} * [https://nasb.gov.by/rus/members/chleny-korrespondenty/bckp/sheleg.php Члены-корреспонденты. Шелег Валерий Константинович]{{ref-ru}} // Сайт [[НАНБ]] * [https://by.patents.su/patents/sheleg-valerijj-konstantinovich Шелег Валерий Константинович // База патентов Беларуси]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/1062728 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шэлег Валерый Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] [[Катэгорыя:Парашковая металургія]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларуссі]] mfhxohqtrnza9ie138w0a9lz35qtxst 0 680464 5176213 4470331 2026-08-06T06:47:35Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль 5176213 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ціхановіч}} {{мастак}} '''Валянцін Мікалаевіч Ціхановіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі мастак. == Біяграфія == Нарадзіўся 29 жніўня (10 верасня) 1909 года ў [[Вільня|Вільні]]. Брат мастака [[Яўген Ціхановіч|Яўгена Ціхановіча]]. Вучыўся ў 1930—1933 гадах у [[Віцебскі мастацкі тэхнікум|Віцебскім мастацкім тэхнікуме]] ў [[Я. Мінін]]а і [[Ф. Фогт]]а. Удзельнік мастацкіх выставак з 1934 года. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з [[1945]] года. Памёр 25 жніўня 1978 года. == Творчасць == Працаваў у [[Кніжная графіка|кніжнай]] і [[станковая графіка|станковай графіцы]], [[сатыра|сатырычным]] малюнку і [[экслібрыс]]е. Асноўныя творы: ілюстрацыі да кніг «Беларускія народныя казкі», «Рыбы нашых рэк», «Звяры нашых лясоў», «Казка пра смелага вожыка» [[Аляксандр Іванавіч Якімовіч|А. Якімовіча]], «Нашы птушкі» [[А. Гурло]], «Мурашка-Палашка» [[З. Бядуля|З. Бядулі]], «Вада і вуда» [[А. Вялюгін]]а, «Казка пра цара Зубра» [[В. Вітка|В. Віткі]], «Родны край» [[В. Вольскі|В. Вольскага]], «Конь і Леў» [[М. Танк]]а, «Экзамен» [[Р. Барадулін]]а; графічныя лісты «Вячэрні канцэрт», «У пушчы», «У чаратах», «На ўскраіне», «Рэха далёкага стрэлу», «Хтосьці ідзе». Супрацоўнічаў з часопісамі «[[Вожык (часопіс)|Вожык]]», «[[Крокодил]]», «[[Огонёк]]». Творы знаходзяцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Беларусі|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]], фондах [[БСМ]]. == Літаратура == * {{крыніцы/Беларускі саюз мастакоў: энцыклапедычны даведнік|Ціхановіч Валянцін Мікалаевіч}} == Спасылкі == * [https://www.aspireauctions.com/#!/catalog/304/1146/lot/40603 115. Valentin Tikhonovich (Soviet/Belarusian, 1909-1978)] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ціхановіч Валянцін Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Экслібрысісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі-ілюстратары Беларусі]] [[Катэгорыя:Сатырыкі Беларусі]] 5tcg2ejoduoqj1ka053odf7hyj7ziy4 0 683325 5175925 3884618 2026-08-05T12:56:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175925 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Бэлцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Алеку Русо |скарачэнне = |эмблема = |выява = USB Alecu Russo - Rectorat.JPG |арыгінал = {{lang-ro|Universitatea de Stat «Alecu Russo» din Bălți}} |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1945 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = 5 800 |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Бэлць]] |кампус = |адрас = |сайт = http://www.usb.md/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Бэлцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Алеку Русо''' ({{lang-ro|Universitatea de Stat «Alecu Russo» din Bălți}}) — [[Малдова|малдоўская]] дзяржаўная [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[універсітэт]]а, якая знаходзіцца ў горадзе [[Бэлць]]. Вучэльня названа ў гонар [[Алеку Русо]] — [[паэт]]а, [[пісьменнік]]а, [[Літаратурная крытыка|літаратурнага крытыка]] і [[Публіцыстыка|публіцыста]]. == Структура == * Факультэт філалогіі * Факультэт рэальных, эканамічных і экалагічных навук * Факультэт педагагічных навук, псіхалогіі і мастацтваў * Факультэт права і сацыяльных навук == Спасылкі == * [http://www.usb.md/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071018020641/http://www.usb.md/ |date=18 кастрычніка 2007 }} {{Commons|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Малдовы}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з румынскай мовай навучання]] 44l3t93quuzfuugspuqwclghmw1j0vm 0 684610 5176357 5149791 2026-08-06T10:26:29Z Markuss86 106891 5176357 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Гомель (значэнні)}} {{Гандбольны клуб | назва = Гомель | выява = ГК Гомель.png | шырыня = 220px | поўная_назва = Гандбольны клуб «Гомель» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 1960 | расфарміраваны = | горад = [[Гомель]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = Аляксандр Падасінаў | пасада_кіраўніка = Дырэктар | трэнер = Сяргей Цыганкоў | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2025/26 | месца = 6-е месца | сайт = http://www.hc-gomel.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = |pattern_b1 = |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = |body1 = |rightarm1 = |shorts1 = |pattern_la2 = |pattern_b2 = |pattern_ra2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = |body2 = |rightarm2 = |shorts2 = }} '''«Гомель»''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Гомель]]. Заснаваны ў [[1960]] годзе. == Назвы == * «Марэна-Універсітэт» (1994—1996) * «Універсітэт» * ГГК * «Гомель» == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (10): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|1994/1995]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|2021/2022]] , [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Бр}} 3-е месца (7): [[Кубак Беларусі па гандболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2023|2023]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1992/93|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | 1993/94|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 1994/95|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1995/96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1996/97|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1997/98|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 1998/99|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1999/00|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2000/01|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | [[Сезон 2001/2002 ГК Універсітэт Гомель|2001/02]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2002/2003 ГК Універсітэт Гомель|2002/03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК Універсітэт Гомель|2003/04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2004/05|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2005/06|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2006/07|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ГК ГГК Гомель|2007/08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК ГГК Гомель|2008/09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК ГГК Гомель|2009/10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Гомель|2010/11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК ГГК Гомель|2011/12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Гомель|2012/13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|1/8]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Гомель|2013/14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Гомель|2014/15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2015|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Гомель|2015/16]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Гомель|2016/17]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2017|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2017/2018 ГК Гомель|2017/18]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2018|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2018/2019 ГК Гомель|2018/19]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2019/2020 ГК Гомель|2019/20]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 6 ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ГК Гомель|2020/21]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2021|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2021/2022 ГК Гомель|2021/22]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр||[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 ГК Гомель|2022/23]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2023/2024 ГК Гомель|2023/24]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК Гомель|2024/25]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 5 ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК Гомель|2025/26]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|4-е месца]]|| |} == Галоўныя трэнеры == * [[Ігар Чаброў]] (2002, 2008) * [[Сяргей Мікалаевіч Цыганкоў|Сяргей Цыганкоў]] (2010—2013 ,2020) <ref>[https://web.archive.org/web/20130327233323/http://handball.by/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1/%D0%93%D0%9A-%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C.html ГК «Гомель»]</ref> * [[Андрэй Уладзіміравіч Мачалаў|Андрэй Мачалаў]] (з 2020) {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.hc-gomel.by/ Сайт клуба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522175636/http://hc-gomel.by/ |date=22 мая 2022 }} * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2014-15/clubs/16391/HC+Gomel HC Gomel] {{Склад ГК Гомель}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1960 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:ГК Гомель| ]] ne0299n7tgbrckt6p0d5qk1ojmnlvvw 0 684647 5176356 5158554 2026-08-06T10:25:12Z Markuss86 106891 5176356 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = Машэка | выява = ГК Машэка Магілёў.png | шырыня = 240px | поўная_назва = Гандбольны клуб «Машэка» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 2007 | расфарміраваны = | горад = [[Магілёў]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = Аляксей Васільеў | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2025/26 | месца = 3-е мейсца | сайт = http://gkmasheka.mogilev.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = |pattern_b1 = |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = |body1 = |rightarm1 = |shorts1 = |pattern_la2 = |pattern_b2 = |pattern_ra2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = |body2 = |rightarm2 = |shorts2 = }} '''«Машэка»''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Магілёў]]. Заснаваны ў [[2007]] годзе. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (5): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]], 2025/2026 * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Ср}} Фіналіст (3): [[Кубак Беларусі па гандболе 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|2022]] ** {{Бр}} 3-е месца (4) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2009|2009]], 2010, [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2026|2026]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Машэка Магілёў|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2008|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Машэка Магілёў|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 4 ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2009|3-е месца]] || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Машэка Магілёў|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2010|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Машэка Магілёў|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2011|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Машэка Магілёў|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Машэка Магілёў|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Машэка Магілёў|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 10 || || |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Машэка Магілёў|2014-15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Машэка Магілёў|2015-16]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Машэка Магілёў|2016-17]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2017/2018 ГК Машэка Магілёў|2017-18]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2018/2019 ГК Машэка Магілёў|2018-19]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 4 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|3-е месца]] || |- | [[Сезон 2019/2020 ГК Машэка Магілёў|2019-20]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ГК Машэка Магілёў|2020-21]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2021/2022 ГК Машэка Магілёў|2021-22]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor="Silver" |[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2022/2023 ГК Машэка Магілёў|2022-23]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 5 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2023|першы этап]] || |- | [[Сезон 2023/2024 ГК Машэка Магілёў|2023-24]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|першы этап]] || |- | [[Сезон 2024/2025 ГК Машэка Магілёў|2024-25]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2025/2026 ГК Машэка Магілёў|2025-26]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|3-е месца]] || |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|3}} * [[Леанід Іванавіч Бразінскі|Леанід Бразінскі]] (2008, 2010—2011) * [[Аляксандр Сяргеевіч Жыркевіч|Аляксандр Жыркевіч]] (2012) * [[Казімір Казіміравіч Катлінскі|Казімір Катлінскі]] (2014—2017) * [[Сяргей Уладзіміравіч Багатыроў|Сяргей Багатыроў]] (2017—2021) * [[Аляксей Юр’евіч Васільеў|Аляксей Васільеў]] (з 2021<ref>[http://www.ska-minsk.by/news_item/?ni=5221 Алексей Васильев назначен стал главным тренером «Машеки»]</ref>) {{div col end}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://gkmasheka.mogilev.by/ Сайт клуба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210216174839/http://gkmasheka.mogilev.by/ |date=16 лютага 2021 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Склад ГК Машэка Магілёў}} [[Катэгорыя:2007 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:ГК Машэка Магілёў| ]] fn29mzoj31wwgqduopdwxsid01qki4e 5176359 5176356 2026-08-06T10:26:50Z Markuss86 106891 5176359 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = Машэка | выява = ГК Машэка Магілёў.png | шырыня = 240px | поўная_назва = Гандбольны клуб «Машэка» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 2007 | расфарміраваны = | горад = [[Магілёў]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = Аляксей Васільеў | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2025/26 | месца = 3-е месца | сайт = http://gkmasheka.mogilev.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = |pattern_b1 = |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = |body1 = |rightarm1 = |shorts1 = |pattern_la2 = |pattern_b2 = |pattern_ra2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = |body2 = |rightarm2 = |shorts2 = }} '''«Машэка»''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Магілёў]]. Заснаваны ў [[2007]] годзе. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (5): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]], 2025/2026 * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Ср}} Фіналіст (3): [[Кубак Беларусі па гандболе 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|2022]] ** {{Бр}} 3-е месца (4) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2009|2009]], 2010, [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2026|2026]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Машэка Магілёў|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2008|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Машэка Магілёў|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 4 ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2009|3-е месца]] || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Машэка Магілёў|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2010|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Машэка Магілёў|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2011|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Машэка Магілёў|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Машэка Магілёў|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Машэка Магілёў|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 10 || || |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Машэка Магілёў|2014-15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Машэка Магілёў|2015-16]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Машэка Магілёў|2016-17]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2017/2018 ГК Машэка Магілёў|2017-18]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2018/2019 ГК Машэка Магілёў|2018-19]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 4 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|3-е месца]] || |- | [[Сезон 2019/2020 ГК Машэка Магілёў|2019-20]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ГК Машэка Магілёў|2020-21]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2021/2022 ГК Машэка Магілёў|2021-22]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor="Silver" |[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2022/2023 ГК Машэка Магілёў|2022-23]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 5 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2023|першы этап]] || |- | [[Сезон 2023/2024 ГК Машэка Магілёў|2023-24]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|першы этап]] || |- | [[Сезон 2024/2025 ГК Машэка Магілёў|2024-25]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2025/2026 ГК Машэка Магілёў|2025-26]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|3-е месца]] || |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|3}} * [[Леанід Іванавіч Бразінскі|Леанід Бразінскі]] (2008, 2010—2011) * [[Аляксандр Сяргеевіч Жыркевіч|Аляксандр Жыркевіч]] (2012) * [[Казімір Казіміравіч Катлінскі|Казімір Катлінскі]] (2014—2017) * [[Сяргей Уладзіміравіч Багатыроў|Сяргей Багатыроў]] (2017—2021) * [[Аляксей Юр’евіч Васільеў|Аляксей Васільеў]] (з 2021<ref>[http://www.ska-minsk.by/news_item/?ni=5221 Алексей Васильев назначен стал главным тренером «Машеки»]</ref>) {{div col end}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://gkmasheka.mogilev.by/ Сайт клуба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210216174839/http://gkmasheka.mogilev.by/ |date=16 лютага 2021 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Склад ГК Машэка Магілёў}} [[Катэгорыя:2007 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:ГК Машэка Магілёў| ]] hck0lzb86qgy1mtlj55ojdlx4rde2ul 0 684786 5176316 3918425 2026-08-06T09:16:56Z DobryBrat 5701 стыль, вікіфікацыя 5176316 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Партызанская брыгада імя Аляксандра Неўскага}} {{Вайсковае фарміраванне |назва = Партызанская брыгада імя Аляксандра Неўскага |гады = 1943—1944 |войны = [[Другая сусветная вайна]]<br />[[Вялікая Айчынная вайна]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br />{{Сцягафікацыя|БССР|1940}} |памер = 562 партызаны (17 ліпеня 1944 года) |роля = змаганне з [[Трэці рэйх|акупантамі]] |тып = [[партызаны]] |у складзе = [[Беластоцкае партызанскае злучэнне]] |вядомыя_камандзіры = К. М. Ешчанка |размяшчэнне = [[Гродзенскі раён|Гродзенскі]] і [[Скідзельскі раён|Скідзельскі]] раёны |падпарадкаванне = [[Беларускі штаб партызанскага руху]] }} '''Партызанская брыгада імя Аляксандра Неўскага''' — [[Партызанская брыгада (СССР, 1941—1944)|партызанская брыгада]], створаная ў лістападзе 1943 года. Дзейнічала на тэрыторыі [[Гродзенскі раён|Гродзенскага]] і [[Скідзельскі раён|Скідзельскага]] раёнаў. == Склад == Партызанская брыгада была арганізавана на базе атрадаў імя Аляксандра Неўскага (арганізаваны ў красавіку 1943 года на базе групы І. Дз. Ананчанкі і [[Піліп Пятровіч Дайнека|П. П. Дайнекі]], вылучанай з [[300-я партызанская брыгада імя К. Я. Варашылава|300-й партызанскай брыгады імя К. Я. Варашылава]], атрада «За Радзіму» (арганізаваны ў лістападзе 1943), атрада імя Катоўскага (арганізаваны ў чэрвені 1943 на базе спецгрупы А. Е. Сарычава і партызанскіх груп, якія дзейнічалі ў 1942 і 1943 гадах у [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім]], [[Гродзенскі раён|Гродзенскім]] і [[Скідзельскі раён|Скідзельскім]] раёнах), атрада імя Суворава (арганізаваны ў чэрвені 1943 года на базе арганізатарскай групы І. Я. Сямашкі і партызанскіх груп, якія дзейнічалі ў [[Гайнаўскі раён|Гайнаўскім]] і Гродзенскім раёнах). У склад брыгады ўваходзілі таксама атрады імя Варашылава і імя Чапаева. == Камандаванне == === Камандзір === * К. М. Ешчанка === Камісар === * [[Піліп Пятровіч Дайнека|П. П. Дайнека]] === Начальнік штаба === * В. Г. Жалязнякоў == Дзейнасць брыгады == Партызаны брыгады дзейнічалі на чыгунках і шашэйных дарогах [[Гродна]] — [[Ліда]], Гродна — [[Вільня]], [[Слонім]] — [[Ваўкавыск]], зрывалі перавозкі, знішчалі жывую сілу і тэхніку немцаў. Летам 1944 года пашкодзілі некалькі ўчасткаў шашы Гродна — Вільня. Вялі шматлікія баі па ліквідацыі ўчасткаў і апорных пунктаў праціўніка. 13 ліпеня 1944 года брыгада (562 партызаны, 6 атрадаў) злучылася з [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміяй]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне||}} [[Катэгорыя:Савецкія партызанскія злучэнні, брыгады і атрады на акупіраванай тэрыторыі Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1943 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] 223rhdg97q6y0q905qbp22q4dru5l7j 0 685555 5175958 3904634 2026-08-05T13:58:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175958 wikitext text/x-wiki {{шляхціц}} {{цёзкі2|Чаховіч}} '''Бярнард Чаховіч-Ляхавіцкі''' ({{lang-la|Bernard Czechowicz-Lachowicki}}) — ураднік [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Чаховічы|Чаховічаў]] герба «[[Астоя (герб)|Астоя]]». Сын [[Ігнацы Чаховіч (сын Томаша Міхала)|Ігнацыя Чаховіча]], маршалка завілейскага, і Разаліі з [[Дэспат-Зяновічы|Дэспат-Зяновічаў]]<ref name="Herbarz">{{кніга|аўтар = [[Адам Банецкі|Boniecki, Adam]]|частка = |загаловак = Herbarz polski : wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich. Cz. 1 t. 3|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa |выдавецтва = Warszawskie Towarzystwo Akcyjne Artystyczno-Wydawnicze|год = 1900 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = }}</ref>. [[Падкаморы]] [[Завілейскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|завілейскі]]<ref name="Herbarz"/>. У час [[Паўстанне 1831 года|паўстання 1831 года]] быў паўстанцкім камісарам у [[Камаі|Камаях]]. У атрадзе былі таксама ягоныя браты [[Дамінік Чаховіч|Дамінік]] і [[Ігнацы Чаховіч (сын Ігнацыя)|Ігнацы]], завілейскі маршалак шляхты<ref name="Драўніцкі">Я. Драўніцкі [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=10535-1.pdf «Камаі — радзіма Б. Руткоўскага»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240705130120/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=10535-1.pdf |date=5 ліпеня 2024 }} // [[Куфэрак Віленшчыны]]. № 1 (9) 2004</ref>. == Сям’я == У шлюбе з князёўнай Юзэфай са [[Святаполк-Мірскія|Святаполк-Мірскіх]]. Дзеці<ref name="Herbarz"/>: * Валянціна, у шлюбе з [[Пётр Памарнацкі|Пятром Памарнацкі]]м, суддзёй вількамірскага павета ў 1841 годзе; * Ружа, у шлюбе з Памарнацкім; * Тэкля, у шлюбе са Шмігельскім; * Пелагея, у шлюбе са Шмігельскім; * Ігнацы; * [[Зыгмунт Чаховіч|Зыгмунт]] (1831—1907), адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], бібліяфіл. {{зноскі}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чаховіч Бярнард}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] [[Катэгорыя:Падкаморыя завілейскія]] ij9mqui0ilyd66ga5bzusbauasqqexk 0 686776 5176285 5168301 2026-08-06T08:21:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176285 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Вольга Фёдараўна Кавіцідзі | арыгінал імя = {{lang-uk|Ольга Федорівна Ковітіді}} | выява = Kovitidi OF cropped.jpg | шырыня = 180px | парадак = | сцяг = Logo of the Federation Council (Russia).svg | сцяг2 = Flag_of_Russian_Federation.svg | пасада = Член [[Савет Федэрацыі|Савета Федэрацыі]] [[Федэральны сход Расійскай Федэрацыі|Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі]] ад [[Савет міністраў Рэспублікі Крым|выканаўчай улады Рэспублікі Крым]] | перыядпачатак = 15 красавіка 2014 года | перыядканец = | прэзідэнт = [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] | папярэднік = <small>пасада заснавана | пераемнік = | пасада_2 = Намеснік Старшыні Савета міністраў Рэспублікі Крым | перыядпачатак_2 = 18 сакавіка 2014 | перыядканец_2 = 26 сакавіка 2014 года | прэм'ер_2 = [[Сяргей Валер’евіч Аксёнаў|Сяргей Аксёнаў]] | папярэднік_2 = <small>пасада заснавана | сцяг_2 = Flag of Crimea.svg | сцяг2_2 = Flag_of_Russian_Federation.svg | пасада_3 = [[Намеснікі Старшыні Савета міністраў Крыма|Намеснік Старшыні Савета міністраў Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] | перыядпачатак_3 = 27 лютага 2014 | перыядканец_3 = 17 сакавіка 2014 года | прэм'ер_3 = [[Сяргей Валер’евіч Аксёнаў|Сяргей Аксёнаў]] | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | сцяг_3 = Flag of Crimea.svg | сцяг2_3 = Flag of Ukraine.svg | пасада_4 = Дэпутат [[Вярхоўны Савет Аўтаномнай Рэспублікі Крым|Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] | перыядпачатак_4 = 26 сакавіка 2006 | перыядканец_4 = 17 сакавіка 2014 года | сцяг_4 = Flag of Crimea.svg | сцяг2_4 = Flag of Ukraine.svg | адукацыя = [[Адэскі дзяржаўны ўніверсітэт]] | бацька = Фёдар Кавіцідзі | муж = | Commons = Ol'ga Kovitidi }} '''Во́льга Фё́дараўна Кавіці́дзі''' ({{lang-uk|Ольга Федорівна Ковітіді}}; нар. 7 мая 1962 года) — [[Украіна|украінскі]] і [[Расія|расійскі]] [[палітык]]. Член [[Савет Федэрацыі|Савета Федэрацыі Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі]] ад выканаўчай улады [[Рэспубліка Крым|Рэспублікі Крым]] з 15 красавіка 2014 года<ref>{{Cite web|url=http://council.gov.ru/structure/persons/1176/|title=Ковитиди Ольга Федоровна|author=|website=|date=|publisher=Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации|lang=ru|accessdate=2014-04-15}}</ref>. Дэпутат [[Вярхоўны Савет Аўтаномнай Рэспублікі Крым|Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] з 26 сакавіка 2006 па 17 сакавіка 2014<ref>[https://regnum.ru/news/1778566.html Верховная рада Украины распустила Верховный совет Крыма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171227235535/https://regnum.ru/news/1778566.html |date=27 снежня 2017 }}{{ref-ru}}</ref>. Намеснік Старшыні [[Савет міністраў Рэспублікі Крым|Савета міністраў Рэспублікі Крым]] з 18 сакавіка па 26 сакавіка 2014. На расійскім тэлебачанні Кавіцідзі вядомая сваімі [[Украінафобія|ўкраінафобнымі]] заявамі<ref name=":0">[https://www.obozrevatel.com/abroad/penobeton-vo-vlagalische-rebenku-na-kremltv-rasskazali-o-zverstvah-vsu-na-donbasse.htm «Пенобетон во влагалище ребенку»: на КремльТВ рассказали о «зверствах» ВСУ на Донбассе]{{ref-ru}}</ref>. [[Кандыдат навук|Кандыдат юрыдычных навук]], [[дацэнт]]. Старшыня Саюза юрыстаў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]]. Намеснік старшыні Саюза юрыстаў Украіны. Член Сусветнай Асацыяцыі юрыстаў, Сусветнага кангрэсу юрыстаў украінскага паходжання. Член Савета Сусветнага грэчаскага Міжпарламенцкага Саюза. == Біяграфія == Дэпутат Вярхоўнага Савета [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] склікання 2006—2010 гадоў. З 2010 года — дэпутат Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым шостага склікання. У папярэднім складзе парламента Крыма ўваходзіла ў «[[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Блок Куніцына]]» (фракцыя «Крым»). З 2010 па люты 2014 года — член [[Партыя рэгіёнаў|Партыі рэгіёнаў]]<ref>{{Cite web |url=http://vybory2012.comments.ua/person/Kovitidi-Olga-Fedorovna |title=Парламентские выборы 2012 — Комментарии|accessdate=2014-04-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171218100632/http://vybory2012.comments.ua/person/Kovitidi-Olga-Fedorovna|archivedate=2017-12-18 |url-status=dead |lang=ru }}</ref>. З 1980 года — лабарант НДС [[Таўрычаскі нацыянальны ўніверсітэт імя У. І. Вярнадскага|Сімферопальскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Фрунзэ]]. З 1980 па 1981 год — сакратар-машыністка гістарычнага факультэта [[Таўрычаскі нацыянальны ўніверсітэт імя У. І. Вярнадскага|Сімферопальскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Фрунзэ]]. З 1981 года — сакратар-машыністка аптова-рознічнай канторы «Укрбудматэрыялы», [[Сімферопаль|г. Сімферопаль]]. З 1981 па 1982 год — машыністка аддзела юстыцыі Крымскага аблвыканкама. З 1983 па 1986 год — кур’ер, статыстык Сімферопальскага райкама [[Усесаюзны ленінскі камуністычны саюз моладзі|УЛКСМ]] Украіны. У 1986 годзе Вольга Кавіцідзі завочна скончыла [[Адэскі нацыянальны ўніверсітэт імя І. І. Мечнікава|Адэскі дзяржаўны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «правазнаўства», атрымала кваліфікацыю [[юрыст]]а. З 1986 па 1987 год — кіраўнік гуртка правазнаўства Дома піянераў Сімферопальскага раённага аддзела адукацыі. З 1987 па 1995 год — [[адвакат]] Крымскай калегіі адвакатаў, г. Сімферопаль. З 1995 па 1999 год — кіраўнік Крымскага юрыдычнага агенцтва «Інтэрнамікас», г. Сімферопаль. З 1997 года — старшыня Саюза юрыстаў Аўтаномнай Рэспублікі Крым, намеснік старшыні Саюза юрыстаў Украіны. [[Выява:Ольга Ковитиди и Виталий Нахлупин (справа).jpg|thumb|270px|Вольга Кавіцідзі правозіць нараду ў [[Савет міністраў Рэспублікі Крым|Савеце Міністраў Рэспублікі Крым]], Сімферопаль, 17 студзеня 2017 года]] З 1999 года — галоўны рэдактар юрыдычнага часопіса «Шалі Феміды». З 2001 па 2006 год — дэкан Крымскага факультэта Нацыянальнай юрыдычнай акадэміі Украіны імя Яраслава Мудрага, г. Сімферопаль. З 2006 по 2008 год — намеснік старшыні Севастопальскай гарадской дзяржаўнай адміністрацыі. З 2008 года — выканаўца абавязкаў начальніка, з кастрычніка 2008 года — начальнік Галоўнага кіраўніцтва юстыцыі Міністэрства юстыцыі Украіны ў [[Севастопаль|г. Севастопалі]]. З кастрычніка 2013 года — памочнік міністра юстыцыі Украіны. З 28 лютага па 17 сакавіка 2014 года — [[Савет міністраў Аўтаномнай Рэспублікі Крым|намеснік Старшыні Савета міністраў Аўтаномнай Рэспублікі Крым]]. З 18 па 26 сакавіка 2014 года — [[Савет міністраў Рэспублікі Крым|намеснік Старшыні Савета міністраў Рэспублікі Крым]]. З [[15 красавіка]] [[2014]] года — сенатар ад выканаўчай улады Крыма. 20 верасня 2019 года пасля інаўгурацыі Сяргей Аксёнаў зноў прызначыў Кавіцідзі сенатарам ад выканаўчай улады Крыма на пяць гадоў. === Расійска-ўкраінская вайна === Падчас [[Анексія Крыма Расіяй|расійскай інтервенцыі ў Крым]] стала калабарацыяністкай, супрацоўнічала з акупацыйнымі ўладамі.<ref name=":0" /> * 26 сакавіка 2014 года — расійская акупацыйная ўлада Крыма прызначыла Вольгу членам Савета Федэрацыі Расіі ад Крыма<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2438434 Ъ-Новини — Вице-премьер Республики Крым Ольга Ковитиди стала членом Совета Федерации]{{ref-ru}}</ref><ref>[http://meridian.in.ua/news/12873.html Ольга Ковитиди стала сенатором]{{ref-ru}}</ref>. * Член Камітэта Савета Федэрацыі па абароне і бяспецы. * У лютым 2015 года — [[парламенцкая асамблея АБСЕ]] адмовілася прызнаваць паўнамоцтвы члена расійскай дэлегацыі Кавіцідзі, як «першага члена Савета Федэрацыі РФ ад Крыма»<ref>{{Cite web |url=http://www.oscepa.org/news-a-media/press-releases/2105-statement-on-the-rejection-of-russia-s-designation-of-olga-kovitidi-as-a-member-of-the-osce-parliamentary-assembly |title=Statement on the rejection of russia's designation of Olga Kovitidi as a Member of the OSCE Parliamentary Assembly |accessdate=28 снежня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180102073726/http://www.oscepa.org/news-a-media/press-releases/2105-statement-on-the-rejection-of-russia-s-designation-of-olga-kovitidi-as-a-member-of-the-osce-parliamentary-assembly |archivedate=2 студзеня 2018 |url-status=dead |lang=en }}</ref><ref name="Report">[http://www.oscepa.org/documents/all-documents/winter-meetings/2015-vienna/reports-3/2730-report-and-recommendation-of-the-credentials-committee-regarding-the-russian-federation-s-designation-of-ms-olga-kovitidi-as-a-member-of-the-osce-pa/file Report and Recommendation of the Credentials Committee regarding the Russian Federation's Designation of Ms. Olga Kovitidi as a Member of the OSCE PA]{{ref-en}}</ref><ref>[http://interfax.com.ua/news/political/251413.html ПА ОБСЕ отказалась признавать полномочия члена российской делегации Ковитиди – МИД Украины]{{ref-ru}} «[[Інтэрфакс-Украіна|Интерфакс-Украина]]», 18.02.2015</ref><ref>[http://ria.ru/world/20150218/1048439925.html ПА ОБСЕ отклонила кандидатуру российского сенатора от Крыма]{{ref-ru}}</ref>. Кавіцідзі знаходзіцца ў санкцыйным спісе Еўрапейскага саюза. Пракуратура Аўтаномнай Рэспублікі Крым, якая часова размешчана ў Херсоне, завяла справу супраць яе і падазрае ў дзяржаўнай здрадзе, у сувязі з чым яна абвешчаная ў вышук<ref>{{cite web |url=https://lockdown.org.ua/news/160858 |title=Прокуратура АРК предоставила список экс-депутатов ВР Крыма, объявленных в розыск |publisher=Центр журналистских расследований |date=06.08.2015 |accessdate=2017-11-21 |lang=ru |archive-date=25 красавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425101848/https://lockdown.org.ua/news/160858 |url-status=dead }}</ref>. == Украінафобія == У эфіры расійскай праграмы «Час пакажа» на «Першым канале», Кавіцідзі, спасылаючыся на словы кіраўніка тэрарыстаў «ДНР» Аляксандра Захарчанкі, агучыла фейк пра тое, што ўкраінскія сілавікі на Данбасе «гвалтуюць дзяцей, заліваючы ім у похву пенабетон».<ref name=":0" /> {{text|«Мне запомнілася тое, пра што сказаў зараз Аляксандр Захарчанка. Калі мы абмяркоўвалі ўсё тое, што адбываецца цяпер на Данбасе, ён сказаў: "Вы ведаеце, такіх зверстваў мы не бачылі ніколі. Гэта нелюдзі". І прывёў прыклад таго, што вельмі шмат такіх выпадкаў, пра якія сёння проста страшна казаць. Згвалтаваная васьмігадовая дзяўчынка, якой у похву заліваецца пенабетон. Прывялі выпадкі, калі чатыры дзяўчынкі, літаральна ад 18 да 25 гадоў, у якіх на лбе выразалі "Кума сепаратыста", "Жонка сепаратыста", "Дачка сепаратыста". З разрэзанымі грудзьмі, іх спіна да спіны пасадзілі, дротам абвязалі і адправілі іх сваякам"»}} == Узнагароды == === Украіна === * [[Ордэн княгіні Вольгі|Ордэн Княгіні Вольгі III ступені]]<ref>{{УПУ|1189/2004|7 кастрычніка 2004|Про відзначення державними нагородами України з нагоди Дня юриста}}</ref>; * Ганаровае званне «[[Заслужаны юрыст Украіны]]»<ref>{{УПУ|1276/99|4 кастрычніка 1999|Про відзначення нагородами України}}</ref>; * Ганаровае званне «Заслужаны юрыст Аўтаномнай Рэспублікі Крым» (2004); * Адзнака [[Канстытуцыйны суд Украіны|Канстытуцыйнага суда Украіны]]; * Ганаровая грамата Кабінета Міністраў Украіны ([[2007]]); * Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым (2013). === Расія === * [[Ордэн Сяброўства (Расія)|Ордэн Сяброўства]] (16 сакавіка 2014 года); * Медаль «За доблесць» (сакавік 2014 года); * [[Медаль «За вяртанне Крыма»]] (красавік 2015 года); * Ордэн «За вернасць абавязку» ([[Рэспубліка Крым]], 13 сакавіка 2015 года) — ''за заслугі ў перыяд арганізацыі рэферэндуму аб дзяржаўнай прыналежнасці Крыма''<ref>[http://crimea.gov.ru/act/13343 Постановление Президиума ГС РК от 13 марта 2015 года № 510-1/15]{{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://rk.gov.ru/ru/structure/665 Біяграфія В. Ф. Кавіцідзі на сайце Урада Рэспублікі Крым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190329163408/https://rk.gov.ru/ru/structure/665 |date=29 сакавіка 2019 }}{{ref-ru}} * [http://council.gov.ru/structure/person/1176/ Старонка В. Ф. Кавіцідзі на сайце Савета Федэрацыі ФС РФ]{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Кавіцідзі Вольга Фёдараўна}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Адэскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Катэгорыя:Члены Партыі рэгіёнаў Украіны]] [[Катэгорыя:Члены Савета Федэрацыі Расіі]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Украіны]] [[Катэгорыя:Палітыкі Севастопаля]] [[Катэгорыя:Палітыкі Крыма]] [[Катэгорыя:Члены «Адзінай Расіі»]] [[Катэгорыя:Заслужаныя юрысты Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] pmi0u3pt7ucaia9il8j216k763bhxoe 0 697475 5176198 3995599 2026-08-06T06:25:35Z DobryBrat 5701 стыль, арфаграфія 5176198 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = Партызанская брыгада імя М. Ф. Гастэлы |гады = 1943—1944 |войны = [[Другая сусветная вайна]]<br />[[Вялікая Айчынная вайна]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br />{{Сцягафікацыя|БССР|1940}} |памер = 364 партызаны (8 ліпеня 1944) |роля = змаганне з [[Трэці рэйх|акупантамі]] |тып = [[партызаны]] |у складзе = [[Вілейскае партызанскае злучэнне]] |вядомыя_камандзіры = [[Віктар Аляксандравіч Манохін|В. А. Манохін]] |размяшчэнне = [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскі]], [[Пастаўскі раён|Пастаўскі]], [[Ашмянскі раён|Ашмянскі]], [[Смаргонскі раён|Смаргонскі]], [[Астравецкі раён|Астравецкі]] раёны |падпарадкаванне = [[Беларускі штаб партызанскага руху]] }} '''Партызанская брыгада імя М. Ф. Гастэлы''' — [[Партызанская брыгада (СССР, 1941—1944)|партызанская брыгада]], створаная ў верасні 1943 года на базе атрадаў С. А. Кальцова (пазней імя Заслонава, створаны ў лютым 1943 года), А. С. Арлоўскага (пазней імя А. В. Бачкова, арганізаваны ў жніўні 1943) і імя Шчорса (арганізаваны ў жніўні 1943 у [[Партызанская брыгада «Народныя мсціўцы» імя В. Т. Варанянскага|партызанскай брыгадзе «Народныя мсціўцы» імя В. Т. Варанянскага]]. Брыгада дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага]], [[Пастаўскі раён|Пастаўскага]], [[Ашмянскі раён|Ашмянскага]], [[Смаргонскі раён|Смаргонскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]] раёнаў. 8 ліпеня 1944 года брыгада (364 партызаны, 4 атрады) злучылася з [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміяй]]. == Склад == На момант злучэння з Чырвонай Арміяй у склад брыгады ўваходзілі: * атрад імя Заслонава; * атрад імя Бачкова (кулямётчык А. В. Бачкоў загінуў у баі ў жніўні 1943 года); * атрад імя Шчорса; * атрад «За Савецкую Радзіму». == Камандаванне == === Камандзір === * [[Віктар Аляксандравіч Манохін|В. А. Манохін]]. === Камісары === * В. Ф. Папок; * [[Уладзімір Іванавіч Тубеліс|У. І. Тубеліс]]. === Начальнікі штаба === * С. П. Краеў; * Дз. А. Ануфрыеў. == Гісторыя == Партызаны праводзілі аперацыі на чыгуначных участках [[Даўгаўпілс]] — [[Вільня]], [[Полацк]] — [[Маладзечна]], Маладзечна — Вільня, [[Шаркаўшчына]] — [[Свянцяны]] — Вільня. У маі 1943 года вялі баі з карнікамі каля вёскі [[Ласіца]] [[Дунілавіцкі раён|Дунілавіцкага раёна]], у верасні правялі засадныя баі, захапілі трафеі каля вёскі [[Варапаева]]. У ноч на 5 жніўня на чыгуначным участку [[Гудагай (станцыя)|Гудагай]] — [[Смаргонь (станцыя)|Смаргонь]] падарвалі больш за 670 рэек. == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне||}} [[Катэгорыя:Савецкія партызанскія злучэнні, брыгады і атрады на акупіраванай тэрыторыі Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1943 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] a1q125exoi1atw1tyjl5b3l7uqzn7ap 0 699175 5176055 4601305 2026-08-05T17:55:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176055 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Ваенны пераварот у Буркіна-Фасо |частка= [[Пояс пераваротаў]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = 23—24 студзеня 2022 |месца = [[Уагадугу]], [[Буркіна-Фасо]] |прычына = |casus belli = |вынік = Рок Кабарэ зрынуты, улада перайшла да [[Патрыятычны рух за ахову і аднаўленне|ПРАА]] |змены = |праціўнік1 = {{Сцяг|Буркіна-Фасо}} Урад |праціўнік2 = {{Сцяг|Буркіна-Фасо}} Узброеныя сілы |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Рок Кабарэ]] |камандзір2 = [[Поль-Анры Сандаага Даміба]]<br>Жыльбер Д’ендэрэ |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} '''Ваенны пераварот у Буркіна-Фасо''' — [[ваенны пераварот]], здзейснены ў студзені 2022 года [[Узброеныя сілы Буркіна-Фасо|ўзброенымі сіламі]] [[Буркіна-Фасо]]. У выніку падзей зрынуты прэзідэнт краіны [[Рок Кабарэ]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/24/01/2022/61ee747e9a794700ca1323c3|title=В Буркина-Фасо военные задержали президента|website=РБК|access-date=2022-01-24}}</ref>. == Перадгісторыя== У 2014 годзе ў Буркіна-Фасо адбылося [[Паўстанне ў Буркіна-Фасо (2014)|паўстанне]], падчас якога быў скінуты [[Блез Кампаарэ]] — прэзідэнт, што кіраваў краінай з 1987 года<ref name=":1">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13506953|title=Мятеж военных и сообщения об аресте президента. Что происходит в Буркина-Фасо|website=ТАСС|access-date=2022-01-24}}</ref>. У 2015-м дзяржаву ўзначаліў Рок Марк Крысціян Кабарэ<ref name=":1" />. З 2015 года ў Буркіна-Фасо вядуць [[Паўстанне джыхадзістаў у Буркіна-Фасо|актыўную дзейнасць]] арганізацыі «[[Ісламская дзяржава]]» «[[Ансар уль-Іслам]]» і «[[Аль-Каіда]]»<ref name=":1" />. У 2021 годзе [[тэрарызм|тэрарысты]] забілі больш за 2 тысячы мірных жыхароў<ref name=":1" />. З 2019 года з-за дзейнасці баевікоў у некаторых правінцыях быў уведзены рэжым надзвычайнага становішча<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20190112/1549262239.html|title=В Буркина-Фасо продлили чрезвычайное положение на полгода|website=РИА Новости|date=2019-01-12|access-date=2022-01-24}}</ref>. У лістападзе 2021 года пасля таго, як тэрарысты забілі 49 вайскоўцаў і 4 мірных жыхароў ля залатой шахты на поўначы краіны, у Буркіна-Фасо ўспыхнулі масавыя пратэсты. Пратэстоўцы выказвалі незадаволенасць недастатковым узроўнем бяспекі і недастатковым забеспячэннем Узброеных Сіл харчаваннем. У выніку пратэстаў з пасады сышоў прэм’ер-міністр Ласіна<ref name=":1" />. 11 студзеня 2022 года па падазрэнні ў падрыхтоўцы ваеннага перавароту быў затрыманы шэраг вайскоўцаў<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://regnum.ru/news/3473605.html|title=В Буркина-Фасо за подготовку переворота арестовали военных|website=ИА REGNUM|access-date=2022-01-24|archive-date=24 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124163036/https://regnum.ru/news/3473605.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.euronews.com/2022/01/23/burkina-faso-shooting-in-the-military-camp|title=Стрельба в Уагадугу|author=Ирина Шелудкова|website=euronews|date=2022-01-23|access-date=2022-01-24}}</ref>. 19 студзеня 2022 года ў Буркіна-Фасо быў абмежаваны доступ да сацыяльнай сеткі [[Facebook]], якую ўлады назвалі «адным з інструментаў дэстабілізацыі ў краіне». Таксама з’явіліся паведамленні аб перабоях у рабоце [[Інтэрнэт|Інтэрнэту]]<ref name=":1" />. == Падзеі == 22 студзеня ва [[Уагадугу]] зноў пачаліся пратэсты. Пратэстоўцы патрабавалі адстаўкі ўрада і перадачы ўлады вайскоўцам<ref name=":1" />. У ноч з 22 на 23 студзеня з’явіліся паведамленні аб стральбе каля рэзідэнцыі прэзідэнта<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/13503449|title=AP: около резиденции президента Буркина-Фасо слышны выстрелы|website=ТАСС|access-date=2022-01-24}}</ref>. Улады назвалі тое, што адбылося «актамі дэманстрацыі незадаволенасці з боку вайскоўцаў»<ref name=":1" />. Армейцы патрабавалі адстаўкі ўрада, павелічэння колькасці ваеннаслужачых, выдзялення дадатковых сродкаў на барацьбу з тэрарыстамі і кампенсацыі сем’ям загінуўшых таварышаў па службе<ref name=":1" />. У ходзе стральбы была пашкоджана машына прэзідэнта<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/24/burkina-faso-president-kabore-detained-by-mutinous-soldiers|title=Burkina Faso President Kabore ‘detained’ by mutinous soldiers|website=www.aljazeera.com|access-date=2022-01-24}}</ref>. 23 студзеня з’явіліся паведамленні аб перабоях у рабоце [[сотавая сувязь |мабільнай сувязі]] і Інтэрнэту ў краіне<ref name=":1" /><ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13510025|title=На странице лидера Буркина-Фасо в Twitter появился призыв к мятежникам сложить оружие|website=ТАСС|access-date=2022-01-24}}</ref>. Быў уведзены [[каменданцкі час]], які дзейнічаў з 20:00 па 05:30<ref name=":1" />. Пратэстоўцы падпалілі штаб-кватэру кіруючай [[палітычная партыя|партыі]] «Народны рух за прагрэс»<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5180786|title=Протестующие в Буркина-Фасо разграбили штаб-квартиру правящей партии|website=www.kommersant.ru|date=2022-01-23|access-date=2022-01-24}}</ref>. Пратэсты пачаліся і ў іншых гарадах краіны, а грамадзянскія пратэстоўцы заявілі аб салідарнасці з ваеннымі<ref name=":1" />. Раніцай 24 студзеня пачалі паступаць паведамленні аб арышце Крысціяна Кабарэ на адной з ваенных баз, вайскоўцы патрабавалі ад яго сыходу ў адстаўку<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20220124/burkina-faso-1769211520.html|title=СМИ сообщили о возможном задержании президента Буркина-Фасо|website=РИА Новости|date=2022-01-24|access-date=2022-01-24}}</ref>. [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]] паведамілі аб тым, што сям’я прэзідэнта пакінула краіну<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20220124/kabore-1769187477.html|title=СМИ: семья президента Буркина-Фасо покинула страну|website=РИА Новости|date=2022-01-24|access-date=2022-01-24}}</ref>. Армейцы таксама вызвалілі асуджанага за спробу перавароту ў 2015 годзе генерала [[Жыльбэр Дэ’едэры|Жыльбэра Д’ендэрэ]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20220124/general-1769188756.html|title=СМИ: мятежники в Буркина-Фасо освободили осужденного генерала|website=РИА Новости|date=2022-01-24|access-date=2022-01-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://regnum.ru/news/3485086.html|title=В Буркина-Фасо военные мятежники освободили осуждённого генерала Дьендере|website=ИА REGNUM|access-date=2022-01-24|archive-date=24 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124180248/https://regnum.ru/news/3485086.html|url-status=dead}}</ref>. 24 студзеня прэзідэнт Буркіна-Фасо размясціў у сваім [[Twitter]] наступнае паведамленне<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://twitter.com/rochkaborepf/status/1485614809940910080|title=Notre Nation vit des moments difficiles. Nous devons en ce moment précis sauvegarder nos acquis démocratiques. J'invite ceux qui ont pris les armes à les déposer dans l'intérêt Supérieur de la Nation. C'est par le dialogue et l'écoute que nous devons régler nos contradictions.RK|website=Twitter|access-date=2022-01-24}}</ref>: {{Цытата|Наш народ перажывае цяжкія часы. Менавіта ў гэты момант мы павінны абараніць нашы дэмакратычныя дасягненні. Я заклікаю тых, хто ўзяўся за зброю, скласці яго ў імя вышэйшых інтарэсаў народа краіны. Менавіта праз дыялог мы павінны вырашыць нашы супярэчнасці.}} Прэзідэнт не ўдакладніў сваё месцазнаходжанне<ref name="автоссылка1" />. У той жа дзень група з 14 вайскоўцаў у прамым эфіры дзяржаўнага тэлеканала абвясціла аб узяцці ваеннымі ўлады ў краіне, роспуску ўрада і парламента, прыпыненні дзеяння Канстытуцыі і закрыцці межаў Буркіна-Фасо да асобага распараджэння<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://iz.ru/1281699/2022-01-24/voennye-v-burkina-faso-obiavili-o-vziatii-vlasti-v-strane-v-svoi-ruki|title=Военные в Буркина-Фасо объявили о взятии власти в стране в свои руки|author=Никита Голяшкин|website=Известия|date=2022-01-24|access-date=2022-01-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13512149|title=Военные в Буркина-Фасо объявили о взятии власти в стране в свои руки|website=ТАСС|access-date=2022-01-25}}</ref>. == Наступствы == Новы рэжым не змог ліквідаваць праблему з радыкаламі і нават саступіў некаторыя тэрыторыі джыхадзістам і іншым баевікам. 30 верасня 2022 года ў Буркіна-Фасо адбыўся [[Ваенны пераварот у Буркіна-Фасо (верасень 2022)|новы ваенны пераварот]], у выніку якога часовы прэзідэнт Поль-Анры Сандаага Даміба быў скінуты. Яго места заняў [[Ібрагім Траорэ]]. == Зноскі == {{Reflist|2}} [[Катэгорыя:Студзень 2022 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 24 студзеня]] [[Катэгорыя:2022 год у палітыцы]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя перавароты]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]] dvwu8qim2sccwjuioyie54o9dnmoq7h 0 703129 5176294 5157747 2026-08-06T08:39:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176294 wikitext text/x-wiki {{картка:Альбом|Вокладка=Вольныя танцы слухай сваё.jpg}} '''«Во́льныя та́нцы: слу́хай сваё́»''' — [[беларусь|беларускі]] [[Зборнік (музыка)|супольны альбом]], выдадзены лэйблам «[[БМАgroup]]» у [[1999 год у гісторыі музыкі|1999]] годзе. ==Гісторыя стварэння== Выдадзена Віталем Супрановічам і Сяргеем Сахаравым, першы рэліз лэйбла «[[БМАgroup]]». Назвал «Вольныя танцы» атрымалася пад уплывам ад песні «Танцы на даху» гурта «[[ULIS|Ulis]]». Выданню дыска папярэднічала серыя канцэртаў па Беларусі, які зладзіў наваўтвораны лэйбл. Усе трэкі — [[Беларуская мова|беларускамоўныя]]. Вялікай праблемай па меркаванню лэйбла была якасць запісаў, выканаўцы прыносілі песні Сяргею Сахараву на дыскетах. Аснова кампіляцыі — кампазіцыі ад вядучых рок-гуртоў краіны, як ветэранаў сцэны, так і маладых гуртоў. Агульны склад песень для кампіляцыі сфарміраваны выдаўцамі за тры гадзіны. Звядзеннем займаўся [[Сяргей Лабандзіеўскі]]. Друкавалі наклад першага беларускага CD-зборніка ў [[Ізраіль|Ізраілі]]. У сакавіку 1999 года прайшло некалькі канцэртаў-прэзентацый.<ref>{{Cite web|url=https://old.tuzinfm.by/article/4437/piersaja-bielaruskaja-cd-skladanka-volnyja-tancy.html|title=Першая беларуская CD-складанка «Вольныя танцы». Інтэрнэт-прэзэнтацыя да 20-годзьдзя (Аўдыё)|last=Будкін|first=Сяргей|authorlink=Сяргей Будкін|ref=tuzin|lang=be|website=[[Тузін Гітоў]]|date=2019-07-08|accessdate=2022-03-15|url-status=dead}}</ref> ==Спіс песень== {{tracklist | collapsed = | headline = | extra_column = | total_length = | all_writing = | all_lyrics = | all_music = | writing_credits = yes | lyrics_credits = | music_credits = | title1 = Танцы на даху | note1 = | writer1 = [[ULIS]] | lyrics1 = | music1 = | extra1 = | length1 = 5:39 | title2 = Песьня пра любоў | note2 = | writer2 = [[Мясцовы час (гурт)|Мясцовы час]] | lyrics2 = | music2 = | extra2 = | length2 = 2:59 | title3 = Ночы | note3 = | writer3 = [[Палац (гурт)|Палац]] | lyrics3 = | music3 = | extra3 = | length3 = 3:34 | title4 = Белая лебедзь | note4 = | writer4 = [[Кася Камоцкая]] | lyrics4 = | music4 = | extra4 = | length4 = 2:47 | title5 = Грай, дудар! | note5 = | writer5 = [[Камэлот]] | lyrics5 = | music5 = | extra5 = | length5 = 3:33 | title6 = Песьні пра каханьне | note6 = | writer6 = [[N.R.M.]] | lyrics6 = | music6 = | extra6 = | length6 = 4:09 | title7 = На барыкадах | note7 = | writer7 = [[Deviation]] | lyrics7 = | music7 = | extra7 = | length7 = 2:30 | title8 = Язычнік я | note8 = | writer8 = [[Znich]] | lyrics8 = | music8 = | extra8 = | length8 = 3:39 | title9 = Belarus Über Alles | note9 = | writer9 = [[Neuro Dubel]] | lyrics9 = | music9 = | extra9 = | length9 = 2:57 | title10 = Сонейка | note10 = DJ mix | writer10 = Postscriptum | lyrics10 = | music10 = | extra10 = | length10 = 5:32 | title11 = Агу, вясна | note11 = remix | writer11 = [[KRIWI]] | lyrics11 = | music11 = | extra11 = | length11 = 4:23 | title12 = Сон у трамваі | note12 = | writer12 = [[Новае Неба]] (Кася Камоцкая) | lyrics12 = | music12 = | extra12 = | length12 = 2:39 | title13 = Мая мінуўшчына | note13 = | writer13 = Склеп | lyrics13 = | music13 = | extra13 = | length13 = 5:23 | title14 = Песьня падземных жыхароў | note14 = | writer14 = N.R.M. | lyrics14 = | music14 = | extra14 = | length14 = 5:29 | title15 = Памыліўся | note15 = | writer15 = Exist | lyrics15 = | music15 = | extra15 = | length15 = 1:58 | title16 = Alarm | note16 = | writer16 = [[žygimont VAZA]] | lyrics16 = | music16 = | extra16 = | length16 = 4:05 | title17 = Гомельскі вальс | note17 = | writer17 = [[Крама (гурт)|Крама]] | lyrics17 = | music17 = | extra17 = | length17 = 5:25 }} {{зноскі}} ==Спасылкі== *[https://m.vk.com/wall-2221196_5385 «Вольныя танцы: слухай сваё»] *[https://www.svaboda.org/a/24870511.html Песьня «Танцы на даху». Група «Уліс». Альбом «Вольныя танцы», «БМА груп», 1999 г.] *[http://kamunikat.org/download.php?item=3348-19.html&pubref=3348 Вольныя танцы. Слухай сваё] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220627202200/http://kamunikat.org/download.php?item=3348-19.html&pubref=3348 |date=27 чэрвеня 2022 }} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 1999 года]] [[Катэгорыя:Беларускія музычныя зборнікі]] i1jeqwwgao8grmshjnx82m7qd3hs7m7 2 706425 5175889 5175430 2026-08-05T12:00:40Z 5175889 wikitext text/x-wiki Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў Удзельнік:Wizardist/SuppressionList Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў/Шапка Вікіпедыя:Пра нас пішуць «Чорны» спіс дзеячаў мастацтва і творчых калектываў 140-ы рамонтны завод 1-я асобная дэсантна-штурмавая рота «Беларусь» 225-ы асобны штурмавы полк (Украіна) 20 дзён у Марыупалі 38-я асобная гвардзейская дэсантна-штурмавая брыгада 3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння 558-ы авіяцыйны рамонтны завод 5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння 76-я гвардзейская дэсантна-штурмавая дывізія A1 (тэлекам-правайдар) AP$ENT ARCHE Пачатак Belcanto Airlines Belsat Music Live BYPOL BYSOL Courage (фільм) Dana Holdings Deviation Dzieciuki EcooM Goodbye бацька Hrodna.life Hučna Fest Intex-press Irdorath Kamunikat.org L’Estaca Legalize Belarus Litesound Media-Polesye MINSK (фільм) Naviband Naviny.by NEXTA Nizkiz Onliner.by Politzek.me Press Club Belarus Rada Airlines Reform.by Reform.news Regnum RT Sandvine Symbal.by Synesis Group Tor Band Trollwald Trybunał TUT.BY VAL (гурт) VII Усебеларускі народны сход Wajskowy Whrwlf YMCA Zerkalo.io А1 (тэлекам-правайдар) Аб’яднаная грамадзянская партыя Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі Аб’яднаныя дэмакратычныя сілы Беларусі Аб’яднаныя Масмедыі Абарона Сумаў (2022) Абмежаванне транзітных зносін з Калінінградскай вобласцю Абмен зняволенымі паміж Расіяй і Захадам (2024) Абсалютбанк Авантуры Пранціша Вырвіча (фільм) Авеню (спецаперацыя) Агат — электрамеханічны завод Агляд-хроніка парушэнняў правоў чалавека Агульнанацыянальнае тэлебачанне Адвакаты, пазбаўленыя ліцэнзіі ў час палітычнага крызісу ў Беларусі Адзіная кніга рэгістрацыі злачынстваў Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Аднаполы шлюб Адэса Азоў (полк МУС Украіны) Акрэсціна Аксана Іванаўна Манкевіч Акцыя Любові Ала Мікалаеўна Бодак Алана Гебрэмарыям Алег Аляксандравіч Раманаў Алег Аляксеевіч Белаконеў Алег Анатолевіч Чарнышоў Алег Андрэевіч Буяк Алег Вітольдавіч Праляскоўскі Алег Георгіевіч Давыдзенка Алег Груздзіловіч Алег Іванавіч Карповіч Алег Леанідавіч Алкаеў Алег Леанідавіч Воінаў Алег Леанідавіч Сліжэўскі Алег Мікалаевіч Бябенін Алег Мікалаевіч Гулак Алег Сяргеевіч Гайдукевіч Алег Хаменка Алена Аляксандраўна Церашкова Алена Анабэла Васілеўна Фокс Алена Маслюкова Алена Мікалаеўна Анісім Алена Раманаўна Ляшковіч Алена Сцяпанаўна Леўчанка Алесь Бяляцкі Алесь Кіркевіч Алесь Лагвінец Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч Алесь Мікалаевіч Чаркашын Алесь Пушкін Алесь Чумакоў Аліна Ігараўна Войцех Аліна Коўшык Аліса Віктараўна Рыжычэнка Алмаз (спецпадраздзяленне) Альгерд Бахарэвіч Альфа (спецпадраздзяленне КДБ) Альфа-Банк Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі Аляксандр Аляксандравіч Азараў Аляксандр Аляксандравіч Віхор Аляксандр Аляксандравіч Галкоўскі Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец Аляксандр Аляксандравіч Рахманаў Аляксандр Анатольевіч Жлутка Аляксандр Андрэевіч Нурдзінаў Аляксандр Апейкін Аляксандр Барысавіч Манцэвіч Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі Аляксандр Валер’евіч Хаджаеў Аляксандр Валянцінавіч Арановіч Аляксандр Васілевіч Аляксандр Васілевіч Пашкевіч Аляксандр Васільевіч Шакуцін Аляксандр Віктаравіч Казела Аляксандр Віктаравіч Невяроўскі Аляксандр Віктаравіч Чарвякоў Аляксандр Вячаслававіч Драган Аляксандр Генадзевіч Бахановіч Аляксандр Генрыхавіч Турчын Аляксандр Іванавіч Мароз Аляксандр Іосіфавіч Фядута Аляксандр Леанідавіч Зімоўскі Аляксандр Людвігавіч Вярсоцкі Аляксандр Мікалаевіч Зайцаў (бізнесмен) Аляксандр Мікалаевіч Івулін Аляксандр Мікалаевіч Косінец Аляксандр Міхайлавіч Здвіжкоў Аляксандр Міхайлавіч Ласякін Аляксандр Міхайлавіч Лукашук Аляксандр Міхайлавіч Радзькоў Аляксандр Паўлавіч Амельянюк Аляксандр Паўлавіч Шпакоўскі Аляксандр Пятровіч Барсукоў Аляксандр Рыгоравіч Вальфовіч Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка Аляксандр Станіслававіч Данілевіч Аляксандр Станіслававіч Сырскі Аляксандр Сцяпанавіч Рагачук Аляксандр Сяргеевіч Атрошчанкаў Аляксандр Сяргеевіч Лук’янаў Аляксандр Тадзівонавіч Гурнік Аляксандр Уладзіміравіч Дворнікаў Аляксандр Уладзіміравіч Зінгман Аляксандр Уладзіміравіч Канюк Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч Аляксандр Уладзіміравіч Францкевіч Аляксандр Уладзіслававіч Казулін Аляксандр Фёдаравіч Гарцуеў Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка Аляксандр Яраслававіч Малчанаў Аляксандра Алегаўна Раманоўская Аляксандра Віктараўна Герасіменя Аляксей Аляксандравіч Волкаў Аляксей Аляксандравіч Драчоў Аляксей Аляксандравіч Кудзін Аляксей Анатольевіч Міхалевіч Аляксей Анатолевіч Навальны Аляксей Андрэевіч Арцецкі Аляксей Антонавіч Янукевіч Аляксей Валер’евіч Дзермант Аляксей Вітальевіч Лабееў Аляксей Іванавіч Алексін Аляксей Іванавіч Шаланда Аляксей Ігаравіч Санчук Аляксей Мікалаевіч Аўраменка Аляксей Мікалаевіч Скобля Аляксей Міхайлавіч Літвін Аляксей Міхайлавіч Шыдлоўскі Аляксей Пятровіч Шкадарэвіч Аляксей Уладзіміравіч Лазараў Аляксей Уладзіміравіч Ягораў Аляксей Юр’евіч Рэзнікаў Аляксей Якаўлевіч Міхальчанка АМАП (Беларусь) Амерыканка. All included Амкадор Анастасія Аляксандраўна Булыбенка Анастасія Віктараўна Міронцава Анатоль Аляксандравіч Сівак Анатоль Анатолевіч Глаз Анатоль Анатолевіч Котаў Анатоль Васільевіч Міхнавец Анатоль Герасімавіч Цікавенка Анатоль Іосіфавіч Ляўковіч Анатоль Іосіфавіч Майсеня Анатоль Кунцэвіч Анатоль Мечыслававіч Маркевіч Анатоль Пятровіч Лапо Анатоль Сцяпанавіч Красоўскі Анатоль Уладзіміравіч Лябедзька Анатоль Уладзіміравіч Хіневіч Андрусь Такінданг Андрэй Алегавіч Саннікаў Андрэй Аляксандравіч Радаман Андрэй Аляксеевіч Раўкоў Андрэй Анатолевіч Кудзіненка Андрэй Валер’евіч Аляксандраў Андрэй Валянцінавіч Федзін Андрэй Валянцінавіч Паднябенны Андрэй Васілевіч Дынько Андрэй Віктаравіч Салавей Андрэй Гайдукоў Андрэй Генадзевіч Скурко Андрэй Генадзевіч Ягораў Андрэй Дзмітрыевіч Кароль Андрэй Дзмітрыевіч Папоў Андрэй Іванавіч Іванец Андрэй Іванавіч Суздальцаў Андрэй Іванавіч Швед Андрэй Ігаравіч Галанаў Андрэй Мікалаевіч Казакевіч Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык Андрэй Мікалаевіч Янушкевіч Андрэй Міхайлавіч Кунцэвіч Андрэй Пачобут Андрэй Сяргеевіч Краўчанка Андрэй Сяргеевіч Стрыжак Андрэй Уладзіміравіч Дзмітрыеў Андрэй Уладзіміравіч Жук Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык Андрэй Уладзіміравіч Мацук Андрэй Фёдаравіч Смаль Андрэй Ягораў Анексія Паўднёвай і Усходняй Украіны Расіяй Анжаліка Борыс Анжаліка Мельнікава Антаніна Сяргееўна Канавалава Антон Булаўскі Антон Валер’евіч Шніп Антон Гадзімавіч Матолька Апазіцыя Беларускага народнага фронту «Адраджэньне» Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь Апошняя дыктатура Еўропы Арганізаваная злачыннасць у Беларусі Арганізацыя беларускіх нацыяналістаў Аркадзь Качан Арт Сядзіба Артур Аміраў Артур Артуравіч Удрыс Артур Уладзіміравіч Фінькевіч Арцём Генадзевіч Шрайбман Арцём Уладзіміравіч Такарчук Арцемій (Кішчанка) Аршанскі авіярамонтны завод Аршанскі льнокамбінат Аршанскі станкабудаўнічы завод «Чырвоны барацьбіт» Арцём Ігаравіч Брухан АСАМ Атака на Змяіны востраў Атака на расійскі А-50 на авіябазе «Мачулішчы» Аўтазак Ахмат — сіла! Ахмат Абдулхамідавіч Кадыраў Ахматдыт Ахтырка Бабруйскі машынабудаўнічы завод Баі за Ілавайск Баі за Марыупаль (2022) Баі за Севераданэцк (2022) Баі за Херсон (2022) Баі за Чарнігаў (2022) Баі за Чарнобыль Баі за Энэргадар Байкот Беларусі і Расіі ў 2022 годзе Балаклія Банда (фільм) Банк БелВЭБ Банк ВТБ (Беларусь) Банк Дабрабыт Банк развіцця Рэспублікі Беларусь Барыс Ігаравіч Звозскаў Барыс Рагуля Барысаўскае паўстанне Барысаўскі галодны бунт (1932) Барысаўскі галодны бунт (1933) Батальён імя Кастуся Каліноўскага Батальён Тэрор Бахмут Баявая ўскалось (часопіс) БГМ Белавія Белаграпрамбанк БелаПАН Беларусафобія Беларусбанк Беларускае оптыка-механічнае аб’яднанне Беларускае Радыё Рацыя Беларускае таварыства Чырвонага Крыжа Беларускае тэлеграфнае агенцтва Беларуска-латвійскі міграцыйны крызіс (2021) Беларуская асацыяцыя журналістаў Беларуская АЭС Беларуская батальённа-тактычная група ў Казахстане Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны Беларуская дэмакратычная апазіцыя Беларуская калійная кампанія Беларуская незалежніцкая партыя Беларуская партыя аб’яднаных левых «Справядлівы свет» Беларуская партыя «Зялёныя» Беларуская партыя жанчын «Надзея» Беларуская партыя працоўных Беларуская Рада Культуры Беларуская рада культуры Беларуская рэвалюцыйная партыя (1950-я) Беларуская салідарнасць Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада) Беларуская служба Радыё «Свабода» Беларуская суполка RAZAM Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005) Беларуская цэнтральная рада Беларуская чыгунка Беларускі аўтамабільны завод Беларускі Гаюн Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт Беларускі добраахвотніцкі корпус Беларускі інстытут публічнай гісторыі Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў Беларускі металургічны завод Беларускі народны банк Беларускі народны фронт «Адраджэньне» Беларускі нацыяналізм Беларускі незалежніцкі блок Беларускі Незалежны прафсаюз Беларускі партызан Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў (1944—1957) Беларускі полк «Пагоня» Беларускі прафсаюз работнікаў радыёэлектроннай прамысловасці Беларускі ПЭН Беларускі ПЭН-цэнтр Беларускі расследавальніцкі цэнтр Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі Беларускі саюз журналістаў Беларускі фонд спартыўнай салідарнасці Беларускі Хельсінкскі камітэт Беларускія буржуазныя нацыяналісты Беларуснафта Беларусы ў Адэлаідзе Беларусы ў Брысбене Беларусы ў Каўнасе Беларусы ў Кіеве Беларусы ў Кракаве Беларусы ў Львове Беларусы ў Мельбурне Беларусы ў Нью-Ёрку Беларусы ў Перце Беларусы ў Сіднеі Беларусы Украіны Беларусь Беларусь 1 Беларусь 24 Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну Беларусь галаўнога мозгу Беларусь головного мозга Беларусь за МКАДам Беларусь і канфлікт на ўсходзе Украіны Беларусь мае быць беларускай Беларусь перадусім! Беларуськалій Бела-сіне-белы сцяг Бела-чырвона-белы сцяг Белаэранавігацыя Белая воля Белая Русь (партыя) Белгазпрамбанк Белінвестбанк Белкамунмаш Беллегпрам Беллеспаперапрам Белнафтахім Белорусский партизан Белорусы и рынок (1990) Белсат Белспецзнештэхніка Белы легіён Белшына Беспілотныя верталёты (канструктарскае бюро) Бісексуальнасць Бітва за Кіеў (2022) Бондарава Браслаўска-Дзісенскае паўстанне Брестская газета Брестский курьер Будзьма беларусамі! Бульбамуві Буча Бучанская разня Брэсцкае абласное аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі Вадзім Дзмітрыевіч Іпатаў Вадзім Іванавіч Сіняўскі Вадзім Кабанчук Вадзім Леанідавіч Лакіза Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў Вадзім Францавіч Гігін Вадзім Юр’евіч Зайцаў Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Венесуэлы Ваенная палітыка Беларусі Ваенныя спецыялісты Беларусі Вайна на ўсходзе Украіны Валер Віктаравіч Руселік Валерый Васільевіч Герасімаў Валерый Вільямавіч Цапкала Валерый Іванавіч Грамада Валерый Іосіфавіч Варанецкі Валерый Кавалеўскі Валерый Мікалаевіч Іваноў Валерый Паўлавіч Вакульчык Валерый Станіслававіч Леванеўскі Валерый Сцяпанавіч Сахашчык Валерый Уладзіміравіч Гайдукевіч Валерыя Барысаўна Касцюгова Валерыя Кустава Валнаваха ВАЛЬКІРЫЯ Валянцін Алегавіч Сукала Валянцін Валянцінавіч Байко Валянцін Стэфановіч Валянціна Аляксандраўна Гарцуева Валянціна Ігараўна Зелянкевіч Васіль Мікалаевіч Герасімаў Васіль Парфянкоў Васіль Станіслававіч Мацюшэўскі Васіль Сяргеевіч Ярмоленка Васіль Шаўчэнка Ваўчанск (Харкаўская вобласць) Вейшнорыя Веніямін (Тупека) Вера Аляксандраўна Палякова-Макей Вераніка Анатолеўна Чаркасава Вераніка Валер’еўна Цапкала Верым, можам, пераможам! Вечерний Бобруйск Вечерний Могилёв Витебский Курьер Відэазварот беларускіх навукоўцаў Візіт Аляксандра Лукашэнкі ў Зімбабвэ (2023) Віктар Алегавіч Катоўскі Віктар Аляксандравіч Лукашэнка Віктар Аляксандравіч Ляхар Віктар Барнафавіч Зураеў Віктар Генадзевіч Хрэнін Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка Віктар Іосіфавіч Ганчар Віктар Леанідавіч Акцістаў Віктар Міхайлавіч Каранкевіч Віктар Міхайлавіч Пракапеня Віктар Рыгоравіч Галаванаў Віктар Уладзіміравіч Гулевіч Віктар Уладзіміравіч Чараўко Віктар Уладзіміравіч Шэйман Віктар Уладзіміравіч Якубаў Віктар Францавіч Пранюк Вікторыя Віктараўна Міронцава Вікторыя Іванаўна Гранкоўская Вінцук Вячорка Вінцэнт Гадлеўскі Вістан Віталь Аляксеевіч Цыганкоў Віталія Анатольеўна Бандарэнка Віталь Анатольевіч Рымашэўскі Віталь Валянцінавіч Шкляраў Віталь Васілевіч Шышоў Віталь Віктаравіч Ціліжэнка Вітольд Міхайлавіч Ашурак Вольга Аляксандраўна Кавалькова Вольга Аляксандраўна Класкоўская Вольга Аляксандраўна Шпілеўская Вольга Вялічка Вольга Генадзеўна Сітнік Вольга Генадзьеўна Сяргеева Вольга Іванаўна Чупрыс Вольга Калацкая Вольга Мікалаеўна Чамаданава Вольга Славаміраўна Бондарава Вольга Уладзіміраўна Зазулінская Вольга Хіжынкова Вольга Чайчыц Вольга Яўгенаўна Карач Вольнае Глыбокае Вольнае слова Вольны хор Выбары ў Каардынацыйную раду (2024) Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2018) Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2024) Выбух на Крымскім мосце Выбух у Мінску (2008) Вызваленне палітвязняў у Беларусі (2024) Выпадак з пацаном Высакапілля Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025 Вязень сумлення Вячаслаў Антонавіч Анушкевіч Вячаслаў Віктаравіч Любавіцкі Вячаслаў Сіўчык Гавары праўду Галадаморы (Украіна) Галерэя Ў Галіна Іванаўна Захаркіна Галіна Радзівонаўна Лукашэнка Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама Ганна Канапацкая Ганна Віктараўна Красуліна Ганна Міхайлаўна Эйсмант Ганна Севярынец Ганцавіцкі час Гарызонт (прадпрыемства) Гастомэль Гаўрыіла (Глухава) Генадзь Андрэевіч Богдан Генадзь Аркадзьевіч Казакевіч Генадзь Аркадзьевіч Казакевіч Генадзь Браніслававіч Давыдзька Генадзь Валер’евіч Шутаў Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка Генадзь Мікалаевіч Мажэйка Генадзь Міхайлавіч Салавей Генадзь Пятровіч Драздоў Генадзь Уладзіміравіч Мушперт Генадзь Фёдаравіч Фядыніч Генацыд украінцаў Генацыд беларускага народа Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь Геніюш Гібель Аляксандра Коржыча Гісторыя Беларусі (мультфільм) Гісторыя пад знакам Пагоні Гомасексуальнасць Гомельскі хімічны завод Гомсельмаш Горад-герой Украіны Гродна Азот Гроза (Харкаўская вобласць) Група беларускіх ваенных спецыялістаў у Венесуэле Група Вагнера Група Ханжанкова Група Шанько ГУБАЗіК Гульня без правілаў Гульня без правілаў — 2 Гутарка старога дзеда Гутэнберг (выдавецтва) Данат Яцкевіч Данецкая Народная Рэспубліка Даніла Андрэевіч Ганчароў Даніла Віктаравіч Бандарук Дар’я Дзмітрыеўна Чульцова Дарога (фільм) Дарога на Курапаты Дзедзіч (грамадскае аб’яднанне) Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Лівіі Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Сірыі Дзейнасць ПВК «Вагнер» у ЦАР Дзень Волі Дзень Волі (фільм) Дзень вызвалення Беларусі ад белапалякаў Дзень народнага адзінства (Беларусь) Дзень палітвязняў Беларусі Дзеячы навукі і культуры Беларусі, рэпрэсаваныя пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года Дзікае паляванне (фільм) Дзікае паляванне 2 Дзмітрый Аляксандравіч Жук Дзмітрый Аляксандравіч Завадскі Дзмітрый Аляксандравіч Лукашэнка Дзмітрый Аляксандравіч Пантус Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў Дзмітрый Валер’евіч Паўлічэнка Дзмітрый Валер’евіч Уткін Дзмітрый Васільевіч Равуцкі Дзмітрый Віктаравіч Пятруша Дзмітрый Віктаравіч Шакута Дзмітрый Віталевіч Лаеўскі Дзмітрый Іосіфавіч Падрэз Дзмітрый Леанідавіч Піневіч Дзмітрый Мікалаевіч Крутой Дзмітрый Міхайлавіч Карзюк Дзмітрый Уладзіміравіч Балаба Дзмітрый Уладзіміравіч Кубараў Дзмітрый Уладзіміравіч Кучук Дзмітрый Эдуардавіч Крук Дзмітрый Юльевіч Строцаў Дзмітрый Юр’евіч Баскаў Дзмітрый Юр’евіч Гара Дзмітрый Юр’евіч Кавалёнак Дзмітрый Юр’евіч Каракін Дзмітрый Яўгенавіч Шаўцоў Дзяніс Анатолевіч Мельянцоў Дзяніс Іосіфавіч Урбановіч Дзяніс Прохараў Дзяніс Уладзіміравіч Дук Дзяніс Уладзіміравіч Пушылін Дзяніс Уладзіміравіч Сідарэнка‎ Дзяніс Урад Дзяніс Шарамецьеў Дзяніс Яўгенавіч Івашын Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь Дзяржаўны пераварот у Беларусі (1996) Добраахвотная дружына (Беларусь) Добрага вечара, мы з Украіны Дысплей (канструктарскае бюро) Дэвід Роджэр Марплз Дэкрэт аб абароне суверэнітэту і канстытуцыйнага ладу Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства Ева (карціна) Ева Вежнавец Еўраопт Еўрапейскае радыё для Беларусі Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт Жанна Барысаўна Шкурдзюк Жыве Беларусь! Жыльвінас Світоюс Жытомір Жытомірская вобласць Жыццё-маліна За Свабоду (рух) Завод дакладнай электрамеханікі Задзіночанне беларускіх студэнтаў Закон аб ленд-лізе ў абарону дэмакратыі ва Украіне ад 2022 года Запарожская АЭС Збіццё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савета Беларусі Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту Зварот літоўскіх грамадскіх дзеячаў аб забароне выкарыстання беларусамі герба «Пагоня» Зварот супраць рэпрэсій Звычайны прэзідэнт Звычайны ранак Звязда (газета) Змагары (палітычнае клішэ) Зміцер Алегавіч Казлоў Зміцер Аляксандравіч Паліенка Зміцер Апанасовіч Зміцер Дашкевіч Зміцер Колас Зміцер Чайкоўскі Знішчэнне крэйсера «Масква» Зоя Валянцінаўна Белахвосцік Зубр (маладзёжны рух) Зянон Пазняк Зянон Станіслававіч Пазняк Іван Аляксандравіч Андрушойць Іван Віктаравіч Канявега Іван Генадзевіч Марчук Іван Данілавіч Наскевіч Іван Іванавіч Галаваты Іван Іванавіч Крупко Іван Іванавіч Ціцянкоў Іван Міхайлавіч Эйсмант Іван Станіслававіч Тэртэль Іван Уладзіміравіч Кубракоў Іван Яўгенавіч Краўцоў Івонка Сурвіла Ігар Аляксандравіч Бортнік Ігар Аляксандравіч Леднік Ігар Аляксандравіч Лосік Ігар Аляксандравіч Ляшчэня Ігар Аляксандравіч Марзалюк Ігар Аляксеевіч Ярмолаў Ігар Анатолевіч Маршалаў Ігар Анатольевіч Плышэўскі Ігар Васільевіч Карпенка Ігар Васільевіч Ляшэнка Ігар Віктаравіч Петрышэнка Ігар Вячаслававіч Любавіцкі Ігар Вячаслававіч Мельнікаў Ігар Генадзевіч Ласіцкі Ігар Іванавіч Бузоўскі Ігар Ніканавіч Кузняцоў Ігар Паўлавіч Бурмістраў Ігар Пятровіч Барысаў Ігар Пятровіч Логвінаў Ігар Пятровіч Сергеенка Ігар Пятровіч Тур Ігар Раманавіч Банцар Ігар Уладзіміравіч Аліневіч Ігар Уладзіміравіч Луцкі Ігнат Арцёмавіч Місурагін Ідэалагічная работа ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь Ідэалогія беларускай дзяржавы Ізалятар часовага ўтрымання Ізюм Ізюмскія брацкія магілы Ілья Васілевіч Салей Ілья Сільчукоў Ілья Хрэнаў Ілья Ясінскі Інструкцыя па транслітарацыі Інстытут генетыкі і цыталогіі НАН Беларусі Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі Інтэграл (кампанія) Інтэрнацыянальны легіён тэрытарыяльнай абароны Украіны Інтэрнэт у Беларусі Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978 Ірпінская дэкларацыя Ірпінь Ірына Алегаўна Леўшына Ірына Аляксандраўна Цэлікавец Ірына Барысаўна Акуловіч Ірына Сцяпанаўна Абельская Ірына Уладзіміраўна Дрыга Ірына Уладзіміраўна Шчасная Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» Каардынацыйная рада (Беларусь) Каардынацыйная рада 3-га склікання Калі кветкі не маўчаць Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь Камуністычная партыя Беларусі Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ Канстанцін Аляксандравіч Якаўлеў Канстанцін Генадзевіч Моластаў Канстанцін Канстанцінавіч Шульган Канстанцін Фёдаравіч Бычак Канстытуцыйная камісія (2021) Канфлікт вакол літвінізму ў Літве Карагодная справа Кастусь Каліноўскі Касцёл Святога Сымона і Святой Алены Кася Вітальеўна Будзько Катаванні ў Беларусі Катастрофа Іл-76 у Белгародскай вобласці Катэгорыя:Рэпрэсаваныя беларускія вікіпедысты Катэгорыя:Супрацоўнікі Савета бяспекі Рэспублікі Беларусь Каханую не аддаюць! Кахоўскае вадасховішча Кахоўская ГЭС Кацярына Анатольеўна Барысевіч Кацярына Андрэева (беларуская журналістка) Кацярына Андрэеўна Сныціна Кацярына Сяргееўна Дунцова Кацярына Эдуардаўна Каланчук-Ваданосава Керч Кібератака на дзяржаўныя сайты Украіны (2022) Кіберпартызаны Кіеў Кім Андрэевіч Самусенка Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Кірыл (Патрыярх Маскоўскі) Кірыл Яўгенавіч Коктыш Клёк Штучны Колеры нацыі КП у Беларусі Край (арганізацыя) Крушэнне Embraer Legacy пад Кужэнкіна Крыж Заслугі БКА Крымскі мост Крымскі рэйд ГУР МА Украіны 2023 Крысціна Дробыш Крысціна Сяргееўна Ціманоўская Крыўя (цэнтр этнакасмалогіі) Ксенія Алегаўна Луцкіна Ксенія Сырамалот Культурны цэнтр «Корпус» Купала (фільм) Купалаўцы Курская вобласць Лабатамія (фільм) Лагон Лакафарба Ларыса Геніюш Ларыса Фёдараўна Шчыракова Лаўжы ЛГБТ Леанід Іванавіч Пасечнік Леанід Канстанцінавіч Заяц Леанід Леанідавіч Судаленка Легіён «Свабода Расіі» Лера Яскевіч Лесбіянства Леў Яўстаф’евіч Крыштаповіч Ліберальна-дэмакратычная партыя (Беларусь) Лідзія Міхайлаўна Ярмошына Лізавета Сяргееўна Пракопчык Лілія Рыгораўна Козырава Лілія Уладзіміраўна Уласава Ліцвінства Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта Логвінаў (выдавецтва) Луганская Народная Рэспубліка Любанскія музыкі (гурт) Людміла Леанідаўна Гладкая Лявон Пятровіч Баршчэўскі Магілёўскі металургічны завод Магутны Божа Маёнтак Падароск Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод Максім Аляксандравіч Знак Максім Баграцоў Максім Барысавіч Шундалаў Максім Лепушэнка Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў Максім Юр’евіч Недасекаў Маладая Беларусь (рух) Малады Фронт Маладыя сацыял-дэмакраты — Маладая Грамада Маладыя Хрысціянскія Дэмакраты Маланка Медыя Маналіт (прадпрыемства) Марат Сяргеевіч Маркаў Маргарыта Аляксандраўна Ляўчук Маргарыта Паўлаўна Ворыхава Марк Аляксандравіч Антонаў Марк Ізрайлевіч Бернштэйн Мартыралог Беларусі Марфа Рабкова Марш за свабоду Марына Васілеўна Золатава Марына Вітальеўна Васілеўская Марына Мікалаеўна Шаптурэнка Марына Уладзіміраўна Аўсяннікава Марыупаль Марыя Аляксандраўна Калеснікава Марыя Каленік Марыяна Акіндзінаўна Шчоткіна Масавае забойства на ваенным палігоне ў Белгародскай вобласці Масква (ракетны крэйсер) Мачулішчы (аэрадром) Медаль «Беларускія Вэтэраны на Чужыне» Медаль «Гонар і Годнасць» Медаль «За плённую працу на карысць Беларусі» Медаль да 40-х угодкаў Другога Усебеларускага кангрэсу Медаль да 60-й гадавіны абвяшчэння незалежнасці БНР Медаль да стагоддзя БНР Медаль да тысячагоддзя Беларусі Медаль за баявыя заслугі (Рада БНР) Медаль Няскораных (Ларысы Геніюш) Медаль ордэна Пагоні Медаль Партызана Медаль Францыска Скарыны (Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі) Мерыем Рашыдаўна Герасіменка Міграцыйны крызіс на мяжы паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам (2021) Міграцыйны крызіс у Літве (2021) Міжнародна-прававы статус ДНР і ЛНР Міжнародны легіён тэрытарыяльнай абароны Украіны Міжнародныя санкцыі супраць Беларусі Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць) Мікалай Алегавіч Брэдзелеў Мікалай Аляксандравіч Дзядок Мікалай Аляксандравіч Лукашэнка Мікалай Аўтуховіч Мікалай Брэдзелеў ‎ Мікалай Віктаравіч Статкевіч Мікалай Георгіевіч Казлоў Мікалай Іванавіч Гусеў Мікалай Іванавіч Лазавік Мікалай Іванавіч Чаргінец Мікалай Ігаравіч Сасеў Мікалай Леанідавіч Страха Мікалай Мікалаевіч Варабей Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў Мікалай Мікалаевіч Шарснёў Мікалай Мікалаевіч Халезін Мікалай Мінкевіч Мікалай Міхайлавіч Рагашчук Мікіта Валер’евіч Мешчаракоў Мікіта Мелказёраў Мікіта Найдзёнаў Мікіта Паўлавіч Афанасьеў Мікіта Сяргеевіч Крыўцоў Мікіта Уладзіміравіч Салавей Мікола Ільін Мікола Папека Мікола Пачкаеў Міліцыя Рэспублікі Беларусь Мінатор-Сэрвіс Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь Міністэрства абароны Украіны Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь Мінск (гасцініца) Мінскае абласное аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі Мінская праўда Мінскі аўтамабільны завод Мінскі завод колавых цягачоў Мінскі завод шасцерняў Мінскі НДІ радыёматэрыялаў Мінскі падшыпнікавы завод Мінскі станкабудаўнічы завод імя С. М. Кірава Мінскі трактарны завод Мінскі электратэхнічны завод імя В. І. Казлова Міхаіл Вячаслававіч Грыб Міхаіл Іванавіч Пастухоў Міхаіл Міхайлавіч Жызнеўскі Міхаіл Рыгоравіч Баразна Міхаіл Сафарбекавіч Гуцарыеў Міхаіл Сяргеевіч Орда Міхаіл Уладзіміравіч Фішман Міхал Апанасавіч Вітушка Міхась Шэка Мія Сяргееўна Міткевіч Мова (раман) Мова нанова Моладзевы блок Моладзь БНФ МТБанк Муры (альбом) Мэлітопаль Мяцеж ПВК «Вагнер» Навукова-даследчы інстытут электронных вылічальных машын Надзвычайнае становішча ў Польшчы (2021) Надзея Андрэеўна Ермакова Надзея Мікалаеўна Каткавец Надзея Робертаўна Калач Налёт на Навагрудак Напад на цягнік каля станцыі Слаўнае Народнае антыкрызіснае ўпраўленне Народная Воля Народная Воля (газета) Народныя амбасады Беларусі Наста Дашкевіч (Палажанка) Настоящее Время Наступ (фракцыя) Наталля Алегаўна Дуліна Наталля Аляксандраўна Карповіч Наталля Андрэеўна Каляда Наталля Іванаўна Качанава Наталля Мікалаеўна Эйсмант Наталля Рыгораўна Абрашына-Жадаева Наталля Сцяпанаўна Васілевіч Наталля Уладзіміраўна Карнеева Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч Наталля Хершэ Нафтан (прадпрыемства) Нацыянал-бальшавісцкая партыя Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь Нацыянальны аэрапорт Мінск Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі Наша Ніва (1991) Не бойся! Негвалтоўнае супраціўленне Нёман (тытунёвая фабрыка) Нікан Мікуліч Ніна Багінская Нобелеўскія лаўрэаты з Беларусі Новачаркаск (карабель) Новая Беларусь (грамадская платформа) Новости Бобруйска Новы Час (газета) НТБ-Беларусь Нямецка-беларускае таварыства ОптiКурс Ордэн «Пагоня — Жыве Беларусь!» Ордэн Зялезнага Рыцара Ордэн Пагоні Ордэр на арышт Уладзіміра Пуціна Офіс Святланы Ціханоўскай Офіс Ціханоўскай Павел (Панамароў) Павел Аляксандравіч Пернікаў Павел Антонавіч Шурмей Павел Белавус Павел Генадзевіч Усаў Павел Іванавіч Мажэйка Павел Ізотавіч Якубовіч Павел Латушка Павел Мікалаевіч Белавус Павел Мікалаевіч Лёгкі Павел Мікалаевіч Муравейка Павел Мікалаевіч Спірын Павел Русланавіч Мазько Павел Рыгоравіч Шарамет Павел Севярынец Павел Суслаў Павел Тапузідзіс Павел Уладзіміравіч Ларчык Павел Усаў Павел Усеваладавіч Церашковіч Павел Юр’евіч Вінаградаў Пагоня Пагоня (атрад) Пагоня (гімн) Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021) Пагром незалежных медыя ў Беларусі (2021) Пад шэрым небам Падручны расійска-крыўскі (беларускі) слоўнік Палессе (прадпрыемства) Паліна Сяргееўна Шарэнда-Панасюк Паліна Шарэнда-Панасюк Палітычныя зняволеныя Палітычныя партыі Беларусі Палітычныя рэпрэсіі Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года) Палітычныя рэпрэсіі ў Жлобіне пасля выбараў 2020 года Памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Папасна Паперы Пандоры Папраўчая калонія № 22 Папраўчая калонія № 17 (Шклоў) Парламенцкія выбары ў Беларусі (2000) Парламенцкія выбары ў Беларусі (2008) Парламенцкія выбары ў Беларусі (2012) Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016) Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024) Партал:Беларусь/Праўладны ліст спартсменаў Партызанскі атрад атамана Ангела Партызанскі атрад атамана Піўня Партызанскі атрад атамана Чорта Партыя БНФ Парытэтбанк Паўночнае ззянне Паўночны Воўк (гурт) Пахне чабор (лозунг) Паходня (таварыства) Пашпарт «Новай Беларусі» Пашпарт Нансена Андрэй Юр’евіч Паўлючэнка ПВК «Вагнер» Пеленг (кампанія) Пераклад Новага Запавету Фёдара Клімчука Перамовы паміж Украінай і Расіяй (2022) Перастрэлка ў Мінску 28 верасня 2021 года Пётр Аляксандравіч Пархомчык Пётр Аляксеевіч Кірычэнка Пётр Пятровіч Марчанка Пётр Пятровіч Міклашэвіч Пётр Рудкоўскі Пётр Янавіч Рудкоўскі Пінская справа Пішчалаўскі замак Планета (гасцініца, Мінск) Плошча (фільм) Плошча-2006 Плошча 2010 Плошча Перамен Плынуць вятры Плюшавы дэсант Полацк-Шкловалакно Полк Каліноўскага Помнік беларусам, якія загінулі за Украіну Права на волю Праваабаронцы за свабодныя выбары Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання ў Беларусі Праваабарончы цэнтр «Вясна» Праваабарончыя праблемы, звязаныя з падаўленнем беларускіх пратэстаў 2020 года Прававая ініцыятыва (Беларусь) Правы альянс Правы ЛГБТ у Беларусі Правы рэванш Правы сектар Правы чалавека ў Беларусі Прапаганда ў Беларусі Прапойскае паўстанне Пратэсты супраць будаўніцтва акумулятарнага завода пад Брэстам Пратэсты супраць інтэграцыі з Расіяй Пратэсты ў Беларусі (2017) Пратэсты ў Беларусі (2011) Пратэсты ў Беларусі (2020—2021) Пратэсты ў Мінску 19—25 сакавіка 2006 года Пріорбанк Прохараў Прывід Кіева Прымусовая дэпартацыя з Беларусі Прымусовыя пакаянныя відэа ў Беларусі Прэзідыум Усебеларускага народнага сходу Прэзідэнт Беларусі Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006) Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020) Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025) Пуцін хуйло! Пуцінізм Рада Беларускай Народнай Рэспублікі Разам (партыя) Разбуры турмы муры Ракетны абстрэл Дэлятына Ракетны абстрэл Украіны 14 студзеня 2023 года Ракетны абстрэл Украіны 8 ліпеня 2024 года Ракетны ўдар па авіябазе Мілерава (2022) Ракетны ўдар па Крывым Рогу 4 красавіка 2025 года Ракетны ўдар па тэрыторыі Польшчы (2022) Раман Аляксандравіч Галоўчанка Раман Аркадзьевіч Забела Раман Бандарэнка Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч Раман Ігаравіч Бандарэнка Раман Мікалаевіч Гаеў Раман Падаляка Раман Уладзіміравіч Падаляка Рамзан Ахматавіч Кадыраў Раніца з Белсатам Расійска-ўкраінская вайна Расійска-ўкраінская кібервайна Расійска-ўкраінскі крызіс (2021—2022) Расійская акупацыя Данецкай вобласці Расійская акупацыя Жытомірскай вобласці Расійская акупацыя Запарожскай вобласці Расійская акупацыя Кіеўскай вобласці Расійская акупацыя Крыма Расійская акупацыя Мікалаеўскай вобласці Расійская акупацыя Харкаўскай вобласці Расійская акупацыя Херсонскай вобласці Расія Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі Расціслаў Алегавіч Стэфановіч Расціслаў Уладзіміравіч Шавель Рашызм Роза Маратаўна Турарбекава РубіСтар Ружанскія могілкі (Слонім) Руквуд (могілкі) Русіфікацыя Беларусі Руслан Уладзіміравіч Акостка Руслан Яўгенавіч Равяка Русский военный корабль, иди на хуй Рух (часопіс) Рыгор Аляксеевіч Васілевіч Рыгор Андрэевіч Кастусёў Рыгор Астапеня Рыгор Юр’евіч Азаронак Рэвалюцыйнае дзеянне Рэгіна Мікалаеўна Саркісава Рэгіянальная газета Рэгіянальная групоўка войск Беларусі і Расіі Рэжым Лукашэнкі Рэйкавая вайна ў Беларусі падчас расійска-ўкраінскай вайны Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпэдыстаў (з 2022) Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022) Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў Рэспубліканская партыя працы і справядлівасці Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі Рэферэндум у Беларусі (1995) Рэферэндум у Беларусі (2022) Сабакі Эўропы (раман) Сабачку! Салідарнасць (газета) Санцзян-Волат САХР (Беларусь) Саша 3 % Саша 3% Саша Філіпенка Саюз актыўнай барацьбы Саюз беларускай моладзі Саюз беларускіх пісьменнікаў Саюз палякаў на Беларусі Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005) Саюз супольнай справы СБ. Беларусь сегодня Сбер Банк (Беларусь) Свабода слова ў Беларусі Свабоднае аб’яднанне спартсменаў Беларусі Свабодны прафсаюз Беларускі Свабодны прафсаюз металістаў Сведкі Іеговы Сведкі Іеговы ў Расіі Светлагорскхімвалакно Свядомыя (палітычнае клішэ) Свята-Елісавецінскі манастыр (Мінск) Святлана Аляксандраўна Алексіевіч Святлана Анатольеўна Любецкая Святлана Георгіеўна Ціханоўская Святлана Калінкіна Святлана Міхайлаўна Кудзеліч Святлана Пятроўна Кацуба Святлана Уладзіміраўна Анікей Севастопаль Сілы спецыяльных аперацый (Беларусь) Сілы тэрытарыяльнай абароны Узброеных сіл Украіны Скандал вакол вечарынкі Насці Іўлеевай Слава Камісаранка Славамір Адамовіч Славянскі Базар у Віцебску Следчы ізалятар КДБ Беларусі Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь Слонімскі край Смяротная кара ў Беларусі Сонца Перамогі Соф’я Андрэеўна Сапега Спіс беларусаў, якія загінулі за Украіну Спіс беларусаў, якія загінулі падчас расійска-ўкраінскай вайны Спіс войнаў Беларусі Спіс дэлегатаў Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання Спіс загінулых падчас пратэстаў у Беларусі (2020—2021) Спіс знішчаных або пашкоджаных устаноў адукацыі падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Спіс знішчаных могілак і мемарыялаў жаўнераў Арміі Краёвай у Беларусі Спіс культавых пабудоў, значна пашкоджаных падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Спіс людзей, арыштаваных за рэдагаванне Вікіпедыі Спіс музеяў, разбураных падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Спіс палітвязняў Беларусі (2020—2021) Спіс расійскіх генералаў, якія загінулі падчас уварвання ва Украіну Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб Спіс тэатральна-відовішчных устаноў, значна пашкоджаных падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Справа «0 праміле» Справа «Армія з народам» Справа «Беларускага Гаюна» Справа TUT.BY Справа аб змове з мэтай захопу ўлады ў Беларусі (2021) Справа аб спробе перавароту ў Беларусі (2021) Справа аналітыкаў Ціханоўскай Справа Аўтуховіча Справа журналістаў Белсата Справа Марыі Калеснікавай і Максіма Знака Справа менеджараў Белгазпрамбанка Справа студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ Справа ўрачоў (Беларусь) Справа Ціманоўскай Справа Ціханоўскага і іншых Справы па абвінавачванню ў тэрарызме ў Беларусі ў 2020—2021 гадах Станіслаў Васілевіч Зась Станіслаў Яўгенавіч Данілюк СтанкаГомель СтатусБанк СТБ Стоп таракан! Страх у краіне спакою Страявы вайсковы статут Сустрэча Дональда Трампа і Уладзіміра Зяленскага (2025) Сустрэча Уладзіміра Зяленскага і Дональда Трампа ў Белым доме (2025) Сустрэча ў Рамштайне Схема БЧБ Сцягі раёнаў Сцяпан Аляксандравіч Пуціла Сцяпан Георгіевіч Папоў Сцяпан Мікалаевіч Сухарэнка Сцяпан Сяргеевіч Латыпаў Сямён Уладзіміравіч Пегаў Сяргей Алегавіч Дарафееў Сяргей Аляксандравіч Бяспалаў Сяргей Аляксандравіч Гусачэнка Сяргей Аляксандравіч Падсасонны Сяргей Аляксандравіч Сыранкоў Сяргей Аляксеевіч Каліноўскі Сяргей Будкін Сяргей Бульба Сяргей Валер’евіч Аксёнаў Сяргей Валер’евіч Волкаў Сяргей Васілевіч Бесараб Сяргей Васілевіч Гайдукевіч Сяргей Васілевіч Казека Сяргей Вячаслававіч Чалы Сяргей Дылеўскі Сяргей Іванавіч Дубавец Сяргей Іосіфавіч Навумчык Сяргей Кужугетавіч Шайгу Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі Сяргей Мікалаевіч Хаменка Сяргей Міхайлавіч Сівец Сяргей Міхайлавіч Усцінаў Сяргей Паўлавіч Абламейка Сяргей Пятровіч Рубніковіч Сяргей Сямёнавіч Цяцерын Сяргей Сяргеевіч Альшэўскі Сяргей Сяргеевіч Спарыш Сяргей Уладзіміравіч Гунь Сяргей Уладзіміравіч Курыленка Сяргей Уладзіміравіч Марцэлеў Сяргей Уладзіміравіч Суравікін Сяргей Фёдаравіч Алейнік Сяргей Якаўлевіч Аземша Сяргей Яўгенавіч Глазырын Тадэвуш Валянцінавіч Варановіч Тадэвуш Кандрусевіч ТАЕ Авія Такмак (Украіна) Тактычная група «Беларусь» Тамара Міхайлаўна Алпеева Тарас Тарналіцкі Таццяна Аляксандраўна Каравенкава Таццяна Валер’еўна Вадалажская Таццяна Валер’еўна Шчытцова Таццяна Васільеўна Канеўская Таццяна Ласіца Таццяна Мікалаеўна Караткевіч Таццяна Сямёнаўна Бойка Таццяна Уладзіміраўна Звярко Таццяна Уладзіміраўна Мартынава Ток (ток-шоу) Томаш Шміт Трансгендарнасць Трыбуна (вэб-партал) У гушчарах Уварванне Расіі ва Украіну (2022) Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022) Удзельнік:Tomasz Bladyniec Удзельнік:Tomasz Bladyniec/Brudnopis Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі Узброеныя сілы Украіны Украінская акупацыя Курскай вобласці Уладзімір Аляксандравіч Базанаў Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі Уладзімір Аляксандравіч Калач Уладзімір Аляксандравіч Лобач Уладзімір Аляксеевіч Дудараў Уладзімір Андрэевіч Дворнік Уладзімір Аркадзьевіч Астапенка Уладзімір Барысавіч Пярцоў Уладзімір Васілевіч Русакевіч Уладзімір Віктаравіч Барадач Уладзімір Віктаравіч Калач Уладзімір Дзям’янавіч Ягораў Уладзімір Іванавіч Качаткоў Уладзімір Іванавіч Хільмановіч Уладзімір Ірдарат Уладзімір Мікалаевіч Канаплёў Уладзімір Мікалаевіч Лабковіч Уладзімір Міхайлавіч Падгол Уладзімір Някляеў Уладзімір Паўлавіч Андрэйчанка Уладзімір Паўлавіч Пефціеў Уладзімір Рубінчык Уладзімір Сідлярэвіч Уладзімір Сцяпанавіч Каранік Уладзімір Сяргеевіч Паўлоўскі Уладзімір Уладзіміравіч Гарох Уладзімір Уладзіміравіч Макей Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч Уладзімір Уладзіміравіч Навумаў Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін Уладзімір Юр’евіч Каракін Уладзімір Якаўлевіч Цэслер Уладзіслаў Валер’евіч Ноздрын Уладзіслаў Віктаравіч Макавецкі Уладзіслаў Уладзіміравіч Кавалёў Унія (хор) Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь Урок беларускай мовы Усебеларускі народны сход Усевалад Вячаслававіч Янчэўскі Усевалад Родзевіч Установы Беларусі, закрытыя за падтрымку пратэстнага руху Федэральная служба войскаў нацыянальнай гвардыі Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі Фонд салідарнасці BYSOL Франак Вячорка Х-22 Хазалбек Бахцібекавіч Атабекаў Харкаў Харкаўскае контрнаступленне Узброеных сіл Украіны (2022) Хартыя’97 Харчовы крызіс у Беларусі (2025) Херсон Херсонская вобласць Хрысціянская візія Цэзар Кунікаў (карабель) Цэль (Асіповіцкі раён) Цэнтр новых ідэй Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Чайлдфры Чарговы дзень пад акупацыяй Чарнабаіўка (Білазэрскі раён) Чарнігаў Чарнобыльскі шлях Часам не да законаў Часіў Яр Чорны кот (арганізацыя) Чорны спіс Еўрасаюза Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2021 Чэслаў Сэнюх Шаблон:Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі Шаблон:Баявыя дзеянні расійскага ўварвання ва Украіну Шаблон:Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні Шаблон:Беларусь і расійска-ўкраінская вайна Шаблон:Ваенныя злачынствы падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Шаблон:Гарады-героі Украіны Шаблон:Зніклыя беларусы Шаблон:Кацярына Ваданосава Шаблон:Лукашэнка Шаблон:Палітычны крызіс у Беларусі Шаблон:Пратэсты ў Беларусі Шаблон:Старшыні БСДП Шаблон:Страты падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Шаблон:Уварванне Расіі ва Украіну Шаблон:Узнагароды БНР Шляхціч (гурт) Штаб БКА Што Расія павінна зрабіць з Украінай Што трэба ведаць кажнаму беларусу Шчакатоўскі лес Шыпшына (літаратурнае аб'яднанне) Эдуард Аляксандравіч Пальчыс Эдуард Анатолевіч Лобаў Эдуард Віктаравіч Бабарыка Экалагічныя наступствы расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі Экстрэмісцкае фарміраванне Эміграцыя з Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года Энэргадар Это Минск, детка Это Минск, детка! Юлія Анатолеўна Арцюх Юлія Анатольеўна Марчанка (Юніцкая) Юлія Вісарыёнаўна Чарняўская Юлія Вітальеўна Слуцкая Юлія Міцкевіч Юнацкі спеўнік Юрась Зянковіч Юрка Геніюш Юрый Аляксандравіч Дракахруст Юрый Аляксандравіч Чыж Юрый Васілевіч Казіятка Юрый Віктаравіч Назараў Юрый Віктаравіч Хадыка Юрый Вітольдавіч Шулейка Юрый Генадзьевіч Назаранка Юрый Захаранка Юрый Іванавіч Губарэвіч Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі Юрый Леанідавіч Сівакоў Юрый Мікалаевіч Падабед Юрый Міхайлавіч Селівёрстаў Юрый Уладзіміравіч Азаронак Юрый Уладзіміравіч Юрчанка Юрый Хаджымуратавіч Караеў Ябацька Ябацькі Ягор Аляксандравіч Марціновіч Ягор Віктаравіч Лебядок Ягор Мешчаракоў Язэп Навумавіч Гуцька Язэп Сажыч Якуб Харэўскі Яна Іванаўна Арабейка Янка Геніюш Янка Кудрук Янушкевіч (выдавецтва) Яўген Аляксандравіч Красулін Яўген Васільевіч Пятроў Яўген Віктаравіч Прыгожын Яўген Жыхар Яўген Меркіс Яўген Сяргеевіч Васьковіч Яўген Юр’евіч Афнагель cm6awktu27jogzu6tpimaey6ejirh5m 0 712004 5175923 4616462 2026-08-05T12:56:01Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5175923 wikitext text/x-wiki {{ДД |імя = Жан-Крыстоф Мітэран |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} {{цёзкі2|Мітэран}} '''Жан-Крыстоф Мітэран''' ({{lang-fr|Jean-Christophe Mitterrand}}; нар. [[19 снежня]] [[1946]]) — саветнік [[Прэзідэнт Францыі|прэзідэнта Францыі]] па афрыканскім справах (1986—1992 гг.), бізнесмен, [[журналіст]], сын былога французскага прэзідэнта [[Франсуа Мітэран]]а. == Біяграфія == Мітэран нарадзіўся ў горадзе [[Булонь-Біянкур]] у 1946 годзе. У маладосці быў карэспандэнтам газеты ''Agence France Presse''. Некаторы час жыў у [[Маўрытанія|Маўрытаніі]]<ref name=RFI>[http://www.rfi.fr/actufr/articles/057/article_30518.asp Jean-Christophe Mitterrand joue les victimes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181101055158/http://www.rfi.fr/actufr/articles/057/article_30518.asp |date=1 лістапада 2018 }}, ''RFI'', 16 September 2004</ref>. У 1990-х гадах Жан-Крыстоф Мітэран разам з расійскім бізнесменам [[Аркадзь Аляксандравіч Гайдамак|Аркадзем Гайдамакам]] быў замяшаны ў скандале па гандлі зброяй у [[Афрыка|Афрыцы]] ([[Анголагейт]]). Паводле наяўнай інфармацыі, ён выконваў ролю пасярэдніка паміж расійскімі гандлярамі зброі і ўрадам [[Ангола|Анголы]] на чале з [[Жазэ Эдуарду душ Сантуш]]ам, арганізуючы незаконную перавозку ўзбраення з [[РФ|Расіі]] ў Афрыку. 22 снежня 2000 года Мітэран, па асабістаму загаду магістрата Піліпа Кур’е, заключаны ў турму Сантэ ў [[Парыж]]ы, адкуль выйшаў ужо 11 студзеня 2001 года<ref name=RFI/><ref name=Express>[http://www.lexpress.fr/info/france/dossier/falcone/dossier.asp?ida=418626 Jean-Christophe Mitterrand libéré] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001030636/http://www.lexpress.fr/info/france/dossier/falcone/dossier.asp?ida=418626 |date=2007-10-01 }}, ''L’Express'', 15 January 2001</ref>. Аднак 4 ліпеня яму было прад’яўленае новае абвінавачванне па незаконнаму абароту зброі, таксама звязанага з Анголай<ref name=Chrono>[http://www.lexpress.fr/info/france/dossier/falcone/dossier.asp?ida=418627 Chronology of the Angolagate] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930224047/http://www.lexpress.fr/info/france/dossier/falcone/dossier.asp?ida=418627 |date=2007-09-30 }}, ''L’Express'', 16 October 2002</ref>. 17 кастрычніка 2001 года супраць Жан-Крыстафа Мітэрана вылучаны новыя абвінавачванні, але ўжо па факце [[карупцыя|карупцыі]]<ref name=Express/>. Суд абклаў яго штрафам у памеры 600 000 [[еўра]] за ўхілення ад выплаты падаткаў<ref name=RFI/>. {{Зноскі}} == Літаратура == * Jean-Christophe ''Mitterrand, Mémoire meurtrie'', Paris, Éditions Plon, 2001, 216 p.  * Jean-Christophe Mitterrand, ''Jean-Christophe Mitterrand, le fils d'à côté'', Sainte-Marguerite sur Mer, France, Éditions des Équateurs, 2010. {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Францыі]] [[Катэгорыя:Журналісты Францыі]] {{DEFAULTSORT:Мітэран Жан-Крыстоф}} 2ppnuiqdi7tjza8jfmol10im1hj45la 0 712530 5175917 4157092 2026-08-05T12:46:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175917 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Быдгашцкая ратуша''' — гатычна-рэнесансны будынак, пабудаваны для рэзідэнцыі муніцыпальных улад Быдгашчы, які стаяў пасярод плошчы [[Стары Рынак (Быдгашч)|Старога Рынку]] ў [[Быдгашч]]ы ў 1515—1834 гадах. == Гісторыя == Ратуша ў Быдгашчы была пабудавана ў цэнтральнай частцы Старой Рынкавай плошчы. Самая ранняя згадка аб будынку датуецца 1446 годам. У 1509—1519 гадах яна была пашыраны. Будынак ратушы дамінаваў у цэнтры плошчы да 1834 года<ref>[https://pomorska.pl/jeszcze-w-tym-roku-moze-ruszyc-przebudowa-plyty-bydgoskiego-rynku-wczesniej-bedziemy-tu-swiadkami-wykopalisk/ar/7135399 Jeszcze w tym roku może ruszyć przebudowa płyty bydgoskiego rynku. Wcześniej będziemy tu świadkami wykopalisk]</ref>. Ратуша была разабраны ў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]]. Сёння падмурак схаваны пад рынкавай плошчай, а яго контуры выкладзены гранітнымі плітамі чырванага колера<ref>{{Cite web |url=https://visitbydgoszcz.pl/pl/odkryj/trasy-zwiedzania/4135-bydgoszcz-staropolska-trasa-zwiedzania |title=BYDGOSZCZ STAROPOLSKA |access-date=8 ліпеня 2022 |archive-date=26 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526113241/https://visitbydgoszcz.pl/pl/odkryj/trasy-zwiedzania/4135-bydgoszcz-staropolska-trasa-zwiedzania |url-status=dead }}</ref>. <gallery> Illustrierter Fuhrer durch Bromberg und Umgebung. 1940 (91790981).jpg Быдгашцкая ратуша 1.jpg|Месца, дзе раней стаяла ратуша Быдгашцкая ратуша 2.jpg|Месца, дзе раней стаяла ратуша Быдгашцкая ратуша.jpg|Месца, дзе раней стаяла ратуша </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.turystyka.bydgoszcz.pl/art/35/ratusz-dawne-kolegium-jezuickie.html Ratusz (dawne kolegium jezuickie)] * [https://tygodnikbydgoski.pl/bydgoszcz/zarys-ratusza-w-plycie-starego-rynku-22-01-19 Zarys ratusza w płycie Starego Rynku] * [https://bydgoszcz.wyborcza.pl/bydgoszcz/51,128852,13703926.html#S.galeria-K.C-B.1-L.1.duzy Tajemnice Starego Rynku. Stał na nim ratusz] [[Катэгорыя:Славутасці Быдгашча]] [[Катэгорыя:Ратушы Польшчы]] qzozoe9el4ytjz7dtcw2f8mni3aa8mh 0 719079 5176080 5131462 2026-08-05T19:11:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176080 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Максімовіч}} '''Валерый Аляксандравіч Максімовіч''' (нар. {{ДН|21|3|1962}}, в. [[Траянец]], [[Плешчаніцкі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі паэт, [[літаратуразнаўца]], крытык, аўтар вучэбных і вучэбна-метадычных дапаможнікаў для вышэйшай школы і настаўнікаў. [[Доктар філалагічных навук]] (2003). == Біяграфія == Пасля заканчэння Бялянскай ВШ (1977) і Завішынскай СШ (1979) навучаўся ў тэхнічным вучылішчы № 76 электронікі (г. [[Мінск]]), працаваў слесарам-інструментальшчыкам 4 разрада вытворчага аб’яднання «[[Інтэграл (кампанія)|Інтэграл]]». Служыў у [[Савецкая Армія|Савецкай арміі]] (1980—1982, [[ГДР]]). Навучаўся на падрыхтоўчым аддзяленні [[БДУ]] (1983—1984). У 1989 годзе скончыў [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Беларуская і руская мова і літаратура». Педагагічную працу пачаў у Зарэчанскай базавай школе [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]]. У 1989—1992 гадах — аспірант кафедры беларускай літаратуры філалагічнага факультэта БДУ. У 1993 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Паэзія „Узвышша“: эстэтыка слова і асаблівасці паэтычнага майстэрства» (навуковы кіраўнік член-карэспандэнт НАН Беларусі А. А. Лойка). Са снежня 1992 па верасень 2003 год працаваў выкладчыкам, дацэнтам кафедры беларускай літаратуры БДУ. У 1996 годзе выконваў абавязкі намесніка дэкана філалагічнага факультэта згаданай установы. У 2002 годзе абараніў доктарскую дысертацыю «Тэндэнцыі мадэрнізму ў эстэтычнай ідэнтыфікацыі беларускай літаратуры пачатку ХХ ст.». З кастрычніка 2003 па студзень 2006 года займаў пасаду першага прарэктара Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў. Выконваў абавязкі дырэктара [[Інстытут літаратуразнаўства НАНБ|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі]] (2006—2008), намесніка дырэктара [[Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАНБ|Інстытута мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі]] (2008—2010), намесніка дырэктара па навуковай рабоце [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі|Інстытута філасофіі НАН Беларусі]] (2010—2019). Станам на 2026 год — загадчык аддзела філасофіі літаратуры і эстэтыкі Інстытута філасофіі НАН Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://philosophy.by/by/departments/cfle/|title=Аддзел філасофіі літаратуры і эстэтыкі : Інстытут філасофіі НАН Беларусі|access-date=24 красавіка 2026|archive-date=17 мая 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260517184236/https://philosophy.by/by/departments/cfle/|url-status=dead}}</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны Ганаровай граматай Адміністрацыі Першамайскага раёна г. Мінска (2005) і лістом з Падзякай ад Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (2006). Лаўрэат [[Прэмія Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|прэміі НАН Беларусі]] (2003). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||425}} * {{Крыніцы/ЭКБ|5||321}} * Літаратура і мастацтва. — 2012. — 14 верасня (№ 37). — С. 20. * Максім Багдановіч : энцыклапедыя. — Мінск, 2011. — С. 328. * Минская область : энциклопедия : [в 2 т.]. — Минск, 2007. — Т. 2. — С. 319. * Новыя кнігі : па старонках беларускага друку : штомесячны бібліяграфічны бюлетэнь / Нацыянальная бібліятэка Беларусі. — 2011. — № 8. — С. 18 дадатку «Беларускі каляндар, 2012 год». * Полымя. — 2012. — № 9. — С. 150—146. * Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2007. — Т. 4. — С. 622—623. * Роднае слова. — 2012. — № 3. — С. 19. == Спасылкі == * [https://pln.by/40-museum/famous-people/571-maksimovich-valeryj-alyaksandravich-biyagrafiya Максімовіч Валерый Аляксандравіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220908081940/https://pln.by/40-museum/famous-people/571-maksimovich-valeryj-alyaksandravich-biyagrafiya |date=8 верасня 2022 }} {{DEFAULTSORT:Максімовіч Валерый Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] iwohq45rbg8e7r0otmn1bj1tmx9pjvx 0 719401 5176027 4861353 2026-08-05T16:49:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176027 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзямідчык}} {{Вучоны}} '''Вадзім Віктаравіч Дзямідчык''' (нар. {{ДН|25|8|1972}}, г. [[Мінск]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[вучоны]], спецыяліст у галіне клетачнай біялогіі, біяфізікі, біяінжынерыі і фізіялогіі раслін. [[Доктар біялагічных навук]], [[прафесар]], член-карэспандэнт НАН Беларусі (2021). == Біяграфія == Выпускнік [[Біялагічны факультэт БДУ|біяфака]] 1994 года, скончыў у 1997 годзе аспірантуру [[БДУ]], ­у 1998 годзе абараніў кандыдацкую, ­а ў 2011 годзе — доктарскую дысертацыю (яна была прызнана найлепшай па прыродазнаўчых навуках па ацэнцы ВАК Беларусі). У 1997 годзе пасля завяршэння аспірантуры пачаў кар’еру ў якасці выкладчыка БДУ. У перыяд з 2000 па 2011 год працаваў навуковым супрацоўнікам Універсітэта [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджа]], а затым лектарам і кіраўніком другога года навучання ва Універсітэце [[Эсекскі ўніверсітэт|Эсекса]]. З 2011 года — загад­чык кафедры клетачнай біялогіі і біяінжынерыі раслін біялагічнага факультэта БДУ. У 2011 годзе быў абраны асацыяваным членам Брытанскай акадэміі вышэйшай адукацыі<ref>{{Cite web |url=http://www.nastaunik.info/node/13670 |title=Вадзім Дзямідчык: Паспрабаваць зрабіць нешта ў сваёй краіне |access-date=10 верасня 2022 |archive-date=10 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910204547/http://www.nastaunik.info/node/13670 |url-status=dead }}</ref>. == Навуковая і грамадская дзейнасць == За час працоўнай дзейнасці кіраваў больш як 40 навуковымі праектамі ў Беларусі, [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], а таксама з’яўляўся навуковым кіраўніком больш чым 60 студэнтаў і аспірантаў. Аўтар каля 300 навуковых прац, уключаючы артыкулы ў Nature, Plant Cell і Annual Reviews of Plant Biology, манаграфій у выдавецтве Springer. Па сістэме Google Scholar колькасць цытаванняў аўтара складае 6272. З’яўляецца членам рэдакцыйнай калегіі шэрагу міжнародных навуковых часопісаў, сакратаром экспертнага савета № 34 (фізіка-хімічная біялогія) ВАК ­Беларусі. Узначальвае навукова-тэхнічную секцыю экспертнага савета № 1 па прыродазнаўчых навуках ДКНТ Беларусі<ref>{{Cite web |url=http://www.gazeta.bsu.by/2019/03/biyafak-3-0-vadzim-dzyamidchyk-raspavyou-pra-novyya-kirunki-u-razvicci-biyalagichnaga-fakulteta/ |title=Біяфак 3.0. Вадзім Дзямідчык распавёў пра новыя кірункі ў развіцці біялагічнага факультэта |access-date=10 верасня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220910204539/http://www.gazeta.bsu.by/2019/03/biyafak-3-0-vadzim-dzyamidchyk-raspavyou-pra-novyya-kirunki-u-razvicci-biyalagichnaga-fakulteta/ |archivedate=10 верасня 2022 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.bio.bsu.by/dekanat/history_dzemidchyk.phtml ДЕМИДЧИК ВАДИМ ВИКТОРОВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220910204930/http://www.bio.bsu.by/dekanat/history_dzemidchyk.phtml |date=10 верасня 2022 }} * [https://csl.bas-net.by/personalii/96128/demidchik-vadim-viktorovich/ Вадзім Віктаравіч Дзямідчык] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзямідчык Вадзім Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Дэканы біялагічнага факультэта БДУ]] rswcf5x7l1k9o7wkwzniplnwluee2tw 0 721336 5176324 4886911 2026-08-06T09:34:21Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя 5176324 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Габрыэлюс Ландсбергіс''' ({{lang-lt|Gabrielius Landsbergis}}; {{ВД-Прэамбула}}) — літоўскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Міністр замежных спраў Літоўскай Рэспублікі (2020—2024). Член Сейма Літоўскай Рэспублікі. Старшыня партыі Саюз Айчыны — Літоўскія хрысціянскія дэмакраты. Сын паэта Вітаўтаса Ландсбергіса і ўнук палітыка [[Вітаўтас Ландсбергіс|Вітаўтаса Ландсбергіса]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ландсбергіс Габрыэлюс}} [[Катэгорыя:Члены Сейма Літвы]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Еўрапарламента ад Літвы]] [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Літвы]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Літвы]] [[Катэгорыя:Палітыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна князя Яраслава Мудрага 3 ступені]] dezfnkk1z3fg6x85iib87icaoyhrcd3 0 723526 5175901 5153800 2026-08-05T12:08:26Z Emilia Noah 155537 /* Футбол */ 5175901 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Гады ў гісторыі спорта|2026}} '''[[2026]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Спорт|спартыўных]] падзей. == Каляндар падзей == *[[6 лютага|6]]—[[22 лютага]] — [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовыя Алімпійскія гульні]] ([[Мілан]]) == Баскетбол == == Футбол == *[[11 чэрвеня]]—[[19 ліпеня]] — [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] ([[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Канада]], [[Мексіка]]) *[[3 мая]]—[[25 мая]] — [[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026]]. ==Хакей== *[[15 мая|15]]—[[31 мая]] — {{Не перакладзена 5|Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2026|чэмпіянат свету|de|Eishockey-Weltmeisterschaft der Herren 2026}} ([[Цюрых]], [[Швейцарыя]]) == Нарадзіліся == == Памерлі == {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2026 год у спорце|*]] rohasy10rcfrzaxprc9m5fkfu1eeuw2 5175902 5175901 2026-08-05T12:13:24Z Emilia Noah 155537 /* Баскетбол */ 5175902 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Гады ў гісторыі спорта|2026}} '''[[2026]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Спорт|спартыўных]] падзей. == Каляндар падзей == *[[6 лютага|6]]—[[22 лютага]] — [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовыя Алімпійскія гульні]] ([[Мілан]]) == Баскетбол == ==Гандбол== *[[8 лютага]]—[[3 мая]] — [[Кубак Беларусі па гандболе 2026|30-ы розыгрыш кубка Беларусі па гандболе]]. *[[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2026|29-ы розыгрыш кубка Беларусі па гандболе сярод жанчын]]. *[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2025/2026|34-ы чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Футбол == *[[11 чэрвеня]]—[[19 ліпеня]] — [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] ([[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Канада]], [[Мексіка]]) *[[3 мая]]—[[25 мая]] — [[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026]]. ==Хакей== *[[15 мая|15]]—[[31 мая]] — {{Не перакладзена 5|Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2026|чэмпіянат свету|de|Eishockey-Weltmeisterschaft der Herren 2026}} ([[Цюрых]], [[Швейцарыя]]) == Нарадзіліся == == Памерлі == {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2026 год у спорце|*]] hpukpsn4m6motazi3zs9tubomjrlygl 5175903 5175902 2026-08-05T12:19:19Z Emilia Noah 155537 5175903 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Гады ў гісторыі спорта|2026}} '''[[2026]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Спорт|спартыўных]] падзей. == Каляндар падзей == *[[6 лютага|6]]—[[22 лютага]] — [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовыя Алімпійскія гульні]] ([[Мілан]]) == Баскетбол == *[[26 верасня]] [[2025]]–[[2 чэрвеня]] — [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|34-ы чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па баскетболе]]. *[[20 верасня]] [[2025]]–[[28 красавіка]] — [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|34-ы чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па баскетболе сярод жанчын]]. ==Гандбол== *[[8 лютага]]—[[3 мая]] — [[Кубак Беларусі па гандболе 2026|30-ы розыгрыш кубка Беларусі па гандболе]]. *[[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2026|29-ы розыгрыш кубка Беларусі па гандболе сярод жанчын]]. *[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2025/2026|34-ы чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Футбол == *[[11 чэрвеня]]—[[19 ліпеня]] — [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] ([[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Канада]], [[Мексіка]]) *[[3 мая]] [[2025]]—? — [[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|35-ы розыгрыш Кубка Беларусі]]. ==Хакей== *[[15 мая|15]]—[[31 мая]] — {{Не перакладзена 5|Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2026|чэмпіянат свету|de|Eishockey-Weltmeisterschaft der Herren 2026}} ([[Цюрых]], [[Швейцарыя]]) == Нарадзіліся == == Памерлі == {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2026 год у спорце|*]] 31of07b70jhz4tp3n8nn6qaxeg1gt7m 0 723529 5175894 4512662 2026-08-05T12:05:05Z Emilia Noah 155537 /* Футбол */ Дадала падзяю. 5175894 wikitext text/x-wiki {{будучая спартыўная падзея}}{{Гады ў гісторыі спорта|2027}} '''[[2027]]''' год будзе адзначаны шэрагам [[Спорт|спартыўных]] падзей. == Каляндар падзей == *[[чэрвень]] ― [[Еўрапейскія гульні 2027|IV Еўрапейскія гульні]] == Баскетбол == == Футбол == *[[24 чэрвеня]]—[[25 ліпеня]] — [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027|чэмпіянат свету сярод жанчын]] ([[Бразілія]]). ==Хакей== *[[14 мая|14]]—[[31 мая]] — {{Не перакладзена 5|Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2027|чэмпіянат свету|de|Eishockey-Weltmeisterschaft der Herren 2027}} ([[Дзюсельдорф]], [[Мангейм]]). == Нарадзіліся == == Памерлі == {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2027 год у спорце|*]] 0dbg5y2dt28qlg3o8oxonyhspige7v6 0 725977 5176296 4764079 2026-08-06T08:45:38Z DzBar 156353 + 5 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5176296 wikitext text/x-wiki '''&Team''' ({{lang-ja|アンドチーム}}, {{lang-ko|엔팀}}; стылізавана як '''&TEAM''') — шматнацыянальны мужчынскі гурт, створаны HYBE Labels Japan<ref>{{Cite web |last=Бенджамін |first=Джэф |date=2022-12-09 |title=HYBE Signs First Japanese Group &TEAM: Watch Their Debut Music Videos |url=https://www.billboard.com/music/pop/andteam-debut-hybe-labels-japan-music-videos-1235184016/|website=Billboard |language=en-US}}</ref>. Гурт складаецца з дзевяці ўдзельнікаў: K, Фумы, Нікаласа, EJ, Юмы, Чо, Харуа, Такі і Макі<ref>{{Cite web |last=Indonesia |first=C.N.N. |title=&TEAM, Boyband Jepang dari HYBE Akan Debut 7 Desember |url=https://www.cnnindonesia.com/hiburan/20220905141735-227-843450/team-boyband-jepang-dari-hybe-akan-debut-7-desember |website=hiburan |language=id-ID}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|date=2022-09-04|title=BTS弟分「&TEAM」最終順位1位はJO、2位はHARUA【練習生11人順位一覧】|url=https://www.oricon.co.jp/news/2248129/full/|website=Oricon|language=ja|archive-date=4 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904132938/https://www.oricon.co.jp/news/2248129/full/|url-status=live}}</ref>. Гурт быў сфармаваны падчас шоу на выжыванне ''&Audition – The Howling''. 21 лістапада 2022 года гурт выпусціў пераддэбютнае музыкальнае відэа да песні «Under the Skin» з іх дэбютнага міні-альбома ''First Howling: ME'', які выйшаў 7 снежня 2022<ref name=":1">{{Cite web |last= |first= |title=「&AUDITION」のオリジナル2曲が急きょ配信開始、「&TEAM」のデビュー日が決定 |url=https://natalie.mu/music/news/492291 |website=Natalie 音楽ナタリー |language=ja |archive-date=2022-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220903124309/https://natalie.mu/music/news/492291 |url-status=live }}</ref>. {{Музычны калектыў | Назва = &TEAM | Жанры = [[J-pop]], [[K-pop]] | Гады = 2022–дагэтуль | Адкуль = [[Токіа]], [[Японія]] | Іншыя назвы = andTeam (іншы варыянт назвы)</br>&AUDITION Boys (пераддэбютная) | Мовы = [[японская мова|японская]] | Лэйбл = HYBE Labels Japan</br>Universal Music Japan | Звязаныя праекты = ''&AUDITION - The Howling -''</br> ''I-LAND'' | Сайт = https://hybelabelsjapan.com/andteam/jpn/</br>https://www.andteam-official.jp/ | Склад = K</br> Фума</br> Нікалас</br> EJ</br> Юма</br> Чо</br> Харуа</br> Такі</br> Макі }} == Назва == Назва гурта «&TEAM» значыць «9 розных удзельнікаў, звязаных знакам &, якія злучаюць людзей з людзьмі, людзей з светам, злучаюцца з фанатамі і злучаюць фанатаў з фанатамі. Мы (&TEAM) станем супольнасцю лёсаў і станем лепшымі. З гэтай нагоды мы збіраем індывідуальную энергію і працягваем дасягаць новыя вышыні па-за нашымі ўласнымі межамі»<ref>{{Cite web |date=2022-12-16 |title=BTSに続くグローバルグループ、&TEAMがデビュー |url=https://www.gqjapan.jp/culture/article/20221216-and-team-interview |website=GQ JAPAN |language=ja-JP}}</ref>. == Гісторыя == === 2021–2022: пераддэбютная дзейнасць === У 2021 годзе HYBE (тымчасова Big Hit Entertainment) праводзіла кастынг сярод моладзі, каб вылучыць трэйні, якія б у будучыні дэбютавалі ў новым праекце кампаніі ў Японіі. Было абвешчана, што былыя ўдзельнікі шоу на выжыванне ''I-LAND'' (K, Нікалас, EJ, Кёнмін і Такі) будуць часткай праекта, а пры дапамозе новага шоу на выжыванне ў гурце з'явяцца дадатковыя ўдзельнікі перад яго дэбютам дзесьці ў 2021 годзе (пазней адкладзена да 2022 года)<ref>{{cite web|url=https://www.soompi.com/article/1446335wpp/i-land-contestants-k-nicholas-ej-kyungmin-and-ta-ki-to-debut-in-2021-through-big-hit-japan-global-debut-project|title=“I-LAND” Contestants K, Nicholas, EJ, Kyungmin, And Ta-Ki To Debut In 2021 Through Big Hit Japan Global Debut Project|date=2020-12-31}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hybelabelsjapan.com/project/eng/|title=HYBE LABELS JAPAN: HYBE LABELS JAPAN Global Debut Project (archived website)|date=2021-04-11|accessdate=21 лістапада 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210411125021/https://hybelabelsjapan.com/project/eng/|archivedate=11 красавіка 2021|url-status=}}</ref>. Аднак 31 мая 2021 года лэйбл аб'явіў аб тым, што Кёнмін пакідае гурт пасля абмеркавання і ўсведамлення таго, што ў артыста і кампаніі розныя напрамкі ў пошуку стыля музыкі<ref>{{cite web|url=https://hybelabelsjapan.com/|title=Notice from HYBE LABELS JAPAN}}</ref>. 4 лістапада 2021 года HYBE Japan абвясціла, што ў 2022 годзе кампанія правядзе шоу-праслухоўванне ''&AUDITION - The Howling -'', якое будзе транслявацца па тэлебачанні ў Японіі і ва ўсім свеце на YouTube. Гаворка таксама шла і аб тым, што ўдзел у шоу прымуць K, Нікалас, EJ і Такі. У той жа дзень быў створаны афіцыйны акаўнт чатырох удзельнікаў у Twitter (пад назвай «&AUDITION Boys»)<ref>{{cite web|url=https://hybelabelsjapan.com/|title=HYBE LABELS JAPAN: “HYBE LABELS JAPAN Global Debut Project” to be broadcast in Japan and streamed worldwide on YouTube in 2022- Official Twitter account for K，Nicholas, EJ，Taki launches today}}</ref><ref>{{cite web|url=https://twitter.com/andTEAM_members/status/1456093960133169158|title=&AUDITION Boys у Twitter (4 лістапада 2021)|date=2021-11-04}}</ref>. 9 сакавіка 2022 года было пацверджана, што шоу выйдзе ў эфір у ліпені 2022 года на тэлеканалах Nippon TV, Hulu і на канале HYBE Labels у YouTube<ref>{{cite web|url=https://n.news.naver.com/entertain/now/article/108/0003034314|title=하이브 레이블즈 재팬 주최 '앤오디션', 7월 전 세계 방영 확정}}</ref>. == Зноскі == <references /> {{ізаляваны артыкул|date=2022-11-22}} [[Катэгорыя:Выканаўцы Hybe]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Universal Music Japan]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Бой-бэнды]] [[Катэгорыя:Поп-гурты Японіі]] 8gnhxg9ojen944avoee63xa2m7iu8qc 5176299 5176296 2026-08-06T08:50:14Z DzBar 156353 Дыскаграфія 5176299 wikitext text/x-wiki '''&Team''' ({{lang-ja|アンドチーム}}, {{lang-ko|엔팀}}; стылізавана як '''&TEAM''') — шматнацыянальны мужчынскі гурт, створаны HYBE Labels Japan<ref>{{Cite web |last=Бенджамін |first=Джэф |date=2022-12-09 |title=HYBE Signs First Japanese Group &TEAM: Watch Their Debut Music Videos |url=https://www.billboard.com/music/pop/andteam-debut-hybe-labels-japan-music-videos-1235184016/|website=Billboard |language=en-US}}</ref>. Гурт складаецца з дзевяці ўдзельнікаў: K, Фумы, Нікаласа, EJ, Юмы, Чо, Харуа, Такі і Макі<ref>{{Cite web |last=Indonesia |first=C.N.N. |title=&TEAM, Boyband Jepang dari HYBE Akan Debut 7 Desember |url=https://www.cnnindonesia.com/hiburan/20220905141735-227-843450/team-boyband-jepang-dari-hybe-akan-debut-7-desember |website=hiburan |language=id-ID}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|date=2022-09-04|title=BTS弟分「&TEAM」最終順位1位はJO、2位はHARUA【練習生11人順位一覧】|url=https://www.oricon.co.jp/news/2248129/full/|website=Oricon|language=ja|archive-date=4 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904132938/https://www.oricon.co.jp/news/2248129/full/|url-status=live}}</ref>. Гурт быў сфармаваны падчас шоу на выжыванне ''&Audition – The Howling''. 21 лістапада 2022 года гурт выпусціў пераддэбютнае музыкальнае відэа да песні «Under the Skin» з іх дэбютнага міні-альбома ''First Howling: ME'', які выйшаў 7 снежня 2022<ref name=":1">{{Cite web |last= |first= |title=「&AUDITION」のオリジナル2曲が急きょ配信開始、「&TEAM」のデビュー日が決定 |url=https://natalie.mu/music/news/492291 |website=Natalie 音楽ナタリー |language=ja |archive-date=2022-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220903124309/https://natalie.mu/music/news/492291 |url-status=live }}</ref>. {{Музычны калектыў | Назва = &TEAM | Жанры = [[J-pop]], [[K-pop]] | Гады = 2022–дагэтуль | Адкуль = [[Токіа]], [[Японія]] | Іншыя назвы = andTeam (іншы варыянт назвы)</br>&AUDITION Boys (пераддэбютная) | Мовы = [[японская мова|японская]] | Лэйбл = HYBE Labels Japan</br>Universal Music Japan | Звязаныя праекты = ''&AUDITION - The Howling -''</br> ''I-LAND'' | Сайт = https://hybelabelsjapan.com/andteam/jpn/</br>https://www.andteam-official.jp/ | Склад = K</br> Фума</br> Нікалас</br> EJ</br> Юма</br> Чо</br> Харуа</br> Такі</br> Макі }} == Назва == Назва гурта «&TEAM» значыць «9 розных удзельнікаў, звязаных знакам &, якія злучаюць людзей з людзьмі, людзей з светам, злучаюцца з фанатамі і злучаюць фанатаў з фанатамі. Мы (&TEAM) станем супольнасцю лёсаў і станем лепшымі. З гэтай нагоды мы збіраем індывідуальную энергію і працягваем дасягаць новыя вышыні па-за нашымі ўласнымі межамі»<ref>{{Cite web |date=2022-12-16 |title=BTSに続くグローバルグループ、&TEAMがデビュー |url=https://www.gqjapan.jp/culture/article/20221216-and-team-interview |website=GQ JAPAN |language=ja-JP}}</ref>. == Гісторыя == === 2021–2022: пераддэбютная дзейнасць === У 2021 годзе HYBE (тымчасова Big Hit Entertainment) праводзіла кастынг сярод моладзі, каб вылучыць трэйні, якія б у будучыні дэбютавалі ў новым праекце кампаніі ў Японіі. Было абвешчана, што былыя ўдзельнікі шоу на выжыванне ''I-LAND'' (K, Нікалас, EJ, Кёнмін і Такі) будуць часткай праекта, а пры дапамозе новага шоу на выжыванне ў гурце з'явяцца дадатковыя ўдзельнікі перад яго дэбютам дзесьці ў 2021 годзе (пазней адкладзена да 2022 года)<ref>{{cite web|url=https://www.soompi.com/article/1446335wpp/i-land-contestants-k-nicholas-ej-kyungmin-and-ta-ki-to-debut-in-2021-through-big-hit-japan-global-debut-project|title=“I-LAND” Contestants K, Nicholas, EJ, Kyungmin, And Ta-Ki To Debut In 2021 Through Big Hit Japan Global Debut Project|date=2020-12-31}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hybelabelsjapan.com/project/eng/|title=HYBE LABELS JAPAN: HYBE LABELS JAPAN Global Debut Project (archived website)|date=2021-04-11|accessdate=21 лістапада 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210411125021/https://hybelabelsjapan.com/project/eng/|archivedate=11 красавіка 2021|url-status=}}</ref>. Аднак 31 мая 2021 года лэйбл аб'явіў аб тым, што Кёнмін пакідае гурт пасля абмеркавання і ўсведамлення таго, што ў артыста і кампаніі розныя напрамкі ў пошуку стыля музыкі<ref>{{cite web|url=https://hybelabelsjapan.com/|title=Notice from HYBE LABELS JAPAN}}</ref>. 4 лістапада 2021 года HYBE Japan абвясціла, што ў 2022 годзе кампанія правядзе шоу-праслухоўванне ''&AUDITION - The Howling -'', якое будзе транслявацца па тэлебачанні ў Японіі і ва ўсім свеце на YouTube. Гаворка таксама шла і аб тым, што ўдзел у шоу прымуць K, Нікалас, EJ і Такі. У той жа дзень быў створаны афіцыйны акаўнт чатырох удзельнікаў у Twitter (пад назвай «&AUDITION Boys»)<ref>{{cite web|url=https://hybelabelsjapan.com/|title=HYBE LABELS JAPAN: “HYBE LABELS JAPAN Global Debut Project” to be broadcast in Japan and streamed worldwide on YouTube in 2022- Official Twitter account for K，Nicholas, EJ，Taki launches today}}</ref><ref>{{cite web|url=https://twitter.com/andTEAM_members/status/1456093960133169158|title=&AUDITION Boys у Twitter (4 лістапада 2021)|date=2021-11-04}}</ref>. 9 сакавіка 2022 года было пацверджана, што шоу выйдзе ў эфір у ліпені 2022 года на тэлеканалах Nippon TV, Hulu і на канале HYBE Labels у YouTube<ref>{{cite web|url=https://n.news.naver.com/entertain/now/article/108/0003034314|title=하이브 레이블즈 재팬 주최 '앤오디션', 7월 전 세계 방영 확정}}</ref>. == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === * ''First Howling: Now'' (2023) * ''Yukiakari'' (2025) === Міні-альбомы === * ''First Howling: Me'' ''(2022)'' * ''First Howling:'' ''We (2023)'' * ''Back to Life'' ''(2025)'' * ''We on Fire'' ''(2026)'' * ''Mark on Me'' ''(2026)'' == Зноскі == <references /> {{ізаляваны артыкул|date=2022-11-22}} == Спасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Выканаўцы Hybe]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Universal Music Japan]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Бой-бэнды]] [[Катэгорыя:Поп-гурты Японіі]] q4s9sq5weg59treczml9c06j6kcpn7j 0 733816 5176329 5130905 2026-08-06T09:46:03Z Slavazai1973 60865 /* Біяграфія */ 5176329 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Падабед}} {{Баскетбаліст}} '''Вольга Віктараўна Падабед''' (нар. {{ДН|24|4|1979}}, [[Мінск]], [[БССР]], [[СССР]]) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]] і трэнер. Выступала на пазіцыі разыгрываючай абаронцы. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа]]<ref>[https://belarus.basketball/novosti/chempionat/4773-bfb-pozdravlyaet-s-dnjom-rozhdeniya-olgu-podobed-2 БФБ ПОЗДРАВЛЯЕТ С ДНЁМ РОЖДЕНИЯ ОЛЬГУ ПОДОБЕД]</ref>. Бронзавы прызёр чэмпіянату Еўропы-2007<ref>[https://www.sb.by/articles/komanda-mechta.html Команда — мечта!]</ref>. == Біяграфія == Выхаванка мінскай СДзЮШАР №10. Першы трэнер — Валянціна Рыгораўна Ізмер<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/6929-bfb-pozdravlyaet-s-yubileem-valentinu-izmer БФБ ПОЗДРАВЛЯЕТ С ЮБИЛЕЕМ ВАЛЕНТИНУ ИЗМЕР]</ref>. Гульнявая кар’ера: [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РВАР]] ([[Мінск]], 1993—1996), «[[Гарызонт Мінск|Гарызонт]]» ([[Мінск]], 1995/96, ''у Балтыйскай лізе''), [[Гарызонт Мінск|РШВСМ-Гарызонт]] ([[Мінск]], 1996—1999), «Дынама» ([[Масква]], [[Расія]], 1999—2001), «Спартак» ([[Масква]], [[Расія]], 2001/02), ВБМ-СГАУ ([[Самара]], [[Расія]], 2002/03), «Волагда-Чэваката» ([[Волагда]], [[Расія]], 2003/04), [[УГМК Екацярынбург|УГМК]] ([[Екацярынбург]], [[Расія]], 2004/05)<ref>[https://www.ural.kp.ru/daily/23403/249107/ Капитан команды УГМК Ольга Подобед: Мы постараемся обыграть Самару!]</ref>, «Дынама» ([[Масква]], [[Расія]], 2005), «[[Дынама Новасібірск (жаночы баскетбольны клуб)|Дынама-Энергія]]» ([[Новасібірск]], [[Расія]], 2005/06), «Дынама» ([[Маскоўская вобласць]], [[Расія]], 2006/07), «Цэсіс» ([[Цэсіс]], [[Латвія]], 2007)<ref>[https://www.sb.by/articles/veshchaya-olga.html Вещая Ольга]</ref>, «[[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР]]» ([[Барысаў]], 2007/08), USVO ([[Валансьен]], [[Францыя]], 2008)<ref>[https://euroradio.fm/basketbalistka-volga-padabed-zyazdzhae-u-francyyu Баскетбалістка Вольга Падабед з’язджае ў Францыю]</ref><ref>[https://www.pressball.by/news/basketball/24860 Баскетбол. Ольга Подобед перешла в "Валансьен"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230316094458/https://www.pressball.by/news/basketball/24860 |date=16 сакавіка 2023 }}</ref>, «[[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР]]» ([[Барысаў]], 2008/09), «[[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск-2006]]» ([[Мінск]], 2009—2011). Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|жаночую зборную Беларусі]] ў 1998—2009 гадах. Трэнерская кар’ера: «Гарызонт-2-РЦАР» / «Гарызонт-2-РЦАП» ([[Мінск]], 2014—2016)<ref>[https://www.pressball.by/articles/basketball/interview/89708 Ольга Подобед. Тренером мечтала быть всегда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230316094453/https://www.pressball.by/articles/basketball/interview/89708 |date=16 сакавіка 2023 }}</ref><ref>[https://sportpanorama.by/fans/podobed ОЛЬГА ПОДОБЕД: ТРУДНО СИДЕТЬ ДОМА]{{Недаступная спасылка}}</ref>, [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20]] (2016—2018)<ref>[https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/wbaskettnews/1791209/ Белорусская молодежка вышла в элиту. Эти девушки усилят национальную сборную?]</ref>, [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-16]] (2018—2020)<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/4935-zhenskaya-sbornaya-belarusi-u-16-otpravilas-na-chempionat-evropy-v-sofii-divizion-b ЖЕНСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ U-16 ОТПРАВИЛАСЬ НА ЧЕМПИОНАТ ЕВРОПЫ В СОФИЮ (ДИВИЗИОН Б)]</ref><ref>[https://belarus.basketball/novosti/chempionat/4773-bfb-pozdravlyaet-s-dnjom-rozhdeniya-olgu-podobed-2 БФБ ПОЗДРАВЛЯЕТ С ДНЁМ РОЖДЕНИЯ ОЛЬГУ ПОДОБЕД]</ref>, [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РДВАР]] ([[Мінск]], 2018—2020), БДУ-Цмокі / «Мінск»-моладзевая ([[Мінск]], 2020—2024), [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|БК «Мінск»]] ([[Мінск]], 2024—2026)<ref>[https://minskbasket.by/ru/news/3/olga-podobed-naznachena-glavnym-trenerom-zhenskoj-komandy-minsk Ольга Подобед назначена главным тренером женской команды "МИНСК"]</ref>, «Мінск»-моладзевая ([[Мінск]], з 2026)<ref>[https://pressball.by/news/basketball/znamenitaya-belorusskaya-basketbolistka-vernulas-v-bk-minsk/ ЗНАМЕНИТАЯ БЕЛОРУССКАЯ БАСКЕТБОЛИСТКА ВЕРНУЛАСЬ В БК "МИНСК"]</ref>. == Дасягненні == === У якасці баскетбалісткі === * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Еўропы]] (1): [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2007|2007]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1996/1997|1996/1997]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1998/1999|1998/1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2007/2008|2007/2008]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Расіі]] (2): [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 1999/2000|1999/2000]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2000/2001|2000/2001]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1995/1996|1995/1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010/2011|2010/2011]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Расіі]] (2): [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2004/2005|2004/2005]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Латвіі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Латвіі]] (1): [[Чэмпіянат Латвіі па баскетболе сярод жанчын 2006/2007|2006/2007]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1998|1998]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010|2010]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Чэмпіёнка [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (1): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 1998/1999|1998/1999]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (1): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 1997/1998|1997/1998]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (2): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 1995/1996|1995/1996]], [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2009/2010|2009/2010]]. === У якасці трэнера === * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|2024/2025]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025|2025]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/player/Volha-Padabed/153269?Women=1 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://bbw-g2n.jimdofree.com/игроки/подобед-о/ Профіль на сайце bbw-g2n.jimdofree.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230316094501/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%B4-%D0%BE/ |date=16 сакавіка 2023 }} * [https://bbw-g2n.jimdofree.com/тренеры-1/персоналии/подобед-о/ Профіль на сайце bbw-g2n.jimdofree.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230316094501/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B-1/%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B8/%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%B4-%D0%BE/ |date=16 сакавіка 2023 }} (трэнер) {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1999}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2001}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2003}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2007}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на Алімпійскіх гульнях 2008}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2009}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Падабед Вольга Віктараўна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Цмокі-Мінск»]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Масква»]] [[Катэгорыя:Трэнеры РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Бярэзіны» Барысаў]] [[Катэгорыя:Ігракі УГМК Екацярынбург]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Дынама» Новасібірск]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гарызонта» Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Дынама» Масква]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Спартак» Масква]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК ЦСКА Масква]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Цэсіс»]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Валансьен»]] [[Катэгорыя:Трэнеры жаночай зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] i7uddi5sypw0myrg306r7zdl85t27x4 0 736476 5176244 4915457 2026-08-06T07:38:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176244 wikitext text/x-wiki {{футбаліст}} '''Вольга Мікалаеўна Манжук''' (нар. {{ДН|1|2|1983}}, [[Маларыта]], [[Беларусь]]) — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]<ref>[https://www.pressball.by/news/football/161668 Футбол. Женская сборная Беларуси на "Кубке Истрии" сыграет с командами Сербии, Китая и Словакии]</ref>. == Клубная кар’ера == У 2004 годзе выступала за гроденскі «[[ЖФК Ніва-Белкард|Інфобанк-Белкард]]» <ref>Так все-таки кто же? // Всё о футболе. — 2004. — 7 сентября (№ 35 (281)). — С. 9.</ref>. У 2005 годзе перайшла ў [[магілёў]]скую «[[ЖФК Дняпро Магілёў|Надзею]]»<ref>Новшество у женщин — дублирующие составы // Всё о футболе. — 2005. — 7 мая (№ 22). — С. 12.</ref>. Пазнее у тым жа годзе выступала за [[баку|бакінскі]] клуб<ref>{{Cite web |url=https://www.soccerzz.com/jogo.php?id=6862458 |title=Sarah Weidmann 5-0 Gomrukçu Baku |access-date=30 сакавіка 2023 |archive-date=30 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330193817/https://www.soccerzz.com/jogo.php?id=6862458 |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.pressball.by/news/football/147808 Лента новостей Ольга Манжук: дух «Бобруйчанки» безграничен] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230330192944/https://www.pressball.by/news/football/147808 |date=30 сакавіка 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Манжук Вольга Мікалаеўна}} [[Катэгорыя:Футбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Бабруйчанка]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Ніва-Белкард]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Дняпро Магілёў]] 0bnejy6opr5ezfbv1pwyfi6i1txsw0z 0 736837 5176094 4915212 2026-08-05T20:31:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176094 wikitext text/x-wiki {{футбаліст}} {{цёзкі2|Карачун}} {{цёзкі2|Шахрай}} '''Валерыя Карачун''' (Шахрай; нар. {{ДН|14|4|1994}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Абаронца (футбол)|абаронца]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. == Клубная кар’ера == Выхаванка РЦАП-БДУ, першым трэнерам была [[Марына Аляксандраўна Ліс]]. Выступала за РДВАР «Іслач». У 2020 годзе падпісала кантрак з мінскім «Дынама»<ref>{{Cite web |url=https://old.dinamo-minsk.by/be/komanda/igrok/~show/45326 |title=Валерыя Карачун |access-date=5 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405125107/https://old.dinamo-minsk.by/be/komanda/igrok/~show/45326 |archivedate=5 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. У сезоне-2020 прыняла ўдзел у 12 матчах і адзначылася двума галамі. У 2021 годзе згуляла ў трох матчах і пакнула «Дынама»<ref>[https://dinamo-minsk.by/blr/pres-centr/naviny/2021/cherven/kopiya-valeriya-karachun-pokidaet-nash-klub Валерыя Карачун пакідае наш клуб]</ref>. Займаецца міні-футбол, выступала за «Педуніверсітэт» (Мінск) і «Сталіца» (Мінск)<ref>{{Cite web |url=https://mini-football.by/player/2306261 |title=Карачун Валерия Александровна |access-date=5 красавіка 2023 |archive-date=5 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405130613/https://mini-football.by/player/2306261 |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карачун Валерыя}} [[Катэгорыя:Футбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Іслач-РДВАР]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Дынама-БДУФК]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Зорка-БДУ]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Маладзечна]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Смаргонь]] iwrkck5ez90c3omzwlm3ocekqoznzny 0 737253 5175939 5172633 2026-08-05T13:18:53Z DBatura 73587 /* Санкцыі */ 5175939 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Канфлікт у Судане |частка = [[Пераход Судана да дэмакратыі]] |выява = War in Sudan (2023).svg |памер = |загаловак = Карта сітуацыі ў Судане. {{legend|#ffccccff|Пад кантролем [[Узброеныя сілы Судана|Узброеных сіл Судана]] і [[Вызваленчы рух Судана|саюзнікаў]]}} {{legend|#008080|Пад кантролем [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]]}} {{legend|#e3d975|Пад кантролем [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|Народна-вызваленчага руха Судана–Поўнач]] ([[Абдэлазіз аль-Хілу|аль-Хілу]])}} {{legend|#800033|Пад кантролем [[Вызваленчы рух Судана|Вызваленчага руха Судана]] ([[Абдул Вахід аль-Нур|аль-Нур]])}} {{legend|#9affffff|Пад кантролем [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Аб’яднаных сіл абароны Дарфура]]}} {{legend|#ffac6f|Пад сумесных кантролем Сіл аператыўнай падтрымкі і Народна-вызваленчага руха Судана—Поўнач (аль-Хілу)}} |дата =з [[15 красавіка]] [[2023]] |месца = {{flag|Судан}} [[Судан]] |прычына = барацьба за ўладу, спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі |casus belli = |статус = канфлікт працягваецца, у 2023 годзе неаднаразова ўводзіўся рэжым спынення агню {{Collapsible list |bullets =yes |title = |''16.04:'' з 16:00 па 19:00 штодня ўведзены рэжым спынення агню для гуманітарнай дапамогі |''18.04:'' з 18:00 дзейнічала 24-гадзіннае перамір’е |''21.04:'' абвешчана трохдзённае перамір’е |''25.04:'' з 00:00 дзейнічае 74-гадзіннае перамір’е |''30.04:'' дзейнічае 74-гадзіннае перамір’е |''04.05:'' дзейнічае тыднёвае спыненне агню |''22.05:'' з 21:45 дзейнічае тыднёвае спыненне агню (29.05 падоўжана да 03.06) |''10.06:'' з 06:00 дзейнічае 24-гадзіннае перамір’е |''18.06:'' з 06:00 дзейнічае 72-гадзіннае перамір’е |''27.06:'' дзейнічае перамір’е з нагоды свята Курбан-байрам }} |змены = |праціўнік1 =[[Файл:Logo of the Transitional Sovereignty Council of Sudan (2023).jpg|22px]] [[Пераходны суверэнны савет Судана|Пераходны суверэнны савет]]<br/>[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Выява:Joint Darfur Force Logo.jpg|22пкс]] [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура]]<br/>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Малік Агар|М. Агара]])<br>[[File:Flag of SLM (Tambour).svg|22px]]/[[File:Flag of SLM (Minnawi).svg|22px]] [[Вызваленчы рух Судана]] (фракцыі [[Мустафа Тамбур|М. Тамбура]] і [[Міні Мінаві|М. Мінаві]])<br>{{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} [[Рух за справядлівасць і роўнасць]]<br>[[Народнае супраціўленне Судана]]<br>{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<ref>{{Cite news |date=15 April 2023 |title=Sudan's RSF says it's ready to cooperate over Egyptian troops |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudans-paramilitary-force-shares-video-they-claim-shows-surrendered-egyptian-2023-04-15/ |url-status=live |url-access=registration |access-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415161133/https://www.reuters.com/world/africa/sudans-paramilitary-force-shares-video-they-claim-shows-surrendered-egyptian-2023-04-15/ |archive-date=15 April 2023}}</ref><ref name="auto6">{{cite web |url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops |title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops |date=15 April 2023 |work=al-Arabiya |language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Egyptian withdrawal from Sudan |url=https://www.acaps.org/fileadmin/Data_Product/Main_media/20230829_ACAPS_thematic_report_Sudan_Northern_State_pre-crisis_and_current_situation.pdf}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Украіна}}<ref name="auto5">{{Cite web |date=2023-09-19 |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |access-date=2023-09-19 |last1=Butenko|first1=Butenko|display-authors=et al|website=CNN |language=en |archive-date=11 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011090624/https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |url-status=live }}</ref> {{Collapsible list | framestyle=border:none; padding:0; | title = пры падтрымцы | {{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name=TimeKholood>{{cite magazine|url=https://time.com/6342732/sudan-burhan-hemedti-descent-warlordism/|title=Sudan's Dangerous Descent Into Warlordism|magazine=Time|last1=Khair|first1=Kholood|last2=Akam|first2=Asmahan|date=7 December 2023|access-date=9 December 2023|archive-date=9 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209052018/https://time.com/6342732/sudan-burhan-hemedti-descent-warlordism/|url-status=live}}</ref> | {{Сцягафікацыя|Нігер}}<ref>{{cite web |title=Niger willing to collaborate with Sudan to retrieve items plundered by mercenaries |url=https://sudantribune.com/article277694/ |website=Sudan Tribune |date=27 September 2023}}</ref> | {{сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}<ref name=TimeKholood/> | {{сцягафікацыя|Турцыя}}<ref name=TimeKholood/> |{{сцягафікацыя|Расія}}<ref name=Russia>{{cite web | url=https://hrf.org/russias-influence-in-sudan/ | title=Russia's Influence in Sudan |website=Human Rights Foundation|last1=Hashi|first1=Huda|last2=Keita|first2=Mohamed| date=11 August 2023 }}</ref> |{{flagicon image|Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg}} [[Народны фронт вызвалення Тыграя]]<ref>{{cite web |title=Coordination And Support Between The Sudanese Army And Tigray Forces |url=https://www.thereporterethiopia.com/46212/ |website=The Reporter Ethiopia |access-date=5 April 2026 |date=29 July 2025}}</ref> }} |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[Урад міру і адзінства]] (з 2025)<br>[[File:Logo of The Third Front.jpg|22px]] [[Тамазудж]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>[[File:Flag_of_Sudan_Liberation_Movement-Army.svg|22px]] [[Вызваленчы рух Судана]] (фракцыя [[Абдул Вахід аль-Нур|А. Нура]])<br>{{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} [[Лівійская нацыянальная армія]]<ref>{{cite web |url=https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |date=15 April 2023 |work=al-Arabiya |language=en |access-date=15 April 2023 |title=Libyan Militia and Egypt's Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419190701/https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |url-status=live }}</ref><br>{{flagicon image|PMC Wagner Center logo.png}} [[ПВК «Вагнер»]]<ref name=CAR>{{cite web|url=https://adf-magazine.com/2023/05/sudans-connections-with-car-chad-could-cause-conflict-to-spread/|title=Sudan's Connections With CAR, Chad Could Cause Conflict To Spread|website=Africa Defence Forum|date=30 May 2023|access-date=3 January 2024}}</ref><ref name="Wagner">{{cite news |last1=Elbagir |first1=Nima |last2=Mezzofiore |first2=Gianluca |last3=Qiblawi |first3=Tamara |title=Exclusive: Evidence emerges of Russia's Wagner arming militia leader battling Sudan's army |url=https://www.cnn.com/2023/04/20/africa/wagner-sudan-russia-libya-intl/index.html |access-date=20 April 2023 |publisher=CNN |date=20 April 2023 |quote=The Russian mercenary group Wagner has been supplying Sudan's Rapid Support Forces (RSF) with missiles to aid their fight against the country's army, Sudanese and regional diplomatic sources have told CNN. The sources said the surface-to-air missiles have significantly buttressed RSF paramilitary fighters and their leader Mohamed Hamdan Dagalo |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420194129/https://amp.cnn.com/cnn/2023/04/20/africa/wagner-sudan-russia-libya-intl/index.html |url-status=live }}</ref><br>{{Сцяг|Калумбія}} [[Пустынныя ваўкі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/08/colombian-mercenaries-sudan-war|title=‘War is a business’: the Colombian mercenaries training Sudan’s child fighters to ‘go and get killed’|date=2025-10-08|publisher=[[The Guardian]]|access-date=2025-12-23|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/colombian-mercenaries-fighting-in-sudan-with-alleged-uae-links|title=‘Colombian mercenaries fighting in Sudan with alleged UAE links’|date=2024-11-28|publisher=Dabanga|access-date=2025-12-23|url-status=live}}</ref><br>{{flagicon|Central African Republic}} [[Кааліцыя патрыётаў за перамены]]<ref>{{cite letter |first1=Mariam |last1=Yazdani| first2=Fadhel |last2=Bouzidi |first3=Mohamed |last3=Mamadou Diatta |first4=Hanna |last4=Mollan |recipient=Hwang Joon-Kook |date=5 June 2024 |subject=Letter dated 5 June 2024 from the Panel of Experts on the Central African Republic extended pursuant to resolution 2693 (2023) addressed to the President of the Security Council |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/2112058/n2412413.pdf |access-date=27 October 2025}}</ref> {{Collapsible list | framestyle=border:none; padding:0; | title = пры падтрымцы | {{сцягафікацыя|ЦАР}}<ref name=CAR/> | {{сцягафікацыя|Чад}}<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article279446/|title=Key Darfur groups join Sudanese army in its war against RSF paramilitary forces|website=Sudan Tribune|date=17 November 2023|access-date=17 November 2023|archive-date=18 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231118234229/https://sudantribune.com/article279446/|url-status=live}}</ref><ref name=TalkingPeace/> | {{сцягафікацыя|ААЭ}}<ref name=TalkingPeace>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2023/09/29/world/africa/sudan-war-united-arab-emirates-chad.html | title=Talking Peace in Sudan, the U.A.E. Secretly Fuels the Fight | work=The New York Times | date=29 September 2023 | last1=Walsh | first1=Declan | last2=Koettl | first2=Christoph | last3=Schmitt | first3=Eric | access-date=30 September 2023 | archive-date=29 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230929071026/https://www.nytimes.com/2023/09/29/world/africa/sudan-war-united-arab-emirates-chad.html | url-status=live }}</ref> | {{сцягафікацыя|Кенія}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-general-warns-kenya-against-sending-peacekeepers-2023-07-24/|title=Sudanese general warns Kenya against sending peacekeepers|website=Reuters|date=24 July 2023|access-date=17 December 2023|last1=Eltahir|first1=Nafisa|last2=Holland|first2=Hereward|archive-date=13 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013030251/https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-general-warns-kenya-against-sending-peacekeepers-2023-07-24/|url-status=live}}</ref> | {{сцягафікацыя|Расія}}<ref name=Russia/> | {{сцягафікацыя|Уганда}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-rsf-leader-visits-uganda-first-known-wartime-foreign-trip-2023-12-27/|title=Sudan RSF leader visits Uganda in first known wartime foreign trip|website=Reuters|last1=El Taher|first1=Nafisa|last2=Paravicini|first2=Giulia|last3=Ehab|first3=Yomna|last4=El Safty|first4=Sarah|date=27 December 2023|access-date=31 December 2023}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Джыбуці}}<ref>{{cite web |title=Anonymous Sudan hacks IGAD countries over alleged RSF support |url=https://sudantribune.com/article282046/ |website=Sudan Tribune |date=7 February 2024}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Эфіопія}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-rsf-leader-visits-ethiopia-first-public-wartime-tour-2023-12-28/|title=Sudan RSF leader visits Ethiopia in first public wartime tour|website=Reuters|last1=Endeshaw|first1=Dawit|last2=Awadalla|first2=Nadine|last3=Holland|first3=Hereward|last4=Lewis|first4=Aidan|date=28 December 2023|access-date=23 January 2023}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Паўднёвы Судан}}<ref>{{cite web |title=South Sudan denies smuggled Fuel to Sudan's paramilitary forces |url=https://sudantribune.com/article281564/ |website=Sudan Tribune |date=22 January 2024}}</ref> |[[File:Flag of Puntland.svg|22пкс]] [[Пунтленд]]<ref>{{Cite web |date=27 April 2025 |title=UAE deployed radar to Somalia's Puntland to defend from Houthi attacks, supply Sudan's RSF |url=https://www.middleeastmonitor.com/20250427-uae-deployed-radar-to-somalias-puntland-to-defend-from-houthi-attacks-supply-sudans-rsf/ |access-date=31 October 2025 |website=Middle East Monitor}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan Accuses Puntland of Enabling RSF Operations via Bosaso Airport |url=https://www.africansecurityanalysis.com/updates/sudan-accuses-puntland-of-enabling-rsf-operations-via-bosaso-airport |access-date=31 October 2025 |website=African Security Analysis}}</ref> }} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Абдэль Фатах аль-Бурхан]],<br>[[Ясір аль-Ата]],<br>[[Шамс ад-Дзін Хабашы]] |камандзір2 = [[Махамед Хамдан Дагала]],<br>[[Абдэльрахім Дагала]],<br>[[Абдэль Рахман Джума]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = ад 100 000 да 150 000 байцоў<ref>[https://www.indexmundi.com/factbook/compare/sudan.ethiopia/military], 15 April 2023</ref> |сілы2 = 100 000 байцоў<ref name=Reuters>{{Cite news |date=2023-04-13 |title=Factbox: Who are Sudan's Rapid Support Forces? |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/africa/who-are-sudans-rapid-support-forces-2023-04-13/ |access-date=2023-04-15 |quote=Analysts estimate the force numbers about 100,000, with bases and deployments across the country.}}</ref> |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 150 000 — 522 000 загінулых пры баявых дзеяннях <small>(станам на 20.01.25)</small>, 522 000 загінулых ад голаду <small>(станам на 08.05.25)</small> ---- 8,8 млн унутрана перамешчаных асоб і 3,5 млн бежанцаў за мяжой <small>(станам на 05.02.25)</small> ---- 200 вайскоўцаў УС Егіпта трапілі ў палон да прыхільнікаў Дагала <small>(захоплены 15.04.23, вызвалены 19.04.23)</small> |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Трэцяя грамадзянскай вайна ў Судане''' — узброенае супрацьстаянне на тэрыторыі [[Судан]]а паміж ''[[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС)'' і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] ''«[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП)'', якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні ўспыхнулі [[15 красавіка]] [[2023]] года, спачатку ахапіўшы сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. Першапачаткова асобныя [[СМІ]] назвалі падзеі ''спробай дзяржаўнага перавароту''<ref>{{cite news |title=Chad closes border with Sudan, calls for calm |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-chad-idAFL1N36I0B1 |access-date=15 April 2023 |work=[[Reuters]] |date=15 April 2023}}</ref>. З часам у медыя загаварылі аб перарастанні барацьбы ў ''[[Грамадзянская вайна|грамадзянскую вайну]]''<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2023/04/17/971128-voennii-konflikt-v-sudane-pererastaet-v-novuyu-grazhdanskuyu-voinu Военный конфликт в Судане перерастает в новую гражданскую войну]</ref>. Сутыкненні выклікалі гуманітарны крызіс у сталіцы краіны і прыпыненне паветраных зносін. Міжнародная супольнасць аднадушна выказалася ў нейтральным ключы і заклікала бакі да міру. Аднак асобныя дзяржавы і замежныя сілы былі абвінавачаны ў падтрымцы таго ці іншага боку. УСС і САП неадразова абвяшчалі аб часовым спыненні баявых дзеянняў, але не адно перамір’е не выконвалася фракцыямі канфлікту, таму супрацьстаянне працягвалася. == Перадгісторыя == [[19 снежня]] [[2018]] года ў Судане ўспыхнулі пратэсты з-за рэзкага росту цэн і пагаршэння эканамічнага стану<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2018/12/protests-rising-prices-spread-sudan-khartoum-181220132130661.html Several killed in Sudan as protests over rising prices continue]</ref>. У студзені [[2019]] года ўвага пратэстуючых пераключылася з эканамічных пытанняў на заклікі да адстаўкі прэзідэнта краіны [[Амар аль-Башыр|Амара аль-Башыра]], які знаходзіўся ва ўладзе амаль 30 гадоў<ref>[https://www.theguardian.com/world/2019/jan/17/sudanese-police-fire-on-protesters-demanding-president-step-down Sudanese police fire on protesters demanding president step down]</ref><ref>[https://www.middleeasteye.net/news/its-more-bread-why-are-protests-sudan-happening 'It’s more than bread': Why are protests in Sudan happening?]</ref>. На гэтым фоне [[11 красавіка]] адбыўся [[Ваенны пераварот у Судане (2019)|дзяржаўны пераварот]], і да ўлады прыйшлі вайскоўцы. Новым кіраўніком дзяржавы стаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан]], узначаліўшы [[Другі пераходны ваенны савет Судана|Пераходны ваенны савет]]. На змену яму прыйшоў [[Суверэнны савет Судана|Суверэнны савет]]. У яго склад увайшлі як грамадзянскія асобы, так і вайскоўцы. За два гады дадзены орган так і не змог прымірыць бакі з глыбокімі палітычнымі рознагалоссямі, што існавалі яшчэ ў часы аль-Башыра. Больш за тое, Савет пачаў праводзіць жорсткія эканамічныя рэформы, каб прэтэндаваць на пазыкі [[міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], аднак такое рашэнне выклікала супраціў сярод насельніцтва<ref name="partizan">[https://belaruspartisan.by/politic/547021/ В Судане произошла попытка переворота, задержали 40 военных — СМИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230415143548/https://belaruspartisan.by/politic/547021/ |date=15 красавіка 2023 }} // Белорусский партизан, 21 сентября 2021</ref>. [[21 верасня]] [[2021]] года прыхільнікамі экс-прэзідэнта Амара аль-Башыра была арганізавана [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Судане (2021)|спроба дзяржаўнага перавароту]], але яна правалілася<ref>{{cite news|date=2021-09-21|title=Sudan failed coup: Government blames pro-Bashir elements|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-58629978|access-date=2021-09-21}}</ref><ref>{{cite web|title=Sudanese officials say coup attempt has failed|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/9/21/sudan-state-media-reports-failed-coup-attempt|access-date=2021-09-21|work=Al Jazeera|language=en}}</ref>. [[25 кастрычніка]] таго ж года, у выніку канфлікту паміж вайсковымі і грамадзянскімі прадстаўнікамі ўлады, генерал Бурхан здзейсніў [[Ваенны пераварот у Судане (2021)|дзяржаўны пераварот]], усталяваўшы поўнае панаванне арміі ва ўрадзе. Быў арыштаваны прэм’ер-міністр [[Абдала Хамдок]]. == Прычыны і пазіцыі == З моманту апошняга перавароту краінай кіравала [[хунта|ваенная хунта]] ([[Пераходны суверэнны савет Судана]])<ref name="CNN" />. Камандуючы Узброенымі сіламі Судана Абдэль Фатах аль-Бурхан і камандзір Сіл аператыўнай падтрымкі [[Махамед Хамдан Дагала]] былі лідарамі змоўшчыкаў. Аднак паколькі аль-Бурхан, які ўзначальваў хунту, манапалізаваў уладу, Дагала выказаў шкадаванне з нагоды перавароту<ref>{{cite news |last1=Olewe |first1=Dickens |title=Mohamed 'Hemeti' Dagalo: Top Sudan military figure says coup was a mistake |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-64704858 |access-date=22 March 2023 |work=[[BBC News]] |date=20 February 2023}}</ref> . У пачатку красавіка [[2023]] года было адкладзена падпісанне пагаднення паміж хунтай і прадстаўнікамі больш за 50 грамадзянскіх арганізацый і груп. Пагадненне прадугледжвала стварэнне ў краіне пераходнай грамадзянскай улады. Акрамя таго, дакумент, подпіс пад якім паставілі таксама лідары апазіцыйнага альянсу «[[Сілы за свабоду і перамены]]», устанаўліваў тэрміны пераходнага перыяду, за якім павінны рушыць услед выбары. Прычынай пераносу падпісання стала неабходнасць узгадніць інтэграцыю САП у склад [[Узброеныя сілы|Узброеных Сіл]]. Паміж арміяй і войскамі Дагала пачаліся рознагалоссі з нагоды будучай структуры бяспекі і прынцыпаў фарміравання. У прыватнасці пра тое, хто павінен узначаліць узброеныя сілы як галоўнакамандуючы — прафесійны вайсковец (пазіцыя Бурхана<ref name="беларусы">[https://sputnik.by/20230504/strelba-vzryvy-i-nekhvatka-edy-istoriya-spaseniya-belorusa-iz-sudana-1075180877.html Стрельба, взрывы и нехватка еды: история спасения белоруса из Судана]</ref>) або грамадзянскі лідар (пазіцыя Дагала<ref name="беларусы"/>)<ref>Андрей Резчиков. [https://m.vz.ru/world/2023/4/15/1207686.html Столкновения в Судане имеют отношение к интересам России] // Взгляд : газета. — 15 апреля 2023.</ref>. З [[11 красавіка]] атрады САП былі разгорнуты паблізу горада Мерове, а таксама ў [[Хартум]]е. Улады загадалі ім сысці, аднак байцы адмовіліся падпарадкоўвацца<ref>[https://www.agenzianova.com/en/news/sudan-scontri-intorno-al-palazzo-presidenziale-si-teme-un-tentativo-di-golpe-a-khartum/ Sudan: clashes around the presidential palace, there are fears of a coup attempt in Khartoum — video], 15 April 2023.</ref>. [[13 красавіка]] САП пачалі мабілізацыю. Гэта выклікала асцярогі з нагоды магчымага паўстання супраць хунты. Суданскія ўлады заявілі, што мабілізацыя была незаконнай<ref>{{Cite news |title=Fears in Sudan as army and paramilitary force face off |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/13/sudans-army-warns-of-rsfs-movements-in-khartoum-other-cities |access-date=2023-04-15 |agency=[[Al Jazeera]]|language=en}}</ref>. Аргументуючы сваю пазіцыю, Дагала абвінаваціў Бурхана ў спробе вярнуць да ўлады Башыра<ref>[https://web.archive.org/web/20230415111143/https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%D9%84%D8%AD%D8%B8%D8%A9-%D8%A8%D9%84%D8%AD%D8%B8%D8%A9-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع".]</ref>. У сваю чаргу суданская армія абвінаваціла САП у «здрадлівай змове» супраць краіны і заявіла, што арганізацыя будзе распушчана<ref name="CNN">{{cite news |title=At least 25 killed, 183 injured in ongoing clashes across Sudan as paramilitary group claims control of presidential palace |url=https://www.cnn.com/2023/04/15/africa/sudan-presidential-palace-intl/index.html |access-date=15 April 2023 |work=[[CNN]] |date=15 April 2023}}</ref>. == Ход падзей == {{Main|Храналогія суданскага канфлікту (2023)|Храналогія суданскага канфлікту (2024)|Храналогія суданскага канфлікту (2025)|Храналогія суданскага канфлікту (2026)}} {{Гл. таксама|Катэгорыя:Бітвы суданскага канфлікту (з 2023)}} === Падзеі 15 красавіка === Баявыя дзеянні пачаліся [[15 красавіка]] з нападаў байцоў САП на некалькі вайсковых лагераў у Хартуме. Сутыкненні распаўсюдзіліся на сталічныя раёны Джабра, Кафуры і Шамбат<ref>[https://sudantribune.com/article272958/ Fighting broke out in Sudan between national army and RSF militiamen] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230415124257/https://sudantribune.com/article272958/ |date=15 красавіка 2023 }}, 15 April 2023</ref>. Прадстаўнікі ваенізаваных фарміраваній заявілі, што яны захапілі міжнародны аэрапорт. Побач з галоўным камандаваннем і рэзідэнцыяй Бурхана была чутна стральба. Атрады, лаяльныя Дагала, умацавалі свае пазіцыі ў аэрапорце, а ўрадавыя сілы размясцілі бранятэхніку каля прэзідэнцкага палаца<ref name="aj">[https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/السودان-اشتباكات-مسلحة-بين-الجيش السودان.. اشتباكات مسلحة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة)], 15 April 2023</ref>. Пазней паўстанцы паведамілі пра захоп прэзідэнцкай рэзідэнцыі, аднак улады абверглі гэта<ref name="aj"/>. Наступныя баі вяліся з ужываннем цяжкага ўзбраення<ref name=":1">{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>. УСС задзейнічалі авіяцыю, а войскі Дагала выкарыстоўвалі сістэмы [[СПА|супрацьпаветранай абароны]] і цяжкую артылерыю для адбіцця варожых нападаў<ref>{{Cite web |title=Powerful explosions rock Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Самыя жорсткія баі назіраліся ў цэнтры каля прэзідэнцкага палаца і штаба арміі<ref>{{Cite web |title=Khartoum on edge hours before agreed ceasefire|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Сутыкненні закранулі і [[Амдурман]] (горад-спадарожнік сталіцы)<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647179530249838595 Al-Arabiya correspondent: Clashes with heavy weapons between the army and the Rapid Support Forces in Omdurman]</ref>. У першую палову дня баі ахапілі Мерове<ref name="BBC News">{{cite news |last1=Zeinab Mohammed Salih and Damian Zane |title=Sudan: Fighting erupts in Khartoum as army and paramilitary force clash |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=15 April 2023}}</ref>. Тут барацьба вялася за аэрапорт і бліжэйшую ваенную базу<ref name="aj"/>. Адначасна мяцежнікі захапілі паветраную гавань Аль-Абейд<ref>[https://www.voaafrique.com/a/soudan-des-tirs-nourris-à-khartoum-déploiement-militaire-à-omdurman/7051705.html Soudan: des tirs nourris à Khartoum, déploiement militaire à Omdurman], 15 April 2023</ref>. У 13:30 прыхільнікі Бурхана заявілі, што камандуючы сіламі САП у штаце Белы Ніл здаўся, а мяцежныя лагеры Тайба і Соба былі «знішчаны»<ref>{{Cite web |title=القوات المسلحة السودانية |url=https://www.facebook.com/sudanese.armed.forces |access-date=2023-04-15 |website=www.facebook.com |language=en}}</ref>. Атрады Дагала паведамілі, што яны захапілі аэрапорт, штаб сувязі і медыцынскі корпус у Аль-Фахіры. Урад у сваю чаргу абвясціў аб перамогах у правінцыях Гедарэф і Касала<ref name=":1" />. Хутка пачалі паступаць звесткі пра баі ў горадзе [[Порт-Судан]]<ref>[https://apnews.com/article/sudan-khartoum-firing-coup-deal-85464b8f9b7eaf1f7ec77eb7337d7881 Sudan’s army and rival force clash, wider conflict feared] 15 April 2023</ref>. Таксама сутычкі зафіксаваны ў [[Дарфур]]ы, а менавіта ў Залінгеі<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647251394577956865 مراسل العربية: قتال بين الجيش والدعم السريع في مدينة زالنجي في ولاية وسط دارفور #العربية_عاجل https://alarabiya.net], 15 April 2023</ref> і Эль-Фашыры<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Eng/status/1647190671772532739 Eyewitnesses in #Sudan’s North Darfur State say clashes have erupted between the army and paramilitary Rapid Support Forces (#RSF) in the capital el-Fasher.]</ref>. Адначасна паўстанцы амаль без баёў захапілі Эль-Генейну<ref>{{Cite news |last=Badshah |first=Nadeem |last2=Abdul |first2=Geneva |last3=Mackay |first3=Hamish |last4=Badshah (now) |first4=Nadeem |last5=Mackay (earlier) |first5=Hamish |date=2023-04-15 |title=Sudanese air force urges people to stay indoors as doctors union says at least 25 dead – as it happened |language=en-GB |work=the Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-05-02 |issn=0261-3077 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418104709/https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url-status=live }}</ref>. Гэтая перамога дазволіла войскам Дагала ўзяць і іншыя гарады Дарфура<ref>{{Cite web |last=Camille |date=2023-04-25 |title=Darfur update: clashes in El Geneina, extended truce in El Fasher, and popular initiatives in Nyala |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-update-clashes-in-el-geneina-extended-truce-in-el-fasher-and-popular-initiatives-in-nyala |access-date=2023-04-29 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>, у ліку якіх Кабкабія<ref>{{Cite web |date=2023-04-30 |title=Mass exodus from Sudan as deadly fighting enters third week |url=https://www.france24.com/en/africa/20230430-mass-exodus-from-sudan-as-deadly-fighting-enters-third-week |access-date=2023-05-02 |website=France 24 |language=en |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030500/https://www.france24.com/en/africa/20230430-mass-exodus-from-sudan-as-deadly-fighting-enters-third-week |url-status=live }}</ref> і Ньяла<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=correspondent |first2=Jason Burke Africa |date=2023-04-20 |title=Sudan: up to 20,000 flee violence as rival leaders refuse to negotiate |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/apr/20/egyptian-soldiers-captured-by-sudanese-paramilitary-return-home |access-date=2023-05-02 |issn=0261-3077 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430195855/https://www.theguardian.com/world/2023/apr/20/egyptian-soldiers-captured-by-sudanese-paramilitary-return-home |url-status=live }}</ref>. {{external media |topic = Фотаздымкі за 16 красавіка 2020 |subtopic = |width = |image1 = [https://imagevars.gulfnews.com/2023/04/16/sudan2-1681659510728_1878ab7bfe3_medium.jpg Суданцы вітаюць салдат арміі, верных Бурхану, г. Порт-Судан.] |image2 = [https://imagevars.gulfnews.com/2023/04/16/sudan3-1681659512953_1878ab7c886_original-ratio.jpg Дым над жылымі дамамі, г. Хартум.] |audio1 = |video1 = }} === Наступныя сутыкненні === [[Файл:Battle of Khartoum (April 2023).svg|міні|злева|Наступальныя дзеянні САП у сталіцы і ваколіцах (красавік 2023).]] [[16 красавіка]] Служба агульнай разведкі абвясціла аб паланенні генерал-маёра і брыгаднага генерала з атрадаў САП<ref name="aj" />. [[19 красавіка]] байцы Бурхана абвінавацілі праціўніка ў нападах на мірных жыхароў у Хартуме і іншых частках краіны, здзяйсненні актаў рабаванняў і падпалаў на рынку ў Хартум-Бахры, а таксама ў рабаваннях і нападах на людзей у Мерове<ref>{{Cite web |title=Army blames RSF for ceasefire breakdown |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/19/sudan-unrest-live-news-fighting-rages-as-ceasefire-breaks-down |access-date=2023-04-19 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. [[20 красавіка]] паведамлялася аб выбухах у Эль-Абейдзе, сталіцы штата Паўночны Кардафан<ref>{{Cite web |title=Clashes in Sudan despite calls for Eid ceasefire |url=https://today.rtl.lu/news/world/a/2054206.html |access-date=2023-04-21 |website=www.rtl.lu |language=en |archive-date=21 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421072521/https://today.rtl.lu/news/world/a/2054206.html |url-status=dead }}</ref>. [[25 красавіка]] ўрадавыя сілы захапілі горад Вад-Банда ў штаце Заходні Кардафан<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date=2023-04-25| work= BBC|access-date=2023-04-25}}</ref>. Прыхільнікі Дагала на наступны дзень заявілі, што захапілі нафтаперапрацоўчы завод і электрастанцыю ў Гарыры. Паведамлялася аб новых баях у Заходнім Кардафане. У штаце Блакітны Ніл фіксаваліся міжабшчынныя сутыкненні<ref>{{cite news|url= https://www.france24.com/en/africa/20230426-ceasefire-shaky-as-sudanese-and-foreigners-flee|title= Shaky ceasefire enters second day as Sudanese, foreigners flee|date= 2023-04-26| work= France24|access-date={{date|2023-04-26}}}}</ref>. [[1 мая]] прадстаўнікі арміі генерала Бурхана паведамілі, што адбілі шэраг удараў праціўніка ў розных частках краіны, у тым ліку наступленні з заходніх рэгіёнаў, уздоўж паўночна-заходняй мяжы і з Эль-Багіра ў Джэбель-Аулію<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/5/1/sudan-conflict-live-un-warns-of-humanitarian-breaking-point|title=Sudanese army: RSF’s combat capabilities reduced|website=Al Jazeera|date= 1 May 2023|access-date=1 May 2023}}</ref>. Крыху пазней актывізаваліся баі за дарфурскія гарады Эль-Фашыр<ref>{{Cite web |last=Lisa |date=2023-05-12 |title=Heavy fighting in North Darfur capital amidst ‘alarming increase in food prices’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/heavy-fighting-in-north-darfur-capital-amidst-alarming-increase-in-food-prices |access-date=2023-05-23 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref> і Эль-Генейна<ref name="12may">{{Cite news |title=Heavy gunfire in Sudan ahead of ceasefire talks |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65582425 |access-date=14 May 2023 |work=[[BBC]] |language=en-UK }}</ref>. Акрамя таго, да ўзброенай барацьбы на захадзе краіны далучыўся апазіцыйны «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]»<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-05-24 |title=Rapid Support Forces ambush peace groups in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article274055/ |access-date=2023-05-24 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-url=https://archive.today/20230820011359/https://sudantribune.com/article274055/ |archive-date=20 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref>. [[26 мая]] міністэрства абароны абвясціла мабілізацыю адстаўных вайскоўцаў<ref name=Perthes>{{Cite news|date=2023-05-27 |title=United Nations backs Sudan envoy as army seeks to expel him|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/27/united-nations-backs-sudan-envoy-as-army-seeks-to-expel-him|access-date=2023-05-27}}</ref>. [[11 чэрвеня]] баі ўспыхнулі з новай сіла: паведамлялася аб новых выпадках нападаў арабскіх апалчэнцаў у Эль-Генейне і авіяцыйных бамбардзіроўках сталіцы, а горад Аль-Абейд быў абложаны паўстанцамі<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title= ‘Most fearless’ fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13}}</ref>. [[21 чэрвеня]] да канфлікту далучылася фракцыя аль-Хілу з групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]». Разам з САП яе баевікі атакавалі часці УСС у штаце Паўднёвы Кардафан, а менавіта ў гарадах Кадуглі і Аль-Даланджы<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title= South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=al-Arabiya|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23}}</ref>. У ліпені на поўдні краіны ўзмацніліся сутыкненні УСС з атрадамі Дагала і аль-Хілу. Прыхільнікі апошняга захапілі некалькі гарнізонаў у Паўднёвым Кардафане і пачалі атакі ў Блакітным Ніле<ref>{{Cite news |date=3 July 2023 |title=SPLM-N El Hilu wins terrain in South Kordofan |language=en |work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/splm-n-el-hilu-wins-terrain-in-south-kordofan |url-status=live |access-date=15 July 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 July 2023|title=SPLM-N El Hilu launches new attack in Blue Nile region and wins terrain in South Kordofan|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/splm-n-el-hilu-launches-attack-in-blue-nile-region-and-wins-terrain-in-south-kordofan|access-date=15 July 2023}}</ref>. [[24 ліпеня]] ўрадавыя сілы перакрылі дарогу Хартум — Бара. Паводле заяў прадстаўнікоў Бурхана, шашу выкарыстоўвалі часці САП<ref>{{cite news |date=25 July 2023 |title=Army threatens to destroy vehicles on Khartoum-Bara road |url=https://sudantribune.com/article275417/ |work=Sudan Tribune |access-date=25 July 2023 }} {{Cite web |url=https://sudantribune.com/article275417/ |title=Архіўная копія |access-date=26 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119192947/https://sudantribune.com/article275417/ |archive-date=19 лістапада 2023 }}</ref>. [[31 ліпеня]] [[Мустафа Тамбур]], лідар адной з фракцый групоўкі «[[Вызваленчы рух Судана]]», абвясціў, што яго сілы далучыліся да Бурхана ў барацьбе супраць Дагала<ref>{{Cite news |date=1 August 2023 |title=SLM faction joins Sudanese army against RSF in Darfur |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275601/ |access-date=2 August 2023 }} {{Cite web |url=https://sudantribune.com/article275601/ |title=Архіўная копія |access-date=10 жніўня 2023 |archive-url=https://archive.today/20230905001443/https://sudantribune.com/article275601/ |archive-date=5 верасня 2023 }}</ref>. [[Файл:Khartoum Fire.png|міні|Пажар ад артабстрэлаў у Хартуме, 20 верасня 2023.]] [[17 верасня]] офіс Суданскай падатковай службы<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |archive-date=20 кастрычніка 2023 |url-status=dead }}</ref> і 18-павярховая вежа Greater Nile Petroleum Oil Company<ref name="gnoc">{{Cite web |last=Nimoni |first=Fiona |date=2023-09-17 |title=Sudan conflict: Landmark skyscraper in Khartoum engulfed in flames |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66837026 |access-date=2023-09-17 |website=BBC |language=en-GB}}</ref>, славутасць Хартума, загарэліся падчас баёў. УСС абвінавацілі САП у падпале будынкаў. Байцы Бурхана атакавалі пазіцыі паўстанцаў у Эль-Абейдзе і адбілі ў ворага лагер Аль-Хасахіса ў Залінгеі<ref name="fires"/>. [[18 верасня]] ў Порт-Судане ўспыхнулі баі паміж УСС і апалчэннем племя беджа пад правадырствам Шэбы Дарара<ref>{{Cite web |date=2023-09-19 |title=Clashes in Port Sudan for first time since war began |url=https://www.africanews.com/2023/09/19/clashes-in-port-sudan-for-first-time-since-war-began/ |access-date=2023-09-19 |website=Africanews |language=en-GB}}</ref>. [[23 верасня]] баевікі фракцыі групоўкі «Вызваленчы рух Судана» пад пачаткам аль-Нура захапілі горад Тавіла<ref>{{Cite web |date=2023-09-23 |title=SLM-Nur expands control to several areas in Darfur to protect civilians: official |url=https://sudantribune.com/article277603/ |access-date=2023-09-25 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[6 кастрычніка]] САП усталявалі кантроль на Аль-Айлафунам у 30 км ад сталіцы<ref>{{Cite web |date=6 October 2023 |title= RSF takes control of Khartoum state area, displaces residents |url=https://sudantribune.com/article278067/ |access-date=7 October 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[1 кастрычніка]] часці САП атакавалі горад Вад-Ашан у Паўночным Кардафане<ref>{{Cite web |date=October 2, 2023 |title=RSF attack Wad Ajana in North Kordofan |url=https://sudanwarmonitor.com/p/rsf-attack-wad-ajana-in-north-kordofan |website=Sudan War Monitor}}</ref><ref>{{Cite news |date=October 2, 2023 |title=Thousands flee southern Sudan town as war spreads: witnesses |work=Yahoo News |agency=AFP |url=https://news.yahoo.com/thousands-flee-southern-sudan-town-162021815.html}}</ref>. 5—6 кастрычніка яны ўсталявалі кантроль над горадам Аль-Айлафун на паўднёвы ўсход ад Хартума, захапіўшы помпавую станцыю на нафтаправодзе<ref>{{Cite web |date=October 6, 2023 |title=Rapid Support Forces attack al-'Aylafun |url=https://sudanwarmonitor.com/p/rapid-support-forces-attack-al-aliyifun |website=Sudan War Monitor}}</ref><ref>{{Cite web |date=October 6, 2023 |title=Sudan paramilitaries capture key oil station: Witnesses |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/10/06/Sudan-paramilitaries-capture-key-oil-station-Witnesses |website=Al-Arabiya |agency=AFP}}</ref>. У канцы месяца атрады войск Дагала ўзялі штабы УСС у Ньяле (16-я дывізія)<ref>{{Cite web |date=October 26, 2023 |title=Fall of the 16th Division headquarters in Nyala |url=https://sudanwarmonitor.com/p/fall-of-the-16th-division-headquarters |website=Sudan War Monitor}}</ref> і Залінгеі (21-я пяхотная дывізія)<ref>{{Cite web |date=31 October 2023 |title=Rapid Support Forces seize Sudanese army base in Central Darfur |url=https://sudantribune.com/article278858/ |access-date=31 October 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[4 лістапада]] САП бяруць штаб 15-й дывізіі ў Генейне<ref>{{Cite web |date=4 November 2023 |title=RSF seize Sudanese army headquarters in El-Geneina |url=https://sudantribune.com/article279034/ |access-date=6 November 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[16 лістапада]] фракцыя ВРС Міні Мінаві і [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] заявілі, што далучаюцца да сіл Бурхана ў барацьбе з генералам Дагала<ref>{{Cite web |date=2023-11-17 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |access-date=2023-11-20 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>. У канцы лістапада абвастрыліся баі ў Заходнім Кардафане (Эль-Адэе<ref>{{Cite web |date=2023-11-24 |title=Sudan war: East Darfur capital ‘stable’ as SAF-RSF tensions simmer in West Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-east-darfur-capital-stable-as-saf-rsf-tensions-simmer-in-west-kordofan |access-date=2023-11-25 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>, Бабануса<ref>{{Cite web |date=2023-11-26 |title=IGAD plans emergency summit as RSF attacks West Kordofan SAF base |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/igad-plan-emergency-summit-as-rsf-attack-west-kordofan-saf-base |access-date=2023-11-28 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>, Муглад<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=Shots fired over the Nile in Khartoum, atrocities reported in Darfur |url=https://www.africanews.com/2023/11/28/shots-fired-over-the-nile-in-khartoum-atrocities-reported-in-darfur/ |access-date=2023-11-29 |website=Africanews |language=en-GB}}</ref>). [[27 лістапада]] групоўкі АСАД дасягнулі пагаднення з баевікамі аль-Нура аб абароне грамадзянскага насельніцтва ў Эль-Фашыры ад нападаў САП<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=Darfur holdout groups arrive in El-Fasher to protect civilians from RSF attacks |url=https://sudantribune.com/article279806/ |access-date=2023-11-28 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[8 снежня]] войскі Дагала ўварваліся ў штат Гедарэф<ref name=Qadarif>{{Cite web |last=Monitor |first=Sudan War |title=RSF enter Gedaref State for the first time |url=https://sudanwarmonitor.com/p/rsf-enter-gedaref-state-for-the-first |access-date=2023-12-09 |website=sudanwarmonitor.com |language=en}}</ref>. [[16 снежня]] разгарнуліся баі за Вад-Медані, адміністрацыйны цэнтр штата Гезіра<ref>{{Cite web |date=2023-12-17 |title=RSF attacks in Sudan’s El Gezira causes mass exodus, hundreds of youths detained |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-attacks-in-sudans-el-gezira-causes-mass-exodus-hundreds-of-youths-detained |access-date=2023-12-18 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>. [[19 снежня]] горад захоплены. [[Аль-Джазіра]] назвала страту Вад-Медані «важным паваротам» у вайне<ref name="losinghope">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2023/12/19/losing-hope-sudan-civilians-terrified-as-rsf-attacks-second-biggest-city|title=‘Losing hope’: Sudan civilians terrified as RSF attacks second-biggest city|author=Nashed|first=Mat|website=Al Jazeera|date=19 December 2023|access-date=19 December 2023}}</ref>. Суданскае грамадства стала губляюць веру ў тое, што ўрад Бурхана здольны разграміць Дагала<ref name="losinghope" />. Выраслі заклікі да дзяржаўнага перавароту з мэтай адхілення цяперашняга ваеннага кіраўніцтва<ref name="WMcoup">{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/fall-of-wad-madani-fuels-criticism|title=Fall of Wad Madani fuels criticism of army|website=Sudan War Monitor|date=20 December 2023|access-date=20 December 2023}}</ref>. === Падзеі 2024 года === У пачатку [[2024]] года паўстанцы Дагала здзейснілі атакі на Паўднёвы Кардафан, разграміўшы сілы праціўніка ў горадзе Хабіла ў нубійскіх гарах і прасунуўшыся ў бок Даланга<ref>{{cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/rsf-habila-kordofan|title=RSF attack Habila in the Nuba Mountains|website=Sudan War Monitor|date=4 January 2024|access-date=12 January 2024}}</ref>. [[8 студзеня]] адбыліся сутыкненні ў гарах Нубы з удзелам УСС, САП і НВРС-П. Урадавая авіяцыя атакавала лагер байцоў Дагала пад Далангам<ref>{{cite web |title=Sudanese army, SPLA-N clash with RSF in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article281115/ |website=Sudan Tribune |date=8 January 2024}}</ref>. Напярэдадні атрады НВРС-П захапілі горад<ref>{{cite web |title=Dilling town falls to SPLM-N in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article281102/ |website=Sudan Tribune |date=7 January 2024}}</ref>. Суданская армія паспрабавала адбіць яго, але прыхільнікі Дагала і аль-Хілу сумесна адбілі атаку праціўніка<ref>{{cite web |title=Sudanese joint forces repel fresh RSF attack on South Kordofan’s town |url=https://sudantribune.com/article281166/ |website=Sudan Tribune |date=10 January 2024}}</ref>. У рэшце рэшт пачаліся сутычкі паміж НВРС-П і САП. Апошнія былі вымушаны адступіць. Потым прыхільнікі Дагала, якія адыходзілі з-пад Даланга, увайшлі ў горад Муглад у Заходнім Кардафане, лёгка ўзяўшы горад пад свой кантроль<ref name=RSFDalangDefeat>{{cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/kordofan-conflict-spirals-in-dangerous|title=Kordofan conflict spirals in dangerous direction|website=Sudan War Monitor|date=13 January 2024|access-date=13 January 2024}}</ref>. [[13 студзеня]] Узброеныя сілы Судана атакавалі гарады Эль-Бувейда (штат Гезіра) і Эль-Фаў (штат Гедарэф)<ref>{{cite web |title=El Faw standoff: Sudan army deploys reinforcements as RSF regroup |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/el-faw-standoff-sudan-army-deploys-reinforcements-as-rsf-regroup |website=Radio Dabanga |date=14 January 2024}}</ref>. На наступны дзень актывізаваліся сутыкненні пад Эль-Генейнай, дзе авіяцыя прыхільнікаў Бурхана нанесла ўдары па старажытных меройскіх гарадах Нага і Мусаварат-эс-Суфра, якія абодва ўключаны ў [[Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА|спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>{{Cite web |date=17 January 2024 |title=Sudan fighting spreads to World Heritage Site |url=https://www.france24.com/en/live-news/20240117-sudan-fighting-spreads-to-world-heritage-site |access-date=15 January 2024 |website=France 24 |language=en}}</ref>. [[17 студзеня]] паведамлялася аб баях на ўсход ад Аль-Мангала, апошняга буйнога горада Гезіры, які не знаходзіўся пад кантролем атрадаў Дагала. Так як гарнізон быў адрэзаны ад асноўных сіл, войскі Бурхана забяспечвалі абаронцаў па паветры на верталётах. У такіх цяжкіх умовах [[Служба агульнай разведкі (Судан)|Служба агульнай разведкі]] пачала выбарачна вербаваць і ўзбройваць грамадзянскіх асоб, каб адбіць варожае наступленне на Аль-Мангалу<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/fighting-in-west-of-sennar-after|title=Fighting west of Sennar after IGAD summit|website=Sudan War Monitor|date=January 19, 2024}}</ref>. Пазней САП пачалі наступленне на Бабануса<ref>{{Cite web |date=25 January 2024 |title=Rising civilian death toll as RSF attacks West Kordofan base |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rising-civilian-death-toll-as-rsf-attacks-west-kordofan-base |access-date=26 January 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. Ужо [[26 студзеня]] Sudan War Monitor паведаміла, што войскі Дагала захапілі большую частку горада, і паказала, што паўстанцы праніклі ў штаб 22-й пяхотнай дывізіі УСС<ref>{{Cite web |date=26 January 2024 |title=Sudan capital clashes continue, Babanousa ‘largely in hands of RSF’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-capital-clashes-continue-babanousa-largely-in-hands-of-rsf |access-date=26 January 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. У сакавіку прасоўванне паўстанцаў у штаце прыпынілася<ref name="sudanwarmonitor.com">{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/fighting-escalates-on-the-jazira|title=Fighting escalates on the Jazira front|date=March 3, 2024|website=Sudan War Monitor|access-date=4 March 2024|archive-date=4 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304143328/https://sudanwarmonitor.com/p/fighting-escalates-on-the-jazira|url-status=live}}</ref>. У лютым армія Бурхана правяла паспяховае наступленне ў Амдурмане, аб’яднаўшы свае сілы ў паўночнай частцы горада і і дэблакаваўшы атрады ў цэнтры, якія 10 месяцаў знаходзіліся ў акружэнні<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-close-to-breaking-omdurman|title=Sudan army close to breaking Omdurman siege|website=Sudan War Monitor|date=February 4, 2024}}</ref>. Гэта стала першым буйным прарывам для Узброеных сіл у вайне. Тым не менш, станам на [[19 лютага]], значную частку горада (захад і поўдзень) кантралявалі паўстанцы Дагала<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-omdurman-breakthrough|title=Map: Sudan army breaks Omdurman siege|website=Sudan War Monitor|date=February 19, 2024}}</ref>. У красавіку актывізаваліся баявыя дзеянні ў Эль-Фашыры, што вымусіла Бурхана адцягнуць сілы і рэсурсы з іншых участкаў. Гэта запаволіла ваенныя аперацыі ўрадавай арміі ў Хартуме і Амдурмане. У прыватнасці, для перакідцы войск і грузаў у абложаны горад задзейнічана авіяцыя<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/understanding-el-fasher-battle|title=Understanding the fighting in El Fasher|website=Sudan War Monitor|date=May 24, 2024|access-date=25 May 2024|archive-date=26 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526175335/https://sudanwarmonitor.com/p/understanding-el-fasher-battle|url-status=live}}</ref>. У маі САП пачалі наступленне ў Паўночным Кардафане<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-routed-in-heavy-fighting|date=May 8, 2024|title=Sudan army routed in heavy fighting along El Obeid-Kosti road|website=Sudan War Monitor|access-date=8 May 2024|archive-date=8 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508143400/https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-routed-in-heavy-fighting|url-status=live}}</ref>. 20 чэрвеня пасля некалькіх гадзін баёў армія Дагала захапіла сталіцу Заходняга Кардафана Аль-Фулах, вымусіўшы УСС адступіць да Бабанусы<ref>{{Cite news |date=20 June 2024 |title=Sudan’s RSF captures key army stronghold of el-Fula |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/6/20/sudans-rsf-captures-key-army-stronghold-of-el-fula |access-date=20 June 2024 |work=Al Jazeera}}</ref>. У канцы месяца яна прасунуліся ў штаце Сенар, захапіўшы раён Джэбель-Мая і горад Сінгу<ref>{{Cite news|title=Blitzkrieg: RSF advance deep into Sennar State and storm into the capital Sinja |url=https://sudanwarmonitor.com/p/blitzkrieg-rsf-advance-deep-into |access-date=2024-06-29 |website=Sudan war monitor}}</ref><ref>{{Cite news|title=RSF consolidates control over Sinjah, expands eastward|url=https://sudantribune.com/article287669/|access-date=2024-07-01|website=Sudan Tribune}}</ref>. У пачатку ліпеня паўстанцы ў ходзе маштабнага наступлення захапілі вялікія ўчасткі тэрыторыі і паселішчы Мазмум, Вадан-Найл, Сукі і Дзіндэр, прасунуўшыся да мяжы [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]]<ref>{{Cite news|title=Map: Sudan's Rapid Support Forces extend control in Sennar State|url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-sennar-offensive|access-date=2024-07-03|website=Sudan war monitor}}</ref>. У канцы верасня ўрадавыя сілы разгарнулі буйное наступленне ў сталіцы<ref>{{Cite web |date=2024-09-26 |title=Air strikes in Khartoum as Sudan army attacks paramilitary RSF positions |url=https://www.newarab.com/news/air-strikes-khartoum-sudan-army-attacks-rsf-positions |access-date=2024-09-26 |website=The New Arab}}</ref>. [[File:Sudanese armed forces soldiers in Jebal moya.jpg|міні|Вайскоўцы арміі Бурхана ў Джэбель-Моі, 7 кастрычніка 2024.]] 1 кастрычніка войскі аль-Нура і Сілы вызвалення Судана на чале з Эль-Тахірам Хаджарам стварылі нейтральны ваенны альянс, накіраваны на абарону мірных жыхароў у Дарфуры<ref>{{Cite web |date=2 October 2024 |title=Two Darfur movements form ‘neutral military alliance’ to protect civilians |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/two-darfur-movements-form-neutral-military-alliance-to-protect-civilians |access-date=3 October 2024 |website=Radio Dabanga |language=en-us}}</ref>. У кастрычніку войскі Бурхана актывізуюць свае дзеянні ў рэгіёнах Сенар і Гезіра, адбіўшы Дындэр<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-sennar-jazira-offensive|title=Map: Sudan army advances in eastern states|date=October 23, 2024|website=Sudan War Monitor}}</ref>. У лістападзе бакі афіцыйна выключылі магчымасць урэгулявання грамадзянскай вайны шляхам перамоваў<ref>{{Cite news |last=Brachet |first=Eliott |date=2024-11-11 |title=War in Sudan: Death strikes at every corner in devastated Khartoum |url=https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2024/11/11/war-in-sudan-death-strikes-at-every-corner-in-devastated-khartoum_6732461_124.html |url-access=subscription |access-date=2024-11-12 |work=[[Le Monde]] |language=en }}</ref>. У гэты час усё больш людзей далучаюцца да прыхільнікаў Бурхана, бо насельніцтва Судана стамілася ад злачынстваў з боку САП<ref>{{Cite news |last=Brachet |first=Eliott |date=2024-11-17 |title=The lost children of Sudan's revolution: 'We fight today alongside the men who fought us yesterday' |url=https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2024/11/17/the-lost-children-of-sudan-s-revolution-we-fight-today-alongside-the-men-who-fought-us-yesterday_6733111_124.html |url-access=subscription |access-date=2024-11-18 |work=[[Le Monde]] |language=en}}</ref>. 23 лістапада ўрадавыя войскі бяруць Сінгу<ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Sudan Army Says Recaptures Key State Capital |url=https://www.barrons.com/articles/sudan-army-says-recaptures-key-state-capital-b9d1b033 |website=Barron’s}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Burhan arrives in Sinjah after army recaptures city |url=https://sudantribune.com/article293730/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. === Падзеі 2025 года === [[File:تحرير الخرطوم.jpg|міні|злева|Мірныя жыхары, лаяльныя да ўрада, і байцы пра-бурханаўскіх сіл святкуюць вызваленне часткі Хартума, сельская мясцовасць у наваколлях Амдурмана, 11 лютага 2025.]] У пачатку года войскі Бурхана разгарнулі наступленне ў штаце Гезіра, адбіўшы гарады Хадж Абдалах<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295656/ |title=Sudanese army retakes key town in Al Jazirah state |date=8 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, Эш-Шабарка<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295704/ |title=Sudanese army gains ground in Al Jazirah state, tightens grip near Wad Madani |date=9 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, Ад-эль-Кура<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295750/ |title=Sudanese army recaptures town in push for Al Jazirah capital |date=10 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 11 студзеня яны ўзялі Вад-Медані, сталіцу штата<ref>{{Cite news |date=2025-01-11 |title=Sudanese army advances to retake city of Wad Madani from RSF |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-advances-retake-city-wad-madani-rebels-2025-01-11/ |work=Reuters}}</ref>. На 8 лютага ўлады адваявалі большую частку Паўночнага Хартума, працягваючы паспяховае наступленне на тэрыторыі сталіцы<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/8/sudan-army-claims-major-advances-against-rsf-in-greater-khartoum|title=Sudan army claims major advances against RSF in greater Khartoum|quote=Development marks one of army’s most significant advances since war broke out between army chief al-Burhan and RSF.|website=Al Jazeera|date=February 8, 2025|access-date=February 12, 2025}}</ref>. 10 лютага ўрад Бурхана абвясціў аб планах стварыць [[Пераходны ўрад Судана|пераходны ўрад]]. Папярэднічалі таму поспехі ў барацьбе з САП<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://northafricapost.com/84268-sudan-army-plans-transitional-govt-and-elections-as-it-seeks-to-recapture-khartoum.html|title=Sudan army plans transitional gov’t and elections as it seeks to recapture Khartoum – The North Africa Post|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c9830566073o|title=Sudan civil war: Army plans new government as it advances in capital|website=BBC News|date=2025-02-10|access-date=2025-03-05}}</ref>. Як заяўлялася, гэта будзе тэхнакратычны кабінет на чале з цывільным прэм’ер-міністрам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://thepeninsulaqatar.com/article/08/02/2025/sudans-army-chief-plans-transitional-govt-amid-military-advances|title=Sudan's army chief plans transitional govt amid military advances|author=Newspaper|first=The Peninsula|website=thepeninsulaqatar.com|date=2025-02-08|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://gazettengr.com/sudans-foreign-ministry-announces-plans-for-transitional-government/|title=Sudan’s foreign ministry announces plans for transitional government|author=Nigeria|first=News Agency of|website=Peoples Gazette Nigeria|date=2025-02-10|access-date=2025-03-05}}</ref>. Міністэрства замежных спраў Судана апублікавала дарожную карту, дзе было прадугледжана фарміраванне пераходнага ўрада і нацыянальны дыялог з групамі грамадзянскай супольнасці. Як вынік гэтага працэсу планавалася правесці выбары<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.arise.tv/sudanese-army-unveils-roadmap-to-democratic-government-calls-for-global-support/|title=Sudanese Transitional Government Announces Roadmap to Democratic Rule|author=Olugbode|first=Michael|website=Arise News|date=2025-02-10|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/10/sudan-army-aligned-foreign-ministry-sets-path-to-elections-amid-civil-war|title=Sudan army-aligned foreign ministry sets path to elections amid civil war|website=Al Jazeera|access-date=2025-03-05}}</ref>. Міністэрства замежных спраў звярнулася за падтрымкай да [[Афрыканскі Саюз|Афрыканскага саюза]], [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігі арабскіх дзяржаў]] для падтрымкі дарожнай карты<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-govt-asks-intl-partners-to-support-roadmap-for-sudan-dialogue|title=Sudan govt asks int’l partners to support roadmap for dialogue|author=AMB|website=Dabanga Radio TV Online|date=2025-02-09|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailywestnile.info/news-now/sudan-charts-a-path-to-peace-government-announces-post-war-roadmap|title=Sudan Charts a Path to Peace: Government Announces Post-War Roadmap|website=Daily West Nile|access-date=2025-03-05}}</ref>. У адказ 18 лютага Сілы аператыўнай падтрымкі абвясцілі аб планах стварыць свой канкуруючы [[Урад у выгнанні|ўрад у выгнанні]], [[Урад міру і адзінства]], для кіравання часткамі Судана, якія знаходзіліся пад кантролем мяцежнікаў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.capitalfm.co.ke/news/2025/02/sudans-militia-backed-factions-agree-to-form-parallel-govts/|title=Sudan's militia backed factions agree to form parallel govts|author=CORRESPONDENT|website=Capital News|date=2025-02-18|access-date=2025-03-05}}</ref>. 23 лютага ў Найробі САП і саюзныя групы падпісалі Хартыю аб стварэнні паралельнага ўрада — Урада міру і адзінства<ref>{{cite web |title=Sudan's RSF, allies sign charter for rival government |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250223-sudan-s-rsf-allies-sign-charter-for-rival-government-sources |website=France 24 |access-date=23 February 2025}}</ref>. На наступны дзень урадавыя часці знялі двухгадовую аблогу Аль-Абейда<ref>{{cite web |title=Sudanese army ends RSF's two-year siege of El Obeid |url=https://sudantribune.com/article297800/ |website=Sudan Tribune |date=23 February 2025}}</ref>. 21 сакавіка ўлады заявілі, што суданская армія адбіла Рэспубліканскі палац у Хартуме<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/crmj0x8jr3wo |title=Sudan army recaptures presidential palace after two years of war |date=21 March 2025|access-date=21 March 2025|publisher=BBC}}</ref>. Ужо 26 сакавіка УСС адбілі міжнародны аэрапорт і мост Маншыя праз Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |title=Sudanese army retakes Khartoum airport from rebels |url=https://www.rfi.fr/en/africa/20250326-sudanese-army-retakes-khartoum-airport-from-rebels |access-date=2025-03-26 |website=RFI|language=en}}</ref>. У той жа дзень Аль-Бурхан наведаў прэзідэнцкі палац і абвясціў аб вызваленні сталіцы<ref>{{Cite web |title=‘Khartoum is free’ says Sudan Army chief al-Burhan after airport captured |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/26/sudan-armed-forces-retakes-khartoum-airport-from-rsf|access-date=2025-03-26 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. У красавіку мяцежныя войскі генерала Дагала пачалі буйное наступленне ў Паўночным Дарфуры, імкнучыся захапіць Эль-Фашыр, апошні падкантрольны Бурхану горад у рэгіёне. Пачынаючы з 11 красавіка, мяцежнікі неадразовала атакавалі Эль-Фашыр і наваколле як з зямлі, так і з паветра пры падтрымцы дронаў. Да 13 красавіка пасля разлютаваных баёў, у выніку якіх загінула больш за 200 мірных жыхароў, уключаючы дзяцей і гуманітарных работнікаў, САП узялі пад кантроль [[Лагер бежанцаў Замзам|лагер Замзам]]<ref>{{Cite web |title=Sudan’s RSF claims control of famine-hit Zamzam camp in Darfur |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/4/13/sudans-rsf-claims-control-of-famine-hit-zamzam-camp-in-darfur |access-date=2025-04-16 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan paramilitaries kill at least 100 people in Darfur attack, UN says |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/4/12/sudan-paramilitaries-kill-at-least-100-people-in-darfur-attack-un-says |access-date=2025-04-16 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. 23 красавіка адна з фракцый групоўкі «Рух за справядлівасць і роўнасць» на чале з Махамедам Башарай Ях’я абвясціла аб сваёй вернасці ўраду<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300066/ |title=JEM faction sides with Sudan army, plans to break El Fasher siege |date=24 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. У маі ўрадавыя войскі правялі наступальныя дзеянні ў Кардафане, адбіўшы Эль-Хівай<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, Эль-Хамадзі<ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>, Дэбібад<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] }}</ref>. Ад баевікоў цалкам ачышчаны штаты Белы Ніл<ref>{{cite web|url=https://www.youm7.com/story/2025/5/21/%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B1%D8%B7%D9%88%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%86-%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9/6994825 |title=بعد تحرير الخرطوم بالكامل.. السلطات السودانية تعلن ولاية جديدة خالية من الدعم السريع |work=اليوم السابع |date=21 May 2025|access-date=24 May 2025|publisher=[[Youm7]]}}</ref> і Хартум<ref>{{Cite web |date=2025-05-20 |title=Sudan war: RSF entirely pushed out of Khartoum state, army says |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwynn0vy3n4o.amp |access-date=2025-05-21 |website=[[BBC News]] |language=en-gb}}</ref>. 10 чэрвеня разгортваюцца баі на мяжы з Лівіяй, дзе армію Дагала падтрымала Лівійская нацыянальная армія<ref>{{Cite web |title=«الدعم السريع» تعلن سيطرتها على مناطق قرب الحدود مع ليبيا ومصر |url=https://aawsat.com/node/5153298 |access-date=2025-06-16 |website=Aawsat|language=ar}}</ref><ref>{{Cite web |title=الحدث عاجل {{!}} الجيش السوداني : الجيش الليبي بقيادة خليفة حفتر ساند الدعم السريع في هجومه على نقاط حدودية |url=https://nabd.com/s/156287683-f3255c/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A-%D8%A8%D9%82%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9-%D8%AD%D9%81%D8%AA%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%81%D9%8A-%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B7-%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9 |access-date=2025-06-16 |website=موقع نبض}}</ref>. 28 кастрычніка генерал Аль-Бурхан пацвердзіў, што УСС вывелі войскі з Эль-Фашыра. Горад перайшоў пад кантроль войск Дагала.<ref>{{Cite news |date=2025-10-30 |title=Sudan war: US senators press Trump for action after RSF 'horrors' in Al Fasher |url=https://www.trtafrika.com/english/article/bed56904c81c|access-date=2025-10-31 |work=TRT Afrika |language=en-AU}}</ref> 1 снежня мяцежнікі абвясцілі, што ўзялі пад кантроль Бабанусу, апошні горад у Заходнім Кардафане, які ўтрымліваўся ўрадам<ref>{{cite web |url=https://sudanwarmonitor.com/p/babanusa-captured |title=Sudanese Army Base in Babanusa Overrun After Protracted Siege |work=Sudan War Monitor |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref>. === Падзеі 2026 года === У пачатку 2026 года ўзмацніліся баявыя дзеянні ў рэгіёне Кардафан, дзе амаль штодзённыя ўдары беспілотнікаў прыводзілі да значных ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва. Дроны атакавалі рынкі, медыцынскі ўстановы і жылыя раёны. Зрушэнне эпіцэнтра канфлікту ў Кардафан садзейнічала тое, што прыхільнікі Бурхана адбілі Хартум, а мяцежнікі ўкараніліся ў Дарфуры.<ref>{{cite web | last=Usher | first=Barbara Plett | title=Kordofan drone strikes: Sudan's pivotal new front line as truce remains elusive | website=BBC | date=2026-02-25 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cjwz6z14w65o | access-date=2026-02-25}}</ref> Асабліва жорсткія баі разгарнуліся ў Паўднёвым Кардафане, дзе фіксавалася найбольшая колькасць ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва. У гэтым рэгіёне кантроль над населенымі пунктамі пераходзіў з рук у рукі. Паралельна, у студзені—сакавіку, актывізаваліся баі ў Блакітным Ніле, дзе баевікі атакавалі стратэгічна важны горад Курмук. Урадавая армія накіравала падмацаванне ў Эд-Дамазін, адміністрацыйны цэнтр штата.<ref>[https://www.rfi.fr/ru/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/20260415-%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D0%B9 Судан — страна, раздираемая бесконечной войной]</ref> 18 красавіка Узброеныя сілы Судана і саюзныя групы пачалі буйную наземную аперацыю ў Паўночным і Паўднёвым Кардафане, заявіўшы аб вяртанні Казгейля і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|title=Sudan army launches major ground offensive in North and South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/312946 |date=18 April 2026|access-date=20 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 26 ліпеня аль-Бурхан загадаў пачаць буйнон наступленне на паўднёвым кірунку аж да граніцы з ЦАР<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article/316660|title=Sudan army chief orders offensive to Central African Republic border|lang=en-US|last=SudanTribune|website=Sudan Tribune|date=2026-07-26|access-date=2026-07-29}}</ref>. == Мірныя ініцыятывы == === Першапачатковы працэс === У першы дзень канфлікту былы прэм’ер-міністр Абдала Хамдок публічна звярнуўся да Бурхана і Дагала з просьбай спыніць баявыя дзеянні<ref>{{cite web |url=https://apnews.com/article/sudan-khartoum-firing-coup-deal-85464b8f9b7eaf1f7ec77eb7337d7881 |title=Sudan's army and rival force battle, killing at least 56 |website=Associated Press |last1=Magdy |first1=Samy |last2=Gambrell |first2=Jon |date=16 April 2023 |access-date=16 April 2023 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415102737/https://apnews.com/article/sudan-khartoum-firing-coup-deal-85464b8f9b7eaf1f7ec77eb7337d7881 |url-status=live }}</ref>. 16 красавіка 2023 года бакі, паводле прапановы [[ААН]], дамовіліся прыпыніць баявыя дзеянні з 16:00 да 19:00 па мясцовым часе штодня для бяспечнага праходу ў выпадку неадкладных гуманітарных сітуацый. У той жа час, як папярэдзілі прыхільнікі Бурхана, яны пакідаюць за сабой права рэагаваць, калі САП «здзейсняць якія-небудзь парушэнні»<ref>{{Cite web |title=Sudan approves passage for urgent humanitarian cases|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudanese army and RSF back 'urgent humanitarian ceasefire'|url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254|access-date=2023-04-16 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref>. [[18 красавіка]] генерал Дагала заявіў, што яго ваенізаваныя фармаванні пагадзіліся на аднадзённае перамір’е, каб забяспечыць бяспечны праход грамадзянскіх асоб, у тым ліку параненых. Рашэнне было прынята пасля размовы з [[дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратаром ЗША]] [[Энтані Блінкен]]ам<ref>{{Cite web |title=RSF leader agrees to 24-hour armistice|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. УСС таксама пагадзіліся на 24-гадзіннае спыненне агню, якое пачалося ў 18:00 па мясцовым часе<ref>{{Cite web |title=Sudanese Army agrees to 24-hour ceasefire|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Гэтыя дамоўленасці не былі выкананы, і ў пазначаныя тэрміны баявыя дзеянні працягваліся. УСС і САП выступілі з заявамі, у якіх абвінавачвалі адзін аднаго ў незахаванні рэжыму спынення агню<ref>{{Cite web |title=Fighting continues in Sudan hours after ceasefire was to begin|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/18/heavy-gunfire-shatters-khartoum-despite-sudan-truce-deal |access-date=2023-04-19 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. [[21 красавіка]] САП заявілі, што будуць выконваць 72-гадзіннае спыненне агню, якое ўступіць у сілу ў 6:00 таго дня, у пачатак ісламскага свята Ід аль-Фітр (Ураза-байрам)<ref name="Eid">{{Cite news |title=Sudan's RSF announces 72-hour ceasefire amid Khartoum fighting |url=aljazeera.com/news/2023/4/21/sudans-rsf-announces-72-hour-ceasefire-amid-khartoum-fighting |access-date=2023-04-21 |work=Al Jazeera |language=en}}</ref>. Нягледзячы на тое, што ў другой палове дня армія пагадзілася на трохдзённае перамір’е, баявыя дзеянні працягваліся<ref>{{Cite news |title=Sudan's army says it agrees to three-day truce starting Friday |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-22 |work=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. 24-га бакі дамовіліся аб спыненні агню на 72 гадзіны. Перамір’е павінна было пачацца з паўночы<ref>{{Cite news |date=2023-04-24 |title=New Sudan ceasefire announced but doubts remain |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65380154 |access-date=2023-04-24 |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425004413/https://www.bbc.com/news/world-africa-65380154 |url-status=live }}</ref>. У САП заявілі, што мэтай спынення агню было стварэнне гуманітарных калідораў для мірных жыхароў і эвакуцыі дыпламатычных місій<ref>{{Cite news |title=Sudan fighting in its 11th day: A list of key events |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/25/sudan-fighting-in-its-11th-day-a-list-of-key-events |access-date={{date|2023-04-25}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425094100/https://www.aljazeera.com/news/2023/4/25/sudan-fighting-in-its-11th-day-a-list-of-key-events|archive-date=2023-04-25}}</ref>. [[26 красавіка]] [[Міжурадавы орган па развіцці]] прапанаваў падоўжыць рэжым спынення агню яшчэ на 72 гадзіны<ref>{{Cite news |title=Sudan army chief backs ceasefire extension as skirmishes continue |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/27/sudan-army-chief-backs-ceasefire-extension-as-skirmishes-continue |access-date=27 April 2023 |work=[[Al Jazeera]] |language=en}}</ref>. [[30 красавіка]] варагуючыя сілы абвясцілі аб падаўжэнні рэжыму спынення агню яшчэ на 72 гадзіны<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/30/sudan-live-news-fighting-enters-third-week-un-warns-of-collapse|title=Sudan army says it agreed to extend truce with RSF|access-date=2023-04-30|date=2023-04-30|work=Aljazeera}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/30/sudan-live-news-fighting-enters-third-week-un-warns-of-collapse|title=Humanitarian truce extended: RSF|access-date=2023-04-30|date=2023-04-30|work=Aljazeera}}</ref>. === Перамоўны працэс у Джыдзе === 1 мая 2023 года спецыяльны пасланнік ААН у Судане Фолькер Пертэс абвясціў, што бакі дамовіліся накіраваць прадстаўнікоў для перамоваў пры пасярэдніцтве міжнароднай арганізацыі, але не назваў дату і месца правядзення сустрэчы<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/5/1/sudan-conflict-live-un-warns-of-humanitarian-breaking-point|title=Rivals agree to send representatives to UN negotiations: AJ correspondent|access-date=2023-05-02|date=2023-05-02|work=Aljazeera}}</ref>. На наступны дзень варагуючыя фракцыі абвясцілі аб пачатку з 4 мая чарговага перамір’я тэрмінам на тыдзень<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65361155|title=Sudan rivals agree 'in principle' to a week's truce|access-date=2023-05-02|date=2023-05-02|work=[[BBC]]}}</ref>. [[6 мая]] бакі сустрэліся на перамовах у саудаўскай [[Джыда|Джыдзе]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/6/rival-sudan-factions-meet-in-saudi-arabia-as-pressure-mounts|title=Rival Sudan factions meet in Saudi Arabia as pressure mounts|access-date=2023-05-06|date=2023-05-06|work=Aljazeera}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan’s warring military factions to meet face-to-face for first time since conflict began |url=https://www.cnn.com/2023/05/06/world/sudan-conflict-talks-saudi-arabia-intl-hnk/index.html |website=CNN}}</ref>. [[11 мая]] варагуючыя фракцыі падпісалі пагадненне, якое дазваляла бяспечны праход людзям з зоны баявых дзеянняў. Аднак дамоўленасці аб перамір’і дасягнута не было<ref>{{Cite news |title=Sudan conflict: Army and RSF agree deal to protect civilians |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65569513 |access-date=12 May 2023 |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512095107/https://www.bbc.com/news/world-africa-65569513 |url-status=live }}</ref>. [[20 мая]] ў Джыдзе фракцыі канфлікту дамовіліся аб тыднёвым спыненні агню, пачынаючы з 21:45 22-га чысла<ref>{{Cite news |title=Sudan’s army, Rapid Support Forces sign 7-day ceasefire|work=Aljazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/21/sudans-army-rapid-support-forces-sign-7-day-ceasefire |access-date=21 May 2023}}</ref>. [[29 мая]] перамір’е падоўжана да [[3 чэрвеня]]<ref>{{Cite news|date=2023-05-29 |title=Sudan’s military, RSF agree ceasefire extension|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/29/fighting-continues-in-sudan-as-latest-ceasefire-close-to-expiring|access-date=2023-05-30}}</ref>. [[31 мая]] прадстаўнікі суданскай арміі прыпынілі свой удзел у перамовах у Джыдзе. Напярэдадні, як яны заявілі, праціўнік парушыў дамоўленасці і нанёс серыю артылерыйскіх і паветраных удараў<ref>{{Cite news|date=2023-05-31|title=Sudan army suspends participation in Jeddah ceasefire talks|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/31/sudan-army-suspends-participation-in-jeddah-ceasefire-talks|access-date=2023-06-01}}</ref>. Аднак потым бакі аднавілі перамоўны працэс<ref>{{Cite web |date=2023-06-06 |title=Sudan’s warring parties resume ceasefire talks in Jeddah |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/06/Sudan-s-warring-parties-resume-ceasefire-talks-in-Jeddah |access-date=2023-06-07 |website=Al Arabiya English |language=en}}</ref>. [[9 чэрвеня]] фракцыі дамовіліся аб перамір’і на суткі, пачынаючы з 6 раніцы 10-га чысла<ref>{{Cite news|date=2023-06-09|title= Mediators announce 24-hour Sudan ceasefire from early Saturday|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/9/saudi-arabia-us-announce-24-hour-sudan-ceasefire-from-saturday|access-date=2023-06-13}}</ref>. Яшчэ адзін рэжым спынення агню, у гэты раз на 72 гадзіны, пачаўся з 6:00 [[18 чэрвеня]]<ref name="seventeen">{{Cite news|date=2023-06-17|title= Sudan crisis: Five children among 17 killed in air strikes|language=en|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65938868|access-date=2023-06-18}}</ref>. [[27 чэрвеня]] абвешчана чарговае перамір’е з нагоды свята [[Курбан-байрам]]<ref>{{Cite news|date=27 June 2023|title=Sudanese army declares ‘unilateral’ ceasefire on first day of Eid|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/27/rsf-announces-two-day-unilateral-ceasefire-in-sudan-for-eid|access-date=27 June 2023}}</ref>. [[13 ліпеня]] падчас саміту ў [[Каір]]ы УСС, САП і лідары суседніх з Суданам дзяржаў дамовіліся аб новай ініцыятыве па ўрэгуляванні канфлікту. Прэзідэнт Егіпта [[Абдул Фатах ас-Сісі]] заявіў, што ініцыятыва будзе ўключаць у сябе ўсталяванне трывалага спынення агню, стварэнне бяспечных гуманітарных калідораў для дастаўкі дапамогі і пабудову дыялогавай платформы, у якой будуць удзельнічаць усе палітычныя партыі і дзеячы краіны. Ён таксама заклікаў бакі пачаць мірныя перамовы пад кіраўніцтвам Афрыканскага саюза<ref>{{Cite news|date=13 July 2023|title=Sudan’s neighbors meeting in Cairo for summit agree to Egypt’s initiative to try to end conflict|language=en|work=AP|url=https://apnews.com/article/egypt-sudan-summit-ethiopia-dam-6c2877b05df9fa045ca59b257e9e59e8|access-date=14 July 2023}}</ref>. [[15 ліпеня]] аднавіліся перамовы ў Джыдзе<ref>{{Cite news|date=15 July 2023|title=Sudan army returns for talks in Jeddah as war enters fourth month |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/15/sudan-army-returns-for-talks-in-jeddah-as-war-enters-fourth-month |access-date=16 July 2023}}</ref>, але [[27 ліпеня]] УСС іх зноў прыпынілі, абвінаваціўшы САП у новых парушэннях рэжыму спынення агню і запатрабаваўшы вываду войск Дагала з Хартума<ref>{{Cite news |date=29 July 2023 |title=Sudanese army’s return to negotiations hinges on RSF withdrawal from Khartoum: statement |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275554/ |access-date=31 July 2023 |archive-date=25 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225103718/https://sudantribune.com/article275554/ |url-status=dead }}</ref>. [[3 снежня]] новая хваля перамоў у Джыдзе была прыпынена бакамі<ref>{{Cite web |date=2023-12-03 |title=Mediators suspended Sudan’s ceasefire talks Indefinitely |url=https://sudantribune.com/article280013/ |access-date=2023-12-05 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. Станам на сярэдзіну снежня мірны працэс так і не атрымалася аднавіць<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/31/why-are-sudans-warring-factions-meeting-in-jeddah|title=Why are Sudan’s warring factions meeting in Jeddah?|website=Al Jazeera|date=31 October 2023|access-date=18 December 2023|last1=Lawal|first1=Shola}}</ref>. [[24 снежня]] Фарыс Эльнур, галоўны перамоўшчык ад САП на мірных працэсе, падаў у адстаўку, абвінаваціўшы праціўніка ў перашкодзе перамовам<ref>{{Cite news |date=2023-12-24 |title=RSF chief negotiator resigns to focus on ending Sudan’s war |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article280632/ |access-date=2023-12-25}}</ref>. Выступаючы перад войскамі [[12 красавіка]] 2024 года, Бурхан заявіў, што папярэдняй умовай перамоў з’яўляецца вывад САП з усіх буйных гарадскіх цэнтраў<ref>{{cite news |newspaper=Sudan Tribune |date=2024-04-12 |url=https://sudantribune.com/article284391/ |title=Sudan's military announces progress in restoring defence capabilities |access-date=13 April 2024 |archive-date=28 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428165106/https://sudantribune.com/article284391/ |url-status=live }}</ref>. Чакалася, што ў красавіку будуць адноўлены перамовы ў Джыдзе, але бакі выбралі новую пляцоўкі — [[Каір]]<ref name="Lodhi">{{cite news |work=Al Jazeera |last=Lodhi |first=Areesha |title=After a year of war in Sudan, what is the situation now? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/11/why-did-war-break-out-in-sudan-a-year-ago-where-does-it-currently-stand |date=2021-04-11 |access-date=12 April 2024 |archive-date=9 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609212541/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/11/why-did-war-break-out-in-sudan-a-year-ago-where-does-it-currently-stand |url-status=live }}</ref>. [[29 мая]] адбылася тэлефонная размова Бурхана з дзяржсакратаром ЗША Энтані Блінкенам, які запатрабаваў аднаўлення працэсу менавіта ў Джыдзе. Суданскі ўрад адмовіўся, спаслаўшыся на адсутнасць папярэдніх кансультацый<ref>{{Cite web |date=May 29, 2024 |title=Blinken and top general discuss need to end Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/africa/blinken-discusses-need-end-sudan-conflict-sudan-with-general-state-dept-says-2024-05-28/ |website=Reuters}}</ref><ref>{{cite web |date=May 29, 2024 |title=Sudan's Agar refuses U.S. invitation to resume Jeddah talks |url=https://sudantribune.com/article286314/ |website=Sudan Tribune |access-date=31 May 2024 |archive-date=30 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530080447/https://sudantribune.com/article286314/ |url-status=live }}</ref>. === Далейшы працэс === У пачатку 2025 года прадпрымаліся намаганні па заключэнні перамір’я, але ў цэлым не ўвянчаліся поспехам. Мірныя перамовы, якія праходзілі ў [[Лондан]]е, [[Вашынгтон]]е і [[Жэнева|Жэневе]], не прывялі да дасягнення доўгатэрміновага пагаднення.<ref>{{Cite news |last=Gardner |first=Tom |date=12 November 2025 |title=A quick, dirty, Trump-backed ceasefire is possible in Sudan |url=https://www.economist.com/the-world-ahead/2025/11/12/a-quick-dirty-trump-backed-ceasefire-is-possible-in-sudan |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251112112120/https://www.economist.com/the-world-ahead/2025/11/12/a-quick-dirty-trump-backed-ceasefire-is-possible-in-sudan |archive-date=12 November 2025 |access-date=12 November 2025 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> У красавіку на канферэнцыі пад кіраўніцтвам Вялікабрытаніі ў Лондане была зроблена спроба стварыць кантактную групу для аднаўлення перамоў, але намаганні зайшлі ў тупік, калі ключавыя арабскія дзяржавы (асабліва Егіпет, Саудаўская Аравія і ААЭ) адмовіліся ўхваліць ініцыятыву.<ref name=":37">{{Cite news |last=Wintour |first=Patrick |date=15 April 2025 |title=UK conference on Sudan fails to set up contact group for ceasefire talks |url=https://www.theguardian.com/world/2025/apr/15/uk-conference-hopes-to-map-pathway-to-end-suffering-in-sudan |access-date=21 November 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Да верасня Злучаныя Штаты сумесна з Саудаўскай Аравіяй, Егіптам і ААЭ прадставілі афіцыйны план мірнага ўрэгулявання. Дарожная карта прадугледжвала трохмесячнае гуманітарнае перамір’е, за якім рушыць услед пастаяннае спыненне агню і дзевяцімесячны палітычны пераход да грамадзянскага кіравання. Аднак рэалізацыя плана заставалася нявызначанай: УСС выказалі сур’ёзныя сумневы, у прыватнасці, запатрабаваўшы вываду сіл праціўніка з грамадзянскіх раёнаў да ўступлення перамір’я ў сілу.<ref name=":39">{{Cite web |last1=Eltahir|first1=Nafisa |last2=Alashray |first2=Enas |editor1=Alexandra Hudson |editor2=Lisa Shumaker|date=12 September 2025 |title=US, Saudi Arabia, UAE, Egypt propose roadmap for Sudan peace |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-saudi-arabia-uae-egypt-propose-roadmap-sudan-peace-2025-09-12/}}</ref><ref name=":40">{{Cite web |date=6 November 2025 |last1=Khaled|first1=Fatma|agency=Associated Press |title=Sudan's paramilitary forces agree to truce proposed by U.S.-led mediator group |url=https://www.pbs.org/newshour/world/sudans-paramilitary-forces-agree-to-truce-proposed-by-u-s-led-mediator-group |access-date=21 November 2025 |website=PBS News |language=en-us}}</ref><ref name=":41">{{Cite web |date=7 November 2025 |last1=Abdelaziz|first1=Khalid|last2=Eltahir|first2=Nafisa|last3=Psaledakis|first3=Daphne|last4=Alashray|first4=Enas|editor1=Alex Richardson|editor2=Aidan Lewis|editor3=Diane Craft|title=Sudan's RSF agrees to US proposal for humanitarian ceasefire |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudans-rsf-agrees-us-proposal-humanitarian-ceasefire-2025-11-06/}}</ref> Тым часам лідары САП падтрымалі прапанову.<ref name=":40" /><ref name=":41" /><ref name=":43">{{Cite web |last=Rogers |first=Abby |title=RSF says it agrees to ceasefire in Sudan war |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/6/rsf-says-it-agrees-to-mediators-ceasefire-proposal-in-sudan-war |access-date=21 November 2025|date=6 November 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Прыхільнікі Бурхана сцвярджалі, што перамір’е дазволіць мяцежнікам замацаваць поспехі пасля падзення Эль-Фашыра.<ref name=":44">{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=6 November 2025|title=RSF agrees to US humanitarian ceasefire proposal |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/3878559/sudanese-rapid-support-forces-agrees-us-humanitarian-ceasefire-proposal/ |access-date=21 November 2025 |website=Washington Examiner |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 October 2025 |title=Sudan's RSF rebels say they captured army base in key city, as fears grow of split in war-torn nation |url=https://www.cnn.com/2025/10/27/africa/sudan-rsf-captures-el-fasher-base-intl |access-date=31 October 2025 |website=[[CNN]] |agency=[[Reuters]]}}</ref> == Замежны фактар == === Міжнародная рэакцыя === Шэраг краін ([[ЗША]]<ref>{{Cite tweet |user=USAMBSudan |number=1647171894993403904 |title=Escalation of tensions within the military component to direct fighting is extremely dangerous. I urgently call on senior military leaders to stop the fighting.}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite web |last=Новости |first=Р. И. А. |date=2023 |title=Россияне не пострадали во время обострения ситуации в Судане |url=https://ria.ru/20230415/sudan-1865530497.html |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite tweet|number=1647261026612568065|user=JamesCleverly|title=The ongoing violence across Sudan must stop immediately. The UK calls on the Sudanese leadership to do all they can to restrain their troops and deescalate to prevent further bloodshed. Military action will not resolve this situation.|author=James Cleverly|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[Іспанія]]<ref>{{Cite web |last=José Manuel Albares |first=[@jmalbares] |date=15 April 2023 |title=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |url=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>, [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Катар]], [[ААЭ]], [[Іарданія]], [[Эфіопія]]<ref name=":1" />, [[Кітай]]<ref>{{cite web |title=China, highly concerned about Sudan situation, calls for ceasefire |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-china-idAFB8N35N026 |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=18 April 2023 |language=en |date=16 April 2023}}</ref>) і міжнародных арганізацый ([[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{Cite web |title=The Chairperson of the AU Commission's statement on on the developing situation in Sudan {{!}} African Union |url=https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |access-date=2023-04-15 |website=au.int |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180314/https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |url-status=dead }}</ref>, [[еўрапейскі саюз|ЕС]]<ref>{{Cite tweet|number=1647206717518761986|user=JosepBorrellF|title=Alarming news of fighting in #Sudan. The EU calls on all forces to stop the violence immediately. An escalation will only aggravate the situation. Protection of citizens is a priority. All EU staff in the country is safe and accounted for.|author=Josep Borrell|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[ААН]], [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref name=":1" />) асудзілі гвалт і заклікалі спыніць баі. [[Егіпет]] і [[Паўднёвы Судан]] прапанавалі свае паслугі ў якасці дзяржаў-пасярэднікаў у мірным урэгуляванні<ref>{{Cite news|date=2023-04-16 |title=Egypt and South Sudan offer to mediate between Sudanese sides |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16}}</ref>. [[Чад]] абвясціў аб часовым закрыцці сваёй мяжы з Суданам<ref>{{Cite web |title='People are terrified': Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=aljazeera.com |language=en}}</ref> (нягледзячы на гэта, паводле агенцтва ААН па справах бежанцаў на 20 красавіка, ад 10 000 да 20 000 суданцаў здолелі перайсці дзяржаўную граніцу<ref>{{cite news |title=UN says 10,000-20,000 have fled Sudan fighting for Chad|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref>). Некалькі авіякампаній, пасля [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|абстрэлу самалётаў]] у аэрапорце Хартума, прыпынілі палёты ў сталіцу краіны<ref name="BBC">{{cite news |author1=Salih |first=Zeinab Mohammed |author2=Igunza |first2=Emmanuel |date=15 April 2023 |title=Sudan: Army and paramilitaries battle over key sites |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023}}</ref>. [[Савет па правах чалавека ААН|Савет ААН па правах чалавека]] прыняў [[11 мая]] 2023 года дакумент, накіраваны на ўзмацненне маніторынгу парушэнняў падчас канфлікту ў Судане, нягледзячы на супраціў суданскага ўрада. Ён таксама заклікаў пакласці канец гвалту і пашырыць мандат эксперта ААН па Судану, уключыўшы ў яго маніторынг злоўжыванняў, ''«якія вынікаюць непасрэдна з бягучага канфлікту»''. 18 членаў прагаласавалі за рэзалюцыю, 15 прагаласавалі супраць і 14 устрымаліся<ref>{{Cite news |title=UN Rights Council Votes To Strengthen Monitoring Of Abuses In Sudan|work=Barron's|url=https://www.barrons.com/news/un-rights-council-votes-to-strengthen-monitoring-of-abuses-in-sudan-2502ed29 |access-date=11 May 2023}}</ref>. [[10 ліпеня]] Міжурадавы орган па развіцці на саміце ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] пагадзіўся запытаць Рэзервовыя сілы Усходняй Афрыкі разглядзець пытанне магчымага разгортвання міратворцаў для абароны грамадзянскіх асоб і забеспячэння гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite news|date=10 July 2023|title=Regional bloc calls for summit to consider Sudan troop deployment|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/10/regional-bloc-calls-for-summit-to-consider-sudan-troop-deployment|access-date=11 July 2023}}</ref>. ==== Санкцыі ==== [[1 чэрвеня]] 2023 года Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да чатырох фірмаў: двух, звязаных з Дагала, і двух, звязаных з Бурханам. Як паведамілі ў [[Белы дом|Белым доме]], гэта стала адказам на шматлікія парушэнні рэжыму спынення агню і напады на мірных жыхароў<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=US imposes first sanctions over Sudan conflict|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/1/us-imposes-first-sanctions-over-sudan-conflict|access-date=2023-06-02}}</ref>. [[12 ліпеня]] Злучанае Каралеўства абвясціла аб санкцыях у дачыненні да фірмаў, звязаных з САП і УСС, за прадастаўленне сродкаў і зброі ў ходзе канфлікту<ref>{{cite web|title=War in Sudan has displaced over three million people, says UN|url=https://www.france24.com/en/live-news/20230712-un-wants-sudan-sides-held-to-account-as-3-million-flee|website=France 24|date=12 July 2023|access-date=13 July 2023}}</ref>. [[22 студзеня]] 2024 года [[Еўрапейскі савет]] увёў санкцыі супраць шасці фірмаў «за падтрымку дзейнасці, якая падрывае стабільнасць і палітычны пераход у Судане». Сярод іх апынуліся дзве фірмы, якія займаюцца вытворчасцю зброі і транспартных сродкаў для арміі Бурхана<ref>{{Cite web |date=22 January 2024 |title=Six firms involved in Sudan war sanctioned by EU council |url=https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council/ |access-date=22 January 2024 |website=Africanews |language=en |archive-date=23 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123091448/https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council// |url-status=dead }}</ref>. [[31 студзеня]] ЗША ўвялі санкцыі супраць трох фірмаў, звязаных з САП<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=US imposes sanctions on three Sudanese companies tied to the warring parties |url=https://apnews.com/article/sudan-burhan-dagalo-war-sanctions-b1bb39cc1b3fe029173bff021103cf54 |access-date=1 February 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/world/us-sanctions-3-firms-direct-connections-sudan-civil-war|title=US sanctions 3 firms over direct connections to Sudan Civil War|publisher=Fox news|access-date=31 January 2024|date=1 February 2024|language=en}}</ref>, а [[15 мая]] — у дачыненні да кіраўніка аперацый мяцежнікаў Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага паўстанцамі ў Цэнтральным Дарфуры Алі Ягуба Джыбрыла<ref>{{Cite web |title=U.S. sanctions RSF commanders over civilian deaths in Darfur |url=https://sudantribune.com/article285602/ |access-date=16 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=15 May 2024 |language=en}}</ref>. [[23 чэрвеня]] Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі ў дачыненні да шасці арганізацый за вытворчасць і закупку зброі для УСС і САП<ref>{{Cite news |date=24 June 2024 |title=RSF accuses SAF of 'criminal act' as Khartoum Bahri power station burns |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/eu-imposes-sanctions-on-six-sudan-entities |access-date=25 June 2024 |work=Radio Dabanga}}</ref>. 11 верасня Савет Бяспекі ААН аднагалосна прагаласаваў за падаўжэнне эмбарга на пастаўкі зброі і іншых санкцый, звязаных з вайной у Судане, да 2025 года<ref>{{cite news |title=UN Security Council extends Sudan sanctions until 2025 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/un-security-council-extends-sudan-sanctions-until-2025 |access-date=12 September 2024 |work=Radio Dabanga |date=12 September 2024 }}</ref>. 24 кастрычніка ЗША ўвялі санкцыі супраць Міргані Ідрыса Сулеймана, дырэктара суданскай сістэмы абароннай прамысловасці, за яго ролю ў набыцці зброі УСС<ref>{{Cite web |date=2024-10-25 |title=SAF procurement chief latest hit by US sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-procurement-chief-latest-hit-by-us-sanctions |access-date=2024-10-26 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 8 лістапада Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі ў дачыненні да кіраўніка аперацый САП Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага войскамі мяцежнікаў у Заходнім Дарфуры [[Абдэль Рахман Джума|Абдэля Рахмана Джумы Баркалы]] за іх ролю ў парушэннях правоў чалавека падчас канфлікту<ref>{{cite web |title=UN Security Council sanctions two generals from Sudan's paramilitary RSF |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/un-security-council-sanctions-two-generals-from-sudans-paramilitary-rsf |website=Al Jazeera |date=9 November 2024}}</ref>. 16 снежня ЕС увёў санкцыі ў дачыненні да былога кіраўніка ваеннай разведкі Салаха Гоша, кіраўніка аперацый САП Асмана Хаміда, губернатара Заходняга Дарфура Тыджані Каршума і дырэктара ваеннай разведкі УСС Махамеда Алі за іх ролю ў ваенных злачынствах, падрыў пераходу да грамадзянскага ўраду ў Судане і закупку абсталявання і зброі, якія выкарыстоўваюцца бакамі ў канфлікце<ref>{{Cite web |date=16 December 2024 |title=Senior Sudan officials latest hit by EU sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-sudan-officials-latest-hit-by-eu-sanctions |website=Radio Dabanga}}</ref>. 7 студзеня 2025 года Злучаныя Штаты афіцыйна заявілі, што САП здзейснілі генацыд, і ўвялі санкцыі супраць генерала Дагала<ref>{{cite web |title=US says Sudan’s RSF committed genocide, announces sanctions on leaders |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/7/us-says-sudans-rsf-committed-genocide-announces-sanctions-on-leaders |website=Al Jazeera |publisher=Al Jazeera |access-date=7 January 2025}}</ref>. 16 студзеня 2025 года ЗША таксама ўвялі санкцыі супраць генерала Абдэля Фатаха Аль-Бурхана<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=David |last2=Psaledakis |first2=Daphne |date=16 January 2025 |title=US issues sanctions on Sudanese army chief Burhan |url=https://www.reuters.com/world/us-impose-sanctions-sudanese-leader-burhan-2025-01-16/ |access-date=16 January 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref>. 18 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі супраць камандзіра УСС Абукалы Махамеда Кайкала, камандзіра САП Хусейна Баршама, а таксама фірмаў Al-Khaleej Bank і Red Rock Mining<ref>{{Cite news|title=Sudan rejects new EU sanctions, objects to 'equating' army with militia |url=https://sudantribune.com/article303050/ |access-date=2025-07-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 12 верасня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да міністра фінансаў і лідара Руху за справядлівасць і роўнасць Джыбрыла Ібрагіма і батальёна «Аль-Бара ібн Малік» за іх ролю ў грамадзянскай вайне і сувязі з Іранам.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=US sanctions Sudan's finance minister, allied militia over Iran ties |url=https://sudantribune.com/article304903/ |access-date=13 September 2025 |website=Sudan Tribune}}</ref> 9 снежня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавал калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. 12 снежня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць чатырох высокапастаўленых камандзіраў САП, а менавіта Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, брыгаднага генерала Аль-Фатэха Абдулы Ідрыса і палявога камандзіра Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда, за іх ролю ў разні ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308081 |title=UK sanctions senior RSF commanders over El Fasher atrocities |website=[[Sudan Tribune]] |date=12 December 2025 |access-date=13 December 2025}}</ref>. 30 студзеня 2026 года ЕС увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. 5 лютага Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. 19 лютага Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. 24 лютага Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> 28 красавіка ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> 26 чэрвеня Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/amp/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}</ref>. === Замежны ўдзел === Вечарам 15 красавіка стала вядома аб паланенні САП 200 егіпецкіх вайскоўцаў недалёка ад Мерове<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307 |url=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307 |date=2023-04-15 |website=Twitter |language=ar | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415175509/https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307 | archivedate=2023-04-15}}</ref>. Першапачаткова не было дадзена ніякага афіцыйнага тлумачэння прысутнасці егіпецкіх салдат, хоць Егіпет і Судан мелі цеснае ваеннае супрацоўніцтва з-за дыпламатычнай напружанасці з Эфіопіяй<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops|date=2023-04-15|work=al-Arabiya|language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref>. Пазней афіцыйны Каір заявіў, што яго вайскоўцы знаходзіліся ў краіне для правядзення сумесных вучэнняў з суданскай арміяй<ref name="BBC News" />. 16-га чысла САП заявілі, што замежныя знішчальнікі атакавалі іх войскі ў Порт-Судане<ref name=egy1>{{cite news |title=الدعم السريع: نتعرض لهجوم من طيران أجنبي في بورتسودان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |trans-title=Rapid Support: We are under attack from foreign aircraft in Port Sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=Al Arabiya |date=16 April 2023 |archive-date=17 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417105900/https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |url-status=live }}</ref>. Як меркавалася, гэта былі егіпецкія самалёты. На наступны дзень спадарожнікавыя здымкі, атрыманыя The War Zone, паказалі, што на авіябазе Мерове адзін знішчальнік [[МіГ-29]] егіпецкіх ВПС быў знішчаны. Два іншых былі моцна пашкоджаны або знішчаны<ref>{{cite news |last1=Tack |first1=Sim |last2=Rogoway |first2=Tyler |title=Egyptian MiG-29s Destroyed In Sudan |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=The War Zone|date=17 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003826/https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |url-status=live }}</ref>. Акрамя [[ВПС]], у баях на баку арміі Бурхана верагодна заўважаны [[спецпрызн]]<ref name=egy2>{{cite news |last1=Rickett |first1=Oscar |title=Sudan and a decade-long path to turmoil |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |access-date=18 April 2023 |publisher=Middle East Eye |quote="The Egyptians are already heavily involved," Cameron Hudson, a former CIA analyst, told MEE. "They are actively in the fight. There are Egyptian fighter jets that are part of these bombing campaigns. Egyptian special forces units have been deployed and the Egyptians are providing intelligence and tactical support to the SAF." |date=18 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418160458/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |url-status=live }}</ref>. У інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» генерал суданскай арміі заявіў, што дзве суседнія краіны, якія ён не назваў, спрабавалі аказаць дапамогу САП<ref>{{Cite web |title=Sudanese Army agrees to 24-hour ceasefire |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418085840/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |url-status=live }}</ref>. Асобныя крыніцы паведамлялі пра падтрымку з боку [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Яе кіраўнік [[Яўген Прыгожын]] адмаўляў удзел у падзеях, заявіўшы, што кампанія не мае прысутнасці ў Судане больш за два гады<ref>{{cite news |title=Russia’s Wagner denies involvement in Sudan crisis |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=19 April 2023 |publisher=BBC |date=19 April 2023}}</ref>. [[Лівійская нацыянальная армія]], якую таксама абвінавацілі ў супрацоўніцтве з САП, зрабіла аналагічную заяву<ref>{{cite news |title=Libya denies involvement in Sudan fighting |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=20 April 2023 |publisher=[[BBC]] |date=20 April 2023}}</ref>. Аднак, па паведамленнях The Wall Street Journal, лівійскі военачальнік [[Халіфа Хафтар]] пры падтрымцы [[ААЭ]] і «Вагнера» накіраваў як мінімум адзін самалёт з ваенным рыштункам для войск Дагала<ref>[https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b «Libyan Militia and Egypt’s Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict»]</ref>. 19 красавіка эфіопскія вайскоўцы атакавалі атрады УСС у памежным раёне Эль-Фашэр. Паводле суданскіх уладаў, эфіопы ўзмацнілі сваю ваенную актыўнасць на агульнай мяжы з пачаткам сутыкненняў<ref name=eth1>{{cite news |title=عاجل (السُّوداني): الجيش يوقف غزواً إثيوبياً على الفشقة الصغرى ويُكبِّدهم خسائر فادحة في الأرواح والعتاد |url=https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |access-date=20 April 2023 |publisher=Al Sudani |date=19 April 2023 |quote=Ethiopian forces carried out an invasion and attack on Al-Fashqa Al-Sughra, reinforced by tanks, armored vehicles, and large crowds of infantry. Immediately, the armed forces units dealt with them with their various long-range fire systems, causing them heavy losses in personnel and equipment |archive-date=19 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419204128/https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |url-status=dead }} {{Cite web |url=https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419204128/https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |archive-date=19 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. Аднак прэм’ер-міністр Эфіопіі [[Абій Ахмед Алі]] адмаўляў факт якіх-небудзь баёў на мяжы<ref>[https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 «Ethiopian PM denies reports of clashes with Sudan forces»]</ref>. У той жа час захопленыя егіпецкія вайскоўцы былі вызвалены і адпраўлены на радзіму на борце трох егіпецкіх ваенна-транспартных самалётаў, якія вылецелі з аэрапорта Хартума<ref>{{cite news |title=Egyptian air force personnel remain in Khartoum: Sudanese army corrects earlier statement|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed|access-date=20 April 2023 |publisher=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 20, 2023|title=Egyptian army says soldiers stuck in Sudan back home or at embassy|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-says-177-egyptian-air-force-troops-evacuated-egypt-2023-04-20/|website=Reuters|access-date=April 21, 2023}}</ref>. [[19 верасня]] тэлеканал [[CNN]] паведаміў, што ўкраінскія ССА меркавана стаялі за серыяй удараў беспілотнікаў і наземнай аперацыяй супраць САП у раёне Хартума 8 верасня<ref name="Ukraine">{{cite web |last1=Butenko |first1=Victoria |last2=Elbagir |first2=Nima |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |last4=Qiblawi |first4=Tamara |last5=Goodwin |first5=Allegra |last6=Carey |first6=Andrew |last7=Munsi |first7=Pallabi |last8=Zene |first8=Mahamat Tahir |last9=Arvanitidis |first9=Barbara |last10=Platt |first10=Alex |last11=Baron |first11=Mark |last12=Lauren |first12=Kent |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |website=[[CNN]] |date=19 September 2023 |access-date=19 September 2023}}</ref>. Начальнік Галоўнага ўпраўлення разведкі [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны Украіны]] [[Кірыл Аляксеевіч Буданаў|Кірыл Буданаў]] заявіў у інтэрв’ю [[22 верасня]], што не можа ні адмаўляць, ні пацвярджаць дачыненне дзяржавы да канфлікту ў Судане<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |author-link=Howard Altman |date=2023-09-22 |title=Exclusive Interview With Ukraine's Spy Boss From His D.C. Hotel Room |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-interview-with-ukraines-spy-boss-from-his-dc-hotel-room |access-date=2023-09-24 |website=The War Zone |language=en |quote=TWZ: (...) Were you guys involved with the attack on a Wagner-backed militia in Sudan? CNN reported that Ukrainians were likely involved in the attack on the Rapid Support Forces (RSF) forces with FPV drones. KB: I will only say the following: About two to three months ago I was giving an interview to one of the media, I don’t remember which specific one. I answered them back then that anywhere across the world we will be seeking and hunting down Russian military criminals, and sooner or later that time will come whenever they are. That is why we shouldn't be surprised when in any territory, something happens to Russian military criminals. Then speaking about your specific question about Sudan, regretfully I cannot confirm or deny.}}</ref>. 6 лістапада былі апублікаваны кадры, знятыя БПЛА, дзе ў невядомым суданскім горадзе вялі бой украінскі спецназ і вагнераўцы<ref>{{Cite news |date= 6 November 2023 |url= https://www.kyivpost.com/post/23722 |title= EXCLUSIVE: Videos Show Ukrainian Special Forces 'Cleaning Up' Wagner Fighters in Sudan |work=The Kyiv Post |access-date= 9 November 2023}}</ref>. У лютым Кіеў афіцыйна пацвердзіў удзел прадстаўнікоў Галоўнага ўпраўлення разведкі МА ў баявых дзеяннях<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|назва=ГУР і Африка: Буданов розкрив мету спецоперацій української розвідки у Судані|видавець=24 Канал|date=26 лютого 2024|url-архіву=http://web.archive.org/web/20240227004454/https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|archive-date=27 лютого 2024|мертвий-url=no|access-date=27 лютого 2024}}</ref>. 28 чэрвеня 2024 года Судан адклікаў свайго пасля ў Чадзе Асмана Мухамеда Юніса, абвінаваціўшы суседнію краіну ў падтрымцы Дагала<ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |title=Sudan recalls ambassador from Chad over allegations of supporting RSF |url=https://sudantribune.com/article287511/ |access-date=28 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 9 кастрычніка Дагала абвінаваціў Егіпет ва ўдзеле ў аперацыях УСС і нанясенні авіяўдараў па пазіцыях САП у Гара-Мая, што Каір адмаўляў. Ён таксама сцвярджаў, што ў канфлікце ўдзельнічалі тыграйскія, эрытрэйскія, азербайджанскія і ўкраінскія найміты<ref>{{Cite web |date=9 October 2024 |title=Egypt rejects RSF leader’s claim of military support for Sudanese army |url=https://sudantribune.com/article291904/ |access-date=10 October 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 October 2024 |title=Sudan’s RSF accuses Egypt of involvement in air strikes on its forces |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/10/sudans-rsf-accuses-egypt-of-involvement-in-air-strikes-on-its-forces |access-date=10 October 2024 |website=Al Jazeera |language=en-us}}</ref>. 6 мая 2025 года ўрад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. 10 чэрвеня УСС абвінавацілі ЛНА ў сумесным нападзе з САП у памежным трыкутніку Лівія—Егіпет—Судан.<ref>{{Cite web |date=10 June 2025 |title=Sudanese army accuses Libya's Haftar forces of border attack|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-military-says-rival-paramilitary-forces-backed-by-libyas-haftar-forces-2025-06-10/|access-date=11 June 2025 |website=[[Reuters]]}}</ref> 2 жніўня УСС і АСАД заявілі пра гібель у Эль-Фашыры камандзіра САП, які меў калумбійскае грамадзянства<ref>{{Cite news |title='Colombian commander slain' as RSF attack on North Darfur capital repelled |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/colombian-commander-slain-as-rsf-attack-on-north-darfur-capital-repelled |access-date=2025-08-03 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref>. 6 жніўня, паводле заявы Хартума, самалёт ВПС ААЭ з калумбійскімі наймітамі на борце быў збіты ВПС Судана пры пасадцы ў аэрапорце Ньяла, у выніку чаго загінулі 40 чалавек. Міністэрства замежных спраў Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў адмаўляе гэтае абвінавачванне і называе яго беспадстаўным і недаказаным.<ref>{{Cite web |title=Sudan says army destroys Emirati aircraft, killing 40 mercenaries |url=https://www.al-monitor.com/originals/2025/08/sudan-says-army-destroys-emirati-aircraft-killing-40-mercenaries |access-date=2025-08-07 |website=AL-Monitor |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-uae-darfur-72ae9367f898fe4861535ea0c31948d3|title= Sudanese airstrike hits Darfur airport, killing 40 suspected mercenaries|publisher= Associated Press|date=7 August 2025}}</ref> 5 верасня Судан падаў скаргу ў Савет Бяспекі ААН, абвінаваціўшы ААЭ ў вярбоўцы, фінансаванні і разгортванні сотняў калумбійскіх наймітаў для барацьбы на баку прыхільнікаў Дагала.<ref>{{Cite news |date=2025-09-05 |title=Sudan files UN complaint over alleged UAE-backed Colombian mercenaries in Darfur |url=https://sudantribune.com/article304689/ |access-date=2025-09-06 |work=Sudan Tribune |language=en}}</ref> === Эвакуацыя замежнікаў === {{Main|Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)}} {{Гл. таксама|Аперацыя «Сажытэр»|Аперацыя «Raus aus Khartum» (2023)|Аперацыя «Каверы»}} [[Файл:أثناء عمليات إجلاء السعودية لمواطنيها ورعايا الدول الشقيقة والصديقة لها.jpg|thumb|Саудаўскія жанчыны-вайскоўцы падчас вывазу замежнікаў у Джыду, 26 красавіка 2023.]] Успышка гвалту заахвоціла свет сачыць за сітуацыяй у Судане, а ўрады дзяржаў перайсці да выратавання сваіх грамадзян з «гарачай кропкі». У краіне на той момант знаходзілася вялікая колькасць замежнікаў. Самымі буйнымі групамі былі амерыканцы (16 000 чалавек, большасць з якіх мелі падвойнае грамадзянства<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=US has evacuated American diplomatic personnel from Sudan|url=https://edition.cnn.com/2023/04/22/politics/us-diplomatic-personnel-sudan/index.html |access-date=2023-04-24|work=[[CNN]] |language=en}}</ref>) і егіпцяне (10 000 чалавек<ref name="Foreigners">{{Cite web |title=Foreigners evacuated as factions battle in Sudan’s Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/23/foreign-citizens-evacuated-as-factions-battle-in-khartoum |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>). Аднак сама [[эвакуацыя]] была абцяжарана з-за баявых дзеянняў у сталічным Хартуме, асабліва ў міжнародным аэрапорце і вакол яго. Гэта вымусіла многіх ехаць на машынах у Порт-Судан, які знаходзіцца прыкладна ў 650 км на паўночны ўсход ад Хартума<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=Which countries have evacuated nationals from Sudan?|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-24|work=Al Jazeera |language=en}}</ref>, адкуль замежнікі вывазіліся па паветры альбо караблямі. Іншыя эвакуацыі праводзіліся праз наземныя пагранпераходы. == Гуманітарны крызіс == {{Main|Гуманітарны крызіс у Судане (2023)}} {{Гл. таксама|Суданскі крызіс бежанцаў (2023)}} Баявыя дзеянні ў Хартуме прывялі да таго, што многія жыхары апынуліся ў сваіх дамах без [[электрычнасць|электрычнасці]] і вады больш чым на 48 гадзін, што яшчэ больш пагоршылася гвалтам, які меў месца падчас поснага месяца [[Рамадан]]. Хартумцы праз вулічныя перастрэлкі не маглі выйсці за прадуктамі ў краму. У бальніцах адчуваўся недахоп персаналу і запасаў матэрыялаў з-за патоку параненых<ref>{{cite news |last1=Dahir |first1=Abdi Latif |title=As New Wave of Violence Hits Sudan’s Capital, Civilians Feel the Strain |url=https://www.nytimes.com/2023/04/17/world/africa/sudan-fighting-khartoum.html |access-date=17 April 2023 |publisher=[[The New York Times]] |date=17 April 2023}}</ref>. Жахлівае становішча склалася таксама ў Дарфуры<ref name="aj" />. Міжнародная федэрацыя таварыстваў [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] і Чырвонага Паўмесяца заявіла, што аказанне гуманітарнай дапамогі ў ваколіцах Хартума практычна немагчыма, і папярэдзіла, што сістэма аховы здароўя Судана знаходзіцца на мяжы калапсу<ref>{{Cite web |title=‘Almost impossible’ to provide aid in Sudanese capital: IFRC |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Больш за тое, [[Сусветная харчовая праграма]] абвясціла аб прыпыненні ўсіх аперацый у Судане пасля гібелі сваіх супрацоўнікаў<ref>{{Cite news |date=16 April 2023 |title=WFP temporarily halts operations in Sudan |language=en |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254 |access-date=2023-04-16 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415115739/https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254 |url-status=live}}</ref>. На 24 красавіка 2023 года краіну пакінулі больш за 30 000 чалавек<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Mersiha Gadzo,Usaid |title=Sudan updates: Army says foreign evacuations to begin |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/22/sudan-fighting-live-news-army-says-foreign-evacuations-to-begin |access-date=2023-04-24 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-04-24 |title=South Sudan receives about 10,000 refugees fleeing Sudan fighting |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/south-sudan-receives-about-10000-refugees-fleeing-sudan-fighting/articleshow/99734417.cms |access-date=2023-04-24 |issn=0971-8257}}</ref>. Першапачаткова асноўны паток бежанцаў прынялі суседнія Чад і Паўднёвы Судан<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=Salih |first2=Zeinab Mohammed |last3=Ahmed |first3=Kaamil |date=2023-04-24 |title=Sudan: thousands flee Khartoum as civilian casualties escalate |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/apr/24/sudan-thousands-flee-khartoum-as-civilian-casualties-escalate |access-date=2023-04-24 |issn=0261-3077}}</ref>. Уцекачы пераважна прыбывалі з Хартума і Дарфура<ref>{{Cite news |date=2023-04-20 |title=UN says up to 20,000 have fled Sudan fighting for Chad |language=en |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/04/20/un-says-up-to-20-000-have-fled-sudan-fighting-for-chad_6023671_4.html |access-date=2023-04-24}}</ref>. На [[2 мая]] ў ААН паведамілі аб 334 000 унутрана перамешчаных асоб і 100 000 бежанцаў за мяжой<ref name="100k">{{cite news |title=Sudan crisis: Civilians facing 'catastrophe' as 100,000 flee fighting - UN|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65448691|access-date=2 May 2023 |work=[[BBC]] |date=2 May 2023}}</ref>. У маі на фоне канфлікту зафіксавана ўспышка [[туберкулёз]]у<ref>{{Cite web |date=2023-05-08 |title=Ukraine, Sudan conflicts fuel alarming surge in tuberculosis |url=https://www.ctvnews.ca/health/ukraine-sudan-conflicts-fuel-alarming-surge-in-tuberculosis-1.6389483 |access-date=2023-05-08 |website=CTVNews |language=en}}</ref>. Павелічэнне колькасці хворых у краіне адбылося адначасна з [[Украіна]]й, дзе на той момант пацверджана больш за 34 000 выпадкаў<ref>{{Cite journal |last=Hassanain |first=Sara A. |last2=Edwards |first2=Jeffrey K. |last3=Venables |first3=Emilie |last4=Ali |first4=Engy |last5=Adam |first5=Khadiga |last6=Hussien |first6=Hafiz |last7=Elsony |first7=Asma |date=2018-05-16 |title=Conflict and tuberculosis in Sudan: a 10-year review of the National Tuberculosis Programme, 2004-2014 |url=https://doi.org/10.1186/s13031-018-0154-0 |journal=Conflict and Health |volume=12 |issue=1 |pages=18 |doi=10.1186/s13031-018-0154-0 |issn=1752-1505 |pmc=5954449 |pmid=29785203}}</ref><ref name=eml>{{Cite web |first=Edith M. |last=Lederer |agency=The Associated Press |date=2023-05-08 |title=Ukraine, Sudan conflicts fuel alarming surge in tuberculosis |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2023-05-08/ukraine-sudan-conflicts-fuel-alarming-surge-in-tuberculosis |access-date=2023-05-08 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref>. Пра ўспышку ўпершыню паведаміла [[8 мая]] ААН. Было адзначана, што ад хваробы штодзённа паміраюць 4400 чалавек, у тым ліку 700 дзяцей<ref name=eml />. [[Файл:Screengrab of refugee camp from Number of Refugees Who Fled Sudan for Chad Double in Week.jpg|thumb|Лагер суданскіх бежанцаў у Чадзе.]] На працягу 2024 года назіралася праблема [[Голад у Судане (2024)|моцнага недаядання і тэхнагеннага голаду]], што было выклікана наступствамі ўнутранага канфлікту. Бедства закранула [[Дарфур]], Кардафан і суседнія краіны, якія прымалі бежанцаў, асабліва Чад. Голад часткова абумоўлены тым, што бакі перакрылі шляхі паставак ежы і гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/features/2024/6/18/sudanese-refugees-in-chad-fleeing-starvation-as-much-as-theyre-fleeing-war|title=Starving to death is as scary as the war for Sudanese refugees in Chad|author=Nashed|first=Mat|website=Al Jazeera|access-date=2024-06-19}}</ref>. Станам на лета 2025 года ад голаду загінула 522 000 чалавек<ref>{{cite web|title= Khartoum: Destroyed buildings, cars covered in ash tell horrors of war in Sudan capital|url= https://www.newarab.com/news/khartoum-extensive-destruction-tells-horror-war-sudan|website=[[The New Arab]]|date=8 July 2025|quote= It caused one of the world’s biggest humanitarian crises and at least 150,000 people have been killed. Rights organisations say the number is likely to be much higher. The conflict has also triggered a widespread famine, impacting millions of Sudanese, especially children. An estimated 522,000 children have already died from starvation, the [[Sudan Tribune]] has reported.|access-date=14 August 2025|language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=وفاة أكثر من 500 ألف طفل في السودان جراء سوء التغذية |trans-title=More than 500,000 children die in Sudan due to malnutrition |url=https://sudantribune.net/article296185/ |access-date=20 January 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |quote=The Preparatory Committee of the [[Sudanese Doctors Syndicate]] revealed on Saturday that more than 500,000 infants have died due to malnutrition. Adiba Ibrahim Al-Sayed, a member of the Omdurman Private Branch of the Preparatory Committee of the Doctors Syndicate, told Sudan Tribune that the number of child deaths reached 522,000 infants, while cases of malnutrition rose to 286,000 cases since the outbreak of the war until today. |language=Arabic |archive-date=18 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118191727/https://sudantribune.net/article296185/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=9 February 2024 |title=Sudan war leaves 700,000 children facing life-threatening malnutrition |url=https://news.un.org/en/story/2024/02/1146392 |access-date=29 July 2025 |website=UN News |language=en |archive-date=21 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821172953/https://news.un.org/en/story/2024/02/1146392 |url-status=dead }}</ref>. == Шкода і страты == === Стан эканомікі === Паводле ацэнак ААН, эканамічная актыўнасць у Судане ўпала больш чым на траціну за першыя тры тыдні канфлікту<ref name="80m">{{cite news |date=12 September 2023|title=Sudan war causes daily economic loss of $80 million |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/daily-economic-loss-of-sudan-war-estimated-at-80-million |work=Radio Dabanga |access-date=12 September 2023}}</ref>. У ліпені суданскія эканамісты ацанілі агульную суму шкоды ў $9 млрд, або ў сярэднім у $100 млн<ref>{{cite news |date=18 July 2023|title=$49 billion of economic loss and looted property in Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/49-billion-of-economic-loss-and-looted-property-in-sudan |work=Radio Dabanga|access-date=19 July 2023 |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719121727/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/49-billion-of-economic-loss-and-looted-property-in-sudan |url-status=live}}</ref>. У лютым 2024 года міністр фінансаў Джыбрыл Ібрагім заявіў, што з-за баявых дзеянняў у 2023 годзе эканоміка Судана скарацілася на 40 працэнтаў, а ў 2024 годзе чакаецца дадатковы спад на 28 працэнтаў. Дададзена, што дзяржаўныя даходы скараціліся на 80 адсоткаў<ref>{{cite news |date=29 February 2024 |title=Sudan's economy contracts 40% as war rages |url=https://www.africanews.com/2024/02/28/sudans-economy-contracts-40-as-war-rages/ |work=Africanews|access-date=1 March 2024 }}</ref>. === Сувязь і зносіны === У пачатку падзей суданская армія абвясціла аб закрыцці ўсіх аэрапортаў краіны<ref name=nyala>{{Cite web |date=2023-04-15 |title=استمرار الاشتباكات بين الجيش والدعم السريع بالخرطوم ومروي |url=https://www.darfur24.com/2023/04/15/استمرار-الاشتباكات-بين-الجيش-والدعم-ا/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415111108/https://www.darfur24.com/2023/04/15/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7/ |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |website=موقع دارفور٢٤ الاخباري |language=ar}}</ref>. Каля 13:00 17-га чысла ўпраўленне грамадзянскай авіяцыі цалкам закрыла паветраную прастору для палётаў<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Mersiha Gadzo, Usaid |title=Sudan's army orders RSF dissolved; claims control of state TV |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/17/sudan-fighting-live-news-nearly-100-killed-as-clashes-spread |access-date=2023-04-17 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. 16-га чысла тэлекамунікацыйны правайдэр MTN адключыў інтэрнэт-паслугі па ўсёй краіне па загадзе суданскага рэгулятара тэлекамунікацый<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Arwa Ibrahim,Usaid |title=Dozens of people killed as Sudan fighting enters second day |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>, а тэлеканал Sudan TB цалкам спыніў сваё вяшчанне<ref>{{Cite news |last=Abdelaziz |first=Khalid |last2=Eltahir |first2=Nafisa |last3=Eltahir |first3=Nafisa |date=2023-04-16 |title=Sudan's army pounds paramilitary bases with air strikes in power struggle |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-military-rivals-fight-power-killing-least-25-2023-04-16/ |access-date=2023-04-16}}</ref>. На [[23 красавіка]] паведамлялася амаль аб поўным адключэнні [[Інтэрнэт]]у<ref>{{Cite web |title=Convoy carrying French national attacked: RSF|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/23/sudan-fighting-internet-outage-reported-across-the-country |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>. На 1 мая 2023 года канфлікт прывёў да спынення паступлення суданскіх тавараў у Чад, што выклікала рост цэн у краіне<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=V-Z23MmwyXI|title=Gunfire heard in Khartoum: Here is the situation on Monday, May 1, 2023|website=Al Jazeera|via=[[YouTube]]}}</ref>. У пачатку лютага 2024 года ў краіне адбылося масавае адключэнне інтэрнэту, якое закранула 65 % насельніцтва Судана<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=Sudan communications blackout widens amid accusations |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-telecom-networks-blackout-widens-amid-accusations |access-date=5 February 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. === Чалавечыя ахвяры === На дадзены момант паступаюць супярэчлівыя паведамленні аб ахвярах. Згодна з першапачатковай інфармацыяй тэлеканала «[[Аль-Джазіра]]», у ходзе першых сутыкненняў у Эль-Абейдзе і Хартуме прынамсі трое мірных жыхароў загінулі і дзясяткі атрымалі раненні<ref name="aj"/>. У Паўночным Дарфуры, паводле «Аль-Арабія», прынамсі двое мірных жыхароў былі забіты і 26 паранены. Яшчэ трое мірных жыхароў загінулі ад стрэлу гранатамёта. Адна жанчына была паранена куляй<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647232265762623488 مراسل العربية: مقتل شخصين وإصابة 26 آخرين من المدنيين في الخرطوم بحري #العربية_عاجل https://alarabiya.net]</ref>. У заяве Камітэта лекараў Судана гаворыцца, што двое мірных жыхароў былі забіты ў аэрапорце Хартума і адзін чалавек быў застрэлены ў штаце Паўночны Кардафан<ref>{{Cite web |title=Three killed, dozens injured: Doctors' committee|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/15/sudan-unrest-live-news-explosions-shooting-rock-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Падчас [[Сутыкненні ў Фора-Баранзе (2023)|баёў у Фора-Баранзе]] ў Заходнім Дарфуры паведамлялася пра дзясяткі забітых і сотні параненых<ref>[https://www.darfur24.com/2023/04/15/سقوط-قتلى-وجرحي-جراء-اشتباكات-بين-الجي/ سقوط قتلى وجرحي جراء اشتباكات بين الجيش والدعم السريع بالفاشر], 15 April 2023</ref>. У Паўднёвым Дарфуры загінулі 5 чалавек<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/Elmosharaf_E/status/1647288341149151233?s=20}}</ref>. Сярод загінулых былі грамадзянін [[Індыя|Індыі]]<ref>[https://ria.ru/20230416/sudan-1865635280.html Во время столкновений в Судане погиб гражданин Индии]</ref>, грамадзянін [[ЗША]]<ref name="cbsnews.com">{{Cite web |title=1 American dead in Sudan as U.S. readies troops for potential embassy evacuation amid heavy fighting |url=https://www.cbsnews.com/news/sudan-american-dead-us-troops-embassy-evacuation-khartoum/ |access-date=2023-04-20 |website=www.cbsnews.com |language=en-US}}</ref>, грамадзянін [[Ірак]]а<ref name="cbsnews.com"/>, грамадзянін Егіпта<ref>{{Cite news |last=Reuters |date=2023-04-24 |title=Egypt’s foreign ministry says embassy staff killed in Khartoum |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/egypts-foreign-ministry-says-embassy-staff-killed-khartoum-2023-04-24/ |access-date=2023-04-25}}</ref> і двухгадовая дзяўчынка з [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{Cite web |title=Turkish toddler killed in ongoing clashes in Sudan|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/turkish-toddler-killed-in-ongoing-clashes-in-sudan/2875179 |access-date=2023-04-20 |website=www.aa.com |language=en |date=18 April 2023}}</ref>, а таксама 15 сірыйцаў<ref>{{cite web|url=https://english.aawsat.com/home/article/4296896/diplomat-says-15-syrians-killed-amid-clashes-sudan|title=Diplomat Says 15 Syrians Killed Amid Clashes in Sudan|work=Asharq Al-Awsat|date=27 April 2023|url-status=live|access-date=4 May 2023|archive-date=4 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230504163158/https://english.aawsat.com/home/article/4296896/diplomat-says-15-syrians-killed-amid-clashes-sudan}}</ref>, 15 эфіопаў<ref>{{cite web|url=https://apanews.net/2023/04/23/at-least-15-ethiopians-killed-in-sudan-crossfires/|title=At least 15 Ethiopians killed in Sudan crossfires|work=Apa News|date=23 April 2023|access-date=29 мая 2023|archive-date=30 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183511/https://apanews.net/2023/04/23/at-least-15-ethiopians-killed-in-sudan-crossfires/|url-status=dead}}</ref>, 9 эрытрэйцаў<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2023/may/07/eritrea-accused-of-forcibly-repatriating-civilians-caught-up-in-sudan-fighting|title=Eritrea accused of forcibly repatriating civilians caught up in Sudan fighting|work=The Guardian|date=7 May 2023|access-date=12 May 2023|archive-date=12 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512004130/https://www.theguardian.com/world/2023/may/07/eritrea-accused-of-forcibly-repatriating-civilians-caught-up-in-sudan-fighting|url-status=live}}</ref> і 10 студэнтаў з [[ДРК|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]]<ref>{{Cite news|date=2023-06-06|title=Air strikes on Sudan campus kill Congolese - government|language=en|work=BBC|url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65495446|access-date=2023-06-06}}</ref>. На другі дзень паведамлялася, што ў Кабкабіі трое супрацоўнікаў Сусветнай харчовай праграмы былі забіты ў выніку перастрэлкі на ваеннай базе. Два іншыя супрацоўнікі былі сур’ёзна паранены, а байцы САП разрабавалі некалькі аўтамабіляў арганізацыі. Агулам на раніцу 56 чалавек загінулі і не менш за 595 атрымалі раненні па ўсёй краіне, з якіх 25, у тым ліку 17 мірных жыхароў, загінулі ў Хартуме<ref>{{Cite web |title=Sudan: Army and RSF battle over key sites, leaving 56 civilians dead|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945|publisher= BBC News|access-date=16 April 2023}}</ref>. На трэці дзень канфлікту Камітэт Суданскіх лекараў заявіў, што па меншай меры 97 чалавек былі забіты і 1100 паранены<ref>{{Cite web |title=Sudan fighting: RSF and army clash in Khartoum for third day|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65293538|access-date=2023-04-17|website=www.bbc.com|language=en |date=17 April 2023}}</ref>, адзначыўшы, што гэтая лічба не ўключае ўсіх пацярпелых, паколькі многія людзі не маглі дабрацца да бальніц<ref>{{Cite web |title=Nearly 100 people dead across Sudan|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/17/sudan-fighting-live-news-nearly-100-killed-as-clashes-spread|access-date=2023-04-17|website=www.aljazeera.com|language=en |date=17 April 2023}}</ref>. Са слоў спецпрадстаўніка ААН Фолькера Пертэса, на 18 красавіка прынамсі 185 чалавек былі забіты і больш за 1800 паранены<ref>{{Cite web |title=Sudan's generals battle for 3rd day; death toll soars to 185 |url=https://apnews.com/article/sudan-fighting-military-rsf-eafa3246b1e3004a1a9f2b9af9561362|access-date=2023-04-18 |website=www.apnews.com |language=en |date=18 April 2023}}</ref>. 19-га чысла прадстаўнікі [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]] (СААЗ) паведамілі, што па меншай меры 270 чалавек загінулі і больш за 2600 атрымалі раненні<ref>{{Cite web |title=Ceasefire crumbles amid chaos in Sudan as death toll reaches 270 |url=https://edition.cnn.com/2023/04/18/africa/sudan-fighting-intensifies-students-intl-hnk/index.html|access-date=2023-04-19 |website=www.cnn.com |language=en |date=18 April 2023}}</ref>. На наступны дзень колькасць ахвяр павялічалася да 330 і 3200 адпаведна<ref name="330dead">{{Cite news |date=20 April 2023 |title=Death toll now more than 300 |publisher=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023}}</ref>, на 21-га — 413 і 3551<ref name="413dead">{{Cite news |date=21 April 2023 |title=Sudan fighting live news: UN says more than 400 killed |publisher=Aljazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=21 April 2023}}</ref>, 23-га — 420 і 3700<ref>[https://edition.cnn.com/2023/04/22/africa/sudan-army-foreign-evacuations-intl/index.html First evacuations of foreign nationals stuck in Sudan announced]</ref>, 25-га — 459 (на наступны день — 559<ref name="CBS">{{Cite web |title=Sudan ceasefire eases fighting as army denies rumors about deposed dictator Omar al-Bashir's whereabouts |url=https://www.cbsnews.com/news/sudan-ceasefire-omar-al-bashir-fighting-eases-dictator-said-to-be-in-hospital/ |access-date=2023-04-26 |website=CBS News |language=en-US}}</ref>) і 4072<ref name="Biohazard">{{Cite news |date=25 April 2023 |title=WHO says ‘high risk of biological hazard’ after laboratory seized |publisher=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/25/sudan-live-news-sporadic-gunfire-in-khartoum-despite-new-truce|access-date=25 April 2023}}</ref>. На 9 мая паведамлялася пра 700 забітых<ref name="24th">{{Cite web |title=Sudan fighting in its 24th day: A list of key events |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/8/sudan-fighting-in-its-24th-day-a-list-of-key-events |access-date=2023-05-09 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> і 5100 параненых<ref name="5100abc">{{Cite news|date=9 May 2023|title=No sign Sudan warring parties ready to 'seriously negotiate': UN|publisher=ABC|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/sudans-death-toll-rises-warring-sides-continue-talks-99193665|access-date=9 May 2023}}</ref>, на 16-га — пра 1000<ref name="photos">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/gallery/2023/5/16/photos-sudanese-capital-devastated-by-a-month-of-brutal-fighting|title=Photos: Sudanese capital devastated by a month of brutal fighting|publisher=Aljazeera|date=16 May 2023}}</ref>, на 27-га — 1800<ref name="Perthes"/>. [[15 чэрвеня]] Праект даных аб месцазнаходжанні і падзеях узброеных канфліктаў паведаміў, што колькасць загінулых склала больш за 2000 чалавек<ref name="2,000">{{cite web|url=https://english.ahram.org.eg/NewsContent/26/1259/503117/War-in-Sudan/War-in-Sudan/Sudan-war-death-toll-surges-past-,-as-fighting-ent.aspx|title=Sudan war death toll surges past 2,000 as fighting enters third month|publisher=Ahram|date=15 June 2023|access-date=16 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616114444/https://english.ahram.org.eg/NewsContent/26/1259/503117/War-in-Sudan/War-in-Sudan/Sudan-war-death-toll-surges-past-,-as-fighting-ent.aspx|archive-date=16 чэрвеня 2023|url-status=dead}}</ref>. 21 красавіка [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі]] паведаміла, што адзін з яе супрацоўнікаў быў забіты падчас перастрэлкі падчас падарожжа з сям’ёй каля Аль-Абейда<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Humanitarian worker killed in Sudan crossfire, IOM says |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-iom-idAFL8N36O3PT |access-date=2023-04-21}}</ref>. Станам на [[20 чэрвеня]], як заявіў міністр аховы здароўя Хайтам Ібрагім, загінула больш за 3000 чалавек, яшчэ 6000 паранены<ref name="3000jpost">{{Cite news|date=17 June 2023|title=More than 3,000 people killed, 6,000 injured in Sudan conflict|publisher=The Jerusalem Post|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-746662|access-date=20 June 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620061616/https://www.jpost.com/breaking-news/article-746662|url-status=live}}</ref>. Аднак султанат Дар Масаліт паведаміў, што толькі ў Заходнім Дарфуры налічвалася больш за 5000 загінулых і каля 8000 параненых<ref name="dabanga5k">{{Cite news |title=More than 5,000 reportedly killed in El Geneina ‘genocide’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/more-than-5000-reportedly-killed-in-el-geneina-genocide|date=20 June 2023 |access-date=23 June 2023 |work=Radio Dabanga}}</ref>. [[22 ліпеня]] амерыканскі тэлеканал [[CNN]] са спасылкай на правадыроў мясцовых плямён заявіў, што з пачатку канфлікту толькі ў Заходнім Дарфуры загінула 10 000 чалавек<ref name="10kcnn">{{Cite news|date=26 July 2023|title=10,000 reported killed in one West Darfur city, as ethnic violence ravages Sudanese region|publisher=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2023/07/26/africa/sudan-west-darfur-thousands-killed-intl/index.html|access-date=27 July 2023}}</ref>. [[16 кастрычніка]], паводле ацэнкі ААН, было заяўлена пра гібель 9000 чалавек за ўвесь час баёў<ref>{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=16 October 2023 |title=UN aid chief says six months of war in Sudan has killed 9,000 people |language=en |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-conflict-khartoum-f12975eb72c830ed86ed6a7a49e9658d |access-date=18 October 2023 |archive-date=15 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015214513/https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-conflict-khartoum-f12975eb72c830ed86ed6a7a49e9658d |url-status=live }}</ref>. На [[19 снежня]] арганізацыя паведаміла пра 12 000 загінулых і 33 000 пацярпелых<ref name="aa12">{{Cite web |date=19 December 2023 |title=UN humanitarian office raises alarm over fighting in eastern Sudanese state |url=https://www.aa.com.tr/en/world/un-humanitarian-office-raises-alarm-over-fighting-in-eastern-sudanese-state/3087061 |website=Anadolu Agency}}</ref>. Да 21 студзеня колькасць забітых павялічылася да 13 тысяч, заяўлена аб 26 тысячах пацярпелых<ref>[https://www.trtworld.com/africa/more-than-13000-people-killed-in-sudan-conflict-un-16729902 More than 13,000 people killed in Sudan conflict: UN]</ref>. 8 верасня, паводле ацэнак ААН, у выніку канфлікту загінула не менш за 20 000 чалавек<ref>{{cite news |title=UN official says Sudan’s war has killed at least 20,000 people |url=https://apnews.com/article/sudan-military-rsf-war-f885e161c4eb4151377c25a20929de25 |access-date=8 September 2024 |work=Associated Press |date=8 September 2024 }}</ref>. На лістапад 2024 года заяўлена пра 61 000<ref name="ap20">{{cite news |last1=Yibeltal |first1=Kalkidan |last2=Rukanga |first2=Basillioh |date=14 November 2024 |title=Sudan death toll far higher than previously reported - study |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crln9lk51dro |access-date=15 November 2024 |publisher=[[BBC News]]}}</ref>-150 000<ref name="dabanga150">{{cite news |title=US Senate hears urgent plea from envoy to Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senate-hears-urgent-plea-from-u-s-envoy-on-sudan |access-date=7 May 2024 |work=Radio Dabanga |date=2 May 2024 |archive-date=3 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503160346/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senate-hears-urgent-plea-from-u-s-envoy-on-sudan |url-status=live}}</ref> загінулых. Падрыхтоўчы камітэт сіндыката суданскіх лекараў на 20 студзеня 2025 года паведаміў пра 522 000 загінулых<ref>{{cite news |title=More then 500,000 children die in Sudan due to malnutrition |url=https://sudantribune.net/article296185/ |access-date=20 January 2025 |work=Sudan Tribune |quote=The Preparatory Committee of the Sudanese Doctors Syndicate revealed on Saturday that more than 500,000 infants have died due to malnutrition. Adiba Ibrahim Al-Sayed, a member of the Omdurman Private Branch of the Preparatory Committee of the Doctors Syndicate, told Sudan Tribune that the number of child deaths reached 522,000 infants, while cases of malnutrition rose to 286,000 cases since the outbreak of the war until today. |archive-date=18 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118191727/https://sudantribune.net/article296185/ |url-status=dead }}</ref>. == Злачынствы і парушэнні == {{Асноўны артыкул|Ваенныя злачынствы падчас Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане}} [[File:Rassemblement stop au génocide au Soudan - Paris (FR75) - 2025-11-01 - 6.jpg|міні|Дэманстрацыя суданскай дыяспары ў Парыжы супраць ваенных злачынстваў, 1 лістапада 2025.]] Медыйныя арганізацыі абвінавацілі як УСС, так і САП у пагрозах, нападах і нават забойствах некалькіх журналістаў падчас канфлікту. Суданскі сіндыкат журналістаў толькі за другую палову мая задакументаваў больш за 40 такіх выпадкаў<ref>{{Cite news|date=6 June 2023|title=Violations against journalists in Sudan war|website=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/violations-against-journalists-in-sudan-war|url-status=live|access-date=19 July 2023|archivedate=https://web.archive.org/web/20230629010338/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/violations-against-journalists-in-sudan-war}}</ref>. Абодва бакі заўважаны ў нападах на медыцынскія ўстановы і медперсанал, пра што сведчыць BBC News Arabic. Па шпіталях неаднаразова наносіліся паветраныя і артылерыйскія ўдары<ref name=":3">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65718968|title=Sudan hospital strikes potential war crimes, BBC told|website=BBC News|date=2023-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816064253/https://www.bbc.com/news/world-africa-65718968|archive-date=2023-08-16|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Гэтыя напады сур’ёзна паўплывалі на стан сістэмы аховы здароўя краіны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://reliefweb.int/report/sudan/attacks-health-care-sudan-26july-08-august-2023|title=Attacks on Health Care in Sudan, 26July - 08 August 2023 - Sudan {{!}} ReliefWeb|website=reliefweb.int|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119192944/https://reliefweb.int/report/sudan/attacks-health-care-sudan-26july-08-august-2023|archive-date=2023-11-19|access-date=2023-11-15|url-status=live}}</ref>, паставіўшы пад пагрозу дзейнасць бальніц<ref>{{Cite news|date=2023-07-21|title=Sudan: Attacks on health workers jeopardise remaining hospitals operating in Khartoum|language=en-GB|website=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/global-development/2023/jul/21/sudan-attacks-on-health-workers-jeopardise-remaining-hospitals-operating-in-khartoum|access-date=2023-11-15|archivedate=https://web.archive.org/web/20231109185455/https://www.theguardian.com/global-development/2023/jul/21/sudan-attacks-on-health-workers-jeopardise-remaining-hospitals-operating-in-khartoum|url-status=live}}</ref>. У Дарфуры зафіксаваны шматлікія выпадкі масавых забойстваў. Урад Вялікабрытаніі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gov.uk/government/news/minister-for-africa-statement-on-atrocities-in-sudan-22-august-2023|title=Atrocities in Sudan: Minister for Africa's statement, 22 August 2023|website=GOV.UK|archive-url=https://web.archive.org/web/20231116195654/https://www.gov.uk/government/news/minister-for-africa-statement-on-atrocities-in-sudan-22-august-2023|archive-date=2023-11-16|access-date=2023-11-19|url-status=live}}</ref>, відавочцы і назіральнікі ахарактарызавалі гвалт у рэгіёне як этнічную чыстку ці нават [[генацыд]]. Галоўнымі ахвярамі забойстваў сталі неарабскія народы, напрыклад масаліты<ref name="auto42">{{Cite news |date=2023-06-19 |title=New killings reported in Darfur on second day of Sudan ceasefire |language=en |work=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/2023/06/19/africa/sudan-ceasefire-darfur-killings-intl-hnk/index.html |url-status=live |access-date=2023-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629171052/https://edition.cnn.com/2023/06/19/africa/sudan-ceasefire-darfur-killings-intl-hnk/index.html |archive-date=2023-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/a/sudan-violence-rages-as-paramilitaries-deny-darfur-war-crimes/7182985.html|title=Sudan Violence Rages as Paramilitaries Deny Darfur War Crimes|website=www.voanews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719193559/https://www.voanews.com/amp/sudan-violence-rages-as-paramilitaries-deny-darfur-war-crimes/7182985.html|archive-date=2023-07-19|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Са жніўня нарастае колькасць доказаў таго, што Сілы аператыўнай падтрымкі праводзяць у Дарфуры этнічную чыстку. Вярхоўны камісар ААН Філіпа Грандзі выпусціў папярэджанне аб патэнцыйным перарастанні гвалту ў поўнамаштабны генацыд<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.com/news/2023/11/11/un-sounds-alarm-on-darfur-warns-world-not-to-repeat-history-00126708|title=UN sounds alarm on Darfur, warns world not to repeat history|author=Ewing|first=Giselle Ruhiyyih|website=POLITICO|date=2023-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231114055216/https://www.politico.com/news/2023/11/11/un-sounds-alarm-on-darfur-warns-world-not-to-repeat-history-00126708|archive-date=2023-11-14|access-date=2023-11-14|url-status=live}}</ref>. Падчас канфлікту вялікая колькасць жанчын сталі ахвярамі згвалтавання. Некаторыя трапілі ў [[сексуальнае рабства]]<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/sudan-war-crimes-rampant-civilians-killed-both-deliberate-and-indiscriminate-attacks|title=Sudan: War crimes rampant as civilians killed in both deliberate and indiscriminate attacks - New Report|website=Amnesty|access-date=2023-11-21}}</ref>. Ахвярамі сталі як суданкі, так і замежніцы<ref name=":17">{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/features/longform/2023/8/14/dont-let-the-other-soldiers-watch-rape-as-a-weapon-of-war-in-sudan|title='Don't let the other soldiers watch': Rape as a weapon of war in Sudan|author=Abdelmoniem|first=Nils Adler,Dallia M.|website=www.aljazeera.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230924063938/https://www.aljazeera.com/features/longform/2023/8/14/dont-let-the-other-soldiers-watch-rape-as-a-weapon-of-war-in-sudan|archive-date=2023-09-24|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Асабліва часта пад сексуальны гвалт траплялі масаліткі і іншыя неарабкі<ref name=":18">{{Cite web|lang=en|url=https://reliefweb.int/report/sudan/darfur-rapid-support-forces-allied-militias-rape-dozens-enar|title=Darfur: Rapid Support Forces, Allied Militias Rape Dozens [EN/AR] - Sudan {{!}} ReliefWeb|website=reliefweb.int|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119193245/https://reliefweb.int/report/sudan/darfur-rapid-support-forces-allied-militias-rape-dozens-enar|archive-date=2023-11-19|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Сярод асноўных злачынцаў названы арабскія апалчэнцы, саюзныя САП. Эксперты ААН сцвярджалі, што згвалтаванне выкарыстоўваецца як «інструмент пакарання»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.un.org/en/story/2023/08/1139847|title=Rape by Sudan's RSF militia used to 'punish and terrorise' warn rights experts {{!}} UN News|website=news.un.org|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004053701/https://news.un.org/en/story/2023/08/1139847|archive-date=2023-10-04|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Арганізацыя выказала глыбокую заклапочанасць у сувязі з шырока распаўсюджаным сексуальным гвалтам падчас канфлікту<ref>{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/08/un-experts-alarmed-reported-widespread-use-rape-and-sexual-violence-against|title=UN experts alarmed by reported widespread use of rape and sexual violence against women and girls by RSF in Sudan|website=OHCHR|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929131348/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/08/un-experts-alarmed-reported-widespread-use-rape-and-sexual-violence-against|archive-date=2023-09-29|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. І ААН, і суданскія праваабарончыя арганізацыі заяўлялі, што гэтыя лічбы ўяўляюць сабой толькі невялікую частку рэальнага маштабу правапарушэнняў<ref name=":20">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66317210|title=Gang-raped and racially abused in Sudan|website=BBC News|date=2023-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015064311/http://www.bbc.com/news/world-africa-66317210|archive-date=2023-10-15|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Паведамлялася, што САП і арабскія апалчэнцы таксама здзяйснялі рабаванні<ref name=":16">{{Cite news|date=25 July 2023|title=RSF accused of killings, robberies and sexual violence|website=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-accused-of-killings-robberies-and-sexual-violence|url-status=live|access-date=25 July 2023|archivedate=https://web.archive.org/web/20231004102426/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-accused-of-killings-robberies-and-sexual-violence}}</ref>. Мірныя жыхары краіны выказалі заклапочанасць з нагоды масавых крадзяжоў і рабаванняў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/in-sudans-south-darfur-armed-men-pillage-loot-under-cover-of-fighting|title=In Sudan's South Darfur, armed men pillage, loot under cover of fighting|author=Nashed|first=Mat|website=www.aljazeera.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928073449/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/in-sudans-south-darfur-armed-men-pillage-loot-under-cover-of-fighting|archive-date=2023-09-28|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/a/shelling-looting-in-sudan-s-capital-as-military-factions-battle-for-8th-week/7123954.html|title=Shelling, Looting in Sudan's Capital as Military Factions Battle for 8th Week|website=www.voanews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616112826/https://www.voanews.com/amp/shelling-looting-in-sudan-s-capital-as-military-factions-battle-for-8th-week/7123954.html|archive-date=2023-06-16|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Сітуацыя дапаўнялася поўнай адсутнасцю прысутнасці паліцыі і праваахоўных органаў<ref>{{Cite news|date=2023-05-10|title=Sudan capital rocked by air strikes, looting|website=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-faces-displacement-crisis-truce-talks-yield-no-progress-2023-05-09/|access-date=2023-09-30|archivedate=https://web.archive.org/web/20230522100928/https://www.reuters.com/world/africa/sudan-faces-displacement-crisis-truce-talks-yield-no-progress-2023-05-09/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66637454|title=Shoes to TVs - looting spree ravages war-hit Sudan|website=BBC News|date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926072409/https://www.bbc.com/news/world-africa-66637454|archive-date=2023-09-26|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Суданская пракуратура зафіксавала больш за 500 выпадкаў знікнення людзей без вестак па ўсёй краіне з пачатку баёў<ref name=":15">{{Cite news |date=3 August 2023 |title=RSF accused of over 500 cases of enforced disappearance in Sudan |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275738/ |access-date=4 August 2023 |archive-date=12 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812201312/https://sudantribune.com/article275738/ |url-status=dead }}</ref>. Як заўлялася, войскі Дагала і іх саюзнікі наўмысна забівалі асобных юрыстаў, назіральнікаў за правамі чалавека, лекараў, правадыроў неарабскіх плямёнаў<ref>{{Cite web |last=Nashed |first=Mat |title=RSF atrocities pile up in Darfur after 100 days of Sudan fighting |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/24/after-one-hundred-days-of-sudan-war-rsf-atrocities-pile-up-in-darfur |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011083838/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/24/after-one-hundred-days-of-sudan-war-rsf-atrocities-pile-up-in-darfur |archive-date=11 October 2023 |access-date=2023-07-29 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{cite news |date=24 July 2023 |title=RSF and Kababish clash in North Kordofan |work=Radio Dabanga |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-kababish-clash-in-north-kordofan |url-status=live |access-date=25 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006160937/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-kababish-clash-in-north-kordofan |archive-date=6 October 2023}}</ref>, чыноўнікаў<ref>{{Cite news |title=Sudan's warring sides trade blame over church attack |language=en-UK |work=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65361197/page/3 |url-status=live |access-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144238/https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65361197/page/3 |archive-date=16 May 2023}}</ref>, копскіх святароў<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/08/sudan-war-crimes-rampant-as-civilians-killed-in-both-deliberate-and-indiscriminate-attacks-new-report/|title=War crimes and civilian suffering in Sudan|website=Amnesty International|date=2023-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925175201/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/08/sudan-war-crimes-rampant-as-civilians-killed-in-both-deliberate-and-indiscriminate-attacks-new-report/|archive-date=2023-09-25|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Паступала шмат паведамленняў аб вярбоўцы дзяцей ва ўзброеныя групы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.un.org/en/story/2023/09/1141012|title=Sudan: Children dying amid healthcare system collapse {{!}} UN News|website=news.un.org|date=2023-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030064905/https://news.un.org/en/story/2023/09/1141012|archive-date=2023-10-30|access-date=2023-11-19|url-status=live}}</ref>. Назіральнікі абвінавацілі войскі Дагала ў наборы ў свае атрады непаўналетнік ва ўзросце 14 гадоў. Некаторых з дзяцей-салдат бачылі на перадавой у Хартуме<ref name="childsoldier">{{Cite news |date=22 August 2023 |title=Child soldiers reported in Sudan battles |language=en |work=Radio Dabanga |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/continuous-shelling-in-khartoum-and-omdurman-kills-more-than-eleven-in-fiercest-battles-yet |access-date=23 August 2023 |archive-date=23 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823125553/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/continuous-shelling-in-khartoum-and-omdurman-kills-more-than-eleven-in-fiercest-battles-yet |url-status=live }}</ref>. == Фэйкі == У ходзе канфлікту было адзначана некалькі выпадкаў дэзынфармацыі, накіраванай на маніпуляванне грамадскай думкай, распаўсюджванне ілжывай інфармацыі і стварэнне блытаніны. І УСС, і САП удзельнічалі ў кампаніях па дэзынфармацыі ў сацыяльных сетках. Прадстаўнікі бакоў выкарыстоўвалі [[Твітэр]] у [[інфармацыйная вайна|інфармацыйнай барацьбе]]<ref>{{cite web |last=Suleiman |first=Ali Sam |date=2023-05-19 |title=How Disinformation Campaigns Endanger Lives in Sudan |url=https://smex.org/how-disinformation-campaigns-endanger-lives-in-sudan/ |access-date=2023-07-28 |website=SMEX |language=en-US}}</ref>. Афіцыйная старонка «[[Бі-бі-сі]]» апублікавала відэа, дзе нібыта паказаны авіяналёт ВПС Судана на пазіцыі прыхільнікаў Дагала. Падраздзяленне маніторынгу і праверкі «[[Аль-Джазіра|Аль-Джазіры]]» заявіла, што відэа сфабрыкавана з выкарыстаннем кадраў з кампутарнай гульні «Arma 3», апублікаваных на платформе [[TikTok]] у сакавіку 2023 года. Іншае відэа, на якім камандуючы суданскай арміяй Абдэль Фатах аль-Бурхан інспектуе бранятанкавы корпус, знята яшчэ да пачатку баявых дзеянняў. Відэа, на якім, як паведамлялася, суданскія верталёты пралятаюць над Хартумам, аказалася датаваным лістападам 2022 года<ref name=":4">{{Cite web|lang=ar|url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/2023/4/16/%d9%88%d8%ad%d8%af%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%ad%d9%82%d9%82-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%b2%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d8%b4%d8%b1-%d8%aa%d9%83%d8%b4%d9%81-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%a9-3|title=وحدة التحقق بالجزيرة مباشر تكشف حقيقة مقاطع فيديو نشرها الجيش السوداني ووسائل إعلام (فيديو)|website=mubasher.aljazeera.net|access-date=2023-04-26}}</ref>. Таксама высветлілася, што дзве фатаграфіі, шырока распаўсюджаныя ў сацыяльных сетках, на якіх знаходзіліся падпалены мост і разбомблены будынак у Хартуме, былі зроблены падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання Расіі ва Украіну]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://pesacheck.org/partly-false-two-of-these-photos-are-not-from-the-april-2023-sudan-unrest-45c170e197de|title=PARTLY FALSE: Two of these photos are not from the April 2023 Sudan unrest|author=PesaCheck|website=Medium|date=2023-04-19|access-date=2023-04-26}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Другая грамадзянская вайна ў Судане]] * [[Дарфурскі канфлікт]] * [[Канфлікт у Паўднёвым Кардафане і Блакітным Ніле]] * [[Эфіопа-суданскі памежны канфлікт (2020—2022)]] * [[Сутыкненні ў Блакітным Ніле (2022)]] * [[Сутыкненні ў Фора-Баранзе (2023)]] == Заўвагі == {{reflist}} == Літаратура == * Захар Бурак. [https://zviazda.by/sites/default/files/29kras-2023-11.pdf «Вароты Афрыкі» ў агні: Што адбываецца ў Судане?] // Звязда : газета. — 29 красавіка 2023. == Спасылкі == * [https://kp.ua/incidents/a667944-mid-rekomenduet-ukraintsam-vozderzhatsja-ot-poezdok-v-sudan-hde-vspykhnuli-boi МИД рекомендует украинцам воздержаться от поездок в Судан, где вспыхнули бои] * [https://fakty.com.ua/ru/svit/20230415-pid-chas-zbrojnyh-sutychok-u-sudani-poshkodzheno-litak-ukrayinskoyi-aviakompaniyi/ Во время вооруженных столкновений в Судане поврежден самолет украинской авиакомпании] * [https://d250hycyrk20dg.cloudfront.net/a/32365243.html У Судане ідуць баі паміж сілавымі структурамі краіны. Што не падзялілі і адкуль там украінскія самалёты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230417140045/https://d250hycyrk20dg.cloudfront.net/a/32365243.html |date=17 красавіка 2023 }} * [https://www.svaboda.org/a/32365079.html У Судане ваенізаваная групоўка «Сілы хуткай падтрымкі» заявіла пра захоп прэзыдэнцкага палацу і аэрапорту] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Красавік 2023 года]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] ri2acm8m7qu67h5y4ky936bdddfhzt9 0 738395 5176240 5050958 2026-08-06T07:31:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176240 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Паўлюць}} {{футбаліст}} '''Вольга Паўлюць''' (нар. {{ДН|12|5|1987}}, [[Ліда]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларуская]] [[футбол|футбалістка]], трэнер і суддзя (рэферы ФІФА). [[Дацэнт]] кафедры спартыўных гульняў [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|ГрДУ імя Янкі]]<ref>{{Cite web |url=https://www.grsu.by/by/galounaya/adukatsyya/i-stupen-atrymannya-vyshejshaj-adukatsyi/praktyka/item/38936-dotsent-kafedry-sportivnykh-igr-grgu-imeni-yanki-kupaly-olga-pavlyut-priglashena-uefa-na-mini-turnir-zhenskogo-chempionata-evropy.html |title=Дацэнт кафедры спартыўных гульняў ГрДУ імя Янкі Купалы Вольга Паўлюць запрошана УЕФА на міні-турнір жаночага чэмпіянату Еўропы |access-date=4 мая 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230504092103/https://www.grsu.by/by/galounaya/adukatsyya/i-stupen-atrymannya-vyshejshaj-adukatsyi/praktyka/item/38936-dotsent-kafedry-sportivnykh-igr-grgu-imeni-yanki-kupaly-olga-pavlyut-priglashena-uefa-na-mini-turnir-zhenskogo-chempionata-evropy.html |archivedate=4 мая 2023 |url-status=dead }}</ref>. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь|Майстр спорту Беларусі]]. З’яўляецца іграюшчым трэнерам «Рэгіён-ГрДУ» па міні-футболе == Клубная кар’ера == Футболам пачала займацца ў сёмым класе. Выхаванка ДЮСШАР прафзвязаў «Юнасць». Першым трэнерам быў [[Алег Леанідавіч Фралоў]]. Выступала за каманды «Інфабанк-Белкард» (Гродна, 2002—2004), «[[ЖФК Бабруйчанка|Бабруйчанка]]» ([[Бабруйск]], 2005), «Меліяратар» ([[Воранава]], 2006), [[ЖФК Вікторыя Воранава|Вікторыя]] (Воранава, 2007—2010), «Ніва-Белкард» (Гродна, 2011). Выступала за моладзевую зборную Беларусі U-19 (2004—2005). Трэнерскую кар’еру пачала ў 2010 годзе. Трэнер «Вікторыі» (Воранава, 2010). З 2011 года — галоўны трэнер «Ніва-Белкард» (Гродна). Скончыла Гарадзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Я.Купалы (2009)<ref>[https://vk.com/club23887617?w=wall-23887617_450%2Fall Ольгага ПАВЛЮТЬ (НИВА-БЕЛКАРД Гродно)]</ref>. У 2016 годзе была прызнана лепшым [[Брамнік (футбол)|брамнікам]] на адкрытым Кубку Рэспублікі Беларусь па міні-футболе сярод жаночых каманд<ref>{{Cite web |url=https://www.grsu.by/by/component/k2/item/4561-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D1%8B-%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B8%D0%B3%D1%80.html |title=Старшы выкладчык кафедры спартыўных гульняў ГрДУ імя Янкі Купалы В. В. Паўлюць прызнана лепшым варатаром на адкрытым Кубку Рэспублікі Беларусь па міні-футболе сярод жаночых каманд |access-date=4 мая 2023 |archive-date=4 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504092436/https://www.grsu.by/by/component/k2/item/4561-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D1%8B-%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B8%D0%B3%D1%80.html |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://mini-football.by/referee/1148218 Павлють Ольга Викторовна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230504093034/https://mini-football.by/referee/1148218 |date=4 мая 2023 }} * [https://lidanews.by/news/ls/10257news.html Ольга Павлють: «Фразу „иди варить борщи“ я слышала не раз». Единственная женщина-судья в белорусском мини-футболе — лидчанка] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паўлюць Вольга}} [[Катэгорыя:Футбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Вікторыя Воранава]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Ніва-Белкард]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Бабруйчанка]] [[Катэгорыя:Трэнеры ЖФК Ніва-Белкард]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Майстры спорту Беларусі]] f826db2w4polx5tg65e2r8i3u1k2jfq 0 738444 5176183 4499737 2026-08-06T05:54:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176183 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Весьягонскі раён''' ({{lang-ru|Весьегонский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўночным усходзе [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйным цэнтрам з’яўляецца горад [[Весьягонск]]. == Геаграфія == Весьягонскі раён мяжуе з [[Краснахолмскі раён|Краснахолмскім]], [[Малакоўскі раён|Малакоўскім]] і [[Сандаўскі раён|Сандаўскім]] раёнамі, а таксама з [[Валагодская вобласць|Валагодскай]] і [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай абласцямі]]. Плошча раёна складае 2047,26 км². == Гісторыя == Весьягонскі раён быў утвораны 12 ліпеня 1929 года ў адпаведнасці з пастановай [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] і [[Савет народных камісараў РСФСР|СНК]] [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] у складзе [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]. 29 студзеня 1935 года быў перададзены ў склад Калінінскай вобласці, як на той час называлася [[Цвярская вобласць]]. У 2019 годзе раён быў рэарганізаваны ў муніцыпальную акругу. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://весьегонский-округ.рф/ Сайт раённай адміністрацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230612191131/https://xn----ctbdbhawihd2alf3aee5b3k.xn--p1ai/ |date=12 чэрвеня 2023 }}{{ref-ru}} {{Цвярская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Цвярской вобласці]] 4xhbcwin6acquttdvjckfmfu9oo9kim 0 739286 5175921 5173901 2026-08-05T12:54:18Z DBatura 73587 /* Ліпень */ 5175921 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]]. === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], часткова даступнае для назірання на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] 3cqf2pqvyjhn890fd8raj9nu04k5ylm 5175942 5175921 2026-08-05T13:27:21Z DBatura 73587 /* Ліпень */ 5175942 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]]. * [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра». === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], часткова даступнае для назірання на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] j4nb0dyoomjpuuubn2os3ve2az1zeid 5175946 5175942 2026-08-05T13:36:48Z DBatura 73587 /* Ліпень */ 5175946 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е. * [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]]. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]]. * [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра». === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], часткова даступнае для назірання на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] k520j4x5xvo43k70mrzvnpiv3p5plut 0 745838 5176325 5175286 2026-08-06T09:41:16Z Slavazai1973 60865 /* Біяграфія */ 5176325 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Светнік (значэнні)}} {{Баскетбаліст}} '''Сяргей Мацвеевіч Светнік''' (нар. {{ДН|22|6|1969}}, [[Маладзечна]], [[Мінская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] баскетбаліст, пазней трэнер. Гуляў на пазіцыях цяжкага форварда і цэнтравога. Майстар спорту СССР. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]<ref>{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/be/blogs/belbasket/2786725/ |title=Евробаскет. Вы знали об этом? |access-date=10 жніўня 2023 |archive-date=10 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810232034/https://by.tribuna.com/be/blogs/belbasket/2786725/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/team/p/sid/1287/tid/2186/_/1995_European_Championship_for_Men/index.html 1995 European Championship for Men. 21-27 Jun. 1993]</ref>. Бацька беларускіх валейбалістак [[Анастасія Светнік|Анастасіі Светнік]] і [[Любоў Сяргееўна Светнік|Любові Светнік]]. == Біяграфія == Выступаў за беларускія клубы [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]] (1986—1988, 1990—1993), [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-РШВСМ]] (1997, ''у Кубку Беларусі''), «[[Гродна-93]]» (1998), «[[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец-Джэнці]]» (1999, ''у Кубку Беларусі''), «[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]» (1999), [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-РВАР]] (2002/03), «[[БНТУ (баскетбольны клуб)|Мінск-БНТУ]]» (2003/04), [[Свіслач Асіповічы|АЗАА]] (2004—2007). Таксама выступаў за клубы Расіі, Літвы, Славакіі, Польшчы, Германіі, у тым ліку за ТКЗ (Таганрог, Расія, 1994/95)<ref>[https://www.goalstream.org/match/102985142/c3280a96#/messages/gclub_club_10148357 7 сентября 1994 БК СТРОИТЕЛЬ — БК ТАГАНРОГ]</ref>, «Літкабеліс» (Панявежыс, Літва, 1995/96)<ref>[https://www.proballers.com/basketball/player/177524/sergei-svetnik SERGEI SVETNIK]</ref>, «Могул» (Лучанец, Славакія, 1996/97), «Стары Собаль» (Ніжні Тагіл, Расія, 1997)<ref>[https://www.sport-express.ru/newspaper/1997-09-23/11_2/ ДВУХДНЕВНОЕ СОЛО РАЙСКОГО В ЕКАТЕРИНБУРГЕ]</ref>, «Палонію» (Пшэмысль, Польшча, 1998/99), «Кёльн-99» (Кёльн, Германія, 2000/01). У 1997 годзе падчас чэмпіянату далучыўся да [[Расія|расійскай]] каманды «Стары Собаль», але ў лістападзе ён пакінуў клуб, бо быў запрошаны ў нацыянальную зборную Беларусі<ref>{{Cite web |url=http://xn----7sbe4amqblheg4iua.xn--p1ai/pages/view/712 |title=25-летию Баскетбольного клуба «Старый соболь» посвящается…Сезон 1997—1998 гг. |access-date=10 жніўня 2023 |archive-date=10 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810231446/http://xn----7sbe4amqblheg4iua.xn--p1ai/pages/view/712 |url-status=dead }}</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|мужчынскую зборную Беларусі]] ў 1993—2001 гадах<ref>[https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/q/Serguei%20SVETNIK/pid//_//players.html Serguei SVETNIK]</ref>. У 2010—2014 гадах і ў сакавіку-ліпені 2026 года узначальваў жаночы клуб [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|«Мінск-2006» / «Цмокі-Мінск» / БК «Мінск»]]<ref>[https://www.sports.ru/basketball/73882790.html Сергей Светник: «У нас строится новая команда»]</ref>, у 2008—2010 гадах, са студзеня 2014 да сакавіка 2026 года і з ліпеня 2026 года — другі трэнер клуба. Быў другім трэнерам [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|жаночай зборнай Беларусі]] на чэмпіянаце свету-2014<ref>{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/2014-%D1%87%D0%BC/ |title=Чемпионат мира 2014 Турция |access-date=13 верасня 2023 |archive-date=15 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230715161102/https://bbw-g2n.jimdofree.com/2014-%D1%87%D0%BC/ |url-status=dead }}</ref>. == Дасягненні == === У якасці баскетбаліста === * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1992/1993|1992/1993]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2002/2003]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 1998|1998]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 1999|1999]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2003|2003]]. === У якасці трэнера === * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі сярод жанчын]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2012/2013|2012/2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі сярод жанчын]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2011/2012|2011/2012]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі сярод жанчын]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010|2010]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/132951?apiUrl=https://org.infobasket.su&compId=295&lang=ru Профіль на сайце РФБ]{{Недаступная спасылка}} * [https://minskbasket.by/ru/teams/zhenskaya-komanda/sergej-svetnik-21?season=2022-2023 Профіль на сайце БК «Мінск»] * [https://bbw-g2n.jimdofree.com/тренеры-1/персоналии/светник-с/ Профіль на сайце bbw-g2n.jimdofree.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230810231424/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B-1/%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B8/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81/ |date=10 жніўня 2023 }} * [https://basketball.eurobasket.com/player/Sergei-Svetnik/26026 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://belarus.basketball/sorevnovaniya/chempionat-muzhchiny/komandy-3 ПОБЕДИТЕЛИ И ПРИЗЁРЫ МУЖСКОГО ЧЕМПИОНАТА СТРАНЫ (ИГРОКИ)] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1995}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1997}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1999}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2001}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Светнік Сяргей Мацвеевіч}} [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты СССР]] [[Катэгорыя:Трэнеры ЖБК «Цмокі-Мінск»]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі БК «Стары Собаль»]] [[Катэгорыя:Ігракі «БДЭУ-ГрандПрынт» Мінск]] ncdjnn30jimmvmwaok0n82l1nzli91g 0 746403 5176180 4883774 2026-08-06T05:34:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176180 wikitext text/x-wiki {{часопіс}} '''«Веснік Брэсцкага ўніверсітэта»''' — [[навукова-тэарэтычны часопіс]], які выдаецца з 1998 года [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкім дзяржаўным універсітэце імя А. С. Пушкіна]]. Публікуе матэрыялы на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай мовах]] па [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных]], [[грамадскія навукі|грамадскіх]] і [[прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўчых]] навуках<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.brsu.by/science/vestnik-brgu|title=Вестник БрГУ {{!}} Брестский государственный университет имени А.С. Пушкина|website=www.brsu.by|access-date=2023-08-17|archive-date=17 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817191030/https://www.brsu.by/science/vestnik-brgu|url-status=dead}}</ref>. Галоўны рэдактар — [[Ганна Мікалаеўна Сендзер]]<ref name=":0" />. З 2010 года часопіс выходзіць у пяці серыях<ref name=":0" />: * Серыя 1. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. * Серыя 2. Гісторыя. Эканоміка. Права. * Серыя 3. Філалогія. Педагогіка. Псіхалогія. * Серыя 4. Фізіка. Матэматыка. * Серыя 5. Хімія. Біялогія. Навукі аб зямлі. Кожная серыя часопіса выходзіць два разы на год аб’ёмам 150 старонак<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{БрДУ імя А. С. Пушкіна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна]] [[Катэгорыя:1998 год у Брэсце]] rvbdwqt1j4bwbt8gy8w1rq4npawm8x4 0 750121 5176061 5157488 2026-08-05T18:16:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176061 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт | канфлікт = Вайна Ізраіля з ХАМА | выява = October 2023 Gaza−Israel conflict.svg | загаловак = Карта падзей у раёне Газы. | частка = [[Ізраільска-палесцінскі канфлікт]]<br>апасродкавана: [[Ірана-ізраільскі канфлікт (2024)]] | дата = з [[7 кастрычніка]] [[2023]] па [[10 кастрычніка]] [[2025]] |вынік= рэжым спынення агню | месца = [[Сектар Газа]], [[Ізраіль]], [[Заходні бераг ракі Іардан]], ізраільска-ліванскае і ізраільска-сірыйскае памежжа | праціўнік1 = * {{flagicon image|Flag of Palestine.svg}} '''[[Дзяржава Палесціна|Палесціна]]''' <small> * {{flagicon image|Flag of Hamas.svg}} [[ХАМАС]] * [[Народны фронт вызвалення Палесціны|НФВП]] * [[File:Flag of the Democratic Front for the Liberation of Palestine.svg|22пкс]] [[Дэмакратычны фронт вызвалення Палесціны|ДФВП]] * [[Палесцінскі ісламскі джыхад|ПІД]] </small> '''пры падтрымцы:''' * {{Сцягафікацыя|Іран}} * {{Сцягафікацыя|Катар}}<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20231012/germaniya-1902316505.html |title=В Германии призвали не покупать газ у Катара из-за поддержки ХАМАС |access-date=2023-11-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119221819/https://ria.ru/20231012/germaniya-1902316505.html |url-status=live }}</ref> * {{Сцягафікацыя|Паўночная Карэя}}<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/yemen-navy-warship-missiles-intercepted-2f5fc9c8a3737f762b29d5c53ec08a5b|title= North Korea’s Covert Alliance With Iran Aligned Militias in the Middle East|first=Samuel|last=Ramani|date=23 October 2023|website=38North|access-date=2023-10-23}}</ref> * [[Файл:Slogan of the Houthi Movement.svg|border|20x22px]] [[Хусіты]]<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/yemen-navy-warship-missiles-intercepted-2f5fc9c8a3737f762b29d5c53ec08a5b|title=US Navy warship in Red Sea intercepts three missiles, several drones heading north out of Yemen|first1=Tara|last1=Copp|first2=Lolita C.|last2=Baldor|date=19 October 2023|publisher=Associated Press|access-date=2023-10-24|archive-date=2023-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20231024165722/https://apnews.com/article/yemen-navy-warship-missiles-intercepted-2f5fc9c8a3737f762b29d5c53ec08a5b}}</ref><ref>{{Cite web|last=Olson|first=Emily|date=20 October 2023|title=Pentagon says it shot down Yemen missiles that may have been headed towards Israel|url=https://www.npr.org/2023/10/20/1207523642/yemen-missiles-intercepted|access-date=20 October 2023|publisher=NPR|archive-date=2023-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020230832/https://www.npr.org/2023/10/20/1207523642/yemen-missiles-intercepted|url-status=live}}</ref> * [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22пкс]] [[Хезбала]] | праціўнік2 = * {{Сцягафікацыя|Ізраіль}} '''пры падтрымцы:''' * {{Сцягафікацыя|ЗША}}<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-67049196|title=US moves warships closer to Israel after Hamas attack|date=8 October 2023|website=[[BBC News]]|access-date=8 October 2023|archive-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009023420/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-67049196|url-status=live}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Германія}}<ref>{{Cite web |url=https://www.gazeta.ru/army/news/2023/10/12/21484309.shtml|title=Германия направит Израилю два дрона|lang=ru |website=www.mk.ru |date=2023-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007153759/https://russian.rt.com/world/news/1213730-palestina-pogibshie-ot-udarov-izrailya |archive-date=2023-10-12 |access-date=2023-10-12 |url-status=live}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<ref>{{Cite web |url=https://vz.ru/news/2023/10/17/1235472.html|title=Корабли ВМС Британии выдвинулись в восточное Средиземноморье|lang=ru |website=www.mk.ru |date=2023-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007153759/https://russian.rt.com/world/news/1213730-palestina-pogibshie-ot-udarov-izrailya |archive-date=2023-10-17 |access-date=2023-10-17 |url-status=live}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}} | камандзір1=[[Мухамад Дэйф]] | камандзір2= [[Біньямін Нетаньяху]] | сілы1 = 40 000 байцоў<ref>{{Cite news|last=Nakhoul|first=Samia|date=13 October 2023|title=How Hamas secretly built a 'mini-army' to fight Israel|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/how-hamas-secretly-built-mini-army-fight-israel-2023-10-13/ |access-date=13 October 2023 |archive-date=13 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013214141/https://www.reuters.com/world/middle-east/how-hamas-secretly-built-mini-army-fight-israel-2023-10-13/ |url-status=live}}</ref>, з іх 1000<ref name="aj7oct"/>—2500<ref name="strength1">{{cite news |title=ההערכה: 2,500 מחבלי חמאס חדרו בשבת לישראל |trans-title=The estimate: 2,500 Hamas terrorists infiltrated Israel on Saturday |url=https://www.news1.co.il/Archive/001-D-475427-00.html |access-date=13 October 2023 |publisher=News 1 |date=13 October 2023 |language=he}}</ref> задзейнічаны пры ўварванні | сілы2 = 169 500 дзеючых вайскоўцаў<ref>{{cite book| url=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2021| title=The Military Balance 2021| author1=International Institute for Strategic Studies| author-link1=International Institute for Strategic Studies| date=25 February 2021| publisher=[[Routledge]]| location=[[London]]| page=344| isbn=978-1-032-01227-8| access-date=13 October 2023| archive-date=21 January 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20220121114152/https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2021| url-status=live}}</ref> і 360 000 рэзервістаў<ref>{{cite news |title=Israel’s massive mobilization of 360,000 reservists upends lives |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/10/israel-military-draft-reservists/ |access-date=13 October 2023 |publisher=The Washington Post}}</ref> | страты1 = '''на 2023 год:''' 12 211 апалчэнцаў і цывільных асоб загінулі <small>(вечар 18.11)</small> | страты2 = '''на 2023 год:''' 1217 сілавікоў і цывільных асоб загінулі <small>(вечар 16.10)</small><br>5 амерыканскіх вайскоўцаў загінулі <small>(12.11)</small><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-military-says-5-service-members-killed-in-friday-mediterranean-plane-crash/|title=US military says 5 service members killed in Friday Mediterranean plane crash|work=[[The Times of Israel]]|date=2023-11-12|access-date=2023-11-12|url-status=live}}</ref> | агульныя страты = '''на 2023 год:''' У Ізраілі: 250 замежнікаў загінулі <small>(вечар 30.10)</small><br>У Палесціне: 102 загінулых работнікаў ААН <small>(вечар 18.11)</small><br>У Ліване: 82 загінулых <small>(вечар 18.11)</small><br>У Сірыі: 26 загінулых <small>(вечар 18.11)</small> }}{{Вайна на Блізкім Усходзе}} [[Файл:October 2023 Gaza–Israel conflict reactions.svg|міні|300пкс|Міжнародная рэакцыя станам на 9 кастрычніка<br /> {{Colorbox|#000000}} Ізраіль і Палесціна;<br /> {{Colorbox|#0268ad}} Асудзілі ХАМАС або выказалі падтрымку Ізраілю;<br /> {{Colorbox|#eff069}} Заклікалі да дээскалацыі напружанасці;<br /> {{Colorbox|#12ae02}} Асудзілі Ізраіль або выказалі падтрымку ХАМАС. ]] '''Вайна Ізраіля з ХАМАС''', таксама '''Трэцяя інтыфада'''<ref name="auto1">{{Cite web |last=Sengupta |first=Arjun |date=2023-10-07 |title=A Third Intifada? What we know about the latest Hamas-Israel escalation |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-global/third-intifada-hamas-israel-escalation-8972498/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007160227/https://indianexpress.com/article/explained/explained-global/third-intifada-hamas-israel-escalation-8972498/ |archive-date=7 October 2023 |access-date=2023-10-07 |website=The Indian Express |language=en |quote=Some observers have referred to the latest escalation as the beginning of the "Third Intifada".}}</ref> — чарговая эскалацыя [[Ізраільска-палесцінскі канфлікт|ізраільска-палесцінскага канфлікту]]. Падзеі пачаліся [[7 кастрычніка]] [[2023]] года з аперацыі '''«Патоп Аль-Акса»'''<ref name="BBC News Operation">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/world-middle-east-67037895|title=LIVE Palestinian gunmen infiltrate Israel after rocket barrage from Gaza|author=Whitehead|first=Jamie|website=Hamas claims thousands of rockets fired|date=7 October 2023|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007071800/https://www.bbc.com/news/live/world-middle-east-67037895|archive-date=7 October 2023|access-date=7 October 2023|url-status=dead|quote=Mohammed Deif, the leader of the Islamist militant group, said…“We announce the start of Operation Al-Aqsa Flood, and we announce that the first strike, which targeted enemy positions, airports, and military fortifications, exceeded 5,000 missiles and shells.”}}</ref><ref name="ABC News">{{Cite web|lang=en|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/palestinian-militants-launch-dozens-rockets-israel-sirens-heard-103802009|title=Hamas militant group launches unprecedented operation against Israel with rockets and infiltration|author=Federman|first=Josef|website=ABC News|date=6 October 2023|publisher=AP News|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007063840/https://abcnews.go.com/International/wireStory/palestinian-militants-launch-dozens-rockets-israel-sirens-heard-103802009|archive-date=7 October 2023|access-date=7 October 2023|url-status=live}}</ref><ref name="News 18">{{Cite web|url=https://www.news18.com/world/israel-palestine-war-hamas-launches-operation-al-aqsa-flood-fires-5000-missiles-into-israel-1-dead-2-injured-8606767.html|title=Israel-Palestine War? Hamas Launches Operation Al-Aqsa Flood, Fires 5,000 Missiles into Israel; 1 Dead, 2 Injured|author=Sarkar|first=Shankhyaneel|date=7 October 2023|publisher=Network18 Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007060153/https://www.news18.com/world/israel-palestine-war-hamas-launches-operation-al-aqsa-flood-fires-5000-missiles-into-israel-1-dead-2-injured-8606767.html|archive-date=7 October 2023|access-date=7 October 2023|url-status=live}}</ref> ({{Lang-ar|عملية طوفان الاقصى}}), калі групоўка [[ХАМАС]] разгарнула ваенныя дзеянні супраць [[Ізраіль|Ізраіля]]. Па ізраільскай тэрыторыі былі нанесены маштабныя ракетныя ўдары, затым адбылося наземнае ўварванне палесцінскіх баевікоў з [[Сектар Газа|Сектара Газа]]. У адказ Ізраіль пачаў аперацыю '''«Жалезныя мячы»''' ([[Іўрыт|іўр.]] מבצע חרבות ברזל). [[Армія абароны Ізраіля|ЦАХАЛ]] паспяхова адбіў наступленне праціўніка, а пасля ўварваўся на палесцінскія тэрыторыі. == Напярэдадні == Напярэдадні кампаніі ХАМАС ля раздзяляльнага плота паміж Ізраілем і Газай на працягу трох тыдняў адбываліся сутычкі<ref name = "guardianlive">{{Cite news |last1=Bayer |first1=Lili |last2=Ho |first2=Vivian |last3=Fulton |first3=Adam |last4=Ho |first4=Lili Bayer (now); Vivian |last5=Fulton (earlier) |first5=Adam |date=2023-10-07 |title=Israel declares state of war after Hamas fires thousands of rockets and 'militants cross border' – live |language=en-GB |work=the Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/oct/07/hamas-launches-attack-on-israel-with-5000-rockets-live |access-date=2023-10-07 |issn=0261-3077 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007071116/https://www.theguardian.com/world/live/2023/oct/07/hamas-launches-attack-on-israel-with-5000-rockets-live |url-status=live }}</ref>. 29 верасня ХАМАС і Ізраіль заключылі перамір’е, якое прыпыніла хвалю гвалту на мяжы<ref name = "aj1"/>. Адначасова Ізраіль і [[Саудаўская Аравія]] пачалі перамовы пра нармалізацыю адносін<ref name = "nyt7oct"/>. У якасці прычыны да аперацыі Махамед Дэйф, кіраўнік ваеннага крыла ХАМАС, назваў «узыход яўрэяў на Храмавую гару» падчас [[Свята кушчаў]]<ref>{{Cite news|title=Mohammed Deif on Rocket Attack: Israel Violated al-Aqsa, Calls on Arab Israelis to Join|url=news/article/byezsprea|date=October 7, 2023}}</ref>. Лідар групоўкі Саліх аль-Аруры заявіў, што напад стаў адказам «на злачынствы акупацыі», дадаўшы, што баевікі абаранялі мячэць Аль-Акса і тысячы палесцінскіх зняволеных, якія ўтрымліваюцца Ізраілем<ref name=":03">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2|title=Netanyahu tells Israel 'We are at war' after Hamas launches an unprecedented attack on the country|lang=en|website=AP News|date=2023-10-07|access-date=2023-10-07}}</ref>. == Аперацыі на ізраільскай тэрыторыі == === Наступленне баевікоў === Кампанія пачалася 7 кастрычніка ў 06:34 раніцы<ref name = "aj1">{{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/sirens-warn-of-rockets-launched-towards-israel-from-gaza-news-reports |title=Palestinian fighters reported in Israel as rockets launched from Gaza |date=7 October 2023 |website=Al Jazeera |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007053106/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/sirens-warn-of-rockets-launched-towards-israel-from-gaza-news-reports |url-status=live }}</ref>, калі палесціны запусцілі ў бок ізраільцян ад 2200<ref name="aj7oct">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza|title=Israel-Palestine escalation live news: Hamas starts Operation Al-Aqsa Flood|date=7 October 2023|agency=Al Jazeera|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007062723/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza|url-status=live}}</ref> да 5400<ref name="ракеты">{{Cite web |date=2023-10-07 |title=Israel-Palestine War? Hamas Fires 5,400 Missiles, Enters Israeli Areas Using Paragliders; 11 Dead |url=https://www.news18.com/world/israel-palestine-war-hamas-launches-operation-al-aqsa-flood-fires-5000-missiles-into-israel-1-dead-2-injured-8606767.html |access-date=2023-10-07 |website=News18 |language=en |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007060153/https://www.news18.com/world/israel-palestine-war-hamas-launches-operation-al-aqsa-flood-fires-5000-missiles-into-israel-1-dead-2-injured-8606767.html |url-status=live }}</ref> ракет. Пад удар трапіла тэрыторыя ад Дымоны на поўдні да Ход-ха-Шарона на поўначы і [[Іерусалім]]а на ўсходзе<ref>{{Cite news|author=Nir Alon|title=Reports of Three Killed in the South|website=Be'er Sheva Net|date=July 10, 2023|url=https://www.b7net.co.il/חדשות/דיווחים-על-שלושה-הרוגים-בדרום-556112}}</ref>. Пад прыкрыццём абстрэлаў каля 1000<ref name="aj7oct"/> баевікоў на матацыклах, грузавіках, парапланах, пікапах і квадрацыклах<ref name = "aj1"/><ref name = "nyt7oct"/><ref name="ap1">{{Cite news |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2|title=Hamas militant group has started a war that 'Israel will win,' defense minister says |date=7 October 2023 |work=Associated Press News |first1=Josef |last1=Federman |first2=Issam |last2=Adwan |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007040509/https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2 |url-status=live}}</ref> праніклі на тэрыторыі праціўніка, у тым ліку праз праломы ў агароджах ЦАХАЛ. Ізраільцян напад заспеў знянацку<ref>{{Cite news|author=Amir Buhbut|title=From Land, Sea, and Air: Hamas Caught the IDF Completely by Surprise|date=October 7, 2023}}</ref>. Баевікі ўварваліся ў чатыры сельскія ізраільскія абшчыны, прыгранічны горад Сдэрот і дзве ваенныя базы. Ізраільскія СМІ паведамілі, што сем абшчын перайшлі пад кантроль ХАМАС, у тым ліку Нахаль Оз, Кфар Аза, Маген і Суфа Бехер<ref name = "nyt7oct">{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/live/2023/10/07/world/israel-gaza-attack |title=Gaza and Israel in 'War Mode' After Militants Launch Surprise Assaults |date=7 October 2023 |website=New York Times |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007075901/https://www.nytimes.com/live/2023/10/07/world/israel-gaza-attack |url-status=live }}</ref>. Паліцэйскі ўчастак Сдэрота таксама быў захоплены апалчэнцамі<ref name="aa1">{{Cite web |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/israeli-army-declares-state-of-readiness-for-war/3009882 |title=Israeli army declares 'state of readiness' for war |date=7 October 2023 |website=Anadolu Ajansi |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094111/https://www.aa.com.tr/en/middle-east/israeli-army-declares-state-of-readiness-for-war/3009882 |url-status=live }}</ref>. Разам з ім атрады ХАМАС выбілі праціўніка з пагранпаста «Эрэз»<ref name=":022"/>. Сутыкненні ахапілі гарады Афакім<ref name="f24-2">{{cite news|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-in-pictures-hamas-israel-palestine-gaza-attack-netanyahu|title=In pictures: Scenes of war and chaos after Hamas launch surprise attack on Israel|work=France 24|date=7 October 2023 |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007163706/https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-in-pictures-hamas-israel-palestine-gaza-attack-netanyahu |url-status=live}}</ref>, Зікім<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625 |title=Strikes on Gaza after Palestinian militants enter Israel |date=7 October 2023 |work=BBC News|first=David|last=Gritten|access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007045410/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625 |url-status=live}}</ref> і Рэім. Апошні ізраільскія сілы ўтрымалі, адбіўшы напад ворага<ref name="TOI">{{cite web |last1=Fabian |first1=Emanuel |title=IDF regains control of Re'im military base from Hamas terrorists in southern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-regains-control-of-reim-military-base-from-hamas-terrorists-in-southern-israel/ |publisher=Times of Israel |access-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007204043/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-regains-control-of-reim-military-base-from-hamas-terrorists-in-southern-israel/ |archive-date=7 October 2023 |date=7 October 2023 |url-status=live}}</ref>. У палесцінскіх СМІ паведамлялася, што на тэрыторыі [[Сектар Газа|сектара Газа]] былі захопленыя целы ізраільскіх вайскоўцаў, а таксама ваенная тэхніка. Гэтая інфармацыя не была пацверджана ўладамі Ізраіля<ref>{{Cite news|title=Sudden Attack on Israel on Holiday|url=blogs/israelunderattack|date=October 7, 2023}}</ref>. На музычным фестывалі, які праходзіў недалёка ад кібуца [[Рэім]] у 5 км ад мяжы з сектарам Газа, у выніку дзеянняў палесцінскіх баевікоў загінулі сотні людзей, іншыя былі скрадзены ці прапалі без вестак<ref>[https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/08/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv/b06c7ce8-6591-11ee-b406-3ea724995806_story.html Israel declares war and approves 'significant' steps to retaliate for surprise attack by Hamas] // [[Washington Post]]</ref>. Ізраільскія вайскоўцы прывялі краіну ў стан поўнай баявой гатоўнасці і пачалі наносіць удары па аб’ектах у Газе<ref>[https://rg.ru/2023/10/07/hamas-nachal-masshtabnuiu-nazemnuiu-operaciiu-protiv-izrailia.html ХАМАС начал масштабную наземную операцию против Израиля]</ref>. Была актываваная сістэма [[Жалезны купал|СПА «Жалезны купал»]]<ref name="aa1"/>. Прэм’ер-міністр [[Біньямін Нетаньяху]] склікаў экстраны сход органаў бяспекі<ref name = "bbc1">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625|title=Strikes on Gaza after Palestinian militants enter Israel|date=7 October 2023|website=BBC News|first=David|last=Gritten|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007045410/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625|url-status=live}}</ref>. Пазней ён абвясціў насельніцтву пра «стан вайны»<ref name = "nyt7oct"/>. Армія Ізраіля пачала контртэрарыстычную аперацыю «Жалезныя мячы» ў сектары Газа. Адбываліся ваенныя дзеянні і на [[Заходні бераг ракі Іардан|Заходнім беразе Іардана]]<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/palestinians-report-11-killed-across-west-bank-in-clashes-with-israeli-forces/|title=Palestinians report 11 killed across West Bank in clashes with Israeli forces|first=Emanuel|last=Fabian|website=The Times of Israel|access-date=8 October 2023|archive-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009001123/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/palestinians-report-11-killed-across-west-bank-in-clashes-with-israeli-forces/|url-status=live}}</ref><ref>[https://nournews.ir/En/News/152621/Israeli-forces-kill-6-Palestinian-youths-in-West-Bank Israeli forces kill 6 Palestinian youths in West Bank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231009000911/https://nournews.ir/En/News/152621/Israeli-forces-kill-6-Palestinian-youths-in-West-Bank |date=9 October 2023 }}<br />[https://www.newarab.com/news/palestinian-killed-west-bank-death-toll-reaches-seven Palestinian killed near Nablus as West Bank death toll reaches seven] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231008113627/https://www.newarab.com/news/palestinian-killed-west-bank-death-toll-reaches-seven |date=8 October 2023 }}</ref>. Міністр абароны Ізраіля паведаміў пра масавы прызыў рэзервістаў<ref name=":022">{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6265524|title=Что происходит в Израиле. Главное|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2023-10-07|access-date=2023-10-07}}</ref>. === Контрнаступленне ЦАХАЛ === Ноччу 8 кастрычніка ізраільскія войскі пачалі ачыстку горада Сдэрот ад праціўніка<ref>{{Cite web|url=https://smotrim.ru/article/3589428|title=Очевидцы сообщают о зачистке в Сдероте|website=smotrim.ru|access-date=2023-10-07}}</ref>. Раніцай ліванская групоўка «Хезбала» з тэрыторыі [[Ліван]]а абстраляла ракетамі і снарадамі раён ферм Шэбаа; у адказ артылерыя ЦАХАЛ нанесла ўдары па Паўднёвым Ліване<ref>{{cite news |last1=Fabian |first1=Emanuel |title=IDF artillery strikes targets in Lebanon as mortar shells fired toward Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-artillery-strikes-targets-in-lebanon-as-mortar-shells-fired-toward-israel/ |access-date=8 October 2023 |work=Times of Israel |date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008044429/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-artillery-strikes-targets-in-lebanon-as-mortar-shells-fired-toward-israel/ |url-status=live }}</ref><ref name="auto3">{{cite news |title=Israel Army Fires Artillery at Lebanon as Hezbollah Claims Attack |url=https://english.aawsat.com/arab-world/4591836-israel-army-fires-artillery-lebanon-hezbollah-claims-attack |access-date=8 October 2023 |work=Asharq Al-Awsat |language=en |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008055038/https://english.aawsat.com/arab-world/4591836-israel-army-fires-artillery-lebanon-hezbollah-claims-attack |url-status=live }}</ref>. На працягу дня ЦАХАЛ адбіў 22 аб’екты<ref name="bbc2">{{cite news |date=8 October 2023 |title=Israeli forces fight to drive out Hamas militants and free hostages |agency=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67045138 |access-date=8 October 2023}}</ref>, у тым ліку паліцэйскі ўчастак у Сдэроце<ref>{{cite news |date=8 October 2023 |title=Israeli security forces take control of Sderot police station; 10 terrorists killed |work=[[Times of Israel]] |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-forces-take-control-of-sderot-police-station-10-terrorists-killed/ |access-date=8 October 2023}}</ref>. Кабінет бяспекі Ізраіля афіцыйна абвясціў стан вайны<ref>{{cite news |date=8 October 2023 |title=Israel: Security cabinet confirms war as death toll continues to rise |work=Telewizja Polska |url=https://tvpworld.com/73279022/israel-security-cabinet-confirms-war-as-death-toll-continues-to-rise |access-date=8 October 2023 |archive-date=9 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009000416/https://tvpworld.com/73279022/israel-security-cabinet-confirms-war-as-death-toll-continues-to-rise |url-status=dead }}</ref>. Паведамлялася, што палесцінскія апалчэнцы ўвайшлі ў Маген<ref name="ajlive2">{{cite news |title=Israel-Hamas war live: Israel declares 'state of war' as battles rage |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/8/israel-palestine-escalation-live-israeli-forces-bombard-gaza |access-date=8 October 2023 |publisher=[[Al Jazeera]] |date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008051513/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/8/israel-palestine-escalation-live-israeli-forces-bombard-gaza |url-status=live }}</ref>. 10 кастрычніка ізраільцяне адваявалі Кфар-Азу<ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Inside the Israeli border village where Hamas ‘atrocities’ have shocked IDF soldiers |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/kfar-aza-israel-village-hamas-attack-b2427446.html |access-date=2023-10-10 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Staff |first=Our Foreign |date=2023-10-10 |title=Babies killed in Hamas attacks on kibbutz as death toll passes 1,000 |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/10/10/babies-killed-hamas-attacks-kibbutz-israel/ |access-date=2023-10-10 |issn=0307-1235}}</ref>. 9 кастрычніка Армія абароны Ізраіля заявіла, што за ноч атакавала 500 цэляў у сектары Газа і ўстанавіла поўны кантроль над ізраільскімі гарадамі вакол агароджы па перыметры. Аднак баі ў Сдэроце працягваліся<ref name="ajlive3">{{cite news |date=9 October 2023 |title=Israel-Hamas war live news: Gaza under 'non-stop bombardment' |work=Aljazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/9/israel-hamas-war-live-news-gaza-under-non-stop-bombardment |access-date=9 October 2023}}</ref>. У той жа дзень ізраільцяне адключылі Газе электрычнасць і блакавалі ўвоз прадуктаў харчавання і паліва. Міністр абароны краіны Ёаў Галант заявіў, што «мы змагаемся з чалавечымі жывёламі і дзейнічаем адпаведным чынам»<ref>{{cite news |last1=Fabian |first1=Emanuel |title=Defense minister announces ‘complete siege’ of Gaza: No power, food or fuel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/defense-minister-announces-complete-siege-of-gaza-no-power-food-or-fuel/ |access-date=9 October 2023 |work=The Times of Israel |date=9 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009105739/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/defense-minister-announces-complete-siege-of-gaza-no-power-food-or-fuel/ |archive-date=9 October 2023}}</ref>. Галант заявіў: «ХАМАС хацеў перамен у Газе, ён зменіцца на 180 градусаў ад таго, што ён думаў. Яны пашкадуюць пра гэты момант, Газа ніколі не вернецца да таго, што было»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.timesofisrael.com/gallant-israel-moving-to-full-offense-gaza-will-never-go-back-to-what-it-once-was/|title=Gallant: Israel moving to full offense, Gaza will never go back to what it once was|first=Emanuel|last=Fabian|website=www.timesofisrael.com|access-date=2023-10-10|last2=Magid|first2=Jacob}}</ref>. Ён жа падкрэсліў, што ізраільскія вайскоўцы не будуць несці адказнасць, правілы вайны і ваенныя суды адмененыя<ref>[https://m.vz.ru/news/2023/10/10/1234345.html В Израиле заявили об отмене «всех правил ведения войны»]</ref>. 15 кастрычніка Ізраіль аднавіў пастаўкі вады на поўдзень Сектара Газа<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.timesofisrael.com/israel-says-it-is-restarting-water-supply-to-southern-gaza-strip/|title=Israel says it is restarting water supply to southern Gaza Strip|first=Amy|last=Spiro|website=www.timesofisrael.com|access-date=2023-10-18|last2=Magid|first2=Jacob|last3=Agencies}}</ref>. 21 кастрычніка Тэль-Авіў заявіў аб поўнай блакадзе Газы<ref>{{Cite web|url=https://turbo.gazeta.ru/news/2023/10/21/21549751.shtml|title=Израиль готов перейти к этапу наземной операции в секторе Газа|website=turbo.gazeta.ru|access-date=2023-10-21|url-status=dead|archive-date=23 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231023024505/https://turbo.gazeta.ru/news/2023/10/21/21549751.shtml}}</ref>. == Бамбардзіроўкі і абстрэлы == Увечары 9 кастрычніка з боку [[Сірыя|Сірыі]] быў абстраляны рэгіён [[Галанскія вышыні|Галанскіх вышынь]]. У адказ ЦАХАЛ нанёс удары па тэрыторыі Сірыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/israel-gaza-hamas-militants-conflict-war-b6ea877aa1ee96303aa0870d741da777|title=What to know on fourth day of latest Israeli-Palestinian War|website=AP News|date=2023-10-07|access-date=2023-10-10}}</ref>. Тым часам ізраільскія самалёты таксама нанеслі ўдар па памежным пераходзе [[Рафах (горад)|Рафах]], які злучае Газу і [[Егіпет]]<ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Alarm as Israel again hits Rafah border crossing between Gaza and Egypt |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/10/alarm-as-israel-again-hits-rafah-border-crossing-between-gaza-and-egypt |access-date=2023-10-11 |website=Aljazeera |language=en}}</ref>. 11 кастрычніка самалёты ЦАХАЛ нанеслі ўдары і разбурылі некалькі будынкаў ісламскага ўніверсітэта Газы<ref>{{Cite web |date=2023-10-11 |title=Israel strikes Islamic University in Gaza |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/10/11/Israel-strikes-Islamic-University-in-Gaza |access-date=2023-10-11 |website=al-Arabiya |language=en}}</ref>. Працягнуліся ракетныя абстрэлы ізраільскай тэрыторыі. Пад удары трапіў горад [[Ашкелон]]<ref>{{cite news |title=Rocket from Gaza hits hospital in Ashkelon in southern Israel |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/10/11/Rocket-from-Gaza-hits-hospital-in-Ashkelon-in-southern-Israel- |access-date=11 October 2023}}</ref>. Пад [[Наблус]]ам яўрэйскія пасяленцы атакавалі палесцінскую вёску, забіўшы траіх чалавек<ref>{{cite news|title=Three Palestinians killed by Israeli forces, settlers in West Bank - agency |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/three-palestinians-killed-by-israeli-forces-settlers-west-bank-agency-2023-10-11/ |work=Reuters |date=11 October 2023}}</ref>. Таксама адбыліся новыя сутыкненні на мяжы з Ліванам<ref name="ap6">{{Cite web|date=2023-10-11|title=Palestinians scramble for safety as Israel pounds sealed-off Gaza Strip to punish Hamas|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-airstrikes-hostages-bf6c42f84526c4d9416978c8effd932a |access-date=2023-10-11|website=Associated Press|language=en}}</ref>. Увечары міністр-абароны Ё. Галант і прэм’ер-міністр Б. Нетаньяху звярнуліся да нацыі: «Яўрэйскі народ не ведаў такіх падзей з 1947 года, мы сатрэм ХАМАС з твару Зямлі»<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=i6eyq9UwIMU|title=שידור חי: ראש הממשלה נתניהו, שר הביטחון גלנט ויו"ר המחנה הממלכתי ח״כ גנץ בהצהרה משותפת|access-date=2023-10-11}}</ref>. 12 кастрычніка ізраільскія сілы разбамбілі пазіцыі «Нухба» (элітнага падраздзялення ХАМАС) і камандныя цэнтры праціўніка<ref name="ap8">{{cite news|title=Palestinians rush to buy food and struggle under strikes as Israel readies possible ground operation|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-airstrikes-cabinet-beb1fa2b9e4ede6cf4568dd6c86ff11a |access-date=12 October 2023|work=Associated Press|date=12 October 2023}}</ref>. Тым часам палесцінскі бок вёў абстрэл ізраільскага Сдэрота<ref>{{Cite news|date=12 October 2023|title=Four Israelis wounded in Sderot rocket barrage, seven homes hit|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-767895|work=The Jerusalem Post}}</ref>. ЦАХАЛ атакаваў міжнародныя аэрапорты [[Дамаск]]а і [[Халеб|Алепа]]<ref>{{cite news|title=Syria state TV says Israeli attack targets Aleppo, Damascus airports|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/syria-state-tv-says-israeli-attack-targets-aleppo-damascus-airports-2023-10-12/|publisher=Reuters}}</ref>, а на Заходнім беразе ізраільскія пасяленцы напалі на пахавальную працэсію палесціцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.alquds.com/ar/posts/95970|title=استشهاد أب ونجله برصاص المستوطنين جنوب نابلس|website=alquds.com|lang=ar}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/2-palestinians-killed-after-settlers-said-to-ambush-funeral-in-west-bank/|title=2 Palestinians killed after settlers said to ambush funeral in West Bank|first=ToI|last=Staff|website=www.timesofisrael.com}}</ref>. У той жа дзень, Халед Махтаб з [[Народны фронт вызвалення Палесціны|НФВП]] адкрыў агонь па супрацоўніках паліцыі каля ўваходу ў паліцэйскі ўчастак «Шалем». У выніку нападу двое паліцыянтаў былі параненыя, адзін з іх цяжка, у другога — лёгкія раненні, а сам тэрарыст ліквідаваны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://twitter.com/israelpolice/status/1712521658366378232?t=hYmt3QVeOw1j_34sFLj3lQ&s=19|title=Shooting Attack at a Police Station in Jerusalem - Terrorist Neutralized|author=Israel Police}}</ref>. 13 кастрычніка ізраільскія самалёты нанеслі ўдары па 750 вайсковых цэлях на поўначы Газы за ноч<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-news-hamas-war-10-13-23/index.html|title=Live updates: Israel-Hamas war rages as Palestinian death toll in Gaza rises from attacks|lang=en|first=By <a href="/profiles/kathleen-magramo">Kathleen Magramo</a> and Adam Renton|last=CNN|website=CNN|date=2023-10-13|access-date=2023-10-13|archive-date=2023-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013055343/https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-news-hamas-war-10-13-23/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/13/1234749.html|title=Армия обороны Израиля за ночь поразила 750 объектов ХАМАС|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-13|archive-date=2023-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013063432/https://vz.ru/news/2023/10/13/1234749.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.armeniasputnik.am/20231013/izrail-za-noch-nanesla-udary-po-750-obektam-v-sektore-gaza-video-67222774.html|title=Израиль за ночь нанес удары по 750 объектам в секторе Газа. Видео|lang=ru|first=Sputnik|last=Армения|website=Sputnik Армения|date=20231013T0935+0400|access-date=2023-10-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/armiya-izrailya-zayavila-chto-za-noch-nanesla-udary-po-750-voennym-obektam-khamas.html|title=Армия Израиля заявила, что за ночь нанесла удары по 750 военным объектам ХАМАС|lang=ru-RU|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2023-10-13|access-date=2023-10-13}}</ref>. Некаторыя палітыкі сцвярджаюць, што ізраільскія вайскоўцы ўжылі [[белы фосфар]] пры абстрэле варожай тэрыторыі<ref>{{Cite news|title=Human Rights Watch says Israel used white phosphorus in Gaza, Lebanon|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/human-rights-watch-says-israel-used-white-phosphorous-gaza-lebanon-2023-10-12/|website=Reuters|date=2023-10-13|access-date=2023-10-13|lang=en|archive-date=2023-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013003409/https://www.reuters.com/world/middle-east/human-rights-watch-says-israel-used-white-phosphorous-gaza-lebanon-2023-10-12/}}</ref>. У сваю чаргу ХАМАС нанёс удар па аэрапорце Бэн-Гурыён, куды прыбывала амерыканская ваенная дапамога<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2023/10/13/21493777.shtml|title=Hamas strikes Ben Gurion Airport|lang=ru|website=Gazeta.Ru|date=2023-10-13|access-date=2023-10-13}}</ref>. Увечары армія Ізраіля правяла наземныя рэйды ў сектары Газа<ref>{{Cite news |last=Raice |first=Shayndi |date=13 October 2023 |title=Israelis Conduct Raids in Gaza Strip |work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-hamas-war-gaza-strip/card/israelis-conduct-raids-in-gaza-strip-kCJdsSIKZc6QgZzV3tJP}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=13 October 2023|title=IDF: Infantry troops, tanks entered Gaza for ‘localized raids’ to clear area of terrorists, locate hostages |work=The Times of Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-infantry-troops-tanks-entered-gaza-for-localized-raids-to-clear-area-of-terrorists-locate-hostages/}}</ref>. 14 кастрычніка ўпраўленне аэрапортаў Ізраіля апублікавала апавяшчэнне аб часовым закрыцці паветранай прасторы ў радыусе 6 км ад межаў Лівана і Сірыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://new.thecradle.co/articles/new.thecradle.co|title=Israel closes border airspace in fear of Quds Day escalation|website=The Cradle|access-date=2023-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825210810/https://new.thecradle.co/articles/new.thecradle.co|archive-date=25 жніўня 2023}}</ref>. У той жа дзень ЦАХАЛ нанёс удары па аб’ектах Хезбалы. 16 кастрычніка дзяржсакратар ЗША [[Энтані Блінкен]] вярнуўся ў Ізраіль пасля візіту ў арабскія краіны<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/i-want-to-share-everything-blinken-returns-to-israel-after-arab-tour-4484750|title=Antony Blinken Returns To Israel After Talks In 6 Arab Countries|website=NDTV.com|access-date=2023-10-18}}</ref>. 17 кастрычніка [[Міністэрства аховы здароўя Палесціны]] заявіла, што ЦАХАЛ нанёс удар па бальніцы на тэрыторыі Сектара Газа, у якой загінула каля 1000 чалавек. Ізраільскі бок адмаўляе абвінавачанні і заяўляе, што ракета прыляцела з боку Сектара Газа<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/17/gaza-authorities-say-hundreds-killed-in-israeli-air-raid-on-hospital|title=Hundreds killed in Israeli air raid on Gaza hospital|website=www.aljazeera.com|access-date=2023-10-18}}</ref>. У арабскіх краінах пачаліся акцыі пратэстаў у падтрымку Палесціны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2023/10/18/middleeast/gaza-hospital-blast-middle-east-protests-intl-hnk/index.html|title=Gaza hospital explosion sparks anger and protests in Arab countries|first=Kathleen Magramo,Jomana Karadsheh,Mohammed Tawfeeq,Caroline|last=Faraj|website=CNN|date=2023-10-18|access-date=2023-10-18}}</ref>, а [[Іарданія]] скасавала візіт [[Джо Байдэн]]а<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/politics/white-house/bidens-trip-jordan-called-rcna120938|title=Biden's trip to Jordan is called off|website=NBC News|date=2023-10-17|access-date=2023-10-18}}</ref>. 18 кастрычніка [[Прэзідэнт ЗША]] Джо Байдэн, які прыляцеў у Ізраіль, заявіў, што бальніца была абстраляна другім бокам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/world/biden-heads-middle-east-inflamed-by-gaza-hospital-blast-2023-10-18/|title=Biden, in Israel, says hospital blast appears to be caused by 'the other team'|first=Nidal|last=Al-Mughrabi|website=Reuters|date=2023-10-18|access-date=2023-10-18|last2=Holland|first2=Steve|last3=Al-Mughrabi|first3=Nidal}}</ref>. 19 кастрычніка ізраільцяне абстралялі раён Хан-Юніс, дзе размяшчалася школа ААН<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/18/1235674.html|title=В Катаре обвинили ВС Израиля в ударе по району школы БАПОР на юге сектора Газа|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-18}}</ref>. 22-га чысла пад ізраільскія атакі трапіў заходнебярэжны горад [[Джэнін]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/22/10/2023/6534688b9a79479bcd72e3e2|title=ЦАХАЛ заявила об ударе по подземному комплексу мечети на Западном берегу|website=www.rbc.ru|access-date=2023-10-22|archive-date=2023-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20231022005727/https://www.rbc.ru/politics/22/10/2023/6534688b9a79479bcd72e3e2|url-status=live}}</ref>. == Аперацыі на палесцінскай тэрыторыі == 26 кастрычніка сілы ЦАХАЛ правялі рэйд з удзелам танкаў у Паўночнай Газе<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/armia-izraila-provela-tankovyj-rejd-v-sektor-gaza/a-67219245|title=Армия Израиля провела танковый рейд в сектор Газа|lang=ru|website=www.dw.com|date=2023-10-26|access-date=2023-10-26}}</ref>. На наступны дзень пяхотныя, бранятанкавыя і інжынерныя падраздзяленні ізраільскай 36-й дывізіі распачалі другі рэйд на тэрыторыю Газы — на гэты раз у цэнтральныя раёны<ref>{{Cite web |url=https://www.interfax.ru/world/927860|title=Израильская армия совершила рейд на территорию Газы|lang=ru|website=www.interfax.ru|date=2023-10-27|access-date=2023-10-27}}</ref>. Адначасова на поўдні палесцінскіх тэрыторый правялі спецаперацыю байцы 13-й флатыліі ВМС<ref>{{Cite web |url=https://iz.ru/1596140/2023-10-27/tcakhal-soobshchila-o-nochnom-reide-v-iuzhnoi-chasti-sektora-gaza|title=ЦАХАЛ сообщила о ночном рейде в южной части сектора Газа|lang=ru|website=iz.ru|date=2023-10-27|access-date=2023-10-27}}</ref>. У ноч на 28 кастрычніка ізраільскія войскі пашырылі аперацыю ў сектары Газа<ref>{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/27/10/2023/653bf1d49a79476be5de5c5d|title=ЦАХАЛ заявила о расширении действий войск в секторе Газа|lang=ru|website=www.rbc.ru|date=2023-10-27|access-date=2023-10-27}}</ref>. Авіяцыя ажыццявіла самую масіраваную бамбардзіроўку з моманту пачатку аперацыі. Палесцінскія крыніцы паведамілі пра перастрэлку баевікоў ХАМАС з тэхнікай праціўніка, якая рухалася ў бок горада [[Бейт-Ханун]] і лагера бежанцаў Аль-Бурэйдж<ref>{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/27/10/2023/653c06c79a7947d605d35db3|title=Силы Израиля вошли в сектор Газа|lang=ru|website=www.rbc.ru|date=2023-10-27|access-date=2023-10-27}}</ref>. Прэзідэнт Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] абвясціў пра другую фазу вайны<ref>{{Cite web |url=https://ura.news/news/1052698824|title=Нетаньяху: израильские войска вошли в сектор Газа для уничтожения ХАМАС|lang=ru|website=ura.news|date=2023-10-28|access-date=2023-10-28}}</ref>. 30 кастрычніка ізраільскія танкі і пяхота ўварваліся ў ваколіцы [[горад Газа|Газы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/middle-east/israel-makes-major-advance-toward-gaza-city-2339a2b6|title=Israel Makes Major Advance Toward Gaza City|lang=en-US|website=WSJ|access-date=2023-10-30}}</ref>. На наступны дзень 84-я пяхотная дывізія захапіла ўмацаваны пункт праціўніка ў раёне Джэбалія<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/928542|title=ЦАХАЛ сообщил о захвате укрепрайона и гибели 50 хамасовцев|lang=ru|website=www.interfax.ru/|access-date=2023-10-31}}</ref>. 1 лістапада ізраільцяне прарвалі перадавую лінію абароны палесцінцаў у Паўночнай Газе<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/928751|title=Военные Израиля прорвали линию обороны ХАМАС на севере Газы|lang=ru|website=www.interfax.ru|access-date=2023-11-01}}</ref>. 2 лістапада войскі ЦАХАЛ перарэзалі сектар з усхода на захад, дасягнуўшы мора<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-gaza-city-is-encircled-ceasefire-is-not-on-the-table/|title=IDF: Gaza City is encircled, ceasefire is not on the table|lang=en|website=www.timesofisrael.com|access-date=2023-11-02|archive-date=2023-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231102191649/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-gaza-city-is-encircled-ceasefire-is-not-on-the-table/|url-status=live}}</ref>. У ноч на 4 лістапада пяхотныя падраздзяленні ізраільцян, узмоцненыя танкамі, атакавалі Паўднёвую Газу<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog-november-04-2023//|title=IDF force makes ‘targeted’ incursion into southern Gaza|lang=en|website=www.timesofisrael.com|access-date=2023-11-04}}</ref>. 6 лістапада палесцінскія атрады контратакавалі ізраільцян пад Тэль-эль-Хавай<ref>{{cite web |title=Iran update, November 6, 2023 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-november-6-2023 |website=Institute for the Study of War |access-date=6 November 2023}}</ref>. Праз два дні ХАМАС страціў кантроль над Паўночнай Газай<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/08/11/2023/654bdbe79a794765512ecb26|title=В Израиле заявили о потере ХАМАС контроля над севером сектора Газа|lang=ru|access-date=2023-11-09}}</ref>. 13 лістапада прадстаўнікі ЦАХАЛ заявілі пра поўны захоп горада Газы<ref>{{Cite web|url=https://theins.info/news/266741|title=Израиль заявил, что ХАМАС потерял контроль над Газой. В сети появилось фото с военными Израиля якобы в здании законодательного совета ХАМАС|lang=ru|website=The Insider|access-date=2023-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20231113204345/https://theins.info/news/266741|archive-date=13 лістапада 2023}}</ref>. 16 лістапада палесцінцы страцілі кантроль над гаванню Газы<ref>{{Cite web|url=https://ura.news/news/1052704463|title=ЦАХАЛ взял под контроль гавань сектора Газа|lang=ru|website=ura.news|access-date=2023-11-16}}</ref>. 18 лістапада паведамлялася пра баі ў раёнах Зейтун, Шэйх-Аджлін і Рымаль, дзе сілы ХАМАС сутыкнуліся з 36-й дывізіяй. На ўскраіне Джэбаліі 162-я брыгада ЦАХАЛ атакавала камандны пункт Паўночнай брыгады і пазіцыі чатырох батальёнаў палесцінцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.vesty.co.il/main/article/ajhfqdpu3|title=Операция "Железные мечи", день 43: хроника противостояния|lang=ru|website=www.vesty.co.il|access-date=2023-11-18}}</ref>. 22 лістапада камандны пункт быў цалкам знішчаны ізраільцянамі<ref>{{Cite web|url=https://www.vesty.co.il/main/article/by000joivt|title=Бункеры под виллами: обнаружен центр управления ракетами ХАМАСа|lang=ru|website=www.vesty.co.il|access-date=2023-11-22}}</ref>. У той жа дзень бакі ўхвалілі здзелку па абмене ізраільскіх закладнікаў на палесцінскіх зняволеных<ref>{{Cite web |url=https://www.moscowtimes.ru/2023/11/22/izrail-dogovorilsya-s-hamas-ob-osvobozhdenii-zalozhnikov-i-chetirehdnevnom-prekraschenii-ognya-a113843 |title=Израиль договорился с ХАМАС об освобождении заложников и четырёхдневном прекращении огня |access-date=2023-11-22 |archive-date=2023-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122134617/https://www.moscowtimes.ru/all/113842 |url-status=live }}</ref>. 24 лістапада ў 7:00 на фронце ўступіла ў сілу перамір’е<ref>{{Cite news|title=После «прекращения огня» обстреляны поселки около границы с Газой|url=https://www.strana.co.il/news/?ID=138729&cat=3|website=www.strana.co.il|date=2023-11-24|access-date=2023-11-24|lang=ru}}</ref>. 27-га яно працягнута на дадатковыя два дні<ref>{{Cite news|title=Белый дом подтвердил: перемирие в Газе продлено на два дня|url=https://www.vesty.co.il/main/article/rysadbgs6|website=www.vesty.co.il|date=2023-11-27|access-date=2023-11-27|lang=ru|archive-date=2023-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20231128002953/https://www.vesty.co.il/main/article/rysadbgs6}}</ref><ref>{{Cite news|title=Катар и ХАМАС официально подтвердили, что режим прекращения огня продлевается|url=https://www.newsru.co.il/israel/27nov2023/quatar_003.html|website=www.newsru.co.il|date=2023-11-27|access-date=2023-11-27|lang=ru|archive-date=2023-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20231128002924/https://www.newsru.co.il/israel/27nov2023/quatar_003.html}}</ref>. 30-га перамір’е працягнулі яшчэ на дзень<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/501499-izrail-i-hamas-prodlili-peremirie-v-sektore-gaza|title=Израиль и ХАМАС продлили перемирие в секторе Газа|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2023-11-30|access-date=2023-11-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/19417271|title=Израиль и ХАМАС продлили срок перемирия в Газе|website=TACC|access-date=2023-11-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.belnovosti.by/v-mire/izrail-i-hamas-prodlili-peremirie|title=Израиль и ХАМАС продлили перемирие|lang=ru|website=Белновости: Последние новости России, Беларуси и мира. Новости сегодня|date=2023-11-30|access-date=2023-11-30}}</ref>. 1 снежня баі аднавілся. Катар і Егіпет на фоне новай хвалі гвалту пачалі спробы аднавіць перамір’е<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6367610|title=Посредники пытаются добиться нового прекращения огня между Израилем и «Хамасом»|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2023-12-01|access-date=2023-12-01}}</ref>. Пасля сутыкненні аднавіліся. 3 снежня адбыліся баі ў ваколіцах Хан-Юніса<ref>{{Cite news|title=Israeli bombing of Gaza intensifies, clashes reported near southern city|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-faces-growing-us-calls-restraint-amid-renewed-gaza-fighting-2023-12-02/|website=Reuters|date=2023-12-03|access-date=2023-12-03|lang=en}}</ref>. 5-га чысла ізраільскія сілы захапілі штаб контрразведкі ХАМАС<ref>{{Cite web|url=https://www.vesty.co.il/main/article/bymxvvhsp|title=ЦАХАЛ захватил оперативный штаб контрразведки ХАМАСа|lang=ru|website=www.vesty.co.il|date=2023-12-05}}</ref> і пачалі баі ў цэнтральных раёнах Хан-Юніса<ref>{{Cite web|url=https://www.vesty.co.il/main/article/skn811n3rt|title=ЦАХАЛ ведет бои в центре Хан-Юнеса|lang=ru|website=www.vesty.co.il|date=2023-12-05}}</ref>. 10 снежня ізраільская армія атакавала горад эль-Біра на Заходнім беразе<ref>{{Cite web|url=https://svpressa.ru/war21/news/397754/|title=Израиль начал штурм города на Западном берегу - Свободная Пресса - Война Израиль Палестина 2023. Новости Израиля и Палестины. Израиль Палестина новости. Израиль новости. Новости Палестины. Израиль Палестина война. Война в Израиле.|lang=ru|website=svpressa.ru|date=2023-12-11|access-date=2023-12-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gzt-news.livejournal.com/4948982.html|title=ЦАХАЛ штурмует расположенный на Западном берегу реки Иордан палестинский город Эль-Бира|lang=ru|last=gzt_news|website=gzt-news.livejournal.com|access-date=2023-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211132354/https://gzt-news.livejournal.com/4948982.html|archive-date=11 снежня 2023|url-status=dead}}</ref>. Праз два дні пачалі паступаць паведамленні аб нападзе ЦАХАЛ на Джэнін<ref>{{Cite news|title=Israel attacks Jenin in biggest West Bank incursion in 20 years|url=https://www.theguardian.com/world/2023/jul/03/palestinians-killed-israeli-strike-west-bank-jenin|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2023-07-03|access-date=2023-12-12|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sm.news/news/20231212/531700/|title=Израиль начал штурм палестинского города {{!}} 12.12.2023|lang=ru|website=ИА SM.News|date=20231212T0940|access-date=2023-12-12|archive-date=12 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212084621/https://sm.news/news/20231212/531700/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2023/12/12/21905857.shtml|title=Армия обороны Израиля штурмует Дженин на Западном берегу реки Иордан - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2023-12-12|access-date=2023-12-12}}</ref>. 19 снежня кіраўніцтва ізраільскай арміі заявіла пра поўны захоп Джэбаліі<ref>{{Cite news|title=ЦАХАЛ завершил захват Джебалии, сотни террористов уничтожены|url=https://www.vesty.co.il/main/article/jqhecne1h|website=www.vesty.co.il|date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://radio1.ru/news/politika/v-tsahal-zayavili-o-vzyatii-pod-kontrol-raiona-dzhebaliya-na-severe-gazi/|title=В ЦАХАЛ заявили о взятии под контроль района Джебалия на севере Газы|lang=ru|website=radio1.ru|date=2023-12-19|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://absatz.media/news/58427-cahal-na-severe-sektora-gaza-vzyat-pod-polnyj-kontrol-odin-iz-glavnyh-oplotov-hamas|title=ЦАХАЛ: на севере сектора Газа взят под полный контроль один из главных оплотов ХАМАС|lang=ru|website=Абzaц|date=2023-12-19|access-date=2023-12-19}}</ref>. 1 студзеня ізраільскія часці захапілі штаб ваеннай разведкі ХАМАС<ref>{{Cite news|title=Два штаба в одном месте: ЦАХАЛ захватил важный объект боевиков в Хан-Юнесе|author=Станислав Окуневич|url=https://www.isranews.tv/item/66087|website=9 канал|date=2024-01-01|access-date=2 студзеня 2024|archive-date=1 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101104709/https://www.isranews.tv/item/66087|url-status=dead}}</ref>. На наступны дзень ЦАХАЛ абвясціў аб змене стратэгіі і пачатку новага этапу аперацыі<ref>{{cite web|title=Война Израиля с ХАМАС: вывод части резервистов из Газы и изменение стратегии ЦАХАЛ|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c1ry9n3lrxgo|website=bbc|date=2 января 2024}}</ref>. 15 студзеня міністр абароны Ізраіля Галант абвясціў аб заканчэнні этапу інтэнсіўных ваенных дзеянняў у паўночнай частцы сектара Газа. Паводле яго слоў, цяпер баявыя дзеянні пераходзяць у новую стадыю і стануць «больш кропкавымі»<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6454018|title=Министр обороны Израиля объявил о завершении интенсивных боев на севере Газы|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-01-15|access-date=2024-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://profile.ru/news/abroad/izrail-zavershil-intensivnuju-fazu-voennyh-dejstvij-na-severe-gazy-1442344/|title=Израиль завершил интенсивную фазу военных действий на севере Газы|lang=ru-RU|website=Профиль|access-date=2024-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ulysmedia.kz/news/25510-o-zavershenii-intensivnykh-boev-na-severe-sektora-gaza-zaiavil-izrail/|title=Израиль заявил о завершении интенсивных боев на севере сектора Газа|lang=ru|website=Ulysmedia.kz: Новости и аналитика в Казахстане {{!}} Улыс, Ұлыс, Ulys, Улус|date=2024-01-16|access-date=2024-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vm.ru/news/1107217-minoborony-izrailya-intensivnaya-faza-boevyh-dejstvij-na-severe-gazy-zavershena|title=Минобороны Израиля: Интенсивная фаза боевых действий на севере Газы завершена|lang=ru|website=Вечерняя Москва|access-date=2024-01-17}}</ref>. == Перамір’е і аднаўленне баявых дзеянняў == 1 лютага 2024 года [[Катар]], выступаючы пасяроднікам бакоў у мірным працэсе, заявіў, што Ізраіль і ХАМАС далі згоду на спыненне агню<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/505434-mid-katara-zaavil-o-soglasii-izraila-na-prekrasenie-ogna-v-sektore-gaza|title=МИД Катара заявил о согласии Израиля на прекращение огня в секторе Газа|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2024-02-01|access-date=2024-02-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6481122|title=МИД Катара: Израиль согласился на перемирие, реакция «Хамаса» тоже положительная|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-02-01|access-date=2024-02-01}}</ref>. Паводле папярэдніх умоў, палесцінцы вызваляюць закладнікаў, а ізраільскія вайскоўцы абмяжоўваюць аперацыю ў Газе<ref>{{Cite web|url=https://absatz.media/news/62811-wsj-posle-novogo-peremiriya-izrailyu-budet-slozhno-vozobnovit-boi|title=WSJ: После нового перемирия Израилю будет сложно возобновить бои|lang=ru|website=Абzaц|date=2024-02-01|access-date=2024-02-01}}</ref>. У 09:30 19 студзеня 2025 года ўступіў у сілу рэжым спынення агня<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/01/2025/678ae5e99a7947c5e14b10c8|title=Правительство Израиля одобрило соглашение о прекращении огня с ХАМАС|lang=ru|website=РБК|date=2025-01-18|access-date=2025-01-19}}</ref>. 18 сакавіка Ізраіль аднавіў удары па Газе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/03/2025/67d8c05f9a794703f4770397|title=Израиль возобновил удары по сектору Газа после двух месяцев перемирия|lang=ru|website=РБК|date=2025-03-18|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bfm.ru/news/569729|title=Израиль возобновил удары по Газе|lang=ru|last=BFM.ru|website=BFM.ru - деловой портал|access-date=2025-03-18}}</ref>. 10 кастрычніка 2025 года ў Сектары Газа ўступіла ў сілу пагадненне аб спыненні агню: ЦАХАЛ адступае на ўзгодненыя пазіцыі, ХАМАС вызваляе ўсіх закладнікаў<ref>https://www.rbc.ru/politics/10/10/2025/68e7a9579a7947d9ff832a2f</ref>. == Крызіс бежанцаў == Паводле ААН, 1 млн палесцінцаў пакінулі свае дамы<ref name="displaced1">{{cite news |title=Gaza’s desperate civilians flee or huddle in hopes of safety, as warnings of Israeli offensive mount |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-war-785e0eb833715354cade4694e8ccbf67 |access-date=15 October 2023 |publisher=[[Associated Press]] |date=15 October 2023 |quote=...Juliette Touma, a spokesperson for the U.N. agency for Palestinian refugees. An estimated 1 million people have been displaced in Gaza in one week, she said.}}</ref>. З боку Ізраіля бежанцамі сталі 500 000 чалавек<ref>{{cite news |title=Approximately 500,000 people displaced in Israel |url=https://www.i24news.tv/en/news/israel-at-war/1697526771-around-half-a-million-people-displaced-in-israel |access-date=18 October 2023 |publisher=i24 News |date=18 October 2023}}</ref>. Раніца 14 кастрычніка паведамлялася пра ізраільскія паветраныя ўдары па калонам бежанцаў<ref>{{Cite web |url=https://detaly.co.il/hamas-izrail-razbombil-tri-kolonny-bezhentsev-na-yug-eto-rasprostranili-nbc-i-sky/ |title=ХАМАС: "Израиль разбомбил три колонны беженцев из Газы на юг". Это распространили NBC и Sky |lang=ru-RU |last=Новости |website=Детали |date=2023-10-14 |access-date=2023-10-14 |archive-date=16 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016152204/https://detaly.co.il/hamas-izrail-razbombil-tri-kolonny-bezhentsev-na-yug-eto-rasprostranili-nbc-i-sky/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.newsru.co.il/israel/14oct2023/b_120.html |title=ХАМАС объявил о "гибели 70 беженцев в результате удара ЦАХАЛа". Как это подавали СМИ |lang=ru |website=NEWSru.co.il |date=2023-10-14 |access-date=2023-10-14}}</ref>. Пазней стала вядома, што ХАМАС блакаваў дарогі, па якіх жыхары Газы беглі з сектара<ref>{{Cite web |url=https://www.newsru.co.il/mideast/14oct2023/ev809.html |title=ХАМАС пытается помешать эвакуации жителей Газы, чтобы использовать их в качестве "живого щита" |lang=ru |website=NEWSru.co.il |date=2023-10-14 |access-date=2023-10-14}}</ref><ref>{{Cite news|title=Hundreds of thousands flee south in Gaza after Israel orders evacuation|first=Susannah|last=George|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/14/gaza-evacuation-israel-hamas-war/|website=Washington Post|id=0190-8286|date=2023-10-14|access-date=2023-10-14|lang=en-US}}</ref>. У той жа час Егіпет адмовіўся выпускаць бежанцаў з сектара Газа праз КПП Рафіах; ХАМАС ухваліў гэтае рашэнне<ref>{{Cite web |url=https://cursorinfo.co.il/israel-news/hamas-i-egipet-prepyatstvuyut-evakuatsii-zhitelej-sektora-gaza/ |title=ХАМАС и Египет препятствуют эвакуации жителей Сектора Газа |lang=ru-RU |date=2023-10-14 |access-date=2023-10-14}}</ref>. == Людскія ахвяры == На вечар 18 лістапада, паводле ўрада Палесціны, з іх боку загінулі 12 211 баевікоў і грамадзянскіх (12 000 у Газе<ref name="cas1">{{cite news |title=محرقة غزة .. 12 ألف شهيد منهم 5 آلاف طفل و3300 سيدة اقرأ المزيد عبر المركز الفلسطيني للإعلام |url=https://palinfo.com/news/2023/11/17/862696/ |access-date=17 November 2023 |publisher=The Palestinian Information Center |date=17 November 2023 |language=ar}}</ref> і 211 на Заходнім беразе<ref name="WBcas">{{cite news |script-title=ar:استشهاد 3 فلسطينيين وإصابة 8 جنود صهاينة بإطلاق نار جنوب القدس اقرأ المزيد عبر المركز الفلسطيني للإعلام |title=aistishhad 3 filastiniiyn wa'iisabat 8 junud sahayinat bi'iitlaq nar janub alquds aiqra almazid eabr almarkaz alfilastinii lil'iielam |trans-title=3 Palestinians were killed and 8 Zionist soldiers were injured by gunfire south of Jerusalem. Read more via the Palestinian Information Center |url=https://palinfo.com/news/2023/11/16/862389/ |access-date=16 November 2023 |publisher=The Palestinian Information Center |date=16 November 2023 |language=ar}}</ref>), 30 469 пацярпелі (30 000<ref name="cas1" /> і 2 469<ref name="WBcas" /> адпаведна), 3 250 прапалі без вестак<ref name="cas1" />. Паводле ізраільскай інфармацыі, было забіта 1 500 баевікоў<ref name="auto15">{{Cite news|url=https://news.sky.com/story/israel-gaza-war-latest-hamas-palestine-sky-news-live-blog-12978800|title=Israel-Gaza latest: Bodies of 1,500 Hamas militants found in Israeli territory – IDF|work=[[Sky News]]|date=10 October 2023 |access-date=10 October 2023 |archive-date=10 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010052744/https://news.sky.com/story/israel-gaza-war-latest-hamas-palestine-sky-news-live-blog-12978800 |url-status=live}}</ref> (пазней ЦАХАЛ пераглядзеў гэтую адзнаку і назваў лічбу загінулых апалчэнцаў у 1 000 чалавек<ref name="casclaim1">{{cite news |title=1200 נרצחים ונופלים הי"ד • "תכננו לא פיגוע ונסיגה אלא כיבוש" |url=https://ch10.co.il/news/851219/ |access-date=12 October 2023 |publisher=Channel 10 |date=12 October 2023 |archive-date=14 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014093109/https://ch10.co.il/news/851219/ |url-status=dead }}</ref>). Ізраільцяне страцілі 1 217 чалавек забітымі<ref name="cas2"/>, у тым ліку 363 сілавікоў<ref name="shinbet">{{Cite news |url=https://www.timesofisrael.com/authorities-name-44-soldiers-30-police-officers-killed-in-hamas-attack/ |title=Authorities name 299 soldiers, 54 police officers killed in 2023 terror clashes |first=Emanuel |last=Fabian |work=[[The Times of Israel]] |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008151607/https://www.timesofisrael.com/authorities-name-44-soldiers-30-police-officers-killed-in-hamas-attack/ |url-status=live}}</ref> і 854 цывільных<ref>{{cite news|title=IDF: 361 out of 854 bodies of civilians brought to rabbinate are identified, along with 222 soldiers|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-361-out-of-854-bodies-of-civilians-brought-to-rabbinate-are-identified-along-with-222-soldiers/ |access-date=12 October 2023|publisher=The Times of Israel|date=12 October 2023}}</ref>, а таксама 5 132 параненымі<ref name="cas2,2">{{Cite news |date=22 October 2023 |title=Health Ministry says 299 people currently hospitalized as result of Israel-Hamas war |newspaper=The Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/health-ministry-says-299-people-currently-hospitalized-as-result-of-israel-hamas-war/ |access-date=22 October 2023}}</ref>. Акрамя таго, больш за 200 захоплены ў закладнікі<ref name="cas2,3">{{cite news|title=הערכות מעודכנות בישראל: יותר מ-1,200 נרצחו ונפלו, מספר החטופים בידי חמאס – למעלה מ-200|url=https://www.ynet.co.il/news/article/s14lrbqbp |trans-title=Updated estimates in Israel: More than 1,200 killed, number of Hamas abductees more than 200 |access-date=10 October 2023|publisher=Ynet|date=10 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010211439/https://www.ynet.co.il/news/article/s14lrbqbp |archive-date=10 October 2023|language=he}}</ref> і 100—200 прапалі без вестак<ref>{{cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2023-10-19/ty-article/.premium/israel-believes-some-of-those-missing-after-hamas-attack-will-not-be-found/0000018b-4942-d5d2-afef-cdff5b7f0000|title=Israel Believes Some of Those Missing After Hamas' Attack Will Not Be Found|work=Haaretz|language=en}}</ref>. 82 чалавекі загінулі на ліванскай тэрыторыі (66 байцоў Хезбалы<ref>{{Cite news |last=חדשות |date=2023-11-16 |title=76 הרוגים מתחילת המלחמה: חיזבאללה הודיע על מותם של שני מחבלים נוספים |language=he |work=Ynet |url=https://www.ynet.co.il/news/article/hk6lvam46 |access-date=2023-11-17}}</ref> і 16 грамадзянскіх<ref>{{Cite news |date=2 November 2023 |title=A woman and 3 children are killed by an Israeli airstrike in south Lebanon, local officials say |publisher=ABC News |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/woman-3-children-killed-israeli-airstrike-south-lebanon-104644462 |access-date=2 November 2023 |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105192305/https://abcnews.go.com/International/wireStory/woman-3-children-killed-israeli-airstrike-south-lebanon-104644462 |url-status=live}}</ref><ref>[https://www.thenationalnews.com/mena/lebanon/2023/11/13/two-killed-and-journalists-targeted-in-separate-israeli-attacks-on-south-lebanon/ Two killed and journalists targeted in separate Israeli attacks on south Lebanon]</ref>). 26 чалавек загінулі (14 вайскоўцаў, 10 байцоў Хезбалы, 2 мірных жыхароў<ref name="sohr">{{cite news |title=منذ الحرب الإسرائيلية على غزة.. 20 هجوما إسرائيليا على سورية أودت بحياة 26 من المدنيين والعسكريين |url=https://www.syriahr.com/منذ-الحرب-الإسرائيلية-على-غزة-مقتل-24-عن/691246/ |access-date=16 November 2023 |publisher=SOHR |date=16 November 2023 |language=ar}}</ref>) і 13 пацярпелі (7 вайскоўцаў{{крыніца}} і 5 мірных грамадзян<ref>{{cite news |title=Israeli airstrikes on Aleppo airport in Syria injures 5 people |url=https://www.syriahr.com/en/314001/ |access-date=26 October 2023 |publisher=SOHR |date=15 October 2023}}</ref>) на тэрыторыі Сірыі<ref>{{cite news|title=‘Probable’ Israel strike kills six Syria fighters: monitor |url= https://www.arabnews.com/node/2384461/middle-east|access-date=12 October 2023|publisher=Arab News|date=12 October 2023}}</ref>. Таксама ў канфлікце загінулі 250 замежных грамадзян<ref name="cas2">{{Cite news |date=15 October 2023 |title=Over 1,400 Killed In Hamas Attacks On Israel: PM Office |work=Barron's |url=https://www.barrons.com/news/over-1-400-killed-in-hamas-attacks-on-israel-pm-office-787d2b0f?refsec=topics_afp-news |access-date=15 October 2023 |archive-date=16 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016025314/https://www.barrons.com/news/over-1-400-killed-in-hamas-attacks-on-israel-pm-office-787d2b0f?refsec=topics_afp-news |url-status=live }}</ref>. Акрамя таго, у Газе падчас бамбёжак загінулі 102 супрацоўніка [[ААН]]<ref name="UNstaffkilled">[https://www.msn.com/en-gb/news/world/number-of-un-staff-killed-in-the-gaza-strip-rises-to-79/ar-AA1jqwkq «Number of UN staff killed in the Gaza Strip rises to 79»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231108152101/https://www.msn.com/en-gb/news/world/number-of-un-staff-killed-in-the-gaza-strip-rises-to-79/ar-AA1jqwkq |date=8 November 2023 }}. MSN. 6 November 2023. Retrieved 6 November 2023.</ref>. == Міжнародная рэакцыя == [[Аргенціна]], [[Бразілія]], большасць еўрапейскіх краін і [[ЗША]] асудзілі дзеянні ХАМАС, выказалі салідарнасць з Ізраілем і заявілі, што Тэль-Авіў мае права абараняцца ад узброеных нападаў, назваўшы тактыку баевікоў [[тэрарызм]]ам<ref name="auto2">{{cite news |title=World reaction to surprise attack by Palestinian Hamas on Israel |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/we-are-at-war-reactions-to-palestinian-hamas-surprise-attack-in-israel |access-date=8 October 2023 |work=Al Jazeera |language=en |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007201341/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/we-are-at-war-reactions-to-palestinian-hamas-surprise-attack-in-israel |url-status=live }}</ref><ref name=":0"/>. Некаторыя краіны [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігі арабскіх дзяржаў]], такія як [[Аман]], [[Емен]] і [[Катар]], а таксама не арабскія краіны, такія як [[Іран]], выказалі падтрымку палесцінцам, абвінаваціўшы ізраільскі бок у эскалацыі гвалту. Шэраг іншых краін заклікалі да спынення агню<ref name=":0">{{Cite news|last=Michaelson|first=Ruth|date=7 October 2023|title=Condemnation and calls for restraint after Hamas attack on Israel|newspaper=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/07/condemnation-and-calls-for-restraint-after-hamas-attack-on-israel |url-status=live |access-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007155544/https://www.theguardian.com/world/2023/oct/07/condemnation-and-calls-for-restraint-after-hamas-attack-on-israel |archive-date=7 October 2023|quote=International leaders condemned an unprecedented incursion by Palestinian militants into southern Israel, while governments across the Middle East called for restraint after an attack that shook the Israeli security establishment.}}</ref><ref>{{cite news|title=Saudi Arabia, Qatar, Oman and Bahrain call for immediate de-escalation between Israel and Palestine|url=https://gulfnews.com/world/mena/saudi-arabia-qatar-oman-and-bahrain-call-for-immediate-de-escalation-between-israel-and-palestine-1.1696676016283 |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007182352/https://gulfnews.com/world/mena/saudi-arabia-qatar-oman-and-bahrain-call-for-immediate-de-escalation-between-israel-and-palestine-1.1696676016283 |url-status=live}}</ref>. 21 лістапада 2024 года [[Міжнародны крымінальны суд]] паведаміў аб выдачы ордэраў на арышт Прэм’ер-міністра Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху|Біньяміна Нетаньяху]] і былога міністра абароны Ёава Галанта за меркаваныя ваенныя злачынствы ў сектары Газа<ref>[https://zviazda.by/be/news/20241121/1732191264-mizhnarodny-kryminalny-sud-vydau-order-na-arysht-premera-izrailya-netanyahu zviazda.by]</ref>. == Фотаздымкі == <gallery> Palestine solidarity protesters call for peace and an end to Israel's occupation and Apartheid (53248572695).jpg|Прапалесцінская дэманстрацыя, Лондан. Israel solidarity protest Berlin 2023-10-08 19.jpg|thumb|Праізраільская дэманстрацыя, Берлін. The remains of the Sderot city police Photo by Yoav Keren.jpg|Ізраільскі паліцэйскі ўчастак пасля баёў, Сдэрот. פגיעת רקטה ברכב בראשון לציון.jpg|Знішчаны пры ракетным удары ХАМАС аўтамабіль. Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 40.jpg|Палесцінскі медык нясе на руках пацярпелае дзіцё, Газа. Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 06.jpg|Разбурэнні ў Газе. Fires in Israel and the Gaza strip - 7 October 2023 (53245908850).jpg|міні|злева|Спутнікавы фотаздымак раёна баявых дзеянняў 7 кастрычніка. </gallery> == Гл. таксама == * [[Выбух у бальніцы Аль-Ахлі]] * [[Ордар на арышт Біньяміна Нетаньяху і Ёава Галанта]] * [[Прапалесцінскія пратэсты ва ўніверсітэцкіх кампусах (2024)]] == Крыніцы == {{Reflist}} {{амерыкана-іранскі канфлікт}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Ізраільска-палесцінскі канфлікт]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2023 года]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2023 года]] [[Катэгорыя:Іранскі крызіс]] [[Катэгорыя:Ірана-ізраільскі канфлікт]] s941159s843kmdkc4do3nlpcgiga1wb 10 752397 5176054 5163428 2026-08-05T17:49:49Z JerzyKundrat 174 абнаўленне звестак 5176054 wikitext text/x-wiki * Самы вядомы на [[Беларусь|Беларусі]] экзэмпляр [[арэх чорны|чорнага арэха]] расце ў '''[[Палаца-паркавы ансамбль (Нача)|сядзібным парку]]''' ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]]. * Адной з галоўных прыстаней на [[Нёман]]е ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] з’яўлялася '''[[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]]'''. * [[Магілёў]]скі '''[[Беларускі нацыянальны камітэт (Магілёў)|Беларускі нацыянальны камітэт]]''' падтрымаў стварэнне [[БНР]]. * На тэрыторыі стадыёна '''«[[Лакаматыў (стадыён, Гомель)|Лакаматыў]]»''' у [[Гомель|Гомелі]] існавала першая ў [[БССР]] [[Дзіцячая чыгунка (Гомель)|Дзіцячая чыгунка]]. * Жыхары [[Мінск]]а могуць назіраць за жывой прыродай у '''[[Лебядзіны (заказнік)|заказніку]]''' ў межах горада. * У анамальна засушлівае і гарачае лета з [[Дзвіна|Дзвіны]] ўдалося дастаць '''[[Барысаў камень (Друя)|Барысаў камень]]''', які лічыўся страчаным. 3ygqxairkuwjoyo6oq9sw5e1j8tcu1w 100 752735 5176059 5115390 2026-08-05T18:00:25Z JerzyKundrat 174 5176059 wikitext text/x-wiki * '''[[Пажарная аўтаматыка]]''' складаецца з сістэм [[пажарная сігналізацыя|пажарнай сігналізацыі]] і аўтаматычных установак пажаратушэння. * Лічыцца, што першая камерцыйна паспяховая '''[[пішучая машынка]]''' была сканструявана ў [[ЗША]] ў 1867 годзе. * У канструкцыях, якія не [[зварка|зварваюцца]] або не дапускаюць награвання, можна прымяніць '''[[заклёпачнае злучэнне]]'''. * Пасля завяршэння праграмы [[Спейс шатл]]аў '''[[Выратавальны карабель НАСА|выратавальныя караблі]]''' [[НАСА]] апынуліся без работы. * У фантастычным фільме «[[Назад у будучыню]]» '''[[DeLorean DMC-12|аўтамабіль]]''' быў мадыфікаваны пад машыну часу. * Для візуальнай праверкі якасці [[яйка (харчовы прадукт)|яек]] выкарыстоўваецца '''[[аваскоп]]'''. lg38e12ynhouhrqpkzbfurqflkuwyuk 0 752762 5176292 4763854 2026-08-06T08:37:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176292 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = «Вольнеры» |Выява = |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = |Аўтар = |Мова арыгіналу = |Публікацыя = [[2023 год у гісторыі літаратуры|2023]] |Выдавецтва = |Ілюстратар = |ISBN = 978-83-967190-4-1 |Электронная версія = }} «'''Вольнеры'''» — серыя [[фэнтэзі]]йна-[[Прыгодніцкая літаратура|прыгодніцкіх]] гісторый пра старшакласнікаў адной з [[мінск|мінскіх]] школ, па матывах [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]]<ref>{{cite web |author= |url= https://sojka.io/by/guides/new-book|title= 7 навінак прозы ад беларускіх выдавецтваў|website= |publisher= sojka.io|date= |access-date=2023-11-18}}</ref>. Аўтар — [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерый Гапееў]]. == Сюжэт == === «Прадвесце» === Тры старшакласнікі адной з мінскіх школ знаходзяць уваход у іншасвет, дзе дзейнічаюць істоты, [[Беларуская міфалогія#Язычніцкія багі старажытных народаў Беларусі|багі]] і [[Беларуская народная дэманалогія|духі]] з беларускай міфалогіі. Шлях галоўных герояў пачынаецца з жадання вырашыць свае праблемы, а заканчваецца выбарам падарожжа за гранню, напоўненага прыгодамі, выпрабаваннямі і таямніцамі<ref>{{cite web |author= |url=https://knihauka.com/pl/p/Вольнеры.-Прадвесце-Валер-Гапееў/48 |title= Вольнеры. Прадвесце — Валер Гапееў |publisher=Knihauka |date= 2023|access-date=2023-11-18}}</ref>. === «Бясконцы дзень» === Сямёра сяброў разумеюць, што іх краіна знаходзіцца пад аўтакратычным прэсам, а народ жыве ў імгле прапаганды. Сямёрка сяброў памятаюць, якой іх краіна была да гэтага. Яны разумеюць, што ў іх ёсць толькі адзіны шанец вярнуць былую волю і былое шчасце. Але напачатку трэба распрацавць план і здзейсніць яго, каб трапіць у іншасвет, дзе знаходзіцца выйсце. Зло, дзейнічае па сваіх правілах, і яго цяжка перамагчы без парушэння уласных маральных прынцыпаў. Падчас доўгай вандроўкі па іншасвеце героям аповесці давдзяецца шукаць адказы на мноства пытанняў, сярод якіх будзе і надзіва простае: хіба так, як ёсць, нельга жыць і быць у гэтым трошкі шчаслівым? Нібыта ж так добра ў сістэме, дзе табе гарантаваная будучыня і няма клопату пра яе ўладкаванне і дзе ты пазбаўлены ўсякіх мітрэнгаў адносна розных пошукаў. Выпрабаванні ў іншасвеце надаюць часу іншае асэнсаванне, раскрываюць характары і правераюць душы герояў, у тым ліку выпрабаваннем на здраду<ref>{{cite web|url= https://bellit.info/roznaje/valjer-hapjejeu-napisau-pracjah-fentezijnaha-ramanu-volnjery.html|title= Валер Гапееў напісаў працяг фэнтэзі “Вольнеры”|date= 2024-03-05|publisher= Белліт|accessdate= 2024-02-06|archiveurl= https://web.archive.org/web/20240306182845/https://bellit.info/roznaje/valjer-hapjejeu-napisau-pracjah-fentezijnaha-ramanu-volnjery.html|archivedate= 6 сакавіка 2024|url-status= live}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Серыя «Вольнеры» задумана аўтарам як [[трылогія]]. Першая частка «Вольнеры. Прадвесце» выйшла ў 2023 годзе. Рукапіс другой кнігі «Вольнеры. Бясконцы дзень» удзельнічаў у конкурсе рукапісаў «Шуфлядка», дзе стаў пераможцам і атрымаў як прыз фінансавую дапамогу для выдання друкаванай кнігі<ref>{{cite web |author=Валеры Гапееў |url=https://www.patreon.com/posts/volnery-dzen-ch-92206488?utm_medium=social&utm_source=facebook&utm_campaign=postshare_creator&utm_content=join_link&fbclid=IwAR2nFRdMZo563dMLrvhXkGCc1CR50c9s7mPM0_yoVfv61GGaijFn467xfh0 |title=Вольнеры. Бясконцы дзень |publisher= |date=2023-10-21 |access-date=2023-11-18 |archive-date=18 лістапада 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118210053/https://www.patreon.com/posts/volnery-dzen-ch-92206488?utm_medium=social&utm_source=facebook&utm_campaign=postshare_creator&utm_content=join_link&fbclid=IwAR2nFRdMZo563dMLrvhXkGCc1CR50c9s7mPM0_yoVfv61GGaijFn467xfh0 |url-status=dead }}</ref>. Другая частка кнігі, «Вольнеры. Бясконцы дзень», пабачыла свет у 2024 годзе. == Адзнакі кнігі і прызнанне == * [[2023 год у гісторыі літаратуры|2023 год]] — другая частка трылогіі «Вольнеры. Бясконцы дзень» стала лаўрэатам першага конкурсу рукапісаў «Шуфлядка» (намінацыя «Фэнтэзі, фантастыка, прыгоды, дэтэктыў»)<ref>{{cite web |author= |url=http://shufladka.pradmova.eu/2023/06/05/abveshchanyya-peramozhcy-konkursa-shufladka-2023-u-troh-naminacyyah/ |title=Абвешчаныя пераможцы конкурса “SHUFLADKA” – 2023 у трох намінацыях |publisher=Shufladka. Конкурс рукапісаў Pradmova |date=чэрвень, 2023 |access-date=2023-11-18}}</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Беларуская літаратура XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кнігі ў жанры фэнтэзі]] [[Катэгорыя:Кнігі 2023 года]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкая літаратура]] [[Катэгорыя:Раманы на беларускай мове]] 5civ2hqg8fczw2lsxr2pp37atuh5g4e 100 753022 5175999 5175492 2026-08-05T15:51:36Z NirvanaBot 40832 +9 новых 5175999 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Валяр'ян Гурскі|2026-08-05T15:35:08Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Казімір Галоўка|2026-08-05T14:34:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Жэром Эжэн Каджа|2026-08-05T10:38:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Музей Адама Міцкевіча (Вільня)|2026-08-05T07:39:18Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Музей акупацыі і барацьбы за свабоду|2026-08-05T07:30:08Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно|2026-08-05T07:21:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Літоўскі чыгуначны музей|2026-08-05T07:10:26Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Эторэ Пайс|2026-08-05T06:51:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дэвід Пайнс|2026-08-05T06:20:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Антоні Мяжынскі|2026-08-04T09:48:13Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Леў Якаўлевіч Нагумовіч|2026-08-04T07:19:40Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Напалеон Дзем'янавіч Галіцкі|2026-08-03T14:33:51Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Войцех Тылькоўскі|2026-08-03T12:02:12Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Міхаіл Пятровіч Гразноў|2026-08-03T11:51:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іосіф Іпалітавіч Равіч|2026-08-01T15:28:01Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Станіслаў Шадурскі|2026-08-01T14:27:31Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 72sbf6u5nepzl4ukik0qzvb2bi48aq2 100 753274 5175998 5175490 2026-08-05T15:51:18Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5175998 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Казімір Галоўка|2026-08-05T14:34:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Буракай|2026-08-05T10:46:30Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рохтак|2026-08-05T08:34:59Z|~2026-40856-89}} {{Новы артыкул|Сустрэчны завулак (Мінск)|2026-08-04T17:12:06Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сустрэчная вуліца (Мінск)|2026-08-04T16:48:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Пайкенд|2026-08-04T13:28:34Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Яна Райніса (Мінск)|2026-08-02T12:44:32Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Малверн (Арканзас)|2026-07-31T10:32:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Перла (Арканзас)|2026-07-31T10:26:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T17:37:57Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T15:30:55Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Албласердам|2026-07-30T12:07:00Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> btclgk64fy3avl4tzygn18d5x30w122 100 753287 5175995 5175488 2026-08-05T15:50:41Z NirvanaBot 40832 +8 новых 5175995 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Беларуска-паўднёвакарэйскія адносіны|2026-08-05T15:33:24Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Казімір Галоўка|2026-08-05T14:34:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Мая Тодараўна Кляшторная|2026-08-05T12:34:22Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Пётр Адамавіч Амельчанка|2026-08-05T10:54:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іосіф Віткін|2026-08-05T09:01:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Сустрэчны завулак (Мінск)|2026-08-04T17:12:06Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Аўром Соскін|2026-08-04T16:58:42Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Сустрэчная вуліца (Мінск)|2026-08-04T16:48:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Казімір Крыштоф Клакоцкі|2026-08-04T12:26:12Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Лабковіцкае радовішча фасфарытаў|2026-08-04T11:36:58Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мсціслаўскае радовішча фасфарытаў|2026-08-04T11:33:46Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мазырскае радовішча каменнай солі|2026-08-04T11:24:19Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Віхранскае радовішча мелу|2026-08-04T11:19:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Баляслаў Трусаў|2026-08-04T08:21:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Антон Данілавіч Трусаў|2026-08-04T07:53:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Леў Якаўлевіч Нагумовіч|2026-08-04T07:19:40Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> hq43hvj6vkukr0ohmu5l0fljgbc8h4s 0 759720 5176103 4683548 2026-08-05T21:08:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176103 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{цёзкі2|Жданко}} '''Валянцін Жданко''' (нар. {{ДН|||1964}}, в. [[Краснае (Шчучынскі раён)|Краснае]], [[Шчучынскі раён]]) — беларускі [[журналіст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1964 годзе ў вёсцы [[Краснае (Шчучынскі раён)|Краснае]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]. З залатым медалём скончыў сярэднюю школу. Скончыў [[факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://old.kamunikat.org/Zdanko_Valancin.html|title=Жданко Валянцін - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|website=old.kamunikat.org|access-date=2024-02-26|url-status=dead}}</ref>. Працаваў рэпарцёрам у шчучынскай раённай газеце, у мінскай «[[Чырвоная змена|Чырвонай змене]]». З 1987 года ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]». У 1995—1999 гадах — намеснік галоўнага рэдактара «[[Белорусская деловая газета|Белорусской деловой газеты]]». З 1999 года — кіраўнік [[Радыё Свабода (Беларусь)|Мінскага бюро Радыё Свабода]]. Аўтар штотыднёвай перадачы «Паштовая скрынка 111»<ref name=":0" />. == Узнагароды == У 1995 годзе ўзнагароджаны [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|прэміяй імя Алеся Адамовіча]] [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]<ref name=":0" />. == Сям’я == Жанаты. Мае дзвюх дачок і сына<ref name=":0" />. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жданко Валянцін}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі «Белорусской деловой газеты»]] h6rtclvcvdsmnjj0ojf5nzd3zltv0lh 0 759745 5176153 5160213 2026-08-06T02:10:17Z IshaBarnes 124956 спасылка 5176153 wikitext text/x-wiki {{Тэлесерыял |выява = The Last of Us TV logo.svg |спіс_серый = #Эпізоды }} '''«Апошнія з нас»''' ({{lang-en|The Last of Us}}) — амерыканскі постапакаліптычны [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драматычны]] тэлесерыял канала [[HBO]]. Заснаваны на камп’ютарнай гульні 2013 года {{нп5|The Last of Us}}, распрацаванай кампаніяй ''Naughty Dog''. Прэм’ера тэлесерыяла адбылася 15 студзеня [[2023]] года. Ён атрымаў прызнанне з боку крытыкаў, якія высока ацанілі выкананне, сцэнарый, пастаноўку і музыку, некаторыя назвалі яго найлепшай тэлевізійнай адаптацыяй відэагульні. Серыял атрымаў некалькі ўзнагарод, у тым ліку восем прэмій «[[Эмі]]» з 24 намінацый ў 2023 годзе. 27 студзеня 2023 года, менш чым праз два тыдні пасля прэм’еры, HBO працягнуў серыял на другі сезон<ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2023/01/the-last-of-us-renewed-season-2-hbo-1235242464/ |title='The Last of Us' Renewed For Season 2 At HBO |last=Petski |first=Denise |work=Deadline Hollywood |publisher=Penske Media Corporation |date=January 27, 2023 |access-date=January 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127171416/https://deadline.com/2023/01/the-last-of-us-renewed-season-2-hbo-1235242464/ |archive-date=January 27, 2023 |url-status=live }}</ref>. == Акцёрскі склад == === Галоўныя ролі === [[Педра Паскаль]] — '''Джоэл''', загартаваны ацалелы, якога мучыць успамін аб гібелі яго роднай дачкі. Яму даручана вывезці 14-гадовую дзяўчыну Элі з каранціннай зоны<ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2021/02/pedro-pascal-star-joel-the-last-of-us-hbo-series-video-game-playstation-1234691935/ |title=Pedro Pascal To Star As Joel In 'The Last of Us' HBO Series Based On Video Game |last=Andreeva |first=Nellie |work=Deadline Hollywood |publisher=Penske Media Corporation |date=2021-02-10 |access-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211034813/https://deadline.com/2021/02/pedro-pascal-star-joel-the-last-of-us-hbo-series-video-game-playstation-1234691935/ |archive-date=2021-02-11 |url-status=live |lang=en}}</ref>. [[Бэла Рэмзі]] — '''Элі''', 14-гадовая дзяўчынка, сірата. Яна неўспрымальная да грыбка [[Cordyceps]] і можа стаць ключом да стварэння вакцыны<ref>{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/last-of-us-game-of-thrones-breakout-bella-ramsey-to-star-as-ellie |title='Last of Us': 'Game of Thrones' Breakout Bella Ramsey to Star as Ellie (Exclusive) |last1=Kit |first1=Borys |last2=Goldberg |first2=Lesley |work=[[The Hollywood Reporter]] |publisher=MRC |date=2021-02-10 |access-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211004556/https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/last-of-us-game-of-thrones-breakout-bella-ramsey-to-star-as-ellie |archive-date=2021-02-11 |url-status=live |lang=en}}</ref>. Гэтак жа, як і ў гульнях, у тэлесерыяле Элі з’яўляецца [[Лесбіянства|лесбіянкай]]<ref>{{cite web |url=https://www.gamespot.com/articles/last-of-us-tv-show-writer-confirms-he-wont-change-/1100-6474477/ |title=Last Of Us TV Show Writer Confirms He Won't Change Ellie's Sexuality |last=Harris |first=Olivia |work=GameSpot |publisher=CBS Interactive |date=2020-03-10 |access-date=2021-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200402120640/https://www.gamespot.com/articles/last-of-us-tv-show-writer-confirms-he-wont-change-/1100-6474477/ |archive-date=2020-04-02 |url-status=live |lang=en}}</ref>. == Сюжэт == У канцы верасня 2003 года на ўсёй планеце адбылося масавае заражэнне людзей кардыцэпсам. Раней грыб паразітаваў толькі на насякомых, але зараз ён прыстасаваўся выжываць у чалавечым целе, цалкам падпарадкоўваючы сабе волю носьбіта і змяняючы яго аблічча. У першы ж дзень пандэміі гіне дачка Джоэла. Праз 20 гадоў Джоэл жыве ў Бостанскай каранціннай зоне, якая знаходзіцца пад жорсткім кантролем Федэральнага агенцтва па ўрэгуляванні стыхійных бедстваў, і разам са сваёй дзяўчынай Тэс спрабуе дастаць аўтамабільны акумулятар, каб адправіцца на пошукі брата ў іншы штат. Лёс зводзіць яго з параненай лідэркай паўстанцаў, якая абяцае аўтамабіль і акумулятар, калі Джоэл і Тэс даставяць наравістую 14-гадовую сірату Элі да атрада баявых таварышаў, які чакае яе за межамі каранціннай зоны. == Эпізоды == === Сезон 1 (2023) === {{Табліца эпізодаў |background = #545454 |overall= |title= |titleR=<ref name="Futon Critic">{{cite web |url=http://www.thefutoncritic.com/showatch/last-of-us/listings/ |title=last of us, the on hbo |work=The Futon Critic |accessdate=2023-01-10 }}</ref> |director= |writer= |airdate= |airdateR=<ref name="Futon Critic"/> |country=U.S.|episodes= {{Эпізод |НумарЭпізода = 1 |Загаловак = Калі ты згубіўся ў цемры |АльтЗагаловак = When You're Lost in the Darkness |Рэжысёр = Крэйг Мэйзін |Сцэнар = Крэйг Мэйзін і Ніл Дракман |АльтДатаПаказа = {{Start date|2023|01|15}} |КароткаеАпісанне = |КолерРамкі = 545454 }} {{Эпізод |НумарЭпізода = 2 |Загаловак = інфіцыравана |АльтЗагаловак = Infected |Рэжысёр = Ніл Дракман |Сцэнар = Крэйг Мэйзін |АльтДатаПаказа = {{Start date|2023|01|22}} |КароткаеАпісанне = |КолерРамкі = 545454 }} {{Эпізод |НумарЭпізода = 3 |Загаловак = Багато-багато часу |АльтЗагаловак = Доўгі, доўгі час |Рэжысёр = Пітэр Хоар |Сцэнар = Крэйг Мэйзін |АльтДатаПаказа = {{Start date|2023|01|29}} |КароткаеАпісанне = |КолерРамкі = 545454 }} {{Эпізод |НумарЭпізода = 4 |Загаловак = Калі ласка, трымай мяне за руку |АльтЗагаловак = Please Hold to My Hand |Рэжысёр = Джэрэмі Уэб |Сцэнар = Крэйг Мэйзін |АльтДатаПаказа = {{Start date|2023|02|05}} |КароткаеАпісанне = |КолерРамкі = 545454 }} {{Эпізод |НумарЭпізода = 5 |Загаловак = Цярпець і выжыць |АльтЗагаловак = Endure and Survive |Рэжысёр = Джэрэмі Уэб |Сцэнар = Крэйг Мэйзін |АльтДатаПаказа = {{Start date|2023|02|12}} |КароткаеАпісанне = |КолерРамкі = 545454 }} {{Эпізод |НумарЭпізода = 6 |Загаловак = Радня |АльтЗагаловак = Kin |Рэжысёр = [[Ясміла Жбаніч]] |Сцэнар = Крэйг Мэйзін |АльтДатаПаказа = {{Start date|2023|02|19}} |КароткаеАпісанне = |КолерРамкі = 545454 }} {{Эпізод |НумарЭпізода = 7 |Загаловак = Пакінутыя ззаду |АльтЗагаловак = Left Behind |Рэжысёр = Ліза Джонсан |Сцэнар = Ніл Дракман |АльтДатаПаказа = {{Start date|2023|02|26}} |КароткаеАпісанне = |КолерРамкі = 545454 }} {{Эпізод |НумарЭпізода = 8 |Загаловак = Калі мы ў патрэбе |АльтЗагаловак = When We Are in Need |Рэжысёр = [[Алі Абасі]]<ref name="Carlsen">{{cite web |url=https://www.echoartists.com/nadim-carlsen-cv |title=Nadim Carlsen CV |last=Carlsen |first=Nadim |publisher=Echo Artists |accessdate=15 березня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220305202830/https://www.echoartists.com/nadim-carlsen-cv |archivedate=March 5, 2022 |url-status=live }}</ref> |Сцэнар = Крэйг Мэйзін |АльтДатаПаказа = {{Start date|2023|03|05}} |КароткаеАпісанне = |КолерРамкі = 545454 }} {{Эпізод |НумарЭпізода = 9 |Загаловак = Шукай святло |АльтЗагаловак= Look for the Light |Рэжысёр = Алі Абасі<ref name="Carlsen"/> |Сцэнар = Крэйг Мэйзін і Ніл Дракман |АльтДатаПаказа = {{Start date|2023|03|12}} |КароткаеАпісанне = }} }} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://www.hbo.com/the-last-of-us Афіцыйны сайт] {{ref-en}} * {{Imdb title|3581920|The Last of Us}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Праграмы тэлеканала HBO]] [[Катэгорыя:Постапакаліптычныя тэлесерыялы]] [[Катэгорыя:Экранізацыі камп’ютарных гульняў]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2023 года]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы пра зомбі]] 1c1z1gq6zveurox6jv6jkz3grpniwkb 0 760900 5176087 5091117 2026-08-05T20:03:40Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5176087 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Генадзь Фёдаравіч Шпалікаў''' ({{lang-ru|Генна́дий Фёдорович Шпа́ликов}}; {{ДН|6|9|1937}}, {{МН|Сегежа||}}, Карэльская АССР — {{ДС|1|11|1974}}, Перадзелкіна, Ленінскі раён, [[Маскоўская вобласць]]) — савецкі кінасцэнарыст, кінарэжысёр і [[паэт]]. Аўтар і суаўтар сцэнарыяў да фільмаў «Застава Ільіча» (рэжысёр [[Марлен Мартынавіч Хуцыеў|Марлен Хуцыеў]], першы варыянт — 1962, выхад на экран пад назвай «Мне дваццаць гадоў» — 1965); «[[Я крочу па Маскве]]» ([[Георгій Мікалаевіч Данелія|Георгій Данелія]], 1963); «[[Я родам з дзяцінства]]» ([[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктар Тураў]], 1966); «Ты і я» (Ларыса Шапіцька, 1971); «Спявай песню, паэт…» (Сяргей Урусеўскі, 1971). Па ўласным сцэнары паставіў фільм «Доўгае шчаслівае жыццё» (1966), які атрымаў галоўны прыз на фестывалі аўтарскага кіно ў Бергама. Праца кінадраматурга ў мультыплікацыі звязана з напісаннем сцэнарыяў да анімацыйных фільмаў «Жыл-быў Казявін» (1966) і «Шкляная гармоніка» (1968), знятым Андрэем Хржаноўскім. Шэраг сцэнарыяў Шпалікава («Прычал», «Летнія вакацыі», «Дзяўчынка Надзя, чаго табе трэба?», «Прыг-скок, абвалілася столь» і іншыя) не атрымалі экраннага ўвасаблення ні пры жыцці аўтара, ні пасля яго смерці. Шпалікаў — аўтар тэкстаў песень і вершаў «Палуба», «Я крочу па Маскве», «Ах, патану я ў Заходняй Дзвіне…», «Рыа-рыта, рыа-рыта…» («Гарадок правінцыйны»), «Людзей губляюць толькі раз», «Бываюць крылы ў мастакоў», «Па няшчасці ці на шчасце…», «Садовае кольца», якія гучаць у савецкіх і расійскіх фільмах розных гадоў. Першы зборнік твораў Шпалікава «Выбранае», які ўключае сцэнары, вершы, песні і нататкі, выйшаў пасмяротна ў выдавецтве «Мастацтва» ў 1979 годзе. Шпалікаў, які заклаў, на думку крытыкаў, новыя прынцыпы сюжэтаскладання ў савецкай кінадраматургіі, скончыў жыццё самагубствам 1 лістапада 1974 года ў Перадзелкіне. == Фільмаграфія == * (1962) «[[Зорка на спражцы]]»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Jxa7lXRFO9I Документальный фильм «В кадре и за кадром. Кинооператор Анатолий Заболоцкий»]</ref>. == Ушанаванне памяці == У XXI стагоддзі ў памяць пра сцэнарыста і паэта былі адкрыты мемарыяльныя дошкі ў Маскве, Кіеве і Сегежы. У 2009 годзе каля ўваходу ва [[УДІК]] быў усталяваны помнік тром выпускнікам гэтай ВНУ — Андрэю Таркоўскаму, Генадзю Шпалікаву і Васілю Шукшыну. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Шпалікаў}} onejn4g09dqi5v0ox085mps0c1ujzxe 100 763680 5176000 5174224 2026-08-05T15:51:47Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5176000 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|2032 год у гісторыі спорту|2026-08-05T12:00:47Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Франка Барэзі|2026-07-31T18:03:30Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Пасляматчавыя пенальці|2026-07-26T16:55:36Z|~2026-41609-83}} {{Новы артыкул|Амкар|2026-07-23T12:21:11Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Армат (футбольны клуб)|2026-07-18T07:20:32Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|Колас (футбольны клуб, Барвінкава)|2026-07-17T16:21:57Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027|2026-07-16T13:33:56Z|~2026-40184-13}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын|2026-07-11T17:38:30Z|Sjdjjdjsjsjsj}} {{Новы артыкул|Гран-Пры (аўтагонкі)|2026-07-09T14:06:27Z|Monarchist1636}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Імпульс-БДУІР»|2026-07-09T10:20:37Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2015|2026-07-04T15:11:45Z|Wudjsjejneje}} {{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2016|2026-07-04T12:51:20Z|~2026-38032-06}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> giohlpie92zd8qx8kwynx63jfcml067 10 766585 5176137 5175705 2026-08-05T22:34:52Z KrBot 24355 обновление / update 5176137 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-08-05 | AED = 5.018800 | AUD = 1.938700 | BND = 1.750600 | BRL = 6.989830 | BWP = 18.052700 | CAD = 1.916780 | CHF = 1.106390 | CLP = 1249.690000 | CNY = 9.221090 | CZK = 28.612300 | DKK = 8.841730 | DZD = 181.553000 | EUR = 1.182790 | GBP = 1.014730 | ILS = 4.101130 | INR = 129.995000 | JPY = 215.293000 | KRW = 1951.760000 | KWD = 0.419680 | MUR = 64.467900 | MXN = 23.548700 | MYR = 5.591400 | NOK = 12.991100 | NZD = 2.328090 | OMR = 0.525453 | PEN = 4.627270 | PHP = 83.423700 | PLN = 5.100120 | QAR = 4.974380 | SAR = 5.124710 | SDR = 1 | SEK = 12.967500 | SGD = 1.750600 | THB = 45.368100 | TTD = 9.197260 | USD = 1.366590 | UYU = 54.984600 }} o4o58wfjx80ps4pxr5vqxxecmb9h20u 10 766586 5176136 5175704 2026-08-05T22:34:50Z KrBot 24355 обновление / update 5176136 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-08-05 | AUD = 1.6385 | BRL = 5.9102 | CAD = 1.6230 | CHF = 0.9345 | CNY = 7.7989 | CZK = 24.195 | DKK = 7.4753 | EUR = 1 | GBP = 0.85720 | HKD = 9.0619 | HUF = 362.08 | IDR = 20648.04 | ILS = 3.4672 | INR = 109.9045 | ISK = 141.80 | JPY = 182.08 | KRW = 1644.97 | MXN = 19.8867 | MYR = 4.7291 | NOK = 10.9835 | NZD = 1.9680 | PHP = 70.192 | PLN = 4.3060 | RON = 5.2469 | SEK = 10.9635 | SGD = 1.4806 | THB = 38.290 | TRY = 54.9691 | USD = 1.1554 | ZAR = 18.8869 }} owd91fv8lw34ywytret5da5wvvhsw49 10 766592 5176138 5175706 2026-08-05T22:34:53Z KrBot 24355 обновление / update 5176138 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=05.08.2026. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=05.08.2026. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-08-05 | AED = 22 | AMD = 0.22 | AUD = 56 | AZN = 47 | BDT = 0.65 | BHD = 215 | BOB = 6.7 | BRL = 15 | BYN = 27 | CAD = 57 | CHF = 100 | CNY = 11 | CUP = 3.3 | CZK = 3.8 | DKK = 12 | DZD = 0.61 | EGP = 1.6 | ETB = 0.5 | EUR = 93 | GBP = 109 | GEL = 30 | HKD = 10 | HUF = 0.25 | IDR = 0.0045 | INR = 0.85 | IRR = 0.000053 | JPY = 0.51 | KGS = 0.92 | KRW = 0.056 | KZT = 0.17 | MDL = 4.6 | MMK = 0.038 | MNT = 0.022 | NGN = 0.059 | NOK = 8.5 | NZD = 47 | OMR = 210 | PLN = 21 | QAR = 22 | RON = 17 | RSD = 0.79 | RUB = 1 | SAR = 21 | SEK = 8.5 | SGD = 63 | THB = 2.4 | TJS = 8.7 | TMT = 23 | TRY = 1.7 | UAH = 1.8 | USD = 81 | UZS = 0.0067 | VND = 0.0031 | XDR = 110 | ZAR = 4.9 }} cpmei38j6rye7j37kle2zfcyplzp9dn 0 770287 5176184 4812885 2026-08-06T06:01:41Z DobryBrat 5701 стыль, вікіфікацыя, картка, перапісаны змест прэамбулы (на вікідадзеных артыкул прывязаны да праграмы, а не да кампаніі), зменены катэгорыі 5176184 wikitext text/x-wiki {{Картка праграмы |назва = |лагатып = |здымак экрана = |подпіс = |аўтар = |распрацоўшчык = Flo Health, Inc. |тып = |напісана на = |інтэрфейс = |мовы інтэрфейсу = 22 |аперацыйныя сістэмы = iOS, Android |першы выпуск = |апаратная платформа = |апошняя версія = |дата апошняй версіі = |рэпазіторый = |кандыдат у рэлізы = |дата кандыдата ў рэлізы = |бэта-версія = |дата бэта-версіі = |альфа-версія = |дата альфа-версіі = |тэставая версія = |дата тэставай версіі = |чытаныя фарматы = |ствараныя фарматы = |стан = |ліцэнзія = |сайт = |вікісховішча = }} '''Flo''' — дадатак для адсочвання [[менструальны цыкл|менструальнага цыклу]], [[авуляцыя|авуляцыі]] і [[цяжарнасць|цяжарнасці]], а таксама сімптомаў перыменапаўзы, распрацаваны кампаніяй «Flo Health, Inc.». == Кампанія == Кампанія «Flo Health, Inc.» створана Дзмітрыем і Юрыем Гурскімі ў 2015 годзе ў [[Беларусь|Беларусі]]. Асноўны офіс распрацоўкі кампаніі затым перамясціўся ў [[Вільня|Вільню]], а іх галаўны офіс знаходзіцца у [[Лондан]]е. У 2024 годзе кампанія прыцягнула $200 млн інвестыцый і ацэньваецца ў $1 млрд<ref>[https://techcrunch.com/2024/07/30/fertility-tracking-app-flo-health-raises-200m-at-a-1b-valuation/ techcrunch.com]</ref>. Дадаткам па жаночым здароўі, які выпусціла кампанія, штомесяц актыўна карыстаецца 68 млн чалавек. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Жаночае здароўе]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для iOS]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Android]] f17xucju4vleguwz4nmc73ha3ais2wo 5176185 5176184 2026-08-06T06:02:58Z DobryBrat 5701 афармленне 5176185 wikitext text/x-wiki {{Картка праграмы |распрацоўшчык = Flo Health, Inc. |мовы інтэрфейсу = 22 |аперацыйныя сістэмы = iOS, Android }} '''Flo''' — дадатак для адсочвання [[менструальны цыкл|менструальнага цыклу]], [[авуляцыя|авуляцыі]] і [[цяжарнасць|цяжарнасці]], а таксама сімптомаў перыменапаўзы, распрацаваны кампаніяй «Flo Health, Inc.». == Кампанія == Кампанія «Flo Health, Inc.» створана Дзмітрыем і Юрыем Гурскімі ў 2015 годзе ў [[Беларусь|Беларусі]]. Асноўны офіс распрацоўкі кампаніі затым перамясціўся ў [[Вільня|Вільню]], а іх галаўны офіс знаходзіцца у [[Лондан]]е. У 2024 годзе кампанія прыцягнула $200 млн інвестыцый і ацэньваецца ў $1 млрд<ref>[https://techcrunch.com/2024/07/30/fertility-tracking-app-flo-health-raises-200m-at-a-1b-valuation/ techcrunch.com]</ref>. Дадаткам па жаночым здароўі, які выпусціла кампанія, штомесяц актыўна карыстаецца 68 млн чалавек. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Жаночае здароўе]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для iOS]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Android]] a7pfgq3swpd1lob94rw83zmhw97zds8 0 774258 5175949 5175504 2026-08-05T13:40:59Z DBatura 73587 5175949 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Наступленне ў Амхары |частка = [[Канфлікт у Амхары]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = з [[1 верасня]] [[2024]] |месца = штат Амхара, Эфіопія |прычына = |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Эфіопія}} |праціўнік2 = {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} У верасні [[2024]] года баевікі [[Фано (апалчэнне)|Фано]] пачалі наступленне ў [[Вобласць Амхара|рэгіёне Амхара]] ў [[Эфіопія|Эфіопіі]]. У выніку кампаніі былі захоплены некалькі ключавых гарадоў і стратэгічных раёнаў, у тым ліку горад [[Гондэр]] і памежны горад Метэма. == Храналогія == === 2024 === У верасні падраздзяленні Фано пачалі атакаваць шашу B30, імкнучыся прабіцца да дарогі C34, якая злучае Амхару з суседнім [[Судан|Суданам]]. Усяго паўстанцы здзейснілі восем нападаў уздоўж B30<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/africa-file-september-26-2024-fano-offensive-ethiopia%E2%80%99s-amhara-egypt-arms-somalia-rebel|title=Institute for the Study of War|website=Institute for the Study of War|access-date=2024-09-27|archive-date=2 кастрычніка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002160928/https://www.understandingwar.org/backgrounder/africa-file-september-26-2024-fano-offensive-ethiopia%E2%80%99s-amhara-egypt-arms-somalia-rebel|url-status=dead}}</ref>. 1 верасня пасля напружаных баёў баевікі захапілі стратэгічны горад [[Метэма]] на мяжы Эфіопіі і Судана, перакрыўшы найважнейшыя лініі пастаўкі паліва і харчавання. Рэшткі [[Узброеныя сілы Эфіопіі|ўрадавых войск]] былі вымушаныя адступіць за граніцу, дзе іх раззброілі суданскія ўлады<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://sudantribune.com/article290290/|title=Sudan closes Ethiopia border after Fano militia seizes town|author=|website=[[Sudan Tribune]]|date=September 2, 2024|access-date=September 2, 2024}}</ref>. 17 верасня атрады Фано разгарнулі наступленне на Гондэр<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://addisstandard.com/gonder-city-authorities-implicate-security-forces-involvement-in-surging-crimes-of-kidnapping-for-ransom-murder-pledge-to-crack-down/|title=Gonder City authorities implicate security forces' involvement in surging crimes of kidnapping for ransom, murder; pledge to crack down|author=|first=|website=[[Addis Standard]]|date=4 September 2024|access-date=5 September 2024}}</ref>. Для абароны горада УС Эфіопіі задзейнічалі [[Танк|танкі]], якія вялі баі ў густанаселеных раёнах<ref>{{Cite web|url=https://x.com/Amhara_News/status/1836149413900591513|title=Update 🚨: Footage showing ENDF tanks shooting at densely populated neighborhoods in Gondar as they lose control of the city.|author=Amhara News|website=X|date=September 17, 2024}}</ref>. Пасля цяжкіх баёў прадстаўнікі Фано заявілі, што ўзялі пад кантроль большую частку Гондэра<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://borkena.com/2024/09/17/gondar-mostly-under-fano-control-after-heavy-fighting-report/|title=Most part of Gondar reportedly under Fano control after heavy fighting|author=Account|website=Borkena Ethiopian News|date=17 September 2024|access-date=19 September 2024}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.ethiopiaobserver.com/2024/09/17/intense-fighting-erupts-between-in-gondar-and-surrounding-areas/|title=Intense fighting erupts in Gondar and surrounding areas|author=Observer|first=Ethiopia|website=Ethiopia Observer|date=17 September 2024|access-date=19 September 2024}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.voanews.com/a/nine-dead-in-renewed-fighting-in-ethiopia-s-amhara-region/7788651.html|title=Nine dead in renewed fighting in Ethiopia's Amhara region|website=Voice of America|date=17 September 2024|access-date=19 September 2024}}</ref><ref>{{Cite web|lang=am|url=https://www.bbc.com/amharic/articles/cj4dv94j97go|title=በጎንደር እና በአካባቢው ግጭቶች ሲካሄዱ መሰንበታቸውን ነዋሪዎች ተናገሩ|website=BBC News አማርኛ|date=17 September 2024|access-date=21 September 2024}}</ref>. У выніку сутыкненняў загінулі як мінімум дзевяць чалавек і больш за 30 атрымалі раненні<ref name=":0" />. У наступныя дні пасля захопу баевікі атакавалі гарады [[Азеза]] і [[Дэбарк]]. Да 21 верасня сілы Фано заявілі, што захапілі апошні пасля жорсткіх баёў з урадавымі сіламі<ref>https://x.com/Amhara_News/status/1836787060943753723</ref>. 21 верасня апалчэнцы Фано захапілі дарогу Рэма Шэва<ref>https://x.com/Amhara_News/status/1837535677975564473</ref>. Баевікі таксама здзейснілі 12 нападаў на дарогу B31, якая злучае [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебу]] і [[Бахр-Дар]]<ref name=":1"/>. 23 верасня апалчэнцы Фано заявілі, што пачалі наступленне на зону Паўночная Шэва<ref>https://x.com/Amhara_News/status/1838323215820816584</ref>. 1 кастрычніка Узброеныя сілы Эфіопіі і рэгіянальны ўрад Амхара абвясцілі ў сумеснай заяве аб узмацненні аперацый па забеспячэнні бяспекі<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-02 |title=ENDF, Amhara admin vow to 'intensify operations' against armed groups and figures embedded within gov't |url=https://addisstandard.com/endf-amhara-admin-vow-to-intensify-operations-against-armed-groups-figures-embedded-within-govt/ |access-date=2024-10-03 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>. На 3 кастрычніка працягваліся жорсткія баі ў некалькіх населеных пунктах Паўднёвага і Цэнтральнага Гондэра<ref name=":3">{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-03 |title=Heavy weapons assault in Amhara’s Central Gondar Zone claims 20 lives; fighting continues in South Gondar |url=https://addisstandard.com/heavy-weapons-assault-in-amharas-central-gondar-zone-claims-20-lives-fighting-continues-in-south-gondar/ |access-date=2024-10-03 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>. У цэнтральнай зоне Гондэра<ref name=":3"/> і зоне Заходняга Годжама таксама адбываліся жорсткія баі, асабліва ў горадзе Фінатэ Селам, які 5 кастрычніка быў узяты федэральнымі войскамі. На наступны дзень Фано спрабавала контратакаваць<ref name=":6">{{Cite web |last= |first= |date=8 October 2024 |title=Relentless warfare grips Amhara’s West Gojjam Zone; residents trapped amid fierce fighting between gov’t forces, Fano militia |url=https://addisstandard.com/relentless-warfare-grips-amharas-west-gojjam-zone-residents-trapped-amid-fierce-fighting-between-govt-forces-fano-militia/ |access-date=2024-10-09 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>. 13 кастрычніка адбыўся бой за горад Велдыя<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-15 |title=Woldia City endures night of heavy gunfire, mortar attacks last Sunday; residents still face 'restricted' movement |url=https://addisstandard.com/woldia-city-endures-night-of-heavy-gunfire-mortar-attacks-as-hostilities-soar-residents-still-face-restricted-movement/ |access-date=2024-10-18 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>. З 19 па 20 кастрычніка зафіксаваны сутыкненні за Дэбарк у зоне Паўночны Гондэр<ref>{{Cite news |date=2024-10-22 |title=Ethiopia: Intense Fighting Continues to Rattle Amhara Cities, Towns |url=https://allafrica.com/stories/202410220029.html |access-date=2024-10-22 |work=[[Addis Standard]] |language=en}}</ref>. 5 лістапада ў зоне Заходні Годжам урадавыя беспілотнікі нанеслі ўдар па навучальным лагеры праціўніка<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-11-07 |title=Drone strike, intense clashes in West Gojjam’s Durbete town claim civilian lives; residents report militants among dead |url=https://addisstandard.com/drone-strike-intense-clashes-in-west-gojjams-durbete-town-claim-civilian-lives-residents-report-militants-among-dead/ |access-date=2024-11-07 |website=Addis Standard |language=en-US}}</ref>. 9 лістапада горад Шэва Рабіт падвергнуўся моцнаму артылерыйскаму абстрэлу<ref>{{Cite web |date=2024-11-13 |title=Violent Clashes Grip Robit Town As Conflict Escalates In Amhara Region |url=https://addisstandard.com/violent-clashes-grip-robit-town-as-conflict-escalates-in-amhara-region/ |access-date=2024-11-14 |website=Addis Standard |language=en-US}}</ref>. === 2025 === 1 студзеня 2025 года паўстанцы заявілі пра ліквідацыю камандзіра 48-й дывізіі Сіл абароны Эфіопіі Тэка Мэкеба Махамеда і яго намесніка Тэрэза Гезу Бікіла<ref>{{Cite web |last=Account |date=2025-01-01 |title=Wollo Fano Claims Killing Senior Ethiopian Military Commander |url=https://borkena.com/2025/01/01/ethiopia-wollo-fano-claims-killing-senior-ethiopian-military-commander/ |access-date=2025-01-04 |website=Borkena Ethiopian News |language=en-US}}</ref>. 12 сакавіка, як паведамляецца, баевікі пачалі буйное наступленне ў рэгіёне Паўночнага Вола, а 16 сакавіка акружылі горад Вольдзія.<ref>{{Cite web |date=2025-03-12 |title=Wollo Fano Forces Reportedly Launch Major Offensive In Woldia Area |url=https://borkena.com/2025/03/12/ethiopia-wollo-fano-forces-reportedly-launch-major-offensive-in-woldia-area/ |access-date=2025-04-03 |website=Borkena |language=en |archive-date=3 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250403232219/https://borkena.com/2025/03/12/ethiopia-wollo-fano-forces-reportedly-launch-major-offensive-in-woldia-area/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-17 |title=Fano forces intensifying military operations in locations close to the city |url=https://borkena.com/2025/03/16/ethiopia-dessie-fano-forces-intensifying-military-operations/ |access-date=2025-04-03 |website=Borkena |language=en |archive-date=3 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250403232221/https://borkena.com/2025/03/16/ethiopia-dessie-fano-forces-intensifying-military-operations/ |url-status=live }}</ref> 22 сакавіка сілы ўрада заявілі, што за два дні сутыкненняў з 20 па 24 сакавіка яны забілі больш за 300 баевікоў. УС Эфіопіі заявілі, што 317 байцоў Фано былі забітыя і 125 параненыя, аднак паўстанцы заявілі, што армія «не забіла нават 30 іх байцоў».<ref>{{Cite web |title=Ethiopia's army claims to have killed 300 Fano fighters in renewed clashes |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/22/ethiopias-army-says-more-than-300-fano-fighters-killed-in-renewed-fighting |access-date=2025-04-13 |website=Al Jazeera |language=en |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603095328/https://www.aljazeera.com/news/2025/3/22/ethiopias-army-says-more-than-300-fano-fighters-killed-in-renewed-fighting |url-status=live }}</ref> 17 красавіка больш за 100 чалавек загінулі ў выніку ўдару эфіопскага беспілотніка ў зоне Усходні Годжам. Беспілотнікі ўразілі жыхароў вёскі каля пачатковай школы; дзясяткі целаў былі пахаваны ў брацкіх магілах у той жа дзень. Мясцовыя ўлады адмаўлялі гібель мірных жыхароў, сцвярджаючы, што ўдар быў нанесены па баевіках Фано.<ref>{{Cite web |last= |date=2025-04-24 |title=More than 100 people killed in drone strike in East Gojjam zone, Amhara region; eyewitnesses report civilian casualties |url=https://addisstandard.com/more-than-100-people-killed-in-drone-strike-in-east-gojam-zone-amhara-region-eyewitnesses-report-civilian-casualties/ |access-date=2025-05-04 |website=[[Addis Standard]] |language=en |archive-date=15 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250615162446/https://addisstandard.com/more-than-100-people-killed-in-drone-strike-in-east-gojam-zone-amhara-region-eyewitnesses-report-civilian-casualties/ |url-status=live }}</ref> == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-10-03}} [[Катэгорыя:Верасень 2024 года]] [[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] 8k2vu1hmgj1a5kxj369el3fgawq3osq 5175950 5175949 2026-08-05T13:41:38Z DBatura 73587 5175950 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Наступленне ў Амхары |частка = [[Канфлікт у Амхары]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = з [[1 верасня]] [[2024]] па [[17 красавіка]] [[2025]] |месца = штат Амхара, Эфіопія |прычына = |статус = перамога Фано |вынік = |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Эфіопія}} |праціўнік2 = {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} У верасні [[2024]] года баевікі [[Фано (апалчэнне)|Фано]] пачалі наступленне ў [[Вобласць Амхара|рэгіёне Амхара]] ў [[Эфіопія|Эфіопіі]]. У выніку кампаніі былі захоплены некалькі ключавых гарадоў і стратэгічных раёнаў, у тым ліку горад [[Гондэр]] і памежны горад Метэма. == Храналогія == === 2024 === У верасні падраздзяленні Фано пачалі атакаваць шашу B30, імкнучыся прабіцца да дарогі C34, якая злучае Амхару з суседнім [[Судан|Суданам]]. Усяго паўстанцы здзейснілі восем нападаў уздоўж B30<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/africa-file-september-26-2024-fano-offensive-ethiopia%E2%80%99s-amhara-egypt-arms-somalia-rebel|title=Institute for the Study of War|website=Institute for the Study of War|access-date=2024-09-27|archive-date=2 кастрычніка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002160928/https://www.understandingwar.org/backgrounder/africa-file-september-26-2024-fano-offensive-ethiopia%E2%80%99s-amhara-egypt-arms-somalia-rebel|url-status=dead}}</ref>. 1 верасня пасля напружаных баёў баевікі захапілі стратэгічны горад [[Метэма]] на мяжы Эфіопіі і Судана, перакрыўшы найважнейшыя лініі пастаўкі паліва і харчавання. Рэшткі [[Узброеныя сілы Эфіопіі|ўрадавых войск]] былі вымушаныя адступіць за граніцу, дзе іх раззброілі суданскія ўлады<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://sudantribune.com/article290290/|title=Sudan closes Ethiopia border after Fano militia seizes town|author=|website=[[Sudan Tribune]]|date=September 2, 2024|access-date=September 2, 2024}}</ref>. 17 верасня атрады Фано разгарнулі наступленне на Гондэр<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://addisstandard.com/gonder-city-authorities-implicate-security-forces-involvement-in-surging-crimes-of-kidnapping-for-ransom-murder-pledge-to-crack-down/|title=Gonder City authorities implicate security forces' involvement in surging crimes of kidnapping for ransom, murder; pledge to crack down|author=|first=|website=[[Addis Standard]]|date=4 September 2024|access-date=5 September 2024}}</ref>. Для абароны горада УС Эфіопіі задзейнічалі [[Танк|танкі]], якія вялі баі ў густанаселеных раёнах<ref>{{Cite web|url=https://x.com/Amhara_News/status/1836149413900591513|title=Update 🚨: Footage showing ENDF tanks shooting at densely populated neighborhoods in Gondar as they lose control of the city.|author=Amhara News|website=X|date=September 17, 2024}}</ref>. Пасля цяжкіх баёў прадстаўнікі Фано заявілі, што ўзялі пад кантроль большую частку Гондэра<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://borkena.com/2024/09/17/gondar-mostly-under-fano-control-after-heavy-fighting-report/|title=Most part of Gondar reportedly under Fano control after heavy fighting|author=Account|website=Borkena Ethiopian News|date=17 September 2024|access-date=19 September 2024}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.ethiopiaobserver.com/2024/09/17/intense-fighting-erupts-between-in-gondar-and-surrounding-areas/|title=Intense fighting erupts in Gondar and surrounding areas|author=Observer|first=Ethiopia|website=Ethiopia Observer|date=17 September 2024|access-date=19 September 2024}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.voanews.com/a/nine-dead-in-renewed-fighting-in-ethiopia-s-amhara-region/7788651.html|title=Nine dead in renewed fighting in Ethiopia's Amhara region|website=Voice of America|date=17 September 2024|access-date=19 September 2024}}</ref><ref>{{Cite web|lang=am|url=https://www.bbc.com/amharic/articles/cj4dv94j97go|title=በጎንደር እና በአካባቢው ግጭቶች ሲካሄዱ መሰንበታቸውን ነዋሪዎች ተናገሩ|website=BBC News አማርኛ|date=17 September 2024|access-date=21 September 2024}}</ref>. У выніку сутыкненняў загінулі як мінімум дзевяць чалавек і больш за 30 атрымалі раненні<ref name=":0" />. У наступныя дні пасля захопу баевікі атакавалі гарады [[Азеза]] і [[Дэбарк]]. Да 21 верасня сілы Фано заявілі, што захапілі апошні пасля жорсткіх баёў з урадавымі сіламі<ref>https://x.com/Amhara_News/status/1836787060943753723</ref>. 21 верасня апалчэнцы Фано захапілі дарогу Рэма Шэва<ref>https://x.com/Amhara_News/status/1837535677975564473</ref>. Баевікі таксама здзейснілі 12 нападаў на дарогу B31, якая злучае [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебу]] і [[Бахр-Дар]]<ref name=":1"/>. 23 верасня апалчэнцы Фано заявілі, што пачалі наступленне на зону Паўночная Шэва<ref>https://x.com/Amhara_News/status/1838323215820816584</ref>. 1 кастрычніка Узброеныя сілы Эфіопіі і рэгіянальны ўрад Амхара абвясцілі ў сумеснай заяве аб узмацненні аперацый па забеспячэнні бяспекі<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-02 |title=ENDF, Amhara admin vow to 'intensify operations' against armed groups and figures embedded within gov't |url=https://addisstandard.com/endf-amhara-admin-vow-to-intensify-operations-against-armed-groups-figures-embedded-within-govt/ |access-date=2024-10-03 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>. На 3 кастрычніка працягваліся жорсткія баі ў некалькіх населеных пунктах Паўднёвага і Цэнтральнага Гондэра<ref name=":3">{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-03 |title=Heavy weapons assault in Amhara’s Central Gondar Zone claims 20 lives; fighting continues in South Gondar |url=https://addisstandard.com/heavy-weapons-assault-in-amharas-central-gondar-zone-claims-20-lives-fighting-continues-in-south-gondar/ |access-date=2024-10-03 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>. У цэнтральнай зоне Гондэра<ref name=":3"/> і зоне Заходняга Годжама таксама адбываліся жорсткія баі, асабліва ў горадзе Фінатэ Селам, які 5 кастрычніка быў узяты федэральнымі войскамі. На наступны дзень Фано спрабавала контратакаваць<ref name=":6">{{Cite web |last= |first= |date=8 October 2024 |title=Relentless warfare grips Amhara’s West Gojjam Zone; residents trapped amid fierce fighting between gov’t forces, Fano militia |url=https://addisstandard.com/relentless-warfare-grips-amharas-west-gojjam-zone-residents-trapped-amid-fierce-fighting-between-govt-forces-fano-militia/ |access-date=2024-10-09 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>. 13 кастрычніка адбыўся бой за горад Велдыя<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-15 |title=Woldia City endures night of heavy gunfire, mortar attacks last Sunday; residents still face 'restricted' movement |url=https://addisstandard.com/woldia-city-endures-night-of-heavy-gunfire-mortar-attacks-as-hostilities-soar-residents-still-face-restricted-movement/ |access-date=2024-10-18 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>. З 19 па 20 кастрычніка зафіксаваны сутыкненні за Дэбарк у зоне Паўночны Гондэр<ref>{{Cite news |date=2024-10-22 |title=Ethiopia: Intense Fighting Continues to Rattle Amhara Cities, Towns |url=https://allafrica.com/stories/202410220029.html |access-date=2024-10-22 |work=[[Addis Standard]] |language=en}}</ref>. 5 лістапада ў зоне Заходні Годжам урадавыя беспілотнікі нанеслі ўдар па навучальным лагеры праціўніка<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-11-07 |title=Drone strike, intense clashes in West Gojjam’s Durbete town claim civilian lives; residents report militants among dead |url=https://addisstandard.com/drone-strike-intense-clashes-in-west-gojjams-durbete-town-claim-civilian-lives-residents-report-militants-among-dead/ |access-date=2024-11-07 |website=Addis Standard |language=en-US}}</ref>. 9 лістапада горад Шэва Рабіт падвергнуўся моцнаму артылерыйскаму абстрэлу<ref>{{Cite web |date=2024-11-13 |title=Violent Clashes Grip Robit Town As Conflict Escalates In Amhara Region |url=https://addisstandard.com/violent-clashes-grip-robit-town-as-conflict-escalates-in-amhara-region/ |access-date=2024-11-14 |website=Addis Standard |language=en-US}}</ref>. === 2025 === 1 студзеня 2025 года паўстанцы заявілі пра ліквідацыю камандзіра 48-й дывізіі Сіл абароны Эфіопіі Тэка Мэкеба Махамеда і яго намесніка Тэрэза Гезу Бікіла<ref>{{Cite web |last=Account |date=2025-01-01 |title=Wollo Fano Claims Killing Senior Ethiopian Military Commander |url=https://borkena.com/2025/01/01/ethiopia-wollo-fano-claims-killing-senior-ethiopian-military-commander/ |access-date=2025-01-04 |website=Borkena Ethiopian News |language=en-US}}</ref>. 12 сакавіка, як паведамляецца, баевікі пачалі буйное наступленне ў рэгіёне Паўночнага Вола, а 16 сакавіка акружылі горад Вольдзія.<ref>{{Cite web |date=2025-03-12 |title=Wollo Fano Forces Reportedly Launch Major Offensive In Woldia Area |url=https://borkena.com/2025/03/12/ethiopia-wollo-fano-forces-reportedly-launch-major-offensive-in-woldia-area/ |access-date=2025-04-03 |website=Borkena |language=en |archive-date=3 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250403232219/https://borkena.com/2025/03/12/ethiopia-wollo-fano-forces-reportedly-launch-major-offensive-in-woldia-area/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-17 |title=Fano forces intensifying military operations in locations close to the city |url=https://borkena.com/2025/03/16/ethiopia-dessie-fano-forces-intensifying-military-operations/ |access-date=2025-04-03 |website=Borkena |language=en |archive-date=3 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250403232221/https://borkena.com/2025/03/16/ethiopia-dessie-fano-forces-intensifying-military-operations/ |url-status=live }}</ref> 22 сакавіка сілы ўрада заявілі, што за два дні сутыкненняў з 20 па 24 сакавіка яны забілі больш за 300 баевікоў. УС Эфіопіі заявілі, што 317 байцоў Фано былі забітыя і 125 параненыя, аднак паўстанцы заявілі, што армія «не забіла нават 30 іх байцоў».<ref>{{Cite web |title=Ethiopia's army claims to have killed 300 Fano fighters in renewed clashes |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/22/ethiopias-army-says-more-than-300-fano-fighters-killed-in-renewed-fighting |access-date=2025-04-13 |website=Al Jazeera |language=en |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603095328/https://www.aljazeera.com/news/2025/3/22/ethiopias-army-says-more-than-300-fano-fighters-killed-in-renewed-fighting |url-status=live }}</ref> 17 красавіка больш за 100 чалавек загінулі ў выніку ўдару эфіопскага беспілотніка ў зоне Усходні Годжам. Беспілотнікі ўразілі жыхароў вёскі каля пачатковай школы; дзясяткі целаў былі пахаваны ў брацкіх магілах у той жа дзень. Мясцовыя ўлады адмаўлялі гібель мірных жыхароў, сцвярджаючы, што ўдар быў нанесены па баевіках Фано.<ref>{{Cite web |last= |date=2025-04-24 |title=More than 100 people killed in drone strike in East Gojjam zone, Amhara region; eyewitnesses report civilian casualties |url=https://addisstandard.com/more-than-100-people-killed-in-drone-strike-in-east-gojam-zone-amhara-region-eyewitnesses-report-civilian-casualties/ |access-date=2025-05-04 |website=[[Addis Standard]] |language=en |archive-date=15 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250615162446/https://addisstandard.com/more-than-100-people-killed-in-drone-strike-in-east-gojam-zone-amhara-region-eyewitnesses-report-civilian-casualties/ |url-status=live }}</ref> == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-10-03}} [[Катэгорыя:Верасень 2024 года]] [[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] 6avvvm3p1hrd3tj2qmdiy96sedgpfoj 5175952 5175950 2026-08-05T13:42:25Z DBatura 73587 DBatura перанёс старонку [[Наступленне ў Амхары (2024)]] у [[Наступленне ў Амхары (2024—2025)]] 5175950 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Наступленне ў Амхары |частка = [[Канфлікт у Амхары]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = з [[1 верасня]] [[2024]] па [[17 красавіка]] [[2025]] |месца = штат Амхара, Эфіопія |прычына = |статус = перамога Фано |вынік = |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Эфіопія}} |праціўнік2 = {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} У верасні [[2024]] года баевікі [[Фано (апалчэнне)|Фано]] пачалі наступленне ў [[Вобласць Амхара|рэгіёне Амхара]] ў [[Эфіопія|Эфіопіі]]. У выніку кампаніі былі захоплены некалькі ключавых гарадоў і стратэгічных раёнаў, у тым ліку горад [[Гондэр]] і памежны горад Метэма. == Храналогія == === 2024 === У верасні падраздзяленні Фано пачалі атакаваць шашу B30, імкнучыся прабіцца да дарогі C34, якая злучае Амхару з суседнім [[Судан|Суданам]]. Усяго паўстанцы здзейснілі восем нападаў уздоўж B30<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/africa-file-september-26-2024-fano-offensive-ethiopia%E2%80%99s-amhara-egypt-arms-somalia-rebel|title=Institute for the Study of War|website=Institute for the Study of War|access-date=2024-09-27|archive-date=2 кастрычніка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002160928/https://www.understandingwar.org/backgrounder/africa-file-september-26-2024-fano-offensive-ethiopia%E2%80%99s-amhara-egypt-arms-somalia-rebel|url-status=dead}}</ref>. 1 верасня пасля напружаных баёў баевікі захапілі стратэгічны горад [[Метэма]] на мяжы Эфіопіі і Судана, перакрыўшы найважнейшыя лініі пастаўкі паліва і харчавання. Рэшткі [[Узброеныя сілы Эфіопіі|ўрадавых войск]] былі вымушаныя адступіць за граніцу, дзе іх раззброілі суданскія ўлады<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://sudantribune.com/article290290/|title=Sudan closes Ethiopia border after Fano militia seizes town|author=|website=[[Sudan Tribune]]|date=September 2, 2024|access-date=September 2, 2024}}</ref>. 17 верасня атрады Фано разгарнулі наступленне на Гондэр<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://addisstandard.com/gonder-city-authorities-implicate-security-forces-involvement-in-surging-crimes-of-kidnapping-for-ransom-murder-pledge-to-crack-down/|title=Gonder City authorities implicate security forces' involvement in surging crimes of kidnapping for ransom, murder; pledge to crack down|author=|first=|website=[[Addis Standard]]|date=4 September 2024|access-date=5 September 2024}}</ref>. Для абароны горада УС Эфіопіі задзейнічалі [[Танк|танкі]], якія вялі баі ў густанаселеных раёнах<ref>{{Cite web|url=https://x.com/Amhara_News/status/1836149413900591513|title=Update 🚨: Footage showing ENDF tanks shooting at densely populated neighborhoods in Gondar as they lose control of the city.|author=Amhara News|website=X|date=September 17, 2024}}</ref>. Пасля цяжкіх баёў прадстаўнікі Фано заявілі, што ўзялі пад кантроль большую частку Гондэра<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://borkena.com/2024/09/17/gondar-mostly-under-fano-control-after-heavy-fighting-report/|title=Most part of Gondar reportedly under Fano control after heavy fighting|author=Account|website=Borkena Ethiopian News|date=17 September 2024|access-date=19 September 2024}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.ethiopiaobserver.com/2024/09/17/intense-fighting-erupts-between-in-gondar-and-surrounding-areas/|title=Intense fighting erupts in Gondar and surrounding areas|author=Observer|first=Ethiopia|website=Ethiopia Observer|date=17 September 2024|access-date=19 September 2024}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.voanews.com/a/nine-dead-in-renewed-fighting-in-ethiopia-s-amhara-region/7788651.html|title=Nine dead in renewed fighting in Ethiopia's Amhara region|website=Voice of America|date=17 September 2024|access-date=19 September 2024}}</ref><ref>{{Cite web|lang=am|url=https://www.bbc.com/amharic/articles/cj4dv94j97go|title=በጎንደር እና በአካባቢው ግጭቶች ሲካሄዱ መሰንበታቸውን ነዋሪዎች ተናገሩ|website=BBC News አማርኛ|date=17 September 2024|access-date=21 September 2024}}</ref>. У выніку сутыкненняў загінулі як мінімум дзевяць чалавек і больш за 30 атрымалі раненні<ref name=":0" />. У наступныя дні пасля захопу баевікі атакавалі гарады [[Азеза]] і [[Дэбарк]]. Да 21 верасня сілы Фано заявілі, што захапілі апошні пасля жорсткіх баёў з урадавымі сіламі<ref>https://x.com/Amhara_News/status/1836787060943753723</ref>. 21 верасня апалчэнцы Фано захапілі дарогу Рэма Шэва<ref>https://x.com/Amhara_News/status/1837535677975564473</ref>. Баевікі таксама здзейснілі 12 нападаў на дарогу B31, якая злучае [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебу]] і [[Бахр-Дар]]<ref name=":1"/>. 23 верасня апалчэнцы Фано заявілі, што пачалі наступленне на зону Паўночная Шэва<ref>https://x.com/Amhara_News/status/1838323215820816584</ref>. 1 кастрычніка Узброеныя сілы Эфіопіі і рэгіянальны ўрад Амхара абвясцілі ў сумеснай заяве аб узмацненні аперацый па забеспячэнні бяспекі<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-02 |title=ENDF, Amhara admin vow to 'intensify operations' against armed groups and figures embedded within gov't |url=https://addisstandard.com/endf-amhara-admin-vow-to-intensify-operations-against-armed-groups-figures-embedded-within-govt/ |access-date=2024-10-03 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>. На 3 кастрычніка працягваліся жорсткія баі ў некалькіх населеных пунктах Паўднёвага і Цэнтральнага Гондэра<ref name=":3">{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-03 |title=Heavy weapons assault in Amhara’s Central Gondar Zone claims 20 lives; fighting continues in South Gondar |url=https://addisstandard.com/heavy-weapons-assault-in-amharas-central-gondar-zone-claims-20-lives-fighting-continues-in-south-gondar/ |access-date=2024-10-03 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>. У цэнтральнай зоне Гондэра<ref name=":3"/> і зоне Заходняга Годжама таксама адбываліся жорсткія баі, асабліва ў горадзе Фінатэ Селам, які 5 кастрычніка быў узяты федэральнымі войскамі. На наступны дзень Фано спрабавала контратакаваць<ref name=":6">{{Cite web |last= |first= |date=8 October 2024 |title=Relentless warfare grips Amhara’s West Gojjam Zone; residents trapped amid fierce fighting between gov’t forces, Fano militia |url=https://addisstandard.com/relentless-warfare-grips-amharas-west-gojjam-zone-residents-trapped-amid-fierce-fighting-between-govt-forces-fano-militia/ |access-date=2024-10-09 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>. 13 кастрычніка адбыўся бой за горад Велдыя<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-15 |title=Woldia City endures night of heavy gunfire, mortar attacks last Sunday; residents still face 'restricted' movement |url=https://addisstandard.com/woldia-city-endures-night-of-heavy-gunfire-mortar-attacks-as-hostilities-soar-residents-still-face-restricted-movement/ |access-date=2024-10-18 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}</ref>. З 19 па 20 кастрычніка зафіксаваны сутыкненні за Дэбарк у зоне Паўночны Гондэр<ref>{{Cite news |date=2024-10-22 |title=Ethiopia: Intense Fighting Continues to Rattle Amhara Cities, Towns |url=https://allafrica.com/stories/202410220029.html |access-date=2024-10-22 |work=[[Addis Standard]] |language=en}}</ref>. 5 лістапада ў зоне Заходні Годжам урадавыя беспілотнікі нанеслі ўдар па навучальным лагеры праціўніка<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-11-07 |title=Drone strike, intense clashes in West Gojjam’s Durbete town claim civilian lives; residents report militants among dead |url=https://addisstandard.com/drone-strike-intense-clashes-in-west-gojjams-durbete-town-claim-civilian-lives-residents-report-militants-among-dead/ |access-date=2024-11-07 |website=Addis Standard |language=en-US}}</ref>. 9 лістапада горад Шэва Рабіт падвергнуўся моцнаму артылерыйскаму абстрэлу<ref>{{Cite web |date=2024-11-13 |title=Violent Clashes Grip Robit Town As Conflict Escalates In Amhara Region |url=https://addisstandard.com/violent-clashes-grip-robit-town-as-conflict-escalates-in-amhara-region/ |access-date=2024-11-14 |website=Addis Standard |language=en-US}}</ref>. === 2025 === 1 студзеня 2025 года паўстанцы заявілі пра ліквідацыю камандзіра 48-й дывізіі Сіл абароны Эфіопіі Тэка Мэкеба Махамеда і яго намесніка Тэрэза Гезу Бікіла<ref>{{Cite web |last=Account |date=2025-01-01 |title=Wollo Fano Claims Killing Senior Ethiopian Military Commander |url=https://borkena.com/2025/01/01/ethiopia-wollo-fano-claims-killing-senior-ethiopian-military-commander/ |access-date=2025-01-04 |website=Borkena Ethiopian News |language=en-US}}</ref>. 12 сакавіка, як паведамляецца, баевікі пачалі буйное наступленне ў рэгіёне Паўночнага Вола, а 16 сакавіка акружылі горад Вольдзія.<ref>{{Cite web |date=2025-03-12 |title=Wollo Fano Forces Reportedly Launch Major Offensive In Woldia Area |url=https://borkena.com/2025/03/12/ethiopia-wollo-fano-forces-reportedly-launch-major-offensive-in-woldia-area/ |access-date=2025-04-03 |website=Borkena |language=en |archive-date=3 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250403232219/https://borkena.com/2025/03/12/ethiopia-wollo-fano-forces-reportedly-launch-major-offensive-in-woldia-area/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-17 |title=Fano forces intensifying military operations in locations close to the city |url=https://borkena.com/2025/03/16/ethiopia-dessie-fano-forces-intensifying-military-operations/ |access-date=2025-04-03 |website=Borkena |language=en |archive-date=3 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250403232221/https://borkena.com/2025/03/16/ethiopia-dessie-fano-forces-intensifying-military-operations/ |url-status=live }}</ref> 22 сакавіка сілы ўрада заявілі, што за два дні сутыкненняў з 20 па 24 сакавіка яны забілі больш за 300 баевікоў. УС Эфіопіі заявілі, што 317 байцоў Фано былі забітыя і 125 параненыя, аднак паўстанцы заявілі, што армія «не забіла нават 30 іх байцоў».<ref>{{Cite web |title=Ethiopia's army claims to have killed 300 Fano fighters in renewed clashes |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/22/ethiopias-army-says-more-than-300-fano-fighters-killed-in-renewed-fighting |access-date=2025-04-13 |website=Al Jazeera |language=en |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603095328/https://www.aljazeera.com/news/2025/3/22/ethiopias-army-says-more-than-300-fano-fighters-killed-in-renewed-fighting |url-status=live }}</ref> 17 красавіка больш за 100 чалавек загінулі ў выніку ўдару эфіопскага беспілотніка ў зоне Усходні Годжам. Беспілотнікі ўразілі жыхароў вёскі каля пачатковай школы; дзясяткі целаў былі пахаваны ў брацкіх магілах у той жа дзень. Мясцовыя ўлады адмаўлялі гібель мірных жыхароў, сцвярджаючы, што ўдар быў нанесены па баевіках Фано.<ref>{{Cite web |last= |date=2025-04-24 |title=More than 100 people killed in drone strike in East Gojjam zone, Amhara region; eyewitnesses report civilian casualties |url=https://addisstandard.com/more-than-100-people-killed-in-drone-strike-in-east-gojam-zone-amhara-region-eyewitnesses-report-civilian-casualties/ |access-date=2025-05-04 |website=[[Addis Standard]] |language=en |archive-date=15 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250615162446/https://addisstandard.com/more-than-100-people-killed-in-drone-strike-in-east-gojam-zone-amhara-region-eyewitnesses-report-civilian-casualties/ |url-status=live }}</ref> == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-10-03}} [[Катэгорыя:Верасень 2024 года]] [[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] 6avvvm3p1hrd3tj2qmdiy96sedgpfoj 0 781292 5175955 4931173 2026-08-05T13:49:10Z Emilia Noah 155537 /* Футбол */ Месца правядзення, а не пераможца. 5175955 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі спорта|2006}} '''[[2006]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Спорт|спартыўных]] падзей. == Каляндар падзей == == Футбол == * [[9 чэрвеня]]—[[9 ліпеня]] — [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|чэмпіянат свету]] ([[Германія]]) == Нарадзіліся == == Памерлі == == Крыніцы == {{Крыніцы}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2006 год у спорце|*]] lde1r11a09pq7penv1jps00svl6qsxz 0 782197 5176302 4937031 2026-08-06T08:53:07Z DzBar 156353 шаблон 5176302 wikitext text/x-wiki {{Зброевы патрон}} '''.38 ACP''' (''Automatic Colt Pistol'', '''.38 Auto''', '''9×23мм SR''') — [[патрон]] цэнтральнага ўзгарання з паўфланцавай гільзай, створаны ў [[ЗША]] для выкарыстання ў самазарадным пісталеце [[Colt M1900]]. У далейшым паслужыў асновай для стварэння больш магутнага патрона [[.38 Super]] з аднолькавымі памерамі [[Гільза|гільзы]]. == Гісторыя == .38 ACP — пісталетны патрон з паўколам, распрацаваны Джонам Браўнінгам. Упершыню ён быў выкарыстаны ў прататыпе пісталета [[Colt Model 1897]]. Патрон у завершаным варыянце быў шырока прадстаўлены ў 1900 годзе разам з пісталетам [[Colt M1900]]. Першапачатковыя варыянты патрона валодалі значнай магутнасцю для свайго часу. Пазней магутнасць патрона прыйшлося паменшыць з-за моцнага зносу зброі. Продаж патронаў .38 ACP нязначна выраслі падчас зброевага буму 1950-х, 1960-х і 1970-х гадоў, паколькі патроны падыходзілі для іспанскіх пісталетаў, такіх як [[Astra 400]] (хоць яны і былі пад патрон [[9×23 мм Largo]]). Метрычнае абазначэнне патрона — 9×23 мм SR (паўабодкавы), які не варта блытаць з іншымі патронамі [[9×23 мм Ларго]] ці [[9×23 мм Steyr]]. == Характарыстыкі == Патрон значна пераўзыходзіць па магутнасці такія патроны як [[9×17 мм]] і [[9×18 мм|9×18 мм ПМ]], і набліжаецца па магутнасці да [[9×19 мм Парабэлум]] і [[9×23 мм Ларго]]. У пачатковых варыянтах быў здольны разагнаць кулю масай 8,4 г (130 [[гран]]) да 380 м/с, а пры выкарыстанні эксперыментальнага зарада пачатковая хуткасць кулі дасягала 410 м/с. Аднак гэта згубна адбівалася на канструкцыі пісталета [[Colt M1900]] і пасля магутнасць парахавога зарада прыйшлося значна паменшыць, і неўзабаве хуткасці былі зніжаны да ўзроўню ніжэй 370 м/с. Наступныя камерцыйныя зарады значна адрозніваліся па магутнасці пачынаючы ад 300 да 360 м/c. == Тыпы куль == Маецца два тыпу куль для патрона: * Абалонкавая (FMJ) — маса ад 7 да 8 грам. * Экспансіўная (JHP) — маса 8 грам. == Спасылкі == * [http://smith-wessonforum.com/ammo/239353-38-auto-38acp.html .38 ACP] {{ізаляваны артыкул|date=2025-02-06}} [[Катэгорыя:Colt]] [[Катэгорыя:Патроны]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1900 годзе]] ifazg6arii0za1q4myvkib8r8w68owo 0 783073 5175912 4939733 2026-08-05T12:35:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175912 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Бутрым Няміра |Назва-арыгінал = |Выява = |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = п’еса |Аўтар = [[Францішак Аляхновіч]] |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = [[1916]] |Публікацыя = |Асобнае выданне = |Выдавецтва = |Серыя = |Колькасць старонак = |Ілюстратар = |Афармленне = |Пераклад = |Перакладчык = |Носьбіт = |Папярэдні твор = |Наступны твор = |ISBN = |Электронная версія = |Вікікрыніцы-тэкст = }} «'''Бутрым Няміра'''» — двухактавая [[п’еса]] беларускага драматурга [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]], напісаная ў [[1906]] годзе паводле легенды [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] «[[Каменная труна]]». == Сюжэт == Ф. Аляхновіч даволі свабодна выкарыстаў сюжэт легенды. У варыянце Ластоўскага асноўны ўпор рабіўся на традыцыйны любоўны трохвугольнік, куды ўваходзілі Бутрым Няміра, яго жонка Мара і баярыч Стаўра Рамашковіч. У Аляхновіча забойства Рамашковіча і смерці Мары зведзена да невялічкага эпізоду: аб расправе з падданым і смерці жонкі апавядаў сам Няміра. Значна больш увагі драматург удзяліў уласна створаным персанажам, якія ў сюжэце легенды не фігуравалі<ref name=a32/>. Як адзначае [[У. Ковель]], асноўны маральна-рэлігійны матыў «Каменнай труны» — ідэя абавязковага пакарання за [[грэх|грахоўнасць]] і нераскаянне была злучана з зусім іншай пабудовай мастацкага вобраза<ref name=a32>Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя. У 4 т. Т. 1. 1901—1920 / Нац. акад. навук Беларусі. Ін-т. літ. імя. Я. Купалы. — 2-е выд. — Мн.: Беларуская навука, 2001. — С. 349. — 583 с.</ref>. == Ацэнкі == [[Максім Гарэцкі]] ў сваёй «[[Гісторыя беларускай літаратуры (Гарэцкі)|Гісторыі беларускай літаратуры]]» адзначыў наступныя якасці п’есы: {{пачатак цытаты}} Яна мае высокія літаратурныя і сцэнічныя вартасці. Як твор літаратурны, п’еса выдаецца сваёй стылізаванасцю, прыгажством мовы (хоць і не старыннай), пэўнасцю псіхалагічных абрысовак, стульнасцю і адзінствам у развіцці падзей. Як твор сцэнічны, яна азначаецца дасканаласцю тэхнікі і колькімі харошымі з мастацкага боку эфектамі. Апрача таго, п’еса «Бутрым Няміра», быць можа, паміма свядомага жадання яе аўтара, — дужа ясная і сакавітая ілюстрацыя сацыяльных злыдняў. Яна сведчыць што коранем усялякіх ліхадзействаў у адносінах людзей ёсць благі сацыяльны парадак, які стварае Бутрыма Няміру (прататып [[Іван Грозны|Івана Грознага]])<ref>{{кніга|аўтар = [[Максім Гарэцкі|Гарэцкі, М.]]|частка = Бутрым Няміра|загаловак = Гісторыя беларускае літэратуры|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = Выданьне другое (папраўленае)|месца = Вільня|выдавецтва = Віленскае выдавецтва Б. Клецкіна|год = 1921|том = |старонкі = 196|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} </ref>. {{канец цытаты}} == Бібліяграфія == * {{кніга|аўтар =Francišak Alachnowič.|частка = |загаловак =Butrym Niamira: inscienizawanaja lehienda W. Łastoŭskaha «Kamiennaja truna»|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =[[Вільня|Wilnia]]|выдавецтва = |год =1918 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{артыкул| аўтар =Францішак Аляхновіч. | загаловак =Бутрым Няміра. (Драма. Акт 1). | арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = | аўтар выдання = | выданне =Выпісы з беларускае літаратуры. Новы і найноўшы кругабегі | тып =уложана спецыяльнай камісіяй пры выдавецтве | месца =[[Менск]]| выдавецтва =[[Савецкая Беларусь (выдавецтва)|Савецкая Беларусь]] | год =1923 | выпуск = | том = | нумар = | старонкі = —| isbn = | issn = }} * {{кніга|аўтар =Францішак Аляхновіч.|частка = |загаловак =Выбраныя творы. Драматургія; Проза; Вершы; Публіцыстыка; Лісты; Тэатразнаўства; Успаміны |арыгінал = |спасылка = |адказны =укладанне, прадмова [[Анатоль Сабалеўскі|Анатоля Сабалеўскага]] ; каментарый Генадзя Кажамякіна |выданне = |месца ={{Мн.}}|выдавецтва =[[Беларускі кнігазбор]] |год =2005 |том = |старонкі =|старонак =541 |серыя =Беларускі кнігазбор. Серыя 1, Мастацкая літаратура |isbn =985-504-005-8 |тыраж =1200 }} === Крытыка, рэцэнзіі === * {{артыкул| аўтар =[[Змітрок Бядуля|Тутэйшы.]] | загаловак =Весткі з краю: Радашковічы. 23 чэрвеня. | спасылка =https://kamunikat.org/?pubid=46027 | мова = | выданне =[[Беларускі шлях (1918)|Беларускі шлях]] | тып =газета | год =1918, 11 ліпня | том = | нумар =87 | старонкі =2| issn = }} * {{артыкул | аўтар =[[Зміцер Жылуновіч|Знаёмы]] | загаловак =Беларускі тэатр. | спасылка =https://kamunikat.org/?pubid=46030 | мова = | выданне =[[Беларускі шлях (1918)|Беларускі шлях]] | тып =газета | год =1918, 16 ліпня | том = | нумар =90 | старонкі =2 | issn = | archive-date =28 ліпеня 2023 | archive-url =https://web.archive.org/web/20230728035116/https://kamunikat.org/?pubid=46030 }} * {{артыкул | аўтар =[[Змітрок Бядуля|З. Б.]] | загаловак =Нататкі. Народная творчасьць і новае беларускае красное пісьменства. | спасылка =https://kamunikat.org/?pubid=46031 | мова = | выданне =[[Беларускі шлях (1918)|Беларускі шлях]] | тып =газета | год =1918, 17 ліпня | том = | нумар =91 | старонкі =2 | issn = | archive-date =28 ліпеня 2023 | archive-url =https://web.archive.org/web/20230728035707/https://kamunikat.org/?pubid=46031 }} * {{артыкул| аўтар =Сачун. | загаловак =«Бутрым Няміра» Ф. Аляхновіча | спасылка = | мова = | выданне =[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]] | тып =газета | год =1921, 26 ліпеня | том = | нумар = | старонкі = | issn = }} * {{кніга|аўтар =[[Максім Гарэцкі]].|частка = |загаловак =Гісторыя беларускае літэратуры |арыгінал = |спасылка =https://knihi.com/Maksim_Harecki/Historyja_bielaruskaje_literatury.html#5 |адказны = |выданне =Выданьне другое (папраўленае).|месца =[[Вільня]]|выдавецтва = [[Віленскае выдавецтва Б. Клецкіна]]|год =1921 |том = |старонкі =196 |старонак =207 |серыя = |isbn = |тыраж = }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Творы Францішка Аляхновіча}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:П’есы Францішка Аляхновіча]] [[Катэгорыя:Творы 1916 года]] q5szsvwelu9paktj7zkd12l68y2odur 0 788406 5176114 5146080 2026-08-05T21:46:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176114 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Казлоўская}} {{цёзкі2|Шапіра}} {{Пісьменнік | Імя = Валянціна Казлоўская | Арыгінал імя = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = {{ДН|6|8|1907}} | Месца нараджэння = [[Рыга]], [[Ліфляндская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = {{ДС|31|3|1938}} | Месца смерці = [[Мінск|Менск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[СССР]] | Род дзейнасці = [[паэтэса]], [[пісьменніца]], [[перакладчыца]], [[Фалькларыстыка|фалькларыстка]] | Мова твораў = [[беларуская мова|беларуская]] | Жанр = [[паэзія]], [[проза]] | Псеўданімы = ''Лясная Кветка'' | Гады актыўнасці = з 1923 }} '''Валянці́на Гера́сімаўна Казло́ўская''' (у шлюбе '''Шапіра'''; {{ДН|6|8|1907}}, [[Рыга]] — {{ДС|31|3|1938}}, [[Мінск|Менск]]) — беларуская [[паэтэса]], [[пісьменніца]], [[перакладчыца]], [[Фалькларыстыка|фалькларыстка]]. Актыўная ўдзельніца беларускага нацыянальна-культурнага руху ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Паходжанне і жыццё ў Латвіі === Нарадзілася 6 жніўня 1907 года<ref name=":5">{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1659314331884004 |title=Метрическая запись о рождении (6 августа) и крещении (26 августа) Валентины Козловской в рижской Всесвятской церкви, 1907 г. |author=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]] |date=2026-04-26 |website=Запісы беларусаведа |accessdate=24 мая 2026 |lang=ru}}</ref> ў [[Рыга|Рызе]]<ref name=":2">{{cite web |url=https://www.bkc.daugavpils.lv/be/11-newsru/128-200317 |title=Адбудзецца прэм'ера спектакля паводле твора Валянціны Казлоўскай |date=2017-03-20 |website=www.bkc.daugavpils.lv |accessdate=24 мая 2026 |lang=be}}</ref> (паводле іншых звестак — у вёсцы Луні [[Люцынскі павет|Люцынскага павета]]). Бацькі былі праваслаўнымі сялянамі з вёскі [[Мікалаевічы (Смалявіцкі раён)|Мікалаевічы]] Смалявіцкай воласці Барысаўскага павета Мінскай губерні — Герасім Іванаў Казлоўскі і Юлія Станіславава<ref name=":5" />. Існуе таксама версія, што сям’я валодала ўласным [[хутар]]ом у [[Латгалія|Латгаліі]] на мяжы з сучаснай Беларуссю<ref name=":2" />. Дзяўчынка была ахрышчана 26 жніўня 1907 года ў рыжскай Усясвяцкай царкве<ref name=":5" />. Скончыла беларускую сярэднюю школу ў Латвіі<ref name=":4">{{cite web |url=https://kamunikat.org/zapisy-belaruskaga-instytutu-navuki-y-mastatstva-29 |title=Запісы 29 |website=Kamunikat.org |accessdate=24 мая 2026 |lang=be |archive-date=8 лютага 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208112934/https://kamunikat.org/zapisy-belaruskaga-instytutu-navuki-y-mastatstva-29 |url-status=dead }}</ref>. Навучалася ў гімназіях Рыгі і [[Лудза|Люцына]], дзе і пачала сваю літаратурную і грамадскую дзейнасць. Выступала ў якасці артысткі ў мясцовых беларускіх тэатральных гуртках<ref>[[Латвійскі дзяржаўны гістарычны архіў|Latvijas Valsts vēstures arhīvs]] (LVVA). F. 1747, ap. 1, l. 19, lp. 142.</ref>. З'яўлялася актыўнай удзельніцай [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ), дзе стала вядомай дзякуючы сваім вершам і публікацыям{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=118}}. Адначасова яна належала да падпольнай арганізацыі, якая пераследавалася латвійскімі ўладамі за прапаганду сепаратызму і сувязі з камуністамі<ref name=":4" />. У 1926 годзе скончыла [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскую дзяржаўную беларускую гімназію]] разам з іншымі вядомымі дзеячамі, такімі як [[Пётра Мірановіч]] і [[Пятро Журкоўскі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=41}}. У 1927 годзе скончыла Беларускія настаўніцкія курсы ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]]. Разумеючы, што ў Латвіі ёй будзе цяжка працягнуць адукацыю з-за матэрыяльных і палітычных прычын, Валянціна рабіла спробы атрымаць стыпендыю ад чэхаславацкага ўрада для навучання ў Празе, дзе планавала вывучаць педагогіку{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=141}}. Аднак яна не змагла туды выехаць. === Пераезд у БССР і рэпрэсіі === Восенню 1927 года, дзякуючы асабістаму спрыянню [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]] і [[Янка Купала|Янкі Купалы]], Валянціна Казлоўская атрымала магчымасць пераехаць у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкую Беларусь]] для працягу адукацыі<ref name=":1">[https://www.instagram.com/p/Cy0xR5YIafe Валянціна Герасімаўна Казлоўская (19.08.1907 — 31.03.1938)]</ref><ref name=":4" />{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=138}}. На момант ад'езду яе бацька ўжо памёр, а паралізаваная маці засталася на апецы старэйшай сястры Марыі, якая працавала настаўніцай у беларускіх школах Латгаліі<ref name=":4" />. У [[Мінск|Менску]] Валянціна паступіла ў [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Беларускі дзяржаўны медыцынскі інстытут]]. Яна ўступіла ў камсамол і працягвала актыўную грамадскую дзейнасць. Падчас вучобы пазнаёмілася са сваім будучым мужам Майсеем Шапірам, за якога неўзабаве выйшла замуж<ref name=":4" />. У 1931 годзе паспяхова скончыла інстытут і атрымала дыплом урача<ref name=":1" />. Пасля заканчэння вучобы працавала лекарам у раённай бальніцы ў [[Тураў|Тураве]], нейкі час жыла ў Менску<ref name=":1" />. Затым была пераведзена на працу ў амбулаторыю ваеннага гарадка № 55 у мястэчку [[Урэчча (Любанскі раён)|Урэчча]] (цяпер [[Любанскі раён]]), дзе яе муж служыў ваенным лекарам<ref name=":3">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ШАПІРА-КАЗЛОЎСКАЯ Валянціна Герасімаўна}}</ref>. У сям’і нарадзілася двое сыноў<ref name=":1" />. У перыяд [[Вялікі тэрор|Вялікага тэрору]] Валянціна Казлоўская была арыштавана [[НКУС]] 12 снежня 1937 года<ref name=":0">{{cite web |url=https://by.openlist.wiki/%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%B0_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0_(1907) |title=Шапіра Валянціна Герасімаўна (1907) |website=Адкрыты спіс |accessdate=24 мая 2026 |lang=be}}</ref>. Яе беспадстаўна абвінавацілі ў тым, што яна была завербаваная латвійскімі спецслужбамі яшчэ ў 1927 годзе ў Рызе і прыбыла ў СССР са шпіёнскімі заданнямі, дзе пад псеўданімам «Лясная кветка» нібыта збірала і перадавала Латвіі сакрэтныя звесткі<ref name=":4" />. 11 сакавіка 1938 года пастановай НКУС СССР і Пракурора СССР яна была асуджана да [[Вышэйшая мера пакарання|вышэйшай меры пакарання]] (расстрэлу) за шпіянаж на карысць Латвіі (паводле артыкула 68 [[Крымінальны кодэкс БССР|Крымінальнага кодэкса БССР]]). Прысуд быў прыведзены ў выкананне 31 сакавіка 1938 года ў Менскай турме. Рэабілітаваная 19 мая 1960 года. Асабовая справа Валянціны Казлоўскай (№ 16427-с) захоўваецца ў [[Архіў Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|архіве КДБ Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />. == Творчасць == Літаратурную дзейнасць пачала ў 1923 годзе<ref>Анталогія беларускай жаночай паэзіі міжваеннага перыяду / укладанне, каментары Аксаны Данільчык, Віктара Жыбуля. — Мінск: [[Кнігазбор]], 2017, с. 320.</ref>. Свае арыгінальныя вершы, прозу і запісы беларускага фальклору публікавала пад уласным прозвішчам і пад псеўданімам ''Лясная Кветка''. Друкавалася ў вучнёўскіх часопісах Латвіі: «Ластаўка» (1923—1924, Люцын) і «Школьная праца» (выданне Дзвінскай гімназіі). Яе вершы змяшчаліся ў альманаху маладых паэтаў «Першы крок» (Рыга, 1926). Таксама яе вершы рэгулярна з'яўляліся на старонках газеты «[[Голас беларуса (1925)|Голас Беларуса]]» (напрыклад, патрыятычны верш, прысвечаны Янку Купалу, быў апублікаваны ў ліпені 1925 года){{sfn|Панізнік|2017|с=40}}. Акрамя паэзіі, пісала празаічныя творы, заснаваныя на мясцовым [[фальклор]]ным матэрыяле («У калядны вечар», «Легенды аб Люцынскім замку»). Займалася перакладамі з [[латышская мова|латышскай мовы]] на беларускую: перакладала вершы Яніса Райніса, марш латышскіх скаўтаў і іншыя творы. У 2016 годзе ў Мінску выйшла кніга «Выбраныя творы», у якой сабрана літаратурная спадчына Валянціны Казлоўскай і іншага паэта з Латвіі [[Пятро Сакол|Пятра Сакала]]<ref>Жанна Капуста, Анталогія болю, ЛіМ, № 44, 2016, http://www.oo-spb.by/index.php?id=92</ref>. Асобныя яе вершы таксама ўключаны ў анталогію беларускай жаночай паэзіі міжваеннага перыяду «Бліскавіцы» (2017)<ref>Анталогія беларускай жаночай паэзіі міжваеннага перыяду / укладанне, каментары Аксаны Данільчык, Віктара Жыбуля. — Мінск: Кнігазбор, 2017. — 448 с. </ref>. == Сям’я == Муж — Майсей Ізраілевіч Шапіра, ваенны ўрач. Яго бацька, Ізраіль Хаім-Мошэ (Яфімавіч), быў дыпламаваным інжынерам-хімікам і да 1918 года саўладальнікам фармацэўтычнай фірмы «Гольдберг і Шапіра» ў Менску (якая пасля нацыяналізацыі працягнула існаваць, але Ізраіль працаваў толькі дробным служачым). Маці Майсея, Бэла Іосіфаўна, працавала настаўніцай рускай мовы. Майсей і яго брат Барыс атрымалі добрую адукацыю, дадаткова вывучалі [[нямецкая мова|нямецкую]], [[французская мова|французскую]], [[іўрыт]] і [[Гісторыя яўрэяў|яўрэйскую гісторыю]] з хатнімі настаўнікамі<ref name=":4" />. == Бібліяграфія == * Выбраныя творы / Пятро Сакол, Валянціна Казлоўская; Мінск: Кнігазбор, 2016, 179 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ШАПІРА-КАЗЛОЎСКАЯ Валянціна Герасімаўна}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казлоўская Валянціна Герасімаўна}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з латышскай мовы]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДМУ]] [[Катэгорыя:Урачы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 6 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рызе]] [[Катэгорыя:Памерлі 31 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] mhaghmde3jcjv4f2ptxoiatsdkhiqvw 0 788474 5176306 5152862 2026-08-06T08:56:03Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Моладзевая культура]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5176306 wikitext text/x-wiki '''2к17''' — перыяд у гісторыі моладзі [[Расія|Расіі]] і часткі [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]] другой паловы 2010-х гадоў, пік якога прыйшоўся на 2017—2018 гады. == Этымалогія == У «2к17» літара «К» замяняе лічбу 0, «К» — слова ''«kilo-»'', што ў грэчаскай мове азначае «тысяча»<ref name="нгс"/><ref name="Marie Claire"/>. == Музыка == [[Хіп-хоп]] і [[электронная музыка]] былі аднымі з самых папулярных жанраў. Такія артысты, як [[Kendrick Lamar]] і [[Дрэйк (рэпер)|Drake]], узначальвалі рэйтынг. З рускамоўных выканаўцаў аднымі з самых значных сталі рэпэры [[Pharaoh]], [[FACE]], [[Flèsh]], [[Lizer]], [[ЛСП]], [[Элджэй]], [[Хаскі (рэпер)|Хаскі]], [[T-Fest]]<ref name="MCUniverse"/><ref name="нгс"/><ref name="postnews"/><ref name="Marie Claire"/>. У спісе найпапулярнейшых сінглаў [[СНД]] ад партала [[TopHit]] большую частку вясны і ў пачатку лета 2017 года ў топе трымаўся трэк «[[Тает лёд]]» гурта «[[Грибы]]», летам — «[[Despacito]]» [[Луіс Фонсі|Луіса Фонсі]] пры ўдзеле [[Дэдзі Янкі]], а ў лістападзе і снежні — «[[Розовое вино]]» Элджэя і [[Федук]]а. На думку Кацярыны Сямёнавай з татарскага моладзевага часопіса [[Ідэль (часопіс)|«Ідэль»]], на дадзены перыяд прыйшоўся росквіт рускага рэпу і электроннай музыкі. Напрыклад, [[Скрыптаніт]] — артыст з [[Казахстан]]а і музычны прадзюсар, заснавальнік лэйбла [[Musica36]], чый трэк «Это любовь» узначальваў чарты не толькі ў краінах СНД, але і за мяжой. Таксама ў якасці прыкладу прыведзены рок-гурт «[[Пошлая Молли]]», заснаваны музыкам [[Кірыл Бледны|Кірылам Цімашэнка]], больш вядомым пад псеўданімам Кірыл Бледны. Гурт стаў адным з самых яркіх прадстаўнікоў [[сінці-панк]]а, сумяшчаючы [[поп-панк]] з электроннай музыкай{{sfn|Идель|2025|loc=Что за феномен 2к17 и почему его так любят?}}. У рэп-сістэме паўстаў новы феномен — [[Versus Battle|Versus]]. Ён уяўляў з сябе батл-рэп, заснаваны на паядынку сярод двух артыстаў. Папулярнасць фармат зарабіў дзякуючы ўдзелу рэпера [[Аксімірон]]а. На думку Сямёнавай, Versus паўстаў у ідэальны час для маскуліннага рэпу, калі ''«чорныя панчлайны пра блізкіх яшчэ ўспрымаліся нармальна, а майстэрства ўдзельнікаў расло з кожнай сустрэчай»''{{sfn|Идель|2025|loc=Что за феномен 2к17 и почему его так любят?}}. Самым яркім яго момантам стала [[Рэп-батл паміж Аксіміронам і Гнойным| супрацьстаянне паміж Аксіміронам і Гнойным]] (ён жа [[Слава КПСС]])<ref name="postnews"/><ref name="нгс"/>. == Сацыяльныя сеткі == Галоўнай моладзевай [[сацыяльная сетка|сацыяльнай сеткай]] з’яўлялася «[[УКантакце|ВКонтакте]]», дзе, акрамя ўсяго іншага, ёсць функцыя па захаванні выявы ў альбом «Захаванае» ({{lang-ru|Сохранённое}}, «сохры»). Дзякуючы гэтаму людзі маглі паглядзець, якія менавіта карцінкі захоўвае чалавек, і зрабіць пра яго высновы. Лічылася прэстыжным дадаваць у «сохры» эстэтычныя, атмасферныя і з «глыбокім сэнсам» выявы. Самымі моднымі лічыліся фота з панэлькамі, з дахамі дамоў, з кепкамі, талстоўкамі, кедамі, з цыгарэтамі або алкаголем у руках/крамных калясках і іншым<ref name="нгс"/>. Было прынята не толькі разглядаць чужыя фота, але і перасылаць, захоўваць іх у сябе на старонцы. Маладыя людзі спрабавалі зрабіць максімальна крутую фатаграфію, каб апынуцца ў кагосьці ў «сохрах»<ref name="Marie Claire"/>. У «ВКонтакте» моладзь публікавала фатаграфіі з успышкай і даданнем зярністасці. Было распаўсюджана хаваць твар адной рукой або кепкай, фатаграфавацца спіной да камеры ці ўвогуле здымаць толькі рукі ці ногі. Даволі часта можна было ўбачыць фота з дзяўчынай на фоне кустоў з кветкамі, заходу або прыгожага месца, ці ўвогуле звычайнага панэльнага дома. Папулярнасць атрымалі таксама здымкі з цыгарэтай у руцэ на фоне таблічкі з забаронай на курэнне, фота з энергетыкамі або запальніцамі ў руках, з прыгожым небам або нават проста з прыгожым шклянкай з кавярні, а таксама фатаграфіі з цытатамі<ref name="нгс"/><ref name="Marie Claire"/>. На другую палову 2010-х прыйшоўся росквіт відэаплатформаў. Хостынгі папаўняліся маладымі блогерамі, рэперамі, якія асвоілі відэафармат, і журналістамі. Іх творчасць фармавала мемы, якія актыўна вірусіліся ў сетцы і рабілі шоўменаў папулярней. Сярод такіх: Аміран Сардараў, аўтар канала «Дневник хача», дзе дзяліўся гісторыямі аб сваім раскошным жыцці, запоўненым вечарынамі клубамі і рэстаранамі ў кампаніі вядомых сяброў; [[Мікалай Юр’евіч Собалеў|Мікалай Собалеў]], які пачаў свой шлях з праекта Rakamakafo, дзе ў пары з Гурамам Нарманіей праводзіў розыгрышы і сацыяльныя эксперыменты, фіксуючы рэакцыі людзей у нечаканых сітуацыях, а потым пераключыўся на фармат з крытыкай іншых папулярных блогераў{{sfn|Идель|2025|loc=Расцвет социальных сетей}}; [[Юрый Дудзь]], які стаў першаадкрывальнікам фармату доўгага, адкрытага інтэрв’ю ў Інтэрнэце<ref name="Marie Claire"/>. У рускамоўнай [[YouTube]]-прасторы назіралася тэндэнцыя, калі блогеры спрабавалі сябе ў рэпе, напрыклад, Мікалай Собалеў, [[Юрый Міхайлавіч Хаванскі|Юрый Хаванскі]], [[Эльдар Казанфаравіч Джарахаў|Эльдар Джарахаў]]. Акрамя таго, на саму пляцоўку пераходзілі людзі з ТБ — напрыклад, [[Comedy Club Production]]<ref name="postnews"/>. Мемамі 2017 года сталі: «[[Пачакун|Ждун]]», «Руки-базуки», «Это фиаско, братан», «На донышке», «У меня лапки»{{sfn|Идель|2025|loc=Расцвет социальных сетей}}, «Ещкере»<ref name="нгс">Арина Суворова. [https://ngs.ru/text/entertainment/2024/06/08/73659710/ Смотрели «сохры», носили «вансы», спрашивали за шмот: современная молодежь уже тоскует по 2к17 — что это был за год] // НГС, 8 июня 2024</ref>. == Мода == Моладзевае медыя MCUniverse паказала, што мода перыяду характарызавалася эклектыкай і гіперстылем, калі людзі змешвалі розныя стылі і эпохі<ref name="MCUniverse"/>. У 2017 годзе стаў папулярны оверсайз-стыль, прадстаўлены худзі, вялікімі футболкамі, аб’ёмнымі кофтамі, джынсамі-бананамі і шырокімі спартыўнымі штанамі. Таксама попытам карысталіся джогеры, скіні-джынсы<ref name="нгс"/>, чокеры, бейсболкі<ref name="MCUniverse"/>. У трэндзе апынуліся наступныя брэнды: футболка THRASHER ад [[Thrasher|аднайменнага амерыканскага скейтборд-часопіса]] з полымем вакол надпісу, кеды [[Vans]], заплечнік ад іх фірмы ў клетачку, калготкі ў буйную сетку, кепка «ЮНОСТЬ», чорнае худзі на 2-3 памеру больш ад [[Nike]], шкарпэткі FRIDAY SOCKS{{sfn|Идель|2025|loc=Стиль настоящего модника}}, красоўкі [[Канье Уэст]]а [[Yeezy]], абутак ад [[Balenciaga]], прадукцыя Palace, [[Supreme]] і «[[ГОША РУБЧИНСКИЙ|Гоша Рубчинский]]»<ref name="postnews"/>. Модна стала падкочваць ніз джынсаў<ref name="нгс"/>. У асяроддзі моднікаў расцвітала манера прыставаць да аднагодкаў, якія не насілі модныя рэчы. Да іх часта прыставалі са словамі «патлумач за шмот» і крыўдзілі, калі тыя так і не змаглі растлумачыць свой выбар<ref name="нгс"/>. Прыстаць маглі нават за неарыгінальную прадукцыю. Звычайна падобнае далей жартаў не заходзіла, але часам справа даходзіла да бойкі<ref name="Marie Claire"/>. == Вечарынкі-«ўпіскі» == Паняцце «ўпіска» паўстала ў канцы 1980-х. Першапачаткова пад ім разумелася месца, дзе можна бясплатна пераначаваць. З цягам часу слова змяніла значэнне, і пад «упіскамі» сталі разумець вечарынкі ў інтэрнатах, здымных кватэрах або ў бацькоўскіх дамах у адсутнасць дарослых. У сацыяльных сетках паўстала шмат спецыялізаваных груп, дзе жадаючыя «ўпісацца» дамаўляліся аб месцы і часу. Галоўным атрыбутам станавіўся алкаголь. Часам прысутнічалі наркотыкі. Часта на вечарынках адбываліся стыхійны разгул з псаваннем маёмасці і [[секс]]<ref name="гранин"/>. Філосаф Ларыса Козырава тлумачыла папулярнасць такога віду вольнага часу разрывам сацыяльных сувязяў, перш за ўсё ў вялікіх гарадах, і знікненнем дваровай культуры. Акрамя таго, для большасці ўпіска стала магчымасцю адысці ад праблем, выйсці за межы паўсядзённага жыцця, забыцца аб праблемах з бацькамі. Яе калега Сяргей Гранін назваў такія вечарынкі своеасаблівай [[ініцыяцыя]]й<ref name="гранин">{{артыкул|аўтар=Гранин Р. С.|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vpiska-kak-sotsiokulturnyy-fenomen|загаловак="Вписка" как социокультурный феномен|выданне=Социальные и гуманитарные науки. Отечественная и зарубежная литература. Сер. 3, Философия: Реферативный журнал|год=2020.|нумар=3|старонкі=93—96}}</ref>. == Слэнг == Паводле спісу, складзенага медыя «[[Сноб (медыяпраект)|Сноб]]» і падлеткамі З цэнтра самавызначэння «Кавардак», моладзевы слэнг у 2017 годзе быў прадстаўлены наступнымі словамі<ref>[https://snob.ru/entry/156179/ Подростковый словарь — 2017] // Сноб, 28 декабря 2017.</ref>: <div class="references-small" style="-moz-column-count:3; column-count:3; -webkit-column-count:3;"> * Хайп — інфармацыйная шуміха. * Панч/панчлайн — лаканічная фраза/радок (line) у адрас апанента. * Крыпова/крыпата — нешта страшнае або гідкае. * Зашквар — непрыстойны, ганебны, няварты ўчынак. * Вінішка — прадстаўніца адпаведнай субкультуры, дзяўчына з кароткімі (не ніжэй плячэй) валасамі, абяскаляровых або пафарбаванымі ў яркія колеру. Носіць акуляры з вялікімі шклом, часта без дыёптрый, футболкі з загадкавымі надпісамі, джынсы з завышаным станам, вінтажныя сукенкі, можа разважаць аб сур’ёзнай філасофскай літаратуры, блізкая да эстэтыка дэкадансу, п’е даступнае віно. * Лямпавы — цёплы, замілавальны, настальгічны. * Краш — чалавек, які падабаецца, аб’ект жадання. * Сасны — вельмі мілы, выключна станоўчы, прыгажунчык, сексі. * Хейтар — чалавек, які адкрыта выказвае сваю нянавісць, зайздрасць, злосць у адносінах да нейкай персоны ці ўвогуле да ўсіх. * Хейціць — ненавідзець, публічна зневажаць, абражаць, дыскрэдытаваць. * Жыза — праўда жыцця, жыццёвая сітуацыя. * Ор, араць — дзіка і радасна рагатаць, упасці ў істэрыку ад смеху. * Кун — хлопчык. * Цян — дзяўчынка. * Каваіцца — знаходзіцца ў стане захаплення і замілавання. * Трып/трыпаваць — псіхадэлічны, зменены стан свядомасці, характарызавальнае нетыповым успрыманнем і інтэнсіўным працэсам усведамлення. * Байціць — цалкам капіяваць словы ці ж стыль іншага чалавека. Красці ў кагосьці ідэі і прысвойваць іх сабе. * Сталкерыць — сачыць за кім-небудзь, пазбягаючы асабістага кантакту. * Вайпіть/вайпать — першапачаткова тэхнічнае і геймерскае значэнне «знішчаць дадзеныя якой-небудзь групы персанажаў, чысціць гульнявой свет ад змен, скінуць налады», пазней — загрувашчваць сеткавую размову велізарнай колькасцю непатрэбнай і бессэнсоўнай інфармацыі, спаміць выявамі і мемами ў ручным і аўтаматычным рэжыме. * Флексіць — разгойдвацца, танцаваць пад біт, а таксама ярка праяўляць сябе, свае фізічныя магчымасці. * Рофл — жарт, прыкол. * Дыс-рэп — кампазіцыя, якая абражае іншага рэпера, або доўгае эмацыйнае выказванне з мэтай абразіць, прынізіць суразмоўцы. * ОТП — аглійская абрэвіятура, расшыфроўваецца як One True Pairing — адзіная сапраўдная пара. Пара любоўных персанажаў аднаго або розных мастацкіх твораў, якія маюць асаблівае значэнне для асобнага чалавека і/або фанатаў. * Эшчкерэ — слова, якое выкрыкваецца без усялякай сувязі з сітуацыяй, асаблівага сэнсу не мае. Можа, праўда, выкарыстоўвацца як нейкі заклік да дзеяння. Папулярызатар яго ў Расіі — выканаўца Face. Лічыцца, што «эшчкерэ» — вытворны ад выразы амерыканскага рэпера [[Lil Pump]] — esketit, што, у сваю чаргу, адбылося ад let's get it. </div> == Настальгія і ацэнкі == У 2024<ref name="песоцкая"/><ref name="postnews">Никита Прунков. [https://postnews.ru/a/29077 «Верните мне мой 2017-й»: каким был этот год и почему мы ностальгируем по нему?] // Постньюс, 5 июня 2024</ref>—2025<ref name="MCUniverse"/><ref name="Marie Claire"/> гадах у карыстальнікаў сеткі ўзнікла настальгія па гэтым перыядзе. Яна закранула галоўным чынам тых, чыё юнацтва выпала на гэты час ([[Пакаленне Z|зумеры]] ва ўзросце ад 20<ref name="Marie Claire"/> до 27<ref name="postnews"/>). Як паказвала псіхолаг Яўгена Макарава для [[АТВ]], настальгія тычыцца атрыбутаў падлеткавага ўзросту: музыкі, элементаў адзення, фільмаў. Спецыялістка параўнала гэта з настальгіяй па 2007 годзе і 90-м<ref name="песоцкая">Полина Песоцкая. [https://atvmedia.ru/news/social/58103 Антихайп, флекс и потерянная юность: почему возникает ностальгия и нормально ли скучать по прошлому?] // АТВмедиа, 28 мая 2024</ref>. Беларускае медыя [[Onliner.by]] паказала, што запыт на вайб эпохі пачаўся значна раней — у 2021, адразу пасля [[пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]. Тады зумеры пачалі актыўна сумаваць па мінуламу, калі ўсё было інакш. З ходам часу і ўзрастаннем колькасці неспакойнага ў свеце цікавасць да 2к17 толькі расла<ref name="onliner"/>. На думку медыя MCUniverse, настальгія выклікана тым, што гэта быў час адноснай прастаты і навізны. Інтэрнэт быў яшчэ не так перагружаны інфармацыяй, сацыяльныя сеткі не былі такімі камерцыялізаванымі<ref name="MCUniverse">{{Cite web |url=https://mcunic.ru/2025/04/18/vernite-moj-2k17-kak-setevaya-nostalgiya-zahvatila-internet/ |title=Верните мой 2к17: как сетевая ностальгия захватила Интернет |access-date=26 мая 2025 |archive-date=21 чэрвеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250621021444/https://mcunic.ru/2025/04/18/vernite-moj-2k17-kak-setevaya-nostalgiya-zahvatila-internet/ |url-status=dead }}</ref>. Новасібірскае інтэрнэт-выданне [[НГС]] прывяло меркаванне, што яе прычына крыецца ў бесклапотнасці. Многія з настальгуючых тады былі школьнікамі, для якіх ''«галоўныя задачы былі ў асноўным пайсці паслухаць музыку на ўсю вуліцу, паараць любімы куплет, ды падумаць, у каго рэч файней»''<ref name="нгс"/>. Аналагічнае меркаванне выказана ў часопісе [[Marie Claire]]<ref name="Marie Claire">{{артыкул|загаловак=«Верните мне мой 2017»: что произошло в этом году, и почему все стали по нему скучать|выданне=Marie Claire|год=2025|месяц=января|чысло=5|аўтар=Дмитрий Рязанцев|спасылка=https://www.marieclaire.ru/stil-zjizny/vernite-mne-moi-2017-chto-proizoshlo-v-etom-godu-i-pochemu-vse-stali-po-nemu-skuchat/}}</ref>. Мікіта Прункоў з медыя «Постньюс» у 2024 годзе пісаў, што настолькі разнастайнай і свабоднай расійская [[поп-культура]] будзе няхутка, паколькі змянілася сусветная палітычная сітуацыя. На яго думку, [[масавая культура]] за гэтыя гады страціла самабытнасць і арганіку, «нярэдка спатыкаючыся аб аскепкі мінулага поспеху»<ref name="postnews"/>. Адзін з прыхільнікаў эпохі ў гутарцы для Onliner.by заявіў: «''Гэта росквіт рускамоўнай музыкі, гэты час адкрытасці — аналаг шасцідзесятых у ЗША. Людзі перасталі баяцца сябе, сталі жыць вальней, ствараць дамы і на "каленцы" музыку, якую пазней слухалі мільёны!''»<ref name="onliner">Саша Маниту.[https://people.onliner.by/2026/01/13/vecherinki-2k17 «Как 2007-й, только для зумеров». Как выглядят вечеринки ностальги] // Onliner.by, 13 января 2026</ref>. == Крыніцы == {{Reflist|2}} == Літаратура == * {{Артыкул|загаловак=«Трэшер, вписки, вансы»: в чем сила 2017 года и почему в сети все хотят его вернуть|год=2025|чысло=13|месяц=апреля|аўтар=Екатерина Семенова|выданне=Идель|тып=журнал|ref=Идель}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-05-27}} [[Катэгорыя:2017 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Моладзевая культура]] 8zujo801tq5lzcoemwmtu7byajb3r06 0 790655 5176345 5137535 2026-08-06T10:14:54Z Pabojnia 135280 /* Якавіянскі перыяд (1603—1625) */ афармленне 5176345 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Англійская літаратура''' — гэта літаратура, напісаная на [[англійская мова|англійскай мове]] ў англамоўным свеце. Англійская мова развівалася больш за 1400 гадоў.<ref>{{cite web|title=How the English Language has evolved through history|url=http://www.childrensuniversity.manchester.ac.uk/interactives/languages/words/timeline/|website=childrensuniversity.manchester.ac.uk/|publisher=Manchester University|access-date=15 снежня 2016|archive-date=10 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010183031/http://www.childrensuniversity.manchester.ac.uk/interactives/languages/words/timeline/|url-status=live}}</ref> Самыя раннія формы англійскай мовы, група [[англа-фрызскія мовы|англа-фрызскіх дыялектаў]], прынесеных у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] [[Англасаксы|англасаксонскімі]] пасяленцамі ў V стагоддзі, называюцца [[стараанглійская мова|стараанглійскай]]. «[[Беавульф]]» — самы вядомы твор на стараанглійскай мове. Нягледзячы на тое, што яго дзеянне адбываецца ў [[Скандынавія|Скандынавіі]], ён атрымаў статус нацыянальнага эпасу ў Англіі. Аднак пасля [[нармандскае заваяванне Англіі|нармандскага заваявання Англіі]] ў 1066 годзе пісьмовая форма [[стараанглійская мова|англасаксонскай мовы]] пачала губляць папулярнасць. Пад уплывам новай арыстакратыі французская мова стала агульнапрынятай мовай пры двары, у парламенце і ў вышэйшым свеце.<ref name="Baugh 2002. pp. 79">Baugh, Albert and Cable, Thomas. 2002. ''The History of the English Language''. Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall. pp. 79-81.</ref> Англійская мова, на якой размаўлялі пасля прыходу нарманаў, вядомая як [[сярэднеанглійская мова|сярэднеанглійская]]. Гэтая форма англійскай мовы існавала да 1470-х гадоў, калі шырока распаўсюдзілася лонданская форма англійскай мовы — канцылярскі стандарт ({{lang-en|[[:en:Middle English#Transition to Early Modern English|Chancery Standard]]}}, позняя сярэднеанглійская). [[Джэфры Чосер]], аўтар «[[Кентэрберыйскія аповеды|Кентэрберыйскіх аповедаў]]», шмат зрабіў для павышэння легітымнасці [[родная мова|роднай]] сярэднеанглійскай мовы ў той час, калі дамінуючымі літаратурнымі мовамі ў Англіі ўсё яшчэ былі французская і лацінская. Стандартызацыі мовы спрыяла [[Кнігадрукаванне|вынаходніцтва кнігадрукарскага станка]] [[Іаган Гутэнберг|Іаганам Гутэнбергам]] у 1439 годзе, а пазней — «[[Біблія караля Якава]]» (1611)<ref>«And now at last, … it being brought unto such a conclusion, as that we have great hope that the Church of ''England'' (sic) shall reape good fruit thereby …» [https://en.wikisource.org/wiki/Bible_(King_James_Version,_1611)/Epistle_Dedicatorie Bible (King James Version, 1611)/Epistle Dedicatorie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131195513/https://en.wikisource.org/wiki/Bible_(King_James_Version,_1611)/Epistle_Dedicatorie |date=31 January 2020 }}</ref> і {{нп5|Вялікі зрух галосных||en|Great Vowel Shift}}.<ref>{{cite news|title=''How English evolved into a global language''|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-12017753|date=20 снежня 2010|access-date=9 жніўня 2015|publisher=BBC News|archive-date=25 верасня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925173407/http://www.bbc.co.uk/news/magazine-12017753|url-status=live}}</ref> Паэт і драматург [[Уільям Шэкспір]] лічыцца найвялікшым англамоўным пісьменнікам і адным з найвялікшых драматургаў свету.{{sfn|Greenblatt|2005|p=11}}{{sfn|Bevington|2002|pp=1–3}}{{sfn|Wells|1997|p=399}} Яго п’есы перакладзены на ўсе асноўныя сучасныя мовы і ставяцца часцей, чым п’есы любога іншага драматурга.{{sfn|Craig|2003|p=3}} У XIX стагоддзі гістарычныя раманы сэра [[Вальтэр Скот|Вальтэра Скота]] сталі крыніцай натхнення для шматлікіх еўрапейскіх мастакоў, кампазітараў і пісьменнікаў.<ref name="English Literature p. 890">''The Oxford Companion to English Literature'', p. 890.</ref> Англійская мова распаўсюдзілася па ўсім свеце разам з экспансіяй [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]] паміж канцом XVI і пачаткам XVIII стагоддзяў. На піку сваёй магутнасці яна была найбуйнейшай імперыяй у гісторыі.{{sfn|Ferguson|2004b}} Станам на 1913 год у Брытанскай імперыі жыло 412 мільёнаў чалавек, што складала {{Percentage|412000000|1791020000}} насельніцтва свету на той час.<ref>[[#refMaddison2001|Maddison 2001]], p.&nbsp;97: «The total population of the Empire was 412 million [in 1913]»; [[#refMaddison2001|Maddison 2001]], pp.&nbsp;241: «[World population in 1913 (in thousands):] 1&nbsp;791&nbsp;020».</ref> На працягу XIX і XX стагоддзяў брытанскія калоніі і [[Амерыканская літаратура|ЗША]] пачалі ствараць свае ўласныя літаратурныя традыцыі на англійскай мове. Агулам з 1907 года па цяперашні час [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] прысуджалася за творы на англійскай мове пісьменнікам з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]] і [[Ірландыя|Рэспублікі Ірландыя]], ЗША і былых брытанскіх калоній часцей, чым за творы на любой іншай мове. == Стараанглійская літаратура (каля 450—1066) == [[Файл:Beowulf Cotton MS Vitellius A XV f. 132r.jpg|thumb|left|Першая старонка «''[[Беавульф]]а''»]] {{нп5|Стараанглійская літаратура||en|Old English literature}}, або англасаксонская літаратура, — агульная назва для дайшоўшых да нашых дзён твораў, што былі напісаны на [[стараанглійская мова|стараанглійскай мове]] ў англасаксонскай Англіі ў перыяд пасля пасялення [[саксы|саксаў]] і іншых германскіх плямёнаў у Англіі ([[юты]] і [[англы]]) каля 450 года, пасля сыходу [[старажытныя рымляне|рымлян]]. Прынята лічыць, што стараанглійскі перыяд «заканчваецца неўзабаве пасля Нармандскага заваявання» ў 1066 годзе.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 323}} Сярод жанраў тагачасных твораў — [[Эпас|эпічная]] паэзія, [[агіяграфія]], [[пропаведзь|пропаведзі]], пераклады [[Біблія|Бібліі]], юрыдычныя працы, [[хроніка|хронікі]] і загадкі.<ref name =doma>Angus Cameron (1983). «Anglo-Saxon literature» in ''Dictionary of the Middle Ages'', vol. 1, pp. 274-88.</ref> Усяго захавалася каля 400 [[рукапіс]]аў таго перыяду.<ref name = doma /> «{{нп5|Відсід||en|Widsith}}» у {{нп5|Эксетарская кніга|Эксетарскай кнізе|en|Exeter Book}} канца X стагоддзя дае спіс каралёў плямёнаў, упарадкаваны паводле іх папулярнасці і ўплыву на гісторыю, прычым [[Атыла]], кароль [[гуны|гунаў]], стаіць на першым месцы, а за ім ідзе Германарых, кароль [[остготы|остготаў]].<ref name=hedeager>{{Cite book|title=Iron Age myth and materiality : an archaeology of Scandinavia, AD 400–1000|url=https://archive.org/details/ironagemythmater0000hede|last=Hedeager|first=Lotte|date=2011|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-60602-8|location=Abindon, Oxfordshire; New York|oclc=666403125|chapter=Knowledge Production Reconsidered|pages=[https://archive.org/details/ironagemythmater0000hede/page/176 177]–90}}</ref>{{rp|187}} Гэта таксама можа быць найстарэйшы твор, што дайшоў да нашых дзён, у якім распавядаецца пра {{нп5|Бітва готаў і гунаў|Бітву готаў і гунаў|en|Hlöðskviða}}, таксама апісаную ў пазнейшых скандынаўскіх творах: «{{нп5|Сага пра Хервёр і Хейдрэка|Сага пра Хервёр|en|Hervarar saga ok Heiðreks}}» і «[[Дзеянні данаў]]».<ref name=hedeager />{{rp|179}} Спасылаючыся на дакладнае веданне аўтарам гістарычных дэталяў, Лотэ Хедэагер сцвярджае, што твор значна старэйшы і, верагодна, датуецца канцом VI ці пачаткам VII стагоддзя.<ref name=hedeager/>{{rp|184–86}} Разам з тым яна зазначае, што, па меркаванні некаторых даследчыкаў, такіх як Джон Найлз, твор прыдуманы ў X стагоддзі.<ref name=hedeager/>{{rp|181–84}} «[[Англасаксонскія хронікі]]» — гэта зборнік [[аналы|аналаў]] на [[стараанглійская мова|стараанглійскай мове]] з IX стагоддзя, які [[хроніка|храналагічна апісвае]] гісторыю [[англасаксы|англасаксаў]].<ref>Stanley Brian Greenfield, ''A New Critical History of Old English Literature'' (New York: New York University Press, Abels, Richard (2005). ''Alfred the Great: War, Kingship and Culture in Anglo-Saxon England''. Longman. p. 15. {{ISBN|0-582-04047-7}}.</ref> Паэма «{{нп5|Бітва пры Молдане (паэма)|Бітва пры Молдане|en|The Battle of Maldon (poem)}}» таксама прысвечана гісторыі. У гэтым творы, дата напісання якога не вызначана, ушаноўваецца {{нп5|бітва пры Молдане||en|Battle of Maldon}} 991 года, у якой англасаксы не змаглі прадухіліць уварванне [[вікінгі|вікінгаў]].{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 369}} [[Фальклор|Вусная традыцыя]] была вельмі моцнай у ранняй англійскай культуры, і большасць літаратурных твораў прызначалася для вуснага выканання.<ref>{{Citation | first = Francis P jr | last = Magoun | title = The Oral-Formulaic Character of Anglo-Saxon Narrative Poetry | journal = Speculum | volume = 28 | issue = 3 | pages = 446–67 | doi=10.2307/2847021| jstor = 2847021 | year = 1953 | s2cid = 162903356 }}.</ref><ref>{{Citation | last = Fry | first = Donald K jr | year = 1968 | title = The Beowulf Poet: A Collection of Critical Essays | url = https://archive.org/details/beowulfpoetcolle0000fryd | place = Englewood Cliffs | publisher = Prentice-Hall | pages = [https://archive.org/details/beowulfpoetcolle0000fryd/page/82 83]–113}}.</ref> [[Эпас|Эпічныя]] паэмы былі вельмі папулярныя, і некаторыя з іх, у тым ліку «[[Беавульф]]», захаваліся да нашых дзён. «Беавульф» — самы вядомы твор на стараанглійскай мове, які атрымаў статус {{нп5|Нацыянальны эпас|нацыянальнага эпасу|en|National epic}} ў Англіі, нягледзячы на тое, што дзеянне адбываецца ў Скандынавіі. Адзіны захаваны рукапіс — гэта {{нп5|Кодэкс Ноўэла||en|Nowell Codex}}, дакладны час стварэння якога аспрэчваецца, але большасць даследчыкаў адносяць яго прыблізна да 1000 года. «Беавульф» — умоўная назва,{{Sfn | Robinson | 2001 | ps =: 'Like most Old English poems, Beowulf has no title in the unique manuscript in which it survives (British Library, Cotton Vitellius A.xv, which was copied round the year 1000 AD), but modern scholars agree in naming it after the hero whose life is its subject.'}} а яго стварэнне датуецца перыядам паміж VIII{{Sfn | Tolkien | 1958 | p = 127}}<ref name = "Hieatt">{{Cite book | last = Hieatt | first = A Kent | title = Beowulf and Other Old English Poems | url = https://archive.org/details/beowulfotherolde00hiea | location = New York | publisher = Bantam Books | pages = xi–xiii | year = 1983}}</ref> і пачаткам XI стагоддзя.{{Sfn | Kiernan | 1996 | pp = xix–xx, 3–4, 23–34, 60, 62, 90, 162, 171, 258, 257, 277–78, footnote 69}} Амаль усе англасаксонскія аўтары ананімныя. Імёны дванаццаці з іх вядомыя з сярэдневяковых крыніц, але толькі чацвёра аўтараў вядомыя сваімі творамі на роднай мове з пэўнасцю: {{нп5|Кэдман|Кэдмана|be-tarask|Кэдман}}, [[Беда Вялебны|Беда]], [[Альфрэд Вялікі]] і {{нп5|Кіневульф||en|Cynewulf}}. Кэдман — самы ранні англійскі паэт, імя якога дайшло да нас,{{Sfn | Fulk | Cain | 2003}}{{удакладніць}} і яго адзіны захаваны твор «{{нп5|Гімн Кэдмана||en|Cædmon's Hymn}}», верагодна, датуецца канцом VII стагоддзя. Гэты верш — адзін з самых ранніх засведчаных тэкстаў на стараанглійскай мове. Разам з [[руны|рунічнымі]] надпісамі на {{нп5|Рутвельскі крыж|Рутвельскім крыжы|en|Ruthwell Cross}} і [[Куфэрак Фрэнкса|куфэрку Фрэнкса]], гэта адзін з трох кандыдатаў на самы ранні вядомы прыклад стараанглійскай паэзіі. Таксама ён належыць да ліку найбольш ранніх запісаных паэтычных тэкстаў на [[германскія мовы|германскіх мовах]]. Паэма «{{нп5|Сон пра крыж||en|The Dream of the Rood}}» была высечана на {{нп5|Рутвельскі крыж|Рутвельскім крыжы|en|Ruthwell Cross}}.{{Sfn | Fulk | Cain | 2003}}{{удакладніць}} Дзве [[стараанглійская мова|стараанглійскія]] паэмы канца X стагоддзя, «{{нп5|Вандроўнік (стараанглійская паэма)|Вандроўнік|en|The Wanderer (Old English poem)}}» і «{{нп5|Мараплавец (паэма)|Мараплавец|en|The Seafarer (poem)}}»,{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 1052}} напісаны на рэлігійныя тэмы. Марсдэн апісвае «Мараплаўца» як «павучальную і дыдактычную паэму, у якой пакуты зімовага мараплаўства выкарыстоўваюцца як метафара выклікаў, з якімі сутыкаецца адданы хрысціянін».<ref>Marsden, Richard (2004). The Cambridge Old English Reader. Cambridge: Cambridge UP. p. 221. {{ISBN|978-0-521-45612-8}}.</ref> Класічная антычнасць не была забыта ў англасаксонскай Англіі, і некалькі стараанглійскіх паэм з’яўляюцца адаптацыямі [[Позняя Антычнасць|познекласічных]] філасофскіх тэкстаў. Самая доўгая з іх — зроблены [[Альфрэд Вялікі|каралём Альфрэдам]] у IX стагоддзі пераклад твора [[Баэцый|Баэцыя]] «{{нп5|Суцяшэнне філасофіяй||en|On the Consolation of Philosophy}}».<ref>Walter John Sedgefield (ed.), ''King Alfred’s Old English Version of Boethius: De consolatione philosophiae'', 1968 (1899)</ref> Акрамя таго, знакамітая «[[Царкоўная гісторыя народа англаў]]» ({{lang-la|Historia ecclesiastica gentis Anglorum}}), напісаная [[Беда Вялебны|Бедам]] на лацінскай мове каля 731 года, была перакладзена на стараанглійскую мову дзесьці паміж канцом IX стагоддзя і прыблізна 930 годам. == Сярэднеанглійская літаратура (1066—1500) == Пасля [[нармандскае заваяванне Англіі|нармандскага заваявання Англіі]] ў 1066 годзе пісьмовая форма [[стараанглійская мова|англасаксонскай мовы]] стала менш распаўсюджанай. Пад уплывам новай арыстакратыі французская мова стала агульнапрынятай мовай пры двары, у парламенце і ў вышэйшым свеце. Па меры інтэграцыі заваёўнікаў іх мова і літаратура змешваліся з мовай і літаратурай карэннага насельніцтва, і [[нармандская мова|нармандскія дыялекты]] кіруючых класаў сталі {{нп5|Англа-нармандская мова|англа-нармандскімі|en|Anglo-Norman language}}. З таго часу і да XII стагоддзя адбываўся паступовы пераход англасаксонскай мовы ў [[сярэднеанглійская мова|сярэднеанглійскую]]. Палітычная ўлада больш не была ў англійскіх руках, таму заходнесаксонская літаратурная мова мела не больш уплыву, чым любы іншы дыялект, і сярэднеанглійскія літаратурныя творы пісаліся на многіх дыялектах, у адпаведнасці з рэгіёнам, яго гісторыяй, культурай і паходжаннем асобных аўтараў.<ref name="Baugh 2002. pp. 79"/> У гэты перыяд рэлігійная літаратура працягвала карыстацца папулярнасцю. Пісаліся, адаптаваліся і перакладаліся [[агіяграфія|агіяграфічныя]] творы, такія як «[[:en:The Life of Saint Audrey|Жыціе святой Одры]]{{ref-en}}», напісанае {{нп5|Эадмер|Эадмерам|en|Eadmer}}.<ref>{{Citation | first = JC | last = Rubenstein | contribution = Eadmer of Canterbury (c. 1060 – c. 1126) | title = Oxford Dictionary of National Biography | year = 2004 | doi = 10.1093/ref:odnb/8383 | url = http://www.oxforddnb.com/view/article/8383 | access-date = 8 лютага 2011}}.</ref> У час напісання «{{нп5|Ормулум|Ормулума|en|Ormulum}}» ({{каля|1150}} — {{каля|1180}})<ref name="Parkes1983">{{cite book |last=Parkes |first=M. B. |title=Five hundred years of words and sounds: A festschrift for Eric Dobson |url=https://archive.org/details/fivehundredyears0000unse_s7o3 |publisher=D. S. Brewer |year=1983 |isbn=0-85991-140-3 |editor1-last=Stanley |editor1-first=E. G. |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/fivehundredyears0000unse_s7o3/page/114 115]–27 |chapter=On the presumed date and possible origin of the manuscript of the ''Orrmulum'' |ref=Parkes1983 |editor2-last=Gray |editor2-first=Douglas}}</ref> упершыню адбываецца відавочнае змешванне стараанглійскіх і англа-нармандскіх элементаў у англійскай мове, што азнаменавала пачатак сярэднеанглійскага перыяду.<ref name="Johannesson2">{{Cite book |last1=Johannesson |first1=Nils-Lennart |url=https://reunido.uniovi.es/index.php/SELIM/article/download/20530/16515 |title=Ormulum |last2=Cooper |first2=Andrew |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-289043-6 |series=Early English text society |location=Oxford}}</ref> Пазней {{нп5|Лаяман||en|Layamon}} у «{{нп5|Брут (паэма Лаямана)|Бруце|en|Layamon's Brut}}» адаптаваў [[Нармандская мова|нармандска-французскі]] тэкст {{нп5|Вас (паэт)|Васа|en|Wace}} і стварыў першы англамоўны твор, які прадстаўляе легенды пра [[Кароль Артур|караля Артура]] і рыцараў [[Камелот|Круглага стала]].{{Sfn|Drabble|1996|p=44}} Гэта быў таксама першы гістарыяграфічны твор, напісаны на англійскай мове пасля «[[Англасаксонскія хронікі|Англасаксонскіх хронік]]». [[Файл:Piers Ploughman. Middle English Poetry (f.169).jpg|thumb|«Пётр-араты» з рукапісу XIV стагоддзя]] Пераклады [[Біблія|Бібліі]] на сярэднеанглійскую мову, у прыватнасці {{нп5|Біблія Уікліфа||en|Wycliffe's Bible}}, дапамаглі замацаваць статус англійскай мовы як літаратурнай. Біблія Уікліфа — гэта назва, якую цяпер даюць групе перакладаў Бібліі на сярэднеанглійскую мову, зробленых пад кіраўніцтвам або па ініцыятыве {{нп5|Джон Уікліф|Джона Уікліфа|en|John Wycliffe}}. Яны з’явіліся прыкладна паміж 1382 і 1395 гадамі<ref>{{Citation | title = Catholic Encyclopedia | url = http://www.newadvent.org/cathen/15367a.htm | contribution = Versions of the Bible | publisher = New advent | access-date = 26 сакавіка 2013 | archive-date = 18 мая 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130518040306/http://www.newadvent.org/cathen/15367a.htm | url-status = live }}</ref> і сталі галоўнай прычынай узнікнення {{нп5|Лаларды|лалардскага|en|Lollardy}} руху, прыхільнікі якога, як і пазней дзеячы [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], адхілялі многія палажэнні Рымска-каталіцкай царквы. Іншы літаратурны жанр, {{нп5|Рыцарскі раман|рыцарскі раман|en|Chivalric romance}}, з’яўляецца на англійскай мове з XIII стагоддзя ў творах «{{нп5|Кароль Горн||en|King Horn}}» і «{{нп5|Хэўлак Датчанін||en|Havelok the Dane}}», заснаваных на англа-нармандскіх арыгіналах, такіх як «{{нп5|Раман пра Горна||en|Romance of Horn}}» (каля 1170).{{Sfn | Drabble | 1996 |page = 852}} Менавіта ў XIV стагоддзі ўпершыню з’явіліся буйныя пісьменнікі і на англійскай мове. Гэта былі {{нп5|Уільям Лэнгленд||en|William Langland}}, [[Джэфры Чосер]] і так званы {{нп5|Паэт Гавейна|паэт «Жамчужыны»|en|Gawain Poet}}, найбольш вядомым творам якога з’яўляецца «{{нп5|Сэр Гавейн і Зялёны Рыцар||en|Sir Gawain and the Green Knight}}».<ref>{{Citation | last = Long | first = William J. | title = English Literature, Its History and Its Significance for the Life of the English Speaking World | publisher = Public domain | url = https://archive.org/stream/englishliteratur00longrich#page/56/mode/2up | year = 1909 | page = 57}}</ref> «{{нп5|Пётр-араты||en|Piers Plowman}}» Лэнгленда, або ''Visio Willelmi de Petro Plowman'' («Бачанне Уільямам Пятра-аратага») — гэта сярэднеанглійская [[Алегорыя|алегарычная]] паэма, напісаная каля 1360—1387 гг. нерыфмаваным [[Алітэрацыя|алітэрацыйным]] вершам.<ref>{{Citation | last = Long | first = William J. | title = English Literature, Its History and Its Significance for the Life of the English Speaking World | publisher = Public domain | url = https://archive.org/stream/englishliteratur00longrich#page/82/mode/2up | year = 1909 | page = 82}}</ref> «Сэр Гавейн і Зялёны Рыцар» — гэта позні сярэднеанглійскі алітэрацыйны рыцарскі раман XIV стагоддзя. Гэта адна з найбольш вядомых артурыянскіх гісторый пэўнага тыпу, вядомага як «гульня ў абезгалоўліванне». Сінтэзуючы валійскую, ірландскую і англійскую традыцыі, «Сэр Гавейн» падкрэслівае важнасць гонару і рыцарства. У тым жа рукапісе, што і «Сэр Гавейн», захаваліся тры іншыя паэмы, якія цяпер прынята лічыць творамі таго ж аўтара, у тым ліку складаная элегічная паэма «{{нп5|Жамчужына (паэма)|Жамчужына|en|Pearl (poem)}}».<ref name = Gawayne>{{Citation | contribution = Sir Gawayne and the Grene Knight | title = Encyclopædia Britannica | edition = online academic | date = 24 сакавіка 2013 | contribution-url = https://www.britannica.com/EBchecked/topic/546495/Sir-Gawayne-and-the-Grene-Knight | access-date = 21 чэрвеня 2022 | archive-date = 30 мая 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150530150820/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/546495/Sir-Gawayne-and-the-Grene-Knight | url-status = live }}.</ref> {{нп5|Мідлендс|Мідлендскі|en|Midlands}} англійскі дыялект гэтых паэм прыкметна адрозніваецца ад [[лондан]]скага дыялекту Чосера, і, хоць у сцэнах пры двары ў «Сэры Гавейне» адчуваецца ўплыў французскай мовы, у паэмах таксама шмат дыялектных слоў, часта скандынаўскага паходжання, якія ўжываліся на паўночным захадзе Англіі.<ref name = Gawayne /> [[Файл:Geoffrey Chaucer (17th century).jpg|upright|thumb|[[Джэфры Чосер]]]] Сярэднеанглійская мова існавала да 1470-х гадоў, калі шырока распаўсюдзілася лонданская форма англійскай мовы — канцылярскі стандарт ({{lang-en|[[:en:Middle English#Transition to Early Modern English|Chancery Standard]]}}), а кнігадрукаванне пачало стандартызаваць мову. Чосер сёння найбольш вядомы дзякуючы «[[Кентэрберыйскія аповеды|Кентэрберыйскім аповедам]]». Гэта зборнік гісторый, напісаных на сярэднеанглійскай мове (у асноўным [[верш]]аваных, хоць некаторыя ў [[проза|прозе]]), якія нібыта апавядаюць паломнікі, што разам едуць з {{нп5|Саўтварк|Саўтварка|en|Southwark}} да мошчаў святога [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] ў [[Кентэрберыйскі сабор|Кентэрберыйскім саборы]]. Чосер шмат зрабіў для павышэння легітымнасці [[родная мова|роднай]] сярэднеанглійскай мовы ў той час, калі дамінуючымі літаратурнымі мовамі ў Англіі ўсё яшчэ былі французская і лацінская. У гэты час літаратура ў Англіі пісалася на розных мовах, у тым ліку на лацінскай, нармандска-французскай і англійскай. Пра шматмоўны характар чытацкай аўдыторыі ў XIV стагоддзі сведчыць прыклад [[Джон Гаўэр|Джона Гаўэра]]. Сучаснік Уільяма Лэнгленда і сябар Чосера, Гаўэр запомніўся ў першую чаргу трыма асноўнымі творамі: ''Mirroir de l’Omme'', ''Vox Clamantis'' і ''Confessio Amantis'', трыма доўгімі паэмамі, напісанымі на англа-нармандскай, лацінскай і сярэднеанглійскай мовах адпаведна; творы аб’яднаны агульнымі маральнымі і палітычнымі тэмамі.<ref>{{cite DNB|wstitle=Gower, John}}</ref> У XIV стагоддзі былі створаны таксама значныя рэлігійныя творы, у тым ліку {{нп5|Юліяна Норыджская|Юліяны Норыджскай|en|Julian of Norwich}} і {{нп5|Рычард Рол|Рычарда Рола|en|Richard Rolle}}. Лічыцца, што «[[:en:Revelations of Divine Love|Адкрыцці Боскай Любові]]{{ref-en}}» Юліяны (каля 1393) — першая апублікаваная кніга, напісаная жанчынай на англійскай мове.<ref name="ec">{{cite book | first1=Edmund |last1=Colledge |first2=James |last2=Walsh | title = Julian of Norwich – Showings | publisher=Paulist Press | year = 1978 | url = https://books.google.com/books?id=IPCwHOwX_BgC | isbn = 978-0-8091-2091-8 }} </ref> Галоўным творам XV стагоддзя з’яўляецца «{{нп5|Смерць Артура||en|Le Morte d'Arthur}}» сэра {{нп5|Томас Мэлары|Томаса Мэлары|en|Thomas Malory}}, надрукаваная [[Уільям Кэкстан|Кэкстанам]] у 1485 годзе.<ref name="autogenerated182">''The Oxford Companion to English Literature'' (1996), p. 182.</ref> Гэтая кампіляцыя шэрагу французскіх і англійскіх артурыянскіх раманаў — адна з першых кніг, што былі надрукаваны ў Англіі. Яе папулярнасць аказала ўплыў на пазнейшае адраджэнне цікавасці да артурыянскіх легенд.<ref>{{cite web |title=Malory's Morte d'Arthur: Exhibition Guide |url=https://d.lib.rochester.edu/camelot/text/mcshane-malorys-morte-d-arthur-exhibition-guide |website=University of Rochester {{!}} Robbins Library Digital Projects |access-date=21 жніўня 2021 |archive-date=21 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821232911/https://d.lib.rochester.edu/camelot/text/mcshane-malorys-morte-d-arthur-exhibition-guide |url-status=live }}</ref> === Сярэдневяковы тэатр === У [[Сярэдневякоўе|Сярэднявеччы]] драма на народных мовах Еўропы магла ўзнікнуць з інсцэніровак [[літургія|літургіі]]. {{нп5|Містэрыя|Містэрыі|en|Mystery play}} прадстаўляліся ў прытворах сабораў або вандроўнымі акцёрамі ў святочныя дні. {{нп5|Міракль|Міраклі|ru|Миракль}} і містэрыі, а таксама {{нп5|маралітэ||en|Morality play}} (або «інтэрлюдыі») пазней ператварыліся ў больш складаныя формы драмы, якія можна было ўбачыць на елізавецінскіх сцэнах. Іншай формай сярэднявечнага тэатра былі прадстаўленні ражаных ({{lang-en|[[:en:Mummers' play|Mummers' play]]}}), форма ранняга вулічнага тэатра, звязаная з {{нп5|Морыс (танец)|танцам морыс|en|Morris dance}}; тэмамі прадстаўленняў былі, напрыклад, [[Святы Георгій]] і [[Цмок]], [[Робін Гуд]]. Гэта былі народныя [[Казка|казкі]], якія пераказвалі старыя гісторыі, і акцёры падарожнічалі з горада ў горад, выконваючы іх для сваёй аўдыторыі ў абмен на грошы і гасціннасць.<ref>{{cite book |title=Dictionary of Literary Terms and Literary Theory |first=J.A. |last=Cuddon |location=London |publisher=Penguin Books |year=1999 |page=523}}</ref> Містэрыі і міраклі — адны з самых ранніх фармальна развітых п’ес у сярэднявечнай [[Еўропа|Еўропе]]. Сярэднявечныя містэрыі былі засяроджаны на прадстаўленні [[Біблія|біблейскіх]] гісторый у [[царква (збудаванне)|цэрквах]] у выглядзе жывых карцін з суправаджаючым іх {{нп5|Антыфон|антыфонным|en|Antiphon}} спевам. Яны развіваліся з X па XVI стагоддзе, дасягнуўшы піку папулярнасці ў XV стагоддзі, перш чым састарэлі з-за ўздыму прафесійнага тэатра.<ref>{{cite book|last=Gassner|first=John|author2=Quinn, Edward|title=The Reader's Encyclopedia of World Drama|publisher=Methuen|location=London|year=1969|pages=203–04|chapter=England: middle ages|oclc=249158675}}</ref> [[Файл:ChesterMysteryPlay 300dpi.jpg|thumb|upright|left|Гравюра XIX стагоддзя, якая адлюстроўвае пастаноўку з Чэстэрскага цыкла {{нп5|Містэрыя|містэрый|en|Mystery play}}]] Існуюць чатыры поўныя або амаль поўныя захаваныя англійскія біблейскія зборнікі п’ес позняга сярэднявечча. Самым поўным з’яўляецца {{нп5|Ёркскі цыкл містэрый|Ёркскі цыкл|en|York Mystery Plays}} з 48 пастановак. Яны ставіліся ў горадзе [[Горад Ёрк|Ёрк]] з сярэдзіны XIV стагоддзя да 1569 года.<ref>''A Glossary of Literary Terms'', M.H. Abrams. (Fort Worth, Texas: Harcourt Brace, 1999, pp. 165-66.</ref> Акрамя сярэднеанглійскай драмы, захаваліся тры п’есы на [[корнская мова|корнскай мове]], вядомыя як {{нп5|Ардыналія||en|Ordinalia}}.<ref>{{cite book |url=http://www.gutenberg.org/files/26192/26192-h/26192-h.htm |title=A Handbook of the Cornish Language |first=Henry |last=Jenner |via=Project Gutenberg |access-date=7 красавіка 2013 |archive-date=26 жніўня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826132130/http://www.gutenberg.org/files/26192/26192-h/26192-h.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.magakernow.org.uk/index.aspx?articleid=38590 |title=A brief history of the Cornish language |website=Maga Cornish Language Partnership |archive-url=https://web.archive.org/web/20081225172227/http://www.magakernow.org.uk/index.aspx?articleid=38590 |archive-date=25 снежня 2008 }}</ref> {{нп5|Маралітэ||en|Morality play}}, што выраслі з рэлігійна абумоўленых {{нп5|Містэрыя|містэрый|en|Mystery play}} Сярэднявечча, — гэта [[жанр]] сярэднявечнай і ранняй [[Цюдары|цюдараўскай]] тэатральнай забавы, які ўяўляў сабой зрух у бок больш свецкай асновы для еўрапейскага тэатра.<ref>Richardson and Johnston (1991, 97-98).</ref> Маралітэ — гэта тып [[алегорыя|алегорыі]], у якой пратаганіст сустракаецца з увасабленнямі розных [[мараль]]ных якасцей, якія спрабуюць падштурхнуць яго выбраць жыццё па боскіх запаветах замест зла. П’есы былі найбольш папулярныя ў Еўропе ў XV і XVI стагоддзях.<ref>''Dictionary of Literary Terms and Literary Theory'', p. 523.</ref> «The Somonyng of Everyman» («Пакліканне кожнага чалавека»{{удакладніць}}) (каля 1509—1519), якую звычайна называюць проста «{{нп5|Кожны (п'еса XV стагоддзя)|Кожны|en|Everyman (15th-century play)}}», — гэта англійская маралітэ канца XV стагоддзя. Як і алегорыя [[Джон Баньян|Джона Баньяна]] «[[Шлях пілігрыма]]» (1678), «Кожны» даследуе пытанне [[Выратаванне (хрысціянства)|хрысціянскага збавення]] праз выкарыстанне алегарычных персанажаў.<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', Vol. 1 (2000), p. 445; ''The Oxford Companion to English Literature'' (1996), p. 775.</ref> == Англійскае Адраджэнне (1500—1660) == Англійскае Адраджэнне як частка [[Адраджэнне#Паўночнае Адраджэнне|Паўночнага Адраджэння]] было [[Культура|культурным]] і [[Мастацтва|мастацкім]] рухам у Англіі ў перыяд з канца XV да XVII стагоддзя.{{sfn|Ward|Waller|1907–1916|p=|loc=Vol. 3: Renascence and Reformation}} Яно звязана з агульнаеўрапейскім [[Адраджэнне|Рэнесансам]], які, як прынята лічыць, пачаўся ў Італіі ў канцы XIV стагоддзя. Як і большасць краін паўночнай Еўропы, Англія амаль не адчувала гэтых змен больш за стагоддзе — рэнесансны стыль і ідэі пранікалі ў Англію досыць павольна. Многія навукоўцы звязваюць пачатак англійскага Адраджэння з гадамі праўлення [[Генрых VIII|Генрыха VIII]]<ref>{{Cite web |url=https://www.poetryfoundation.org/collections/154826/an-introduction-to-the-english-renaissance |title="English Renaissance", Poetry Foundation online |access-date=9 студзеня 2021 |archive-date=11 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111151435/https://www.poetryfoundation.org/collections/154826/an-introduction-to-the-english-renaissance |url-status=live }}</ref>, а [[Лізавета I|елізавецінская]] эпоха ў другой палове XVI стагоддзя звычайна лічыцца вяршыняй англійскага Адраджэння.{{sfn|Ward|Waller|1907–1916|p=|loc=Vol. 3: Renascence and Reformation}}<ref>''A Companion to English Renaissance Literature and Culture'', ed. Michael Hattaway (2000)</ref> Уплыў італьянскага Адраджэння таксама можна знайсці ў паэзіі {{нп5|Томас Уает|Томаса Уаета|en|Thomas Wyatt (poet)}}, аднаго з самых ранніх англійскіх паэтаў Адраджэння. Ён унёс мноства інавацый у англійскую паэзію, у тым ліку разам з {{нп5|Генры Говард, граф Сурэй|Генры Говардам, графам Сурэем|en|Henry Howard, Earl of Surrey}} прынёс з Італіі ў Англію [[санет]] у пачатку XVI стагоддзя.{{sfn |Tillyard| 1929}}{{sfn | Burrow |2004}}{{sfn|Ward | Waller | Trent | Erskine | 1907–21 | loc = '''3'''}} Пасля таго, як [[Уільям Кэкстан]] пачаў друкаваць кнігі ў Англіі ў 1476 годзе, літаратура на англійскай мове заквітнела.<ref name="autogenerated182"/> Пад уплывам [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] стваралася [[літургія]] на роднай мове, што прывяло да з’яўлення «{{нп5|Кніга агульных малітваў|Кнігі агульных малітваў|en|Book of Common Prayer}}» (1549), якая аказала працяглы ўплыў на літаратурную мову. === Елізавецінскі перыяд (1558—1603) === ==== Паэзія ==== [[Эдмунд Спенсер]] быў адным з найважнейшых паэтаў елізавецінскага перыяду, аўтарам «{{нп5|Каралева фей|Каралевы фей|en|The Faerie Queene}}» (1590 і 1596), эпічнай паэмы і фантастычнай [[алегорыя|алегорыі]], якая ўслаўляла дынастыю [[Цюдары|Цюдараў]] і [[Лізавета I|Лізавету I]]. Яшчэ адна значная фігура ў англійскай паэзіі гэтай эпохі — сэр {{нп5|Філіп Сідні||en|Philip Sidney}}, сярод твораў якога — «{{нп5|Астрафіл і Стэла||en|Astrophil and Stella}}», «[[:en:The Defence of Poetry|Абарона паэзіі]]{{ref-en}}» і «[[:en:The Countess of Pembroke's Arcadia|Аркадыя графіні Пембрук]]{{ref-en}}». Вершы, што пісаліся як тэксты песень, такія як творы {{нп5|Томас Кэмпіён|Томаса Кэмпіёна|en|Thomas Campion}}, набывалі папулярнасць разам з пашырэннем распаўсюду друкаванай літаратуры. Яшчэ адной важнай фігурай у елізавецінскай паэзіі быў [[Джон Дон]] (гл. ніжэй). ==== Драма ==== Сярод самых ранніх елізавецінскіх п’ес — «{{нп5|Горбадук (п'еса)|Горбадук|en|Gorboduc (play)}}» (1561) Сэквіла і Нортана, а таксама «{{нп5|Іспанская трагедыя||en|The Spanish Tragedy}}» {{нп5|Томас Кід|Томаса Кіда|en|Thomas Kyd}} (1592). «Горбадук» адметны тым, што гэта першая вершаваная драма на англійскай мове, у якой выкарыстоўваецца [[белы верш]], а таксама тым, што ў ім элементы з ранейшых {{нп5|маралітэ||en|Morality play}} і [[:en:Senecan tragedy|сенекаўскай трагедыі]]{{ref-en}} развіваюцца ў напрамку, якім пойдуць пазнейшыя драматургі.<ref>«''Gorboduc'' and ''Titus Andronicus''»; James D. Carroll, ''Notes and Queries'', 2004, pp. 51, 267-69.</ref> «Іспанская трагедыя»<ref>{{Cite book | url=https://archive.org/details/spanishtragedya00kydgoog | title=The Spanish tragedy, a play| publisher=London: J.M. Dent and co.| year=1898}}</ref> — гэта елізавецінская [[трагедыя]], напісаная Томасам Кідам паміж 1582 і 1592 гадамі, якая была папулярнай і ўплывовай у свой час і стварыла новы [[жанр]] у англійскай літаратуры, {{нп5|трагедыя помсты|трагедыю помсты|en|Revenge play}}.<ref>''The Oxford Companion to English Literature'', ed. Margaret Drabble. (Oxford: Oxford University Press, 1996), pp. 832, 935.</ref> [[Файл:William Shakespeare by John Taylor, edited.jpg|upright|thumb|[[Уільям Шэкспір]]]] [[Уільям Шэкспір]] вылучаецца ў гэты перыяд як [[паэт]] і [[драматург]], якога дагэтуль ніхто не пераўзышоў. Шэкспір пісаў п’есы ў розных жанрах, у тым ліку гістарычныя хронікі (напрыклад, «Рычард III» і «Генрых IV»), [[Трагедыя|трагедыі]] (напрыклад, «[[Гамлет]]», «Атэла» і «Макбет»), [[Камедыя|камедыі]] (напрыклад, «Сон у летнюю ноч», «Як вам гэта спадабаецца» і «Дванаццатая ноч») і познія «рамансы», або [[Трагікамедыя|трагікамедыі]]. Дзейнасць Шэкспіра працягваецца ў [[Якавіянская эпоха|якавіянскі перыяд]]. Сярод іншых важных фігур у елізавецінскім тэатры — [[Крыстафер Марла]], а таксама {{нп5|Бэн Джонсан||en|Ben Jonson}}, {{нп5|Томас Дэкер||en|Thomas Dekker (writer)}}, {{нп5|Джон Флетчар||en|John Fletcher (playwright)}} і {{нп5|Фрэнсіс Бомант||en|Francis Beaumont}}. === Якавіянскі перыяд (1603—1625) === ==== Драма ==== На пачатку XVII стагоддзя [[Уільям Шэкспір|Шэкспір]] напісаў так званыя «праблемныя п’есы», а таксама шэраг сваіх найбольш вядомых [[Трагедыя|трагедый]], у тым ліку «[[Макбет (п’еса)|Макбет]]» і «[[Кароль Лір]]».<ref>{{Harvnb|Bradley|1991|loc=85}}; {{Harvnb|Muir|2005|loc=12–16}}.</ref> У апошні перыяд сваёй творчасці Шэкспір звярнуўся да «рамансу», або [[трагікамедыя|трагікамедыі]], і завяршыў яшчэ тры буйныя п’есы, сярод якіх «{{нп5|Бура (п’еса)|Бура|en|The Tempest}}». Менш змрочныя, чым трагедыі, гэтыя п’есы маюць больш сур’ёзны тон, чым камедыі 1590-х гадоў, але яны заканчваюцца прымірэннем і прабачэннем патэнцыйна трагічных памылак.<ref>{{Harvnb|Dowden|1881|loc=57}}.</ref> Пасля смерці Шэкспіра паэт і драматург {{нп5|Бэн Джонсан||en|Ben Jonson}} быў вядучай літаратурнай фігурай эпохі караля [[Якаў I (кароль Англіі)|Якава]]. Эстэтыка Джонсана вяртаецца да Сярэднявечча, а яго персанажы ўвасабляюць {{нп5|Чатыры тэмпераменты|тэмпераменты|en|Four temperaments}}, разуменне якіх грунтавалася на тагачаснай медыцынскай тэорыі.<ref>«Ben Jonson.» ''Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition''. Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Web. 20 верасня 2012. https://www.britannica.com/EBchecked/topic/127459/Ben Jonson.</ref> Сярод камедый Джонсана — «Вальпонэ» (1605 або 1606) і «{{нп5|Варфаламееўскі кірмаш (п'еса)|Варфаламееўскі кірмаш|en|Bartholomew Fair (play)}}» (1614). Сярод іншых, хто прытрымліваўся стылю Джонсана, былі {{нп5|Фрэнсіс Бомант|Бомант|en|Francis Beaumont}} і {{нп5|Джон Флетчар|Флетчар|en|John Fletcher (playwright)}}, якія напісалі папулярную камедыю «{{нп5|Рыцар палаючага песціка||en|The Knight of the Burning Pestle}}» (верагодна, 1607—1608), сатыру на ўздым сярэдняга класу.<ref>''The Oxford Companion to English Literature'' (1996). p. 546.</ref> Іншым папулярным стылем тэатра ў якавіянскія часы была {{нп5|трагедыя помсты||en|Revenge play}}, якую папулярызаваў у елізавецінскую эпоху {{нп5|Томас Кід||en|Thomas Kyd}}, а затым далей развіў {{нп5|Джон Уэбстэр||en|John Webster}} у творах «Белы д’ябал» (1612) і «Герцагіня Мальфі» (1613). Сярод іншых трагедый помсты — «{{нп5|Падменены||en|The Changeling (play)}}», напісаная {{нп5|Томас Мідлтан|Томасам Мідлтанам|en|Thomas Middleton}} і {{нп5|Уільям Роўлі|Уільямам Роўлі|en|William Rowley}}.<ref>«Revenge Tragedy» in ''A Dictionary of Literary Terms and Literary Theory'', ed. JA Cuddon (London: Penguin Books, 1999), pp. 744-46.</ref> ==== Паэзія ==== {{нп5|Джордж Чапмен||en|George Chapman}} запомніўся галоўным чынам сваім знакамітым вершаваным перакладам у 1616 годзе «[[Іліяда|Іліяды]]» і «[[Адысея|Адысеі]]» [[Гамер]]а на англійскую мову.<ref>''Chapman’s Homer: The Iliad''. Ed. Allardyce Nicoll. Bollingen Series 41. Princeton: Princeton UP, 1998; ''Chapman’s Homer: The Odyssey''. Ed. Allardyce Nicoll. Bollingen Series 41. Princeton: Princeton UP, 2000.</ref> Гэта былі першыя ў гісторыі поўныя пераклады абедзвюх паэм на англійскую мову. Пераклад аказаў глыбокі ўплыў на англійскую літаратуру, яму прысвечаны знакаміты санет [[Джон Кітс|Джона Кітса]] «На першае знаёмства з чапменаўскім Гамерам» (1816). Шэкспір папулярызаваў англійскі [[санет]], які ўнёс значныя змены ў мадэль [[Петрарка|Петраркі]]. Зборнік з 154 [[Уільям Шэкспір#Санеты|санетаў Шэкспіра]], прысвечаных такім тэмам, як плынь часу, каханне, прыгажосць і смяротнасць, упершыню быў апублікаваны ў 1609 годзе ў фармаце ін-кварта. Акрамя Шэкспіра і Бэна Джонсана, да ліку буйных паэтаў пачатку XVII стагоддзя належалі {{нп5|паэты-метафізікі||en|Metaphysical poets}}: [[Джон Дон]], [[Джордж Герберт]], {{нп5|Генры Воган||en|Henry Vaughan}}, {{нп5|Эндру Марвел||en|Andrew Marvell}} і {{нп5|Рычард Крэша||en|Richard Crashaw}}.<ref name="ODNB">{{Citation | first = Colin | last = Burrow | contribution = Metaphysical poets (act. c. 1600 – c. 1690) | title = Oxford Dictionary of National Biography | publisher = Oxford University Press | contribution-url = http://www.oxforddnb.com/view/theme/95605 | access-date = 7 мая 2012 | archive-date = 24 верасня 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150924163616/http://www.oxforddnb.com/view/theme/95605 | url-status = live }}.</ref> Іх стыль характарызаваўся досціпам і метафізічнымі канцэптамі, гэта значыць, надуманымі або незвычайнымі параўнаннямі або метафарамі.<ref>Gardner, Helen ''The Metaphysical Poets'' Penguin Books, 1957 {{ISBN|0-14-042038-X}}</ref> ==== Проза ==== Найважнейшым празаічным творам пачатку XVII стагоддзя была [[Біблія караля Якава]]. На той час гэта быў адзін з самых маштабных перакладчыцкіх праектаў у гісторыі англійскай мовы, пачаты ў 1604 годзе і завершаны ў 1611 годзе. Ён уяўляе сабой кульмінацыю традыцыі перакладаў Бібліі на англійскую мову, якая пачалася з працы [[Уільям Тындэйл|Уільяма Тындэйла]], і стаў стандартнай [[Біблія]]й [[Царква Англіі|Царквы Англіі]].{{Sfn | Drabble | 1996 | pp = 100–01}} === Позняе Адраджэнне (1625—1660) === ==== Паэзія ==== {{нп5|Паэты-метафізікі||en|Metaphysical poets}} [[Джон Дон]] і [[Джордж Герберт]] яшчэ працягвалі дзейнасць пасля 1625 года, а пазней у XVII стагоддзі пісала другое пакаленне паэтаў-метафізікаў, у тым ліку {{нп5|Рычард Крэша||en|Richard Crashaw}}, {{нп5|Эндру Марвел||en|Andrew Marvell}}, {{нп5|Томас Трэхерн||en|Thomas Traherne}} і {{нп5|Генры Воган||en|Henry Vaughan}}. Яшчэ адна важная група англійскіх паэтаў XVII стагоддзя — {{нп5|паэты-кавалеры||en|Cavalier poet}}, якія паходзілі са слаёў грамадства, што падтрымлівалі караля [[Карл I Сцюарт|Карла I]] падчас Англійскай грамадзянскай вайны (1642—1651; кароль Карл кіраваў з 1625 года і быў пакараны смерцю ў 1649 годзе). Найбольш вядомыя з іх — {{нп5|Роберт Герык||en|Robert Herrick (poet)}}, {{нп5|Рычард Лаўлейс||en|Richard Lovelace (poet)}}, {{нп5|Томас Кэру||en|Thomas Carew}} і сэр {{нп5|Джон Саклінг||en|John Suckling (poet)}}. Яны «не былі арганізаванай групай, але ўсе знаходзіліся пад уплывам» Бэна Джонсана. Большасць паэтаў-кавалераў былі прыдворнымі, але ёсць і некаторыя прыкметныя выключэнні: напрыклад, Роберт Герык не быў прыдворным, але яго стыль вызначае яго як паэта-кавалера. У сваіх творах кавалеры выкарыстоўваюць алегорыю і класічныя алюзіі і знаходзяцца пад уплывам рымскіх аўтараў: [[Гарацый|Гарацыя]], [[Цыцэрон]]а і [[Авідзій|Авідзія]]. [[Джон Мільтан]] «быў апошнім вялікім паэтам англійскага Адраджэння»<ref>«John Milton.» Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2013. Web. 8 красавіка 2013. <https://www.britannica.com/EBchecked/topic/383113/John-Milton {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508181454/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/383113/John-Milton |date=8 мая 2015 }}>.</ref> і апублікаваў шэраг твораў да 1660 года, у тым ліку «[[:en:L'Allegro|L'Allegro]]{{ref-en}}» (1631), «[[:en:Il Penseroso|Il Penseroso]]{{ref-en}}» (1634), маску «{{нп5|Комус (маска)|Комус|en|Comus (John Milton)}}» (1638) і элегію «{{нп5|Лікід||en|Lycidas}}» (1638). Аднак яго асноўныя эпічныя творы, у тым ліку «{{нп5|Страчаны рай||be-tarask|Страчаны рай}}» (1667), былі апублікаваныя ў перыяд Рэстаўрацыі. == Эпоха Рэстаўрацыі (1660—1700) == {{Няма крыніц у раздзеле|date=сакавік 2016}} Літаратура Рэстаўрацыі надзвычай разнастайная: у ёй ёсць як і «Страчаны рай», так і «{{нп5|Садом, або квінтэсенцыя распусты|Садом|en|Sodom, or the Quintessence of Debauchery}}» {{нп5|Джон Уілмат|графа Рочэстэра|en|John Wilmot, 2nd Earl of Rochester}}, сексуальная камедыя «{{нп5|Жонка з вёскі||en|The Country Wife}}» і маральна-дыдактычны «[[Шлях пілігрыма]]». Да гэтай эпохі адносяцца «{{нп5|Два трактаты пра праўленне||en|Two Treatises of Government}}» Лока, заснаванне [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Каралеўскага таварыства]], эксперыменты і духоўныя медытацыі [[Роберт Бойль|Роберта Бойля]], істэрычныя нападкі на тэатры з боку {{нп5|Джэрэмі Кольер|Джэрэмі Кольера|en|Jeremy Collier}}, пачатак літаратурнай крытыкі ў дзейнасці Драйдэна і першыя газеты. Афіцыйнае перапыненне літаратурнай культуры, выкліканае цэнзурай і радыкальна-маралістычнымі стандартамі пры пурытанскім рэжыме Кромвеля, стварыла прабел у літаратурнай традыцыі, што дазволіла ўсім формам літаратуры як быццам пачацца наноў пасля Рэстаўрацыі. У час Міжцарства раялісцкія сілы, звязаныя з дваром [[Карл I Сцюарт|Карла I]], адправіліся ў выгнанне з дваццацігадовым [[Карл II Сцюарт|Карлам II]]. Шляхта, якая падарожнічала з Карлам II, такім чынам, знаходзілася больш за дзесяць гадоў у цэнтры літаратурнай сцэны кантынента. === Паэзія === [[Файл:John Milton - Project Gutenberg eText 13619.jpg|upright|left|thumb|[[Джон Мільтан]], рэлігійная эпічная паэма ''Страчаны рай'', апублікаваная ў 1667 годзе.]] У гэты час рэлігійных змен і палітычных узрушэнняў тварыў [[Джон Мільтан]], адзін з найвялікшых англійскіх паэтаў. Мільтан найбольш вядомы сваёй эпічнай паэмай «{{нп5|Страчаны рай||be-tarask|Страчаны рай}}» (1667). Паэзія і проза Мільтана адлюстроўваюць глыбокія асабістыя перакананні, цягу да свабоды і самавызначэння, а таксама надзённыя праблемы і палітычную турбулентнасць яго часу. Яго знакамітая «{{нп5|Арэапагітыка||en|Areopagitica}}», напісаная ў асуджэнне папярэдняй цэнзуры, з’яўляецца адным з самых уплывовых і гарачых выступленняў у абарону [[свабода слова|свабоды слова]] і свабоды друку.<ref>{{cite book| last = Sanders| first = Karen| title = Ethics & Journalism| publisher = Sage| year = 2003| page = 66| url = https://books.google.com/books?id=bnpliIUyO60C| isbn = 978-0-7619-6967-9| access-date = 22 сакавіка 2023| archive-date = 26 сакавіка 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20230326164800/https://books.google.com/books?id=bnpliIUyO60C| url-status = live}}</ref> Самай буйной і важнай паэтычнай формай эпохі была сатыра. Як правіла, сатыры публікаваліся ананімна, бо асобам, звязаным з сатырай, пагражала вялікая небяспека. [[Джон Драйдэн]] быў уплывовым англійскім паэтам, літаратурным крытыкам, перакладчыкам і драматургам, які дамінаваў у літаратурным жыцці Англіі часоў Рэстаўрацыі да такой ступені, што гэты перыяд стаў вядомы ў літаратурных колах як «Эпоха Драйдэна». Ён усталяваў {{нп5|гераічны куплет||en|Heroic couplet}} як стандартную форму англійскай паэзіі. Найбольшымі дасягненнямі Драйдэна ў сатырычнай паэзіі сталі такія творы, як іраікамічная паэма «{{нп5|Макфлекна||en|MacFlecknoe}}» (1682).<ref>John Dryden, ''Major Works'', ed. by Keith Walker, (Oxford: Oxford University Press, 1987), p. 37.</ref> [[Аляксандр Поўп]] знаходзіўся пад моцным уплывам Драйдэна і часта запазычваў у яго; іншыя пісьменнікі XVIII стагоддзя ў роўнай ступені знаходзіліся пад уплывам як Драйдэна, так і Поўпа. === Проза === У прозе перыяду Рэстаўрацыі пераважаюць [[хрысціянства|хрысціянскія]] рэлігійныя творы, але ў гэты перыяд таксама пачалі развівацца два напрамкі, якія будуць дамінаваць у пазнейшыя перыяды: мастацкая літаратура і журналістыка. Рэлігійнае пісьменства часта пераходзіла ў палітычнае і эканамічнае, гэтак жа як творы на палітычныя і эканамічныя тэмы непасрэдна закраналі рэлігію. Таксама ў часы Рэстаўрацыі многія са сваіх філасофскіх прац напісаў [[Джон Лок]]. Яго два «Трактаты пра праўленне» пазней натхнялі мысляроў [[Амерыканская рэвалюцыя|Амерыканскай рэвалюцыі]]. Рэстаўрацыя змякчыла рэзкасць сектанцкіх выказванняў, але радыкалізм захаваўся і пасля Рэстаўрацыі. Пурытанскія аўтары, такія як [[Джон Мільтан]], былі вымушаныя адысці ад грамадскага жыцця або адаптавацца, а некаторыя з аўтараў, што прапаведавалі супраць манархіі і непасрэдна ўдзельнічалі ў {{нп5|царазабойства|царазабойстве|en|Regicide}} [[Карл I Сцюарт|Карла I]], былі рэпрэсаваныя. Такім чынам, творы з заклікамі да гвалту былі вымушаныя сысці ў падполле, і многія з тых, хто служыў у перыяд Міжцарства, змякчылі свае пазіцыі ў перыяд Рэстаўрацыі. [[Джон Баньян]] вылучаецца сярод іншых рэлігійных аўтараў таго перыяду. «[[Шлях пілігрыма]]» Баньяна — гэта [[алегорыя]] асабістага збаўлення і дапаможнік па хрысціянскім жыцці. [[Файл:Pilgrim's Progress first edition 1678.jpg|thumb|upright|«[[Шлях пілігрыма]]» [[Джон Баньян|Джона Баньяна]] (1678)]] У перыяд Рэстаўрацыі найбольш папулярным шляхам распаўсюду навін была публікацыя ў фармаце {{нп5|бродшыт|бродшыта|en|broadsheet}}. Адзін вялікі аркуш паперы мог змяшчаць пісьмовы аповед пра падзею, звычайна небесстаронні. Немагчыма дакладна датаваць з’яўленне рамана ў англійскай літаратуры. Аднак доўгая мастацкая проза і выдуманыя біяграфіі пачалі адрознівацца ад іншых форм у Англіі ў перыяд Рэстаўрацыі. Існуючая традыцыя ''рамансаў'' у Францыі і Іспаніі была папулярная ў Англіі. Адной з найбольш значных фігур у станаўленні рамана ў перыяд Рэстаўрацыі з’яўляецца {{нп5|Афра Бен||en|Aphra Behn}}, аўтарка «{{нп5|Арунока||en|Oroonoko}}» (1688), якая была не толькі першай прафесійнай жанчынай-раманісткай, але, магчыма, і сярод першых прафесійных раманістаў абодвух палоў у Англіі. === Драма === Як толькі была знята забарона на публічныя сцэнічныя прадстаўленні, раней уведзеная пурытанскім рэжымам, [[Драма (род літаратуры)|драма]] хутка і багата адрадзілася.<ref>{{cite book|last1=Hatch|first1=Mary Jo|title=The Three Faces of Leadership: Manager, Artist, Priest|date=2009|publisher=John Wiley & Sons|page=47}}</ref> Найбольш вядомыя п’есы ранняга перыяду Рэстаўрацыі — гэта несентыментальныя або «жорсткія» камедыі [[Джон Драйдэн|Джона Драйдэна]], {{нп5|Уільям Уічэрлі|Уільяма Уічэрлі|en|William Wycherley}} і {{нп5|Джордж Этэрэдж|Джорджа Этэрэджа|en|George Etherege}}, якія адлюстроўваюць атмасферу пры двары і ўслаўляюць арыстакратычны мачызм — лад жыцця з няспыннымі сексуальнымі прыгодамі і заваяваннямі. Пасля рэзкага падзення якасці і колькасці ў 1680-х гадах, у сярэдзіне 1690-х адбыўся кароткі другі росквіт драмы, асабліва камедыі. Камедыі, такія як «{{нп5|Шлях свету||en|The Way of the World}}»{{удакладніць}} [[Уільям Конгрыў|Уільяма Конгрыва]] (1700), «{{нп5|Рэцыдыў||en|The Relapse}}» (1696) і «{{нп5|Раззлаваная жонка||en|The Provoked Wife}}» (1697) {{нп5|Джон Ванбру|Джона Ванбру|en|John Vanbrugh}}, былі «мякчэйшымі» і больш сярэднекласавымі па духу, вельмі адрознымі ад арыстакратычнай экстраваганцы дваццацігадовай даўніны, і накіраванымі на шырэйшую аўдыторыю. == XVIII стагоддзе == === Аўгусцінская літаратура (1700—1745) === {{Няма крыніц у раздзеле|date=сакавік 2016}} У XVIII стагоддзі літаратура адлюстроўвала светапогляд [[Эпоха Асветніцтва|Эпохі Асветніцтва]] (або Эпохі Розуму): рацыянальны і навуковы падыход да рэлігійных, сацыяльных, палітычных і эканамічных пытанняў, у межах якога прапагандаваўся свецкі погляд на рэчы і агульнае пачуццё прагрэсу і ўдасканальваемасці. На чале руху стаялі філосафы, якія натхняліся адкрыццямі папярэдняга стагоддзя (такіх навукоўцаў, як [[Ісак Ньютан]]) і працамі [[Рэнэ Дэкарт|Дэкарта]], [[Джон Лок|Джона Лока]] і [[Фрэнсіс Бэкан|Фрэнсіса Бэкана]]. Яны імкнуліся адкрыць усеагульныя прынцыпы, якія кіруюць чалавецтвам, прыродай і грамадствам, і дзейнічаць на іх аснове. Асветнікі выказваліся супраць духоўных і навуковых аўтарытэтаў, дагматызму, нецярпімасці, цэнзуры, а таксама эканамічных і сацыяльных абмежаванняў. Яны лічылі дзяржаву належным і рацыянальным інструментам прагрэсу. Крайні рацыяналізм і скептыцызм эпохі натуральна прывялі да [[дэізм]]у, а таксама адыгралі пэўную ролю ва ўзнікненні [[рамантызм]]у як пазнейшай рэакцыі. «[[Энцыклапедыя#«Encyclopedie»|Энцыклапедыя, або Тлумачальны слоўнік навук, мастацтваў і рамёстваў]]» [[Дэні Дзідро]] ўвасабляла дух эпохі. Тэрмін «аўгусцінская літаратура» ({{lang-en|Augustan literature}}) паходзіць ад саміх аўтараў 1720-х і 1730-х гадоў, што адгукнуліся на тэрмін, якому [[Георг I (кароль Вялікабрытаніі)|Георг I]] аддаваў перавагу ў дачыненні да сябе. Георг I меў на ўвазе, што гэты тытул адлюстроўвае яго магутнасць, а літаратары бачылі ў ім адлюстраванне пераходу [[Старажытны Рым|Старажытнага Рыма]] ад грубай і неадшліфаванай літаратуры да вельмі палітычнай і вытанчанай літаратуры. Гэта эпоха буяння і скандалаў, велізарнай энергіі, вынаходлівасці і абурэння; час, калі англічан, валійцаў, шатландцаў і ірландцаў чакала пашырэнне эканомікі, зніжэнне бар’ераў для адукацыі і пачатак [[Прамысловая рэвалюцыя|Прамысловай рэвалюцыі]]. ==== Паэзія ==== Менавіта ў гэты час паэт {{нп5|Джэймс Томсан (паэт, 1700)|Джэймс Томсан|en|James Thomson (poet, born 1700)}} стварыў свае меланхалічныя «[[:en:The Seasons (Thomson poem)|Поры года]]{{ref-en}}» (1728—1730), а {{нп5|Эдуард Юнг||en|Edward Young}} напісаў сваю паэму «{{нп5|Начныя думкі||en|Night Thoughts}}» (1742), хоць найбольш выбітным паэтам эпохі з’яўляецца [[Аляксандр Поўп]] (1688—1744). У гэтую эпоху таксама адбываецца канкурэнцыя розных мадэлей {{нп5|Пастараль|пастаралі|en|Pastoral}}. У крытыцы паэты змагаліся з дактрынай ''дэкоруму'', прысвечанай супастаўленню правільных слоў з правільным сэнсам і дасягненню інтанацыі, якая адпавядала б сур’ёзнасці тэмы. У той жа час [[іраікамічная паэма|іраікамічны]] жанр быў на піку, і творы Поўпа «{{нп5|Выкраданне локана||en|The Rape of the Lock}}» (1712—1717) і «{{нп5|Дунсіяда||en|The Dunciad}}» (1728—1743) да нашых дзён лічацца найвялікшымі іраікамічнымі паэмамі, калі-небудзь напісанымі.<ref>J. A. Cuddon, ''A Dictionary of Literary Terms''. London: Penguin, 1999, p. 514.</ref> Поўп таксама пераклаў «[[Іліяда|Іліяду]]» (1715—1720) і «[[Адысея|Адысею]]» (1725—1726). Пасля смерці Поўпа яго творчасць шмат разоў пераацэньвалі.<ref>{{cite web |url=http://www.poets.org/apope/ |title=Alexander Pope |work=Poets.org |access-date=2013-01-06 |date=2007-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128102619/http://www.poets.org/apope/ |archive-date=28 студзеня 2014 |url-status=dead }}</ref> ==== Драма ==== Да пачатку перыяду адносяцца апошнія п’есы {{нп5|Джон Ванбру|Джона Ванбру|en|John Vanbrugh}} і [[Уільям Конгрыў|Уільяма Конгрыва]], якія абодва працягвалі традыцыі камедыі Рэстаўрацыі з некаторымі зменамі. Аднак большасць пастановак гэтага часу — [[фарс]]ы, ніжэйшыя ў жанравым дачыненні, і значна больш сур’ёзныя і бытавыя трагедыі. {{нп5|Джордж Ліла||en|George Lillo}} і {{нп5|Рычард Стыл||en|Richard Steele}} абодва стваралі вельмі маральныя формы трагедыі, дзе персанажы і іх клопаты былі цалкам сярэднекласавымі або працоўнымі. Гэта адлюстроўвала прыкметныя змены ў аўдыторыі п’ес: каралеўскае заступніцтва больш не было важнай часткай тэатральнага поспеху. Акрамя таго, {{нп5|Колі Сібер||en|Colley Cibber}} і {{нп5|Джон Рыч||en|John Rich (producer)}} пачалі змагацца адзін з адным за ўсё большыя відовішчы для паказу на сцэне. Была ўведзена фігура [[Арлекін]]а, і пачаў ставіцца тэатр [[пантаміма|пантамімы]]. Гэтая «нізкая» камедыя была вельмі папулярнай, і п’есы страцілі важнасць у параўнанні з пастаноўкай. [[Опера]] таксама пачала набываць папулярнасць у Лондане, і ў літаратуры шмат хто супраціўляўся гэтаму італьянскаму ўварванню. У 1728 годзе {{нп5|Джон Гей||en|John Gay}} вярнуўся ў тэатр з «{{нп5|Опера жабракоў||en|The Beggar's Opera}}». {{нп5|Ліцэнзійны акт 1737 года||en|Licensing Act 1737}} паклаў канец большай частцы тагачаснай драматургіі, бо тэатры зноў былі ўзятыя пад дзяржаўны кантроль. ==== Проза, у тым ліку раман ==== У прозе ранняя частка перыяду азнаменавалася развіццём англійскага эсэ. «{{нп5|Назіральнік (1711)|Назіральнік|en|The Spectator (1711)}}» {{нп5|Джозеф Адысан|Джозефа Адысана|en|Joseph Addison}} і {{нп5|Рычард Стыл|Рычарда Стыла|en|Richard Steele}} ўсталяваў форму брытанскага перыядычнага эсэ. Аднак гэта быў таксама час, калі ўпершыню з’явіўся англійскі [[раман]]. [[Даніэль Дэфо]] перайшоў ад [[журналістыка|журналістыкі]] і напісання крымінальных біяграфій для прэсы да напісання выдуманых крымінальных біяграфій: «{{нп5|Раксана: Шчаслівая палюбоўніца|Раксана|en|Roxana: The Fortunate Mistress}}» і «{{нп5|Моль Флэндэрс||en|Moll Flanders}}». Яму таксама належыць «[[Рабінзон Круза]]» (1719). [[Файл:Jonathan Swift by Charles Jervas detail.jpg|thumb|upright|left|[[Джонатан Свіфт]]]] Калі Адысан і Стыл дамінавалі ў адным тыпе прозы, то [[Джонатан Свіфт]], аўтар сатыры «[[Падарожжы Гулівера]]», быў лідарам у іншым. У «{{нп5|Сціплая прапанова|Сціплай прапанове|en|A Modest Proposal}}» і «Лістах суконшчыка» Свіфт неахвотна абараняў ірландскі народ ад драпежніцтва [[каланіялізм]]у. Гэта выклікала бунты і арышты, але Свіфт, які не меў любові да ірландскіх [[каталіцтва|рымскіх католікаў]], быў абураны злоўжываннямі, якія ён бачыў. Наступствам {{нп5|Ліцэнзійны акт 1737 года|Ліцэнзійнага акту 1737 года|en|Licensing Act 1737}} стала тое, што не адзін пачатковец-драматург перайшоў на напісанне раманаў. [[Генры Філдынг]] пачаў пісаць сатырычную прозу і раманы, бо яго п’есы не маглі прайсці цэнзуру. Тым часам [[Сэмюэл Рычардсан]] стварыў раман «{{нп5|Памела, або ўзнагароджаная дабрачыннасць||en|Pamela; or, Virtue Rewarded}}» (1740), і Генры Філдынг атакаваў гэты твор за яго меркаваную абсурднасць у «{{нп5|Джозеф Эндрус|Джозефе Эндрусе|en|Joseph Andrews}}» (1742) і «{{нп5|Шамела|Шамеле|en|Shamela}}» (1741). Пазней Філдынг напісаў сатыру на «{{нп5|Кларыса, або Гісторыя маладой лэдзі|Кларысу|en|Clarissa; or, The History of a Young Lady}}» Рычардсана (1748) у «{{нп5|Гісторыя Тома Джонса, знайдыша|Гісторыі Тома Джонса, знайдыша|en|The History of Tom Jones, a Foundling}}» (1749). [[Тобіяс Смолет]] (1721—1771) узвысіў жанр {{нп5|Круцельскі раман|круцельскага рамана|en|Picaresque novel}} такімі творамі, як «{{нп5|Родэрык Рэндам||en|Roderick Random}}» (1748) і «{{нп5|Перэгрын Пікл||en|Peregrine Pickle}}» (1751). === Эпоха чуллівасці (1745—1798) === [[Файл:Dr-Johnson.jpg|thumbnail|upright|[[Сэмюэл Джонсан]]]] Гэты перыяд вядомы як '''эпоха чуллівасці''' ({{lang-en|Age of Sensibility}}), але яго часам таксама апісваюць як «Эпоху Джонсана».<ref>''A Handbook to English Literature'' (7th edition), ed. Harmon & Holman. (Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall), 1996), p. 575.</ref> [[Сэмюэл Джонсан]], якога часта называюць доктарам Джонсанам, быў англійскім аўтарам, які зрабіў трывалы ўклад у англійскую літаратуру як паэт, эсэіст, мараліст, літаратурны крытык, біёграф, рэдактар і [[лексікограф]]. Джонсана апісвалі як «магчыма, самага выбітнага літаратара ў англійскай гісторыі».<ref>{{citation|last=Rogers|first=Pat|contribution=Johnson, Samuel (1709–1784)|title=Oxford Dictionary of National Biography|year=2006|doi=10.1093/ref:odnb/14918 |edition=online|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/14918|access-date=25 жніўня 2008}}</ref> У 1755 годзе, пасля дзевяці гадоў працы, быў апублікаваны «{{нп5|Слоўнік англійскай мовы (Джонсан)|Слоўнік англійскай мовы|en|A Dictionary of the English Language}}» Джонсана. Ён меў далёкасяжны ўплыў на сучасную англійскую мову і цяпер ацэньваецца як «адно з найвялікшых адзінкавых дасягненняў у навуцы».<ref name="Bate240">{{Harvnb|Bate|1977|p=240}}</ref> Другая палова XVIII стагоддзя ўбачыла з’яўленне трох буйных ірландскіх аўтараў: [[Олівер Голдсміт|Олівера Голдсміта]], [[Рычард Брынслі Шэрыдан|Рычарда Брынслі Шэрыдана]] і [[Лорэнс Стэрн|Лорэнса Стэрна]]. Голдсміт з’яўляецца аўтарам рамана «{{нп5|Уэйкфілдскі святар||en|The Vicar of Wakefield}}» (1766), пастаральнай паэмы «[[:en:The Deserted Village|Пакінутая вёска]]{{ref-en}}» (1770) і дзвюх п’ес, «Дабрадушны чалавек» (1768) і «Ноч памылак» (1773). Першая п’еса Шэрыдана, «{{нп5|Супернікі||en|The Rivals}}» (1775), была пастаўлена ў [[Ковент-Гардэн]]е і мела імгненны поспех. П’есай «{{нп5|Школа зласлоўя||en|The School for Scandal}}» ён заявіў пра сябе як пра самага значнага лонданскага драматурга канца XVIII стагоддзя. І Голдсміт, і Шэрыдан рэагавалі супраць сентыментальнай камедыі тэатра XVIII стагоддзя, пішучы п’есы, бліжэйшыя да стылю камедыі Рэстаўрацыі.<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'' (1990), pp. 564, 698, 906.</ref> Стэрн публікаваў свой знакаміты раман «{{нп5|Жыццё і меркаванні Трыстрама Шэндзі, джэнтльмена|Трыстрам Шэндзі|en|The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman}}» часткамі паміж 1759 і 1767 гадамі.<ref>''The Oxford Companion to English Literature'', p. 947.</ref> У 1778 годзе {{нп5|Фрэнсіс Бёрні||en|Frances Burney}} напісала «{{нп5|Эвеліна|Эвеліну|en|Evelina}}», адзін з першых {{нп5|Раман нораваў|раманаў нораваў|en|Novel of manners}}.<ref>{{cite encyclopedia |title=Fanny Burney |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Fanny-Burney |access-date=21 жніўня 2021}}</ref> Раманы Фані Бёрні «любіла Джэйн Осцін і захаплялася імі».<ref>''The Oxford Companion to English Literature'', ed Margaret Drabble. (Oxford: Oxford University Press, 1996), p. 151.</ref> ==== Папярэднікі рамантызму ==== Рамантычны рух у англійскай літаратуры пачатку XIX стагоддзя мае свае карані ў паэзіі XVIII стагоддзя, [[Гатычны раман|гатычным рамане]] і рамане сентыменталізму.<ref>J.A. Cuddon, ''A Dictionary of Literary Terms'', p. 588</ref><ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia |title=Pre-Romanticism |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Pre-Romanticism |access-date=21 жніўня 2021}}</ref> Сярод яго папярэднікаў — т. зв. {{нп5|могілкавыя паэты||en|Graveyard poets}}, з 1740-х гадоў і пазней, чые творы характарызуюцца змрочнымі развагамі пра смяротнасць. Гэта ў тым ліку паэты {{нп5|Томас Грэй||en|Thomas Gray}} («{{нп5|Элегія, напісаная на сельскіх могілках||en|Elegy Written in a Country Churchyard}}», 1751)<ref>''The Oxford Companion to English Literature'' (1996), p. 418.</ref> і {{нп5|Эдуард Юнг||en|Edward Young}} («Скаргі, або {{нп5|Начныя думкі||en|Night Thoughts}} пра жыццё, смерць і неўміручасць», 1742—1745).<ref>''The Oxford Companion to English Literature'', p. 1106.</ref> Да гэтага пазнейшыя аўтары дадалі цягу да «ўзнёслага» і таямнічага, а таксама цікавасць да старажытных англійскіх паэтычных форм і народнай паэзіі.<ref>William Harmon and C. Hugh Holman, ''A Handbook to Literature''. (Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall, 1986), pp. 452-53, 502.</ref> Іншымі папярэднікамі рамантызму з’яўляюцца {{нп5|Джэймс Томсан (паэт, 1700)|Джэймс Томсан|en|James Thomson (poet, born 1700)}} і {{нп5|Джэймс Макферсан||en|James Macpherson}}.<ref name="britannica.com"/> Джэймс Макферсан стаў першым шатландскім паэтам, які атрымаў міжнародную вядомасць, заявіўшы, што знайшоў творы старажытнага барда {{нп5|Асіян|Асіяна|en|Ossian}}.<ref>J. Buchan, ''Crowded with Genius'' (London: Harper Collins, 2003), {{ISBN|0-06-055888-1}}, p. 163.</ref> {{нп5|Сентыментальны раман||en|Sentimental novel}} або «раман сентыменталізму» — гэта жанр, які развіўся ў другой палове XVIII стагоддзя. Ён услаўляе эмацыйныя і інтэлектуальныя канцэпцыі пачуцця, [[сентыменталізм]]у і {{нп5|Чуллівасць|чуллівасці|en|Sensibility}}. Мода на сентыменталізм, які трэба адрозніваць ад чуллівасці, пачалася як у паэзіі, так і ў прозе XVIII стагоддзя як рэакцыя на рацыяналізм аўгусцінскай эпохі.<ref>Richard Maxwell and Katie Trumpener, eds., ''The Cambridge Companion to Fiction in the Romantic Period'' (2008).</ref> Сярод найбольш вядомых сентыментальных раманаў на англійскай мове — «{{нп5|Памела, або ўзнагароджаная дабрачыннасць||en|Pamela; or, Virtue Rewarded}}» [[Сэмюэл Рычардсан|Сэмюэла Рычардсана]] (1740), «{{нп5|Уэйкфілдскі святар||en|The Vicar of Wakefield}}» [[Олівер Голдсміт|Олівера Голдсміта]] (1766), «{{нп5|Жыццё і меркаванні Трыстрама Шэндзі, джэнтльмена|Трыстрам Шэндзі|en|The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman}}» [[Лорэнс Стэрн|Лорэнса Стэрна]] (1759-67) і «[[:en:The Man of Feeling|Чалавек пачуцця]]{{ref-en}}» {{нп5|Генры Макензі||en|Henry Mackenzie}} (1771).<ref>J.A. Cuddon, ''A Dictionary of Literary Terms'' (1999), p. 809.</ref> Значнымі замежнымі аўтарамі, што ўплывалі на англійскую літаратуру гэтага часу, былі немцы [[Гётэ]], [[Фрыдрых Шылер|Шылер]] і {{нп5|Аўгуст Вільгельм Шлегель||be-tarask|Аўгуст Вільгельм Шлегель}}, а таксама французскі філосаф і пісьменнік [[Жан-Жак Русо]].<ref name="J. A. Cuddon, pp. 588–9">J.A. Cuddon, pp. 588-89.</ref> «{{нп5|Філасофскае даследаванне паходжання нашых ідэй пра ўзнёслае і прыгожае||en|A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful}}» [[Эдмунд Бёрк|Эдмунда Бёрка]] (1757) — яшчэ адна важная крыніца ўплыву.<ref name="English Literature, pp. 957–8">''The Oxford Companion to English Literature'', pp. 957-58.</ref> Зменлівыя абставіны, выкліканыя [[Прамысловая рэвалюцыя|Прамысловай]] і {{нп5|Брытанская аграрная рэвалюцыя|Аграрнай|en|British Agricultural Revolution}} рэвалюцыямі, таксама паўплывалі на рост рамантычнага руху ў Брытаніі. У канцы XVIII стагоддзя раман [[Хорас Уолпал|Хораса Уолпала]] «{{нп5|Замак Отранта||en|The Castle of Otranto}}» (1764) стварыў жанр [[Гатычны раман|гатычнай літаратуры]], які спалучае элементы [[літаратура жахаў|жахаў]] і {{нп5|Рыцарскі раман|рамансу|en|Chivalric romance}}.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/magazine-30313775 «The Castle of Otranto: The creepy tale that launched gothic fiction»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703063419/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-30313775 |date=3 ліпеня 2019 }}. BBC. Retrieved 14 кастрычніка 2017</ref> {{нп5|Эн Рэдкліф||en|Ann Radcliffe}} увяла задуменную фігуру гатычнага злыдня, які пазней ператварыўся ў {{нп5|байранічны герой|байранічнага героя|en|Byronic hero}}. Яе «{{нп5|Таямніцы Удольфа||en|The Mysteries of Udolpho}}» (1795) часта згадваюцца як архетыпічны гатычны раман.<ref>''Oxford Book of Gothic Tales''. Oxford: Oxford University Press, 2001</ref> Пазнейшае пакаленне гатычнай літаратуры з’явілася разам з «{{нп5|Франкенштэйн, або сучасны Праметэй|Франкенштэйнам|en|Frankenstein}}» (1818) [[Мэры Шэлі]]. ==== Станаўленне амерыканскай літаратуры ==== Паспяховая [[Вайна за незалежнасць ЗША|вайна за незалежнасць]], якую вялі каланісты ў Брытанскай Паўночнай Амерыцы з 1775 па 1783 год, прывяла да ўтварэння [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў]]. Гэта, у сваю чаргу, прывяло да аддзялення англійскай літаратуры ў тым рэгіёне, што стаў Злучанымі Штатамі, ад асноўнага напрамку англійскай літаратуры і, такім чынам, да развіцця новай амерыканскай літаратуры, якая імкнулася вылучыць сябе як частку фарміравання новай амерыканскай сацыяльнай і культурнай ідэнтычнасці. Гэта была першая англамоўная літаратура за межамі Брытанскіх астравоў. У позні каланіяльны перыяд ужо былі апублікаваныя важныя празаічныя трактаты, якія адлюстроўвалі палітычныя дэбаты, што завяршыліся амерыканскай рэвалюцыяй, напісаныя такімі выдатнымі дзеячамі, як {{нп5|Сэмюэл Адамс||en|Samuel Adams}}, {{нп5|Джазая Куінсі II|Джазая Куінсі|en|Josiah Quincy II}}, {{нп5|Джон Дыкінсан||en|John Dickinson (delegate)}} і {{нп5|Джозеф Галаўэй||en|Joseph Galloway}}, прычым апошні быў лаяльны да каралеўскай улады. Дзве ключавыя фігуры — [[Бенджамін Франклін]] і [[Томас Пейн]]. «{{нп5|Альманах беднага Рычарда||en|Poor Richard's Almanack}}» і «[[Аўтабіяграфія Бенджаміна Франкліна]]» Франкліна высока цэняцца дзякуючы іх досціпу і ўплыву на фарміраванне амерыканскай ідэнтычнасці, якая тады зараджалася. Памфлет Пейна «{{нп5|Здаровы сэнс (кніга)|Здаровы сэнс|en|Common Sense (Book)}}» і яго твор «{{нп5|Амерыканскі крызіс||en|The American Crisis}}», як лічыцца, аказалі ключавы ўплыў на палітычны тон таго часу. Падчас [[Вайна за незалежнасць ЗША|вайны за незалежнасць]] былі папулярныя такія вершы і песні, як «{{нп5|Натан Хейл (верш)|Натан Хейл|en|Nathan Hale}}». Сярод вядучых сатырыкаў былі {{нп5|Джон Трамбул (паэт)|Джон Трамбул|en|John Trumbull (poet)}} і {{нп5|Фрэнсіс Хопкінсан||en|Francis Hopkinson}}. {{нп5|Філіп Морын Фрэно||en|Philip Morin Freneau}} таксама пісаў вершы пра вайну. У пасляваенны перыяд [[Томас Джэферсан]] заняў сваё месца ў амерыканскай літаратуры дзякуючы свайму аўтарству [[Дэкларацыя незалежнасці ЗША|Дэкларацыі незалежнасці]], свайму ўплыву на [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыю ЗША]], сваёй аўтабіяграфіі, «{{нп5|Нататкі пра штат Вірджынія|Нататкам пра штат Вірджынія|en|Notes on the State of Virginia}}» і шматлікім лістам. У зборніку эсэ «{{нп5|Федэраліст||en|The Federalist Papers}}» [[Аляксандр Гамільтан|Аляксандра Гамільтана]], [[Джэймс Мэдысан|Джэймса Мэдысана]] і [[Джон Джэй|Джона Джэя]] даецца гістарычны агляд арганізацыі амерыканскага ўрада і рэспубліканскіх каштоўнасцей. {{нп5|Фішэр Эймс||en|Fisher Ames}}, {{нп5|Джэймс Оціс-малодшы|Джэймс Оціс|en|James Otis, Jr.}} і {{нп5|Патрык Генры||en|Patrick Henry}} таксама цэняцца за свае палітычныя творы і прамовы. Ранняя амерыканская літаратура з цяжкасцю знаходзіла свой унікальны голас у існуючых літаратурных жанрах, і гэтая тэндэнцыя адбілася ў раманах. Еўрапейскія стылі часта імітаваліся, але крытыкі звычайна лічылі імітацыі ніжэйшымі за арыгіналы. У канцы XVIII і пачатку XIX стагоддзяў былі апублікаваныя першыя амерыканскія раманы. Гэтыя творы былі занадта доўгімі, каб друкавацца для публічнага чытання. Выдаўцы рызыкавалі выдаць іх у надзеі, што яны стануць стабільна прадавацца і перавыдавацца. Гэтая схема ў канчатковым выніку аказалася паспяховай, таму што ўзровень пісьменнасці сярод мужчын і жанчын у той час павялічваўся. Сярод першых амерыканскіх раманаў — «Прыгоды Алонса» Томаса Этвуда Дыгса, апублікаваныя ў Лондане ў 1775 годзе, і «{{нп5|Сіла спачування||en|The Power of Sympathy}}» {{нп5|Уільям Хіл Браўн|Уільяма Хіла Браўна|en|William Hill Brown}}, апублікаваная ў 1789 годзе. Раман Браўна апісвае трагічную гісторыю кахання паміж братам і сястрой, якія закахаліся, не ведаючы, што яны сваякі. Таксама варта адзначыць пісьменніц, такіх як {{нп5|Сюзана Роўсан||en|Susanna Rowson}}, якая напісала кнігу «Шарлота: Гісторыя праўды» (пазней перавыдадзена як «{{нп5|Храм Шарлоты||en|Charlotte Temple}}»). «Храм Шарлоты» — гэта гісторыя спакушэння, натхнёная раманамі англійскага пісьменніка [[Сэмюэл Рычардсан|Сэмюэла Рычардсана]], напісаная ў трэцяй асобе. Кніга перасцерагае ад таго, каб слухаць голас кахання, і раіць супраціўляцца. Роўсан напісала яшчэ дзевяць раманаў, шэсць тэатральных твораў, два зборнікі паэзіі, шэсць падручнікаў і незлічоную колькасць песень.<ref name="Parker, Patricia L. 1976">Parker, Patricia L. «Charlotte Temple by Susanna Rowson». ''The English Journal''. 65.1: (1976) 59-60. ''JSTOR''. Web. 1 сакавіка 2010.</ref> «Храм Шарлоты» меў больш за паўтара мільёна чытачоў за паўтара стагоддзя і быў самым прадаваным творам XIX стагоддзя да выхаду «{{нп5|Хаціна дзядзькі Тома|Хаціны дзядзькі Тома|en|Uncle Tom's Cabin}}» [[Гарыет Бічэр-Стоу|Стоу]]. Яшчэ адна значная пісьменніца — {{нп5|Ханна Уэбстэр Фостэр||en|Hannah Webster Foster}}, якая напісала папулярны раман «[[:en:The Coquette|Какетка, або Гісторыя Элізы Уортан]]{{ref-en}}», апублікаваны ў 1797 годзе.<ref>Schweitzer, Ivy. «Review». ''Early American Literature''. 23.2: (1988) 221—225. ''JSTOR''. Web. 1 сакавіка 2010.</ref> «Какетка», гісторыя пра жанчыну, якую спакусілі, а потым кінулі, атрымала высокую ацэнку за дэманстрацыю супярэчлівых уяўленняў эпохі пра жаноцкасць,<ref>Hamilton, Kristie. «An Assault on the Will: Republican Virtue and the City in Hannah Webster Foster’s 'The Coquette'». ''Early American Literature''. 24.2: (1989) 135—151. ''JSTOR''. Web. 1 сакавіка 2010</ref> хоць яе і крытыкавалі за дэлегітымізацыю пратэсту супраць падпарадкавання жанчын.<ref>{{cite journal | url=http://www.mitpressjournals.org/doi/abs/10.1162/TNEQ_a_00257?journalCode=tneq | doi=10.1162/TNEQ_a_00257 | title=Maintaining Stability: Fancy and Passion in the Coquette | year=2013 | last1=Joudrey | first1=Thomas J. | journal=The New England Quarterly | volume=86 | pages=60–88 | s2cid=57567236 | access-date=21 верасня 2017 | archive-date=5 лютага 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230205133318/https://direct.mit.edu/tneq/article-abstract/86/1/60/15750/Maintaining-Stability-Fancy-and-Passion-in-The?redirectedFrom=fulltext | url-status=live | url-access=subscription }}</ref> Сярод іншых важных ранніх амерыканскіх пісьменнікаў — {{нп5|Чарлз Брокдэн Браўн||en|Charles Brockden Brown}}, {{нп5|Уільям Гілмар Сімс||en|William Gilmore Simms}}, {{нп5|Лідзія Марыя Чайлд||en|Lydia Maria Child}} і {{нп5|Джон Ніл||en|John Neal}}. == Рамантызм (1798—1837) == {{Гл. таксама|Рамантызм}} [[Рамантызм]] — мастацкі, літаратурны і інтэлектуальны рух, які ўзнік у Еўропе ў канцы XVIII стагоддзя.<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', 7th edition, vol. 2, p. 5.</ref> У іншыя часткі англамоўнага свету рамантызм прыйшоў пазней. [[Файл:William Blake by Thomas Phillips.jpg|upright|thumb|left|[[Уільям Блэйк]]]] Рамантычны перыяд быў часам сур’ёзных сацыяльных змен у Англіі і Уэльсе з-за дэпапуляцыі сельскай мясцовасці і хуткага развіцця перанаселеных прамысловых гарадоў, што адбывалася ў перыяд прыкладна паміж 1750 і 1850 гадамі. Перамяшчэнне такой вялікай колькасці людзей у Англіі было вынікам дзвюх сіл: {{нп5|Брытанская аграрная рэвалюцыя|Аграрнай рэвалюцыі|en|British Agricultural Revolution}}, якая ўключала {{нп5|агароджванне||en|Enclosure}} зямлі і выганяла рабочых з зямлі, і [[Прамысловая рэвалюцыя|Прамысловай рэвалюцыі]], якая забяспечвала іх працай.<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'', p. 21.</ref> Рамантызм можна разглядаць часткова як рэакцыю на Прамысловую рэвалюцыю,<ref>''Encyclopædia Britannica''. «Romanticism». Retrieved 30 January 2008, from Encyclopædia Britannica Online. Britannica.com. Retrieved 2010-08-24.</ref> хоць гэта быў таксама бунт супраць арыстакратычных сацыяльных і палітычных норм [[Эпоха Асветніцтва|Эпохі Асветніцтва]], а таксама рэакцыя супраць навуковай рацыяналізацыі прыроды.<ref>Christopher Casey, (30 кастрычніка 2008). «„Grecian Grandeurs and the Rude Wasting of Old Time“: Britain, the Elgin Marbles, and Post-Revolutionary Hellenism». ''Foundations''. Volume III, Number 1. Retrieved 2009-06-25.</ref> [[Вялікая французская рэвалюцыя]] аказала асабліва важны ўплыў на палітычнае мысленне многіх рамантычных паэтаў.<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', vol. 2 (2000), p. 2.</ref> Пейзаж часта займае важнае месца ў паэзіі гэтага перыяду, настолькі, што рамантыкаў, асабліва, мабыць, Уордсварта, часта называюць «паэтамі прыроды». Аднак даўжэйшыя рамантычныя «вершы пра прыроду» маюць больш шырокую праблематыку, таму што яны звычайна з’яўляюцца развагамі пра «эмацыйную праблему або асабісты крызіс».<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', vol.2 (2000), p. 9</ref> === Рамантычная паэзія === [[Роберт Бёрнс]] быў піянерам рамантычнага руху і пасля смерці стаў культурнай іконай у Шатландыі. Паэт, мастак і гравёр [[Уільям Блэйк]] — яшчэ адзін з ранніх рамантычных паэтаў. Хоць Блэйк у цэлым не быў прызнаны пры жыцці, цяпер ён лічыцца значнай фігурай у гісторыі як паэзіі, так і выяўленчага мастацтва [[рамантызм|эпохі рамантызму]]. Сярод яго найважнейшых твораў — «{{нп5|Песні нявіннасці||en|Songs of Innocence and of Experience#Songs of Innocence}}» (1789) і «{{нп5|Песні вопыту||en|Songs of Innocence and of Experience#Songs of Experience}}» (1794), а таксама глыбокія і складаныя «прароцтвы», такія як «Ерусалім: Эманацыя гіганта Альбіёна» (1804 — каля 1820).<ref>«William Blake.» ''Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online'' Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Web. 2 кастрычніка 2012. <https://www.britannica.com/EBchecked/topic/68793/William-Blake {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503143746/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/68793/William-Blake |date=3 мая 2015 }}>.</ref> Пасля Блэйка сярод самых ранніх рамантыкаў былі паэты [[Азёрная школа|Азёрнай школы]], у тым ліку [[Уільям Уордсварт]], [[Сэмюэл Тэйлар Колрыдж]], [[Роберт Саўці]] і журналіст {{нп5|Томас дэ Квінсі||en|Thomas De Quincey}}. Аднак самым вядомым паэтам у той час быў [[Вальтэр Скот]].<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'', p. 885.</ref> У 1784 годзе сваімі «Элегічнымі санетамі» {{нп5|Шарлота Сміт (пісьменніца)|Шарлота Сміт|en|Charlotte Smith (writer)}} зноў увяла санет у англійскую літаратуру.{{citation needed|date=кастрычнік 2019}} Раннія паэты-рамантыкі прынеслі новую эмацыянальнасць і інтраспекцыю, і іх з’яўленне адзначана першым рамантычным маніфестам у англійскай літаратуры, «Прадмовай» да зборніка «{{нп5|Лірычныя балады||en|Lyrical Ballads}}» (1798). Вершы ў «Лірычных баладах» былі ў асноўным напісаны Уордсвартам; «{{нп5|Паэма пра старога марака||en|The Rime of the Ancient Mariner}}» і яшчэ некалькі вершаў належаць Колрыджу.<ref>«Samuel Taylor Coleridge.» Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc., 2013. Web. 13 мая. 2013. <https://www.britannica.com/EBchecked/topic/125261/Samuel-Taylor-Coleridge {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426161609/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/125261/Samuel-Taylor-Coleridge |date=26 красавіка 2015 }}>.</ref> Сярод найважнейшых вершаў Уордсварта — «{{нп5|Радкі, складзеныя ў некалькіх мілях над Тынтэрнскім абацтвам||en|Lines Composed a Few Miles Above Tintern Abbey}}», «[[:en:Resolution and Independence|Рашучасць і незалежнасць]]{{ref-en}}», «[[:en:Ode: Intimations of Immortality|Ода: намёкі на неўміручасць з успамінаў ранняга дзяцінства]]{{ref-en}}» і аўтабіяграфічны эпас «{{нп5|Прэлюдыя (Уордсварт)|Прэлюдыя|en|The Prelude}}».<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', vol. 2 (2000), p. 11.</ref> [[Роберт Саўці]] быў яшчэ адным з так званых «паэтаў [[Азёрная школа|Азёрнай школы]]» і {{нп5|Паэт-лаўрэат|паэтам-лаўрэатам|en|Poet laureate}} на працягу 30 гадоў, хоць сваёй вядомасцю ён доўгі час саступаў [[Уільям Уордсварт|Уільяму Уордсварту]] і [[Сэмюэл Тэйлар Колрыдж|Сэмюэлу Тэйлару Колрыджу]]. {{нп5|Томас дэ Квінсі||en|Thomas De Quincey}} найбольш вядомы сваім творам «{{нп5|Споведзь англічаніна, пажыральніка опіуму||en|Confessions of an English Opium-Eater}}» (1821).<ref>Horace Ainsworth Eaton, ''Thomas De Quincey: A Biography'', New York: Oxford University Press, 1936; reprinted New York: Octagon Books, 1972; Grevel Lindop, ''The Opium-Eater: A Life of Thomas De Quincey'', London: J.M. Dent & Sons, 1981.</ref> Эсэіст {{нп5|Уільям Хэзліт||en|William Hazlitt}} (1778—1830), сябар Колрыджа і Уордсварта, сёння найбольш вядомы сваёй літаратурнай крытыкай, асабліва кнігай «Персанажы п’ес Шэкспіра» (1817—1818).<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'', p. 587.</ref> ==== Другое пакаленне ==== [[Файл:Lord Byron coloured drawing.png|right|upright|thumb|[[Лорд Байран]]]] У другое пакаленне рамантычных паэтаў уваходзяць [[лорд Байран]], [[Персі Біш Шэлі]], {{нп5|Феліцыя Хеманс||en|Felicia Hemans}} і [[Джон Кітс]]. Байран, аднак, усё яшчэ знаходзіўся пад уплывам сатырыкаў XVIII стагоддзя і быў, мабыць, найменш «рамантычным» з трох, аддаючы перавагу «бліскучаму досціпу [[Аляксандр Поўп|Поўпа]] перад тым, што ён называў 'няправільнай паэтычнай сістэмай' сваіх рамантычных сучаснікаў».<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'', p. 379.</ref> Байран дасягнуў велізарнай славы і ўплыву па ўсёй Еўропе, і [[Гётэ]] назваў Байрана «несумненна, найвялікшым геніем нашага стагоддзя».<ref>Rupert Christiansen. ''Romantic Affinities: Portraits From an Age'', 1780—1830. (London: Bodley Head, 1988), p. 215</ref> Шэлі, мабыць, найбольш вядомы сваімі творамі «[[:en:Ode to the West Wind|Ода заходняму ветру]]{{ref-en}}», «[[:en:To a Skylark|Да жаваранка]]{{ref-en}}» і «{{нп5|Аданаіс||en|Adonais}}», элегіяй, напісанай на смерць Кітса. У блізкае кола яго прыхільнікаў уваходзілі самыя прагрэсіўныя мысляры таго часу. Такі твор, як «Каралева Маб» (1813), паказвае Шэлі «як прамога нашчадка французскіх і брытанскіх рэвалюцыйных інтэлектуалаў 1790-х гадоў».<ref>''The Oxford Companion to English Literature'' (1996), p. 905.</ref> Шэлі стаў кумірам для наступных трох-чатырох пакаленняў паэтаў, у тым ліку для [[віктарыянская эпоха|віктарыянскіх]] і [[прэрафаэліты|прэрафаэліцкіх]] паэтаў, такіх як {{нп5|Роберт Браўнінг||be-tarask|Робэрт Браўнінг}} і [[Дантэ Габрыэль Расеці]], а таксама пазнейшага [[Уільям Батлер Ейтс|У. Б. Ейтса]].<ref>[http://www.poets.org/pshel/ About Percy Bysshe Shelley | Academy of American Poets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205120405/http://www.poets.org/pshel/|date=5 снежня 2013}}</ref> Хоць Джон Кітс падзяляў радыкальныя палітычныя погляды Байрана і Шэлі, «яго лепшая паэзія не палітычная»,<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'', p. 248,</ref> але асабліва адзначаецца сваёй пачуццёвай музыкай і вобразнасцю, а таксама клопатам пра матэрыяльную прыгажосць і мімалётнасць жыцця.<ref>«John Keats.» Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc., 2013. Web. 12 мая. 2013.<https://www.britannica.com/EBchecked/topic/314020/John-Keats {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426155756/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/314020/John-Keats |date=26 красавіка 2015 }}>; ''The Bloomsbury Guide to English Literature'', pp. 649-50.</ref> Сярод яго самых вядомых твораў — «{{нп5|Ода салаўю||en|Ode to a Nightingale}}», «{{нп5|Ода грэчаскай вазе||en|Ode on a Grecian Urn}}» і «[[Да восені]]». Кітс заўсёды лічыўся буйным рамантыкам, «і яго статус як паэта няўхільна рос праз усе змены моды».<ref>''The Oxford Companion to English Literature'' (1996), p. 534.</ref> Прытрымліваючыся форм рамантычнай традыцыі, {{нп5|Феліцыя Хеманс||en|Felicia Hemans}} пачала працэс яе падрыву, дэканструкцыю, якую працягнула {{нп5|Летыцыя Элізабет Лэндан||en|Letitia Elizabeth Landon}}, «гарадская паэтка, глыбока ўважлівая да тэм заняпаду і раскладання».<ref name="ReferenceA">The Encyclopaedia of Romantic Literature, edited by Frederick Burwick, Nancy Goslee and Diane Hoeveler</ref> Новыя формы метрычнага рамансу і {{нп5|драматычны маналог|драматычнага маналогу|en|Dramatic monologue}} Лэндан шмат капіяваліся і спрыялі яе доўгаму ўплыву на віктарыянскую паэзію.<ref name="ReferenceA"/> ==== Іншыя паэты ==== Яшчэ адным важным паэтам гэтага перыяду быў [[Джон Клэр]], сын батрака, які стаў вядомы ўслаўленнем англійскай сельскай мясцовасці і плачам па зменах, што адбываліся ў сельскай Англіі.<ref>Geoffrey Summerfield, in introduction to ''John Clare: Selected Poems'', Penguin Books 1990, pp. 13-22. {{ISBN|0-14-043724-X}}</ref> Яго паэзія перажыла сур’ёзную пераацэнку, і цяпер яго часта лічаць адным з найважнейшых паэтаў XIX стагоддзя.<ref>Sales, Roger (2002) ''John Clare: A Literary Life''; Palgrave Macmillan {{ISBN|0-333-65270-3}}</ref> {{нп5|Джордж Краб||en|George Crabbe}} быў англійскім паэтам, які ў рамантычны перыяд пісаў «дакладныя па назіраннях, рэалістычныя партрэты сельскага жыцця… у форме {{нп5|гераічны куплет|гераічнага куплету|en|Heroic couplet}} аўгусцінскай эпохі».<ref>''The Oxford Companion to English Literature'' (1996), p. 239.</ref> Сучасны крытык Фрэнк Уайтхед лічыць, што «Краб, асабліва ў сваіх вершаваных аповесцях, з’яўляецца важным — нават буйным — паэтам, чыя творчасць была і застаецца сур’ёзна недаацэненай».<ref>Frank Whitehead. ''George Crabbe: A Reappraisal''. (Susquehanna University Press, 1995) {{ISBN|0-945636-70-9}}.</ref> === Рамантычны раман === Адным з самых папулярных раманістаў эпохі быў сэр [[Вальтэр Скот]], чые {{нп5|Гістарычная белетрыстыка|гістарычныя раманы|en|Historical fiction}} сталі крыніцай натхнення для шматлікіх мастакоў, кампазітараў і пісьменнікаў па ўсёй Еўропе. Дзейнасць Скота як раманіста пачалася ў 1814 годзе з рамана «{{нп5|Уэверлі||en|Waverley (novel)}}», які часта называюць першым гістарычным раманам.<ref name="English Literature p. 890"/> [[Файл:Last of the Mohicans, Merrill bear.jpg|upright|thumb|{{center| ''Апошні з магікан''<br />Ілюстрацыя з выдання 1896 года,<br /> аўтар Дж. Т. Мэрыл}}]] Творы [[Джэйн Осцін]] крытыкуюць {{нп5|сентыментальны раман||en|Sentimental novel}} другой паловы XVIII стагоддзя і з’яўляюцца часткай пераходу да рэалізму XIX стагоддзя.<ref>Litz, pp. 3-14; Grundy, «Jane Austen and Literary Traditions», ''The Cambridge Companion to Jane Austen'', pp. 192-93; Waldron, «Critical Responses, Early», ''Jane Austen in Context'', pp. 83, 89-90; Duffy, «Criticism, 1814—1870», ''The Jane Austen Companion'', pp. 93-94.</ref> Яе сюжэты ў такіх раманах, як «[[Пыха і перадузятасць]]» (1813) і «[[Эма (раман)|Эма]]» (1815), у аснове сваёй камічныя, падкрэсліваюць залежнасць жанчын ад шлюбу для забеспячэння сацыяльнага статусу і эканамічнай бяспекі.<ref>A. Walton Litz, ''Jane Austen: A Study of Her Development''. New York: Oxford University Press, 1965. p. 142; Oliver MacDonagh, ''Jane Austen: Real and Imagined Worlds''. New Haven: Yale University Press, 1991. pp. 66-75; Collins, 160-61.</ref> === Рамантызм у Амерыцы === {{Гл. таксама|Амерыканская літаратура}} Еўрапейскі рамантычны рух дасягнуў Амерыкі ў пачатку XIX стагоддзя. Амерыканскі рамантызм быў такім жа шматгранным і індывідуалістычным, як і ў Еўропе. Як і еўрапейцы, амерыканскія рамантыкі дэманстравалі высокі ўзровень маральнага энтузіязму, прыхільнасць да індывідуалізму і раскрыцця асобы, акцэнт на інтуітыўным успрыманні і здагадку, што прыродны свет па сваёй сутнасці добры, у той час як чалавечае грамадства сапсаванае.<ref name="George L 1997 p 613">George L. McMichael and Frederick C. Crews, eds. ''Anthology of American Literature: Colonial through romantic'' (6th ed. 1997) p 613</ref> Рамантычная [[Гатычны раман|гатычная літаратура]] рана з’явілася ў творах [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтона Ірвінга]] «{{нп5|Легенда аб Соннай Лагчыне||en|The Legend of Sleepy Hollow}}» (1820) і «{{нп5|Рып ван Вінкль||en|Rip Van Winkle}}» (1819). У эсэ і асабліва ў падарожных кнігах Вашынгтона Ірвінга прысутнічаюць маляўнічыя элементы «мясцовага каларыту». З 1823 года пладавіты і папулярны раманіст [[Джэймс Фенімар Купер]] пачаў публікаваць свае {{нп5|Гістарычная белетрыстыка|гістарычныя раманы|en|Historical fiction}} пра жыццё на франціры і індзейцаў. А вось апавяданні [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]] пра жахлівае, якія ўпершыню з’явіліся ў пачатку 1830-х гадоў, і яго паэзія былі больш уплывовымі ў Францыі, чым на радзіме.<ref>Harner, Gary Wayne (1990). «Edgar Allan Poe in France: Baudelaire’s Labor of Love». In Fisher, Benjamin Franklin IV. ''Poe and His Times: The Artist and His Milieu''. Baltimore: The Edgar Allan Poe Society. {{ISBN|978-0-9616449-2-5}}.</ref><ref>Ann Woodlief, [http://www.vcu.edu/engweb/eng372/intro.htm «American Romanticism (or the American Renaissance): Introduction»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022053447/http://www.vcu.edu/engweb/eng372/intro.htm |date=22 кастрычніка 2012 }}</ref> == Віктарыянская літаратура (1837—1901) == === «Пісьменнікі-мудрацы» === [[Файл:Thomas Carlyle 1867.jpg|thumb|[[Томас Карлайл]], фота Джуліі Маргарэт Кэмеран, 1867]] У гэтыя гады «пісьменства мудрацоў» ({{lang-en|sage writing}}) развілося як новы літаратурны жанр, у якім аўтар імкнуўся «выказаць уяўленні пра свет, становішча чалавека ў ім і тое, як ён павінен жыць».<ref>{{Cite book |last=Holloway |first=John |title=The Victorian Sage: Studies in Argument |publisher=Macmillan & Co Ltd. |year=1913 |location=London |pages=1}}</ref> Джон Холаўэй вызначыў [[Бенджамін Дызраэлі|Бенджаміна Дызраэлі]], [[Джордж Эліят]], [[Джон Генры Ньюман|Джона Генры Ньюмана]] і [[Томас Хардзі|Томаса Хардзі]] як пісьменнікаў гэтага тыпу. Першым сярод іх быў [[Томас Карлайл]], шатландскі эсэіст, гісторык і філосаф, які стаў «несумнеўным кіраўніком англійскай літаратуры» ў XIX стагоддзі.<ref>Emerson, Ralph Waldo (1881). [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.32106009632289&view=1up&seq=106&skin=2021 «The Literary Work of Thomas Carlyle»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308023349/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.32106009632289&view=1up&seq=106&skin=2021 |date=8 сакавіка 2022 }}. ''Scribner’s Monthly''. No. 22. p. 92. <q>Mr. Carlyle… has yet for many years been accepted by competent critics of all shades of opinion as the undoubted head of English letters.</q></ref><ref>Stephen, Leslie, ed. (1887). ''[[wikisource:Page:Dictionary of National Biography volume 09.djvu/130|Dictionary of National Biography]]''. Vol. 9. London: Smith, Elder & Co. p. 124. <q>Carlyle during these years had become the acknowledged head of English literature.</q></ref> Вядомы як «мудрэц з [[Кенсінгтан і Чэлсі|Чэлсі]]», вельмі пладавіты аўтар крытыкаваў [[Прамысловая рэвалюцыя|Прамысловую рэвалюцыю]],<ref>Carlyle, Thomas (1843). ''Past and Present''. The Works of Thomas Carlyle in Thirty Volumes. Vol. 10. New York: Charles Scribner’s Sons (published 1903).</ref> палітычную эканомію<ref>Carlyle, Thomas (1904). ''Critical and Miscellaneous Essays: Volume IV''. The Works of Thomas Carlyle in Thirty Volumes. Vol. 29. New York: Charles Scribner’s Sons.</ref> і прапаведаваў культ герояў<ref>Carlyle, Thomas (1841). ''On Heroes, Hero-Worship and the Heroic in History''. The Works of Thomas Carlyle in Thirty Volumes. Vol. 5. New York: Charles Scribner’s Sons (published 1903).</ref> у серыі твораў, унікальны стыль якіх называюць словам ''Carlylese''.<ref>«Carlylese.» ''Merriam-Webster.com Dictionary'', Merriam-Webster, https://www.merriam-webster.com/dictionary/Carlylese .</ref> Яго ўплыў на віктарыянскую літаратуру быў амаль усёабдымным; у 1855 годзе Джордж Эліят пісала, што «наўрад ці знойдзецца выбітны або актыўны розум гэтага пакалення, на які б не аказалі ўплыву творы Карлайла», так што калі б усе яго кнігі «былі спалены як найвялікшае [[Саці (звычай)|саці]] на яго пахавальным вогнішчы, гэта было б усё роўна што ссекчы дуб пасля таго, як з яго жалудоў узышоў малады лес».<ref>George Eliot, «Thomas Carlyle», ''George Eliot Archive'', accessed 12 сакавіка 2022, https://georgeeliotarchive.org/items/show/96.</ref> Англа-шатландскі мастацтвазнавец і філосаф [[Джон Рэскін]], які таксама пісаў у падобным ключы, лічыў Карлайла сваім настаўнікам.<ref>Ruskin, John (1905). Cook, E. T.; Wedderburn, Alexander (eds.). ''[https://www.lancaster.ac.uk/media/lancaster-university/content-assets/documents/ruskin/17Untothislast.pdf Unto This Last. Munera Pulveris. Time and Tide. With Other Writings on Political Economy 1860—1873] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129045417/https://www.lancaster.ac.uk/media/lancaster-university/content-assets/documents/ruskin/17Untothislast.pdf |date=29 лістапада 2021 }}.'' The Works of John Ruskin. Vol. XVII. London: George Allen, 156, Charing Cross Road. New York: Longmans, Green, and Co. p. xxxix.</ref> У пачатку сваёй дзейнасці ён займаўся эстэтыкай, падтрымліваў {{нп5|Уільям Цёрнер|Цёрнера|be-tarask|Ўільям Тэрнэр}} і [[прэрафаэліты|братэрства прэрафаэлітаў]].<ref>Ruskin, John (1903—1905). Cook, E. T.; Wedderburn, Alexander (eds.). ''[https://www.lancaster.ac.uk/media/lancaster-university/content-assets/documents/ruskin/3-7ModernPainters.pdf Modern Painters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315155924/https://www.lancaster.ac.uk/media/lancaster-university/content-assets/documents/ruskin/3-7ModernPainters.pdf |date=15 сакавіка 2022 }}''. The Works of John Ruskin. Vols. III—VII. London: George Allen, 156, Charing Cross Road. New York: Longmans, Green, and Co.</ref> Пазней ён звярнуўся да этыкі, выкладаючы свае ідэі па адукацыйнай рэформе і палітычнай эканоміі, якія пазней аказалі вялікі ўплыў на практыку ў Англіі і ва ўсім свеце.<ref>{{Cite book |title=John Ruskin and Nineteenth-Century Education |publisher=Anthem |year=2018 |isbn=9781783088058 |editor-last=Purton |editor-first=Valerie |series=Anthem Nineteenth-Century Series}}</ref><ref>{{Cite book |last=Henderson |first=William |title=John Ruskin's Political Economy |publisher=Routledge |year=2014 |isbn=9780415757683}}</ref> «Пісьменнікам-мудрацом» таксама лічыцца {{нп5|Мэцью Арнальд||en|Matthew Arnold}}, англійскі паэт і крытык, вядомы сваёй крытыкай {{нп5|філістарства||en|Philistinism}}. === Віктарыянскі раман === {{Гл. таксама|Раман}} Менавіта ў [[віктарыянская эпоха|віктарыянскую эпоху]] (1837—1901) раман стаў вядучым [[літаратурны жанр|літаратурным жанрам]] на англійскай мове.<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'' (1990), p. 93.</ref> У гэтым росце папулярнасці важную ролю адыгралі жанчыны — і ў якасці аўтараў, і ў якасці чытачоў,<ref>''Bloomsbury Guide to English Literature'', p. 95.</ref> а штомесячная публікацыя мастацкіх кніг па частках таксама спрыяла гэтаму ўсплёску папулярнасці і далейшым узрушэнням пасля {{нп5|Выбарчая рэформа (1832)|выбарчай рэформы 1832 года|en|Reform Act 1832}}.<ref>''Bloomsbury Guide'', p. 101.</ref> Гэта шмат у чым было рэакцыяй на хуткую [[індустрыялізацыя|індустрыялізацыю]] і звязаныя з ёй сацыяльныя, палітычныя і эканамічныя праблемы; праз літаратуру каментаваліся злоўжыванні ўрада і прамыслоўцаў, а таксама пакуты беднякоў, якія не атрымлівалі выгады ад эканамічнага росквіту Англіі.<ref>James, Louis (2006)</ref> Сярод важных прыкладаў тагачаснага рамана — «Сібіла, або Дзве нацыі» (1845) [[Бенджамін Дызраэлі|Бенджаміна Дызраэлі]] і «Элтан Лок» (1849) {{нп5|Чарлз Кінгслі|Чарлза Кінгслі|en|Charles Kingsley}}.[[Файл:Charles Dickens 3.jpg|right|thumb|[[Чарлз Дзікенс]]]] [[Чарлз Дзікенс]] з’явіўся на літаратурнай сцэне ў канцы 1830-х гадоў і неўзабаве стаў, мабыць, самым вядомым раманістам у гісторыі англійскай літаратуры. Дзікенс жорстка высмейваў розныя з’явы сучаснага яму грамадства, у тым ліку {{нп5|працоўны дом||en|Workhouse}} у «{{нп5|Прыгоды Олівера Твіста|Прыгодах Олівера Твіста|en|Oliver Twist}}» і недахопы прававой сістэмы ў «{{нп5|Халодны дом|Халодным доме|en|Bleak House}}».<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', (7th edition) vol. 2, p. 1335.</ref> З Дзікенсам спачатку канкурыраваў [[Уільям Мейкпіс Тэкерэй]], які ў віктарыянскі перыяд лічыўся другім пісьменнікам пасля яго, але цяпер ён вядомы амаль выключна сваёй кнігай «{{нп5|Кірмаш пыхлівасці||be-tarask|Кірмаш пыхлівасьці}}» (1847). Сёстры Бронтэ, Эмілі, Шарлота і Эн, сталі вядомыя як раманісткі ў 1840-х і 1850-х гадах.<ref>Lucasta Miller, ''The Bronte Myth''. (New York: Anchor, 2005), pp. 12-13</ref> «{{нп5|Джэйн Эйр||en|Jane Eyre}}» (1847), самы вядомы твор [[Шарлота Бронтэ|Шарлоты Бронтэ]], быў першым з раманаў сясцёр, які дасягнуў поспеху. [[Эмілі Бронтэ]] напісала раман «[[Навальнічны перавал]]», і, паводле Джульет Гардзінер, «яркі сексуальны запал і сіла яго мовы і вобразнасці ўразілі, збянтэжылі і жахнулі рэцэнзентаў»,<ref>Juliet Gardiner, ''The History today who’s who in British history'' (2000), p. 109</ref> схіліўшы віктарыянскую публіку і многіх рэцэнзентаў-сучаснікаў да думкі, што ён быў напісаны мужчынам.<ref>Carter, McRae, ''The Routledge History of Literature in English: Britain and Ireland'' (2001), p. 240</ref> «{{нп5|Жыхарка Уайлдфел-Хола||en|The Tenant of Wildfell Hall}}» (1848) [[Эн Бронтэ]] цяпер лічыцца адным з першых [[фемінізм|фемінісцкіх]] раманаў.<ref name="intro">{{cite book|last=Davies|first=Stevie|title=The Tenant of Wildfell Hall|chapter=Introduction and Notes|year=1996|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-043474-3|url=https://archive.org/details/tenantofwildfell00bron}}</ref> [[Элізабет Гаскел]] таксама была паспяховай пісьменніцай, і яе раман «{{нп5|Поўнач і Поўдзень (раман)|Поўнач і Поўдзень|en|North and South (1855 novel)}}» параўноўвае лад жыцця ў прамысловым рэгіёне на поўначы Англіі з больш багатым поўднем.<ref>Abrams, M.H., et al. (Eds.) «Elizabeth Gaskell, 1810—1865». ''The Norton Anthology of English Literature, The Major Authors: The Romantic Period through the Twentieth Century'', 7th ed., Vol. B. New York & London: W.W. Norton & Company, 2001.</ref> {{нп5|Энтані Тролап||en|Anthony Trollope}} быў адным з самых паспяховых, пладавітых і паважаных англійскіх раманістаў віктарыянскай эпохі. Раманы Тролапа адлюстроўваюць жыццё землеўладальніцкіх і прафесійных класаў ранняй віктарыянскай Англіі.<ref>''The Oxford Companion to English Literature'' (1996), p. 1013.</ref> [[Джордж Эліят]], псеўданім Мэры Эн Эванс, была буйной раманісткай сярэдзіны віктарыянскага перыяду. Яе творы, асабліва «{{нп5|Мідлмарч||en|Middlemarch}}» (1871—1872), з’яўляюцца важнымі прыкладамі [[Рэалізм (літаратура)|літаратурнага рэалізму]] і захапляюць спалучэннем высокай віктарыянскай літаратурнай дэтальнасці з інтэлектуальнай шырынёй, якая выводзіць іх за вузкія геаграфічныя рамкі, часта адлюстраваныя ў іх.<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'' (1990), p. 490.</ref> [[Джордж Мерэдзіт]] найбольш вядомы сваімі раманамі «[[:en:The Ordeal of Richard Feverel|Выпрабаванне Рычарда Феверэла]]{{ref-en}}» (1859) і «Эгаіст» (1879). Яго рэпутацыя была вельмі высокай яшчэ на пачатку XX стагоддзя, але потым сур’ёзна знізілася.<ref name="English Literature 1996 pp.650-1">''The Oxford Companion to English Literature'' (1996), pp. 650-51.</ref> Цікавасць да сельскіх праблем і зменлівай сацыяльнай і эканамічнай сітуацыі ў вёсцы бачная ў раманах [[Томас Хардзі|Томаса Хардзі]] (1840—1928), у тым ліку «{{нп5|Мэр Кэстэрбрыджа||en|The Mayor of Casterbridge}}» (1886) і «{{нп5|Тэс з роду д’Эрбервіляў||en|Tess of the d'Urbervilles}}» (1891). Хардзі — віктарыянскі рэаліст у традыцыі [[Джордж Эліят]],<ref>Dennis Taylor, «Hardy and Wordsworth». Victorian Poetry, vol.24, no.4, Winter, 1986.</ref> і, як і Чарлз Дзікенс, ён таксама вельмі крытычна ставіўся да многага ў віктарыянскім грамадстве. Яшчэ адзін значны раманіст канца XIX стагоддзя — [[Джордж Гісінг]] (1857—1903), які апублікаваў 23 раманы паміж 1880 і 1903 гадамі. Яго найбольш вядомы раман — «Нью-Граб-стрыт» (1891). Хоць «{{нп5|Кароль Залатой ракі||en|The King of the Golden River}}» [[Джон Рэскін|Джона Рэскіна]] быў напісаны яшчэ ў 1841 годзе, гісторыю сучаснага жанру [[фэнтэзі]] звычайна адлічваюць ад {{нп5|Джордж Макдональд|Джорджа Макдональда|en|George MacDonald}}, уплывовага аўтара «{{нп5|Прынцэса і гоблін|Прынцэсы і гобліна|en|The Princess and the Goblin}}» і «{{нп5|Фантастэс|Фантастэса|en|Phantastes}}» (1858).<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/profiles/N8DKT5rH8rhHmygmpwqSl7/george-macdonald |title=George MacDonald, BBC |access-date=12 сакавіка 2022 |archive-date=12 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312201910/https://www.bbc.co.uk/programmes/profiles/N8DKT5rH8rhHmygmpwqSl7/george-macdonald |url-status=live }}</ref> [[Уільям Морыс]] напісаў серыю {{нп5|Рыцарскі раман|рамансаў|en|Chivalric romance}} у 1880-х і 1890-х гадах, яны лічацца першымі творамі {{нп5|высокае фэнтэзі|высокага фэнтэзі|en|High fantasy}}.<ref name="dg">{{cite book | last=Dozois | first=Gardner | title=Modern Classics of Fantasy | chapter=Preface | location=New York | publisher=St. Martin's Press | year=1997 | pages=[https://archive.org/details/modernclassicsof00dozo/page/ xvi–xvii] | isbn=031215173X }}</ref><!-- https://books.google.com/books?id=3r6FBAAAQBAJ&pg=PT15 --> [[Файл:Kiplingcropped.jpg|left|upright|thumb|[[Рэдзьярд Кіплінг]]]] [[Эпісталярная літаратура|Эпісталярны]] раман {{нп5|Уілкі Колінз|Уілкі Колінза|en|Wilkie Collins}} «{{нп5|Месяцавы камень (раман)|Месяцавы камень|en|The Moonstone}}» (1868) звычайна лічыцца першым [[дэтэктыў]]ным раманам на англійскай мове.<ref>David, Deirdre [https://books.google.com/books?id=VXQXzUbCSygC&pg=PA179 ''The Cambridge Companion to the Victorian Novel''] p. 179. Cambridge University Press, 2001.</ref> Важны шатландскі пісьменнік канца XIX стагоддзя — [[Роберт Льюіс Стывенсан]], аўтар «[[Дзіўная гісторыя доктара Джэкіла і містара Хайда|Дзіўнай гісторыі доктара Джэкіла і містара Хайда]]» (1886) і гістарычнага рамана «{{нп5|Выкрадзены (раман)|Выкрадзены|en|Kidnapped (novel)}}» (1886). [[Рэдзьярд Кіплінг]] быў вельмі рознабаковым пісьменнікам, аўтарам раманаў, апавяданняў і вершаў, які набыў папулярнасць у канцы XIX стагоддзя сваімі апавяданнямі і вершамі пра жыццё ў Брытанскай Індыі, апублікаванымі ў шэрагу зборнікаў, такіх як «{{нп5|Простыя казкі з пагоркаў||en|Plain Tales from the Hills}}», «{{нп5|Рыкша-прывід і іншыя апавяданні||en|The Phantom 'Rickshaw and Other Tales}}», «{{нп5|Трое салдат||en|Soldiers Three}}» і «{{нп5|Казарменныя балады||en|Barrack-Room Ballads}}». Літаратурная дзейнасць [[Герберт Уэлс|Г. Д. Уэлса]] пачалася ў 1890-х гадах з [[навуковая фантастыка|навукова-фантастычных]] раманаў, такіх як «[[Машына часу]]» (1895) і «{{нп5|Вайна сусветаў||en|The War of the Worlds}}» (1898), дзе апісваецца ўварванне [[Жыццё на Марсе|марсіян]] на Зямлю ў позневіктарыянскай Англіі. Уэлс лічыцца, разам з французам [[Жуль Верн|Жулем Вернам]], буйной фігурай у развіцці жанру навуковай фантастыкі. Ён таксама пісаў рэалістычную мастацкую літаратуру пра ніжэйшы сярэдні клас у такіх раманах, як «Кіпс» (1905). ==== Амерыканскі раман (ад рамантызму да рэалізму) ==== {{Галоўны артыкул|Амерыканская літаратура}} (Гл. таксама абмеркаванне амерыканскай літаратуры ў раздзеле «Рамантызм» вышэй.) Да сярэдзіны XIX стагоддзя лідарства літаратуры з Брытанскіх астравоў пачалі аспрэчваць пісьменнікі з былых амерыканскіх калоній. На амерыканскіх пісьменнікаў у гэты час асабліва моцна ўплываў [[рамантызм]], які спарадзіў {{нп5|трансцэндэнталізм||en|Transcendentalism}} Новай Англіі. Пераломным момантам, калі трансцэндэнталізм стаў буйным культурным рухам, звычайна лічыцца публікацыя эсэ [[Ральф Уолда Эмерсан|Ральфа Уолда Эмерсана]] «{{нп5|Прырода (Эмерсан)|Прырода|en|Nature (essay)}}» (1836).<ref name="George L 1997 p 613"/><ref>«Romanticism, American», in ''The Oxford Dictionary of American Art and Artists'' ed by Ann Lee Morgan (Oxford University Press, 2007) [http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t238.e1140 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200728132702/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195373219.001.0001/acref-9780195373219 |date=28 ліпеня 2020 }}</ref> [[Томас Карлайл]] аказаў моцны ўплыў на Эмерсана, трансцэндэнталізм<ref>Gravett, Sharon L. (1995). «Carlyle’s Demanding Companion: Henry David Thoreau». ''Carlyle Studies Annual''. '''15''': 21-31. JSTOR: 44946086.</ref> і амерыканскіх пісьменнікаў у цэлым, асабліва яго раман «{{нп5|Sartor Resartus||en|Sartor Resartus}}», уплыў якога на амерыканскую літаратуру, па словах аднаго даследчыка, «такі велізарны, такі ўсёабдымны, што яго цяжка пераацаніць».<ref>{{Cite book |last=Carlyle |first=Thomas |title=Sartor Resartus: The Life and Opinions of Herr Teufelsdröckh in Three Books |publisher=University of California Press |year=2003 |editor-last=Tarr |editor-first=Rodger L. |pages=xxxiii}}</ref> [[Файл:Nathaniel Hawthorne - NARA - 530280cr.jpg|upright|thumb|left|[[Натаніэль Готарн]]]] Рамантычны амерыканскі раман цалкам развіўся з «{{нп5|Пунсовая літара|Пунсовай літары|en|The Scarlet Letter}}» (1850) [[Натаніэль Готарн|Натаніэля Готарна]], драматычнай гісторыі жанчыны, выгнанай са сваёй супольнасці за ўчыненне пералюбства. Творчасць Готарна аказала глыбокі ўплыў на яго сябра [[Герман Мелвіл|Германа Мелвіла]]. У «[[Мобі Дзік]]у» (1851) прыгодніцкае кітабойнае падарожжа становіцца сродкам для даследавання такіх тэм, як апантанасць, прырода зла і барацьба чалавека са стыхіямі. Аднак да 1880-х гадоў псіхалагічны і [[сацыяльны рэалізм]] канкурыравалі ў жанры рамана з рамантызмам. Амерыканская рэалістычная мастацкая літаратура пачынаецца ў 1870-х гадах з твораў [[Марк Твэн|Марка Твэна]], {{нп5|Уільям Дын Хоўэлс|Уільяма Дына Хоўэлса|en|William Dean Howells}} і [[Генры Джэймс]]а. Марк Твэн (псеўданім Сэмюэля Лэнгхарна Клеменса) быў першым буйным амерыканскім пісьменнікам, які нарадзіўся далёка ад Усходняга ўзбярэжжа — у памежным штаце [[Місуры (штат)|Місуры]]. Яго рэгіянальныя шэдэўры — раманы «[[Прыгоды Тома Соера]]» (1876) і «{{нп5|Прыгоды Гекльберы Фіна||en|Adventures of Huckleberry Finn}}» (1884). Стыль Твэна змяніў прынятую дагэтуль манеру амерыканцаў пісаць на сваёй мове. Яго персанажы размаўляюць як жывыя людзі, і ў іх маўленні выразна па-амерыканску гучаць мясцовыя дыялекты, новаствораныя словы і рэгіянальныя акцэнты. [[Генры Джэймс]] быў буйным амерыканскім раманістам канца XIX і пачатку XX стагоддзяў. Нарадзіўшыся ў Нью-Ёрку, большую частку свайго дарослага жыцця ён правёў у Англіі. Многія з яго раманаў засяроджаны на амерыканцах, якія жывуць у Еўропе або падарожнічаюць па ёй. Джэймс досыць прама піша пра дылему Старога і Новага свету. Сярод яго твораў — «{{нп5|Жаночы партрэт||en|The Portrait of a Lady}}» (1881), «{{нп5|Бостанцы||en|The Bostonians}}» (1886), «{{нп5|Прынцэса Казамасіма||en|The Princess Casamassima}}» (1886).<ref>«Henry James.» ''Encyclopedia of World Biography'', Gale, 1998. ''Biography in Context'', Accessed 4 кастрычніка 2017.</ref> ==== Жанравая літаратура ==== [[Файл:PortraitOfACD.JPG|upright|thumb|Сэр [[Артур Конан Дойл]] напісаў 56 апавяданняў і чатыры раманы з удзелам [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]]]] Галоўным аўтарам {{нп5|Гісторыя з прывідамі|гісторый з прывідамі|en|Ghost story}} у XIX стагоддзі быў [[Шэрыдан Ле Фаню]]. Сярод яго твораў — змрочны таямнічы раман «{{нп5|Дзядзька Сайлас||en|Uncle Silas}}» (1865) і гатычная навела «{{нп5|Карміла||en|Carmilla}}» (1872), дзе распавядаецца гісторыя маладой жанчыны, на якую звярнула ўвагу жанчына-вампір. Жахлівая гісторыя [[Брэм Стокер|Брэма Стокера]] «[[Дракула]]» (1897) належыць да шэрагу [[літаратурны жанр|літаратурных жанраў]], такіх як {{нп5|літаратура пра вампіраў||en|Vampire literature}}, [[літаратура жахаў]], [[гатычны раман]] і {{нп5|літаратура ўварвання||en|Invasion literature}}.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=VomtVOkkPDwC&q=Dracula+bram+stoker+vlad+the+impaler&pg=PA182|title=Bram Stoker and Russophobia: Evidence of the British Fear of Russia in Dracula and The Lady of the Shroud|first=Jimmie E. Jr.|last=Cain|date=4 красавіка 2006|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-2407-8}}</ref> [[Шэрлак Холмс]] [[Артур Конан Дойл|Артура Конана Дойла]] — бліскучы лонданскі «кансультант-дэтэктыў», вядомы сваім інтэлектуальным майстэрствам. Паміж 1887 і 1927 гадамі Конан Дойл апублікаваў чатыры раманы і 56 [[апавяданне|апавяданняў]] з удзелам Холмса. Усе гісторыі пра Холмса, акрамя чатырох, расказаны яго сябрам, памочнікам і біёграфам [[Доктар Уотсан|доктарам Уотсанам]]. Літаратурны жанр «{{нп5|Згублены свет (жанр)|згублены свет|en|Lost world}}» узнік пад уплывам рэальных гісторый археалагічных знаходак імперскіх авантурыстаў. {{нп5|Генры Райдэр Хагард||en|H. Rider Haggard}} стварыў адзін з самых ранніх яго прыкладаў, «{{нп5|Капальні цара Саламона||en|King Solomon's Mines}}», у 1885 годзе. Тагачасная еўрапейская палітыка і дыпламатычныя манеўры натхнілі {{нп5|Энтані Хоўп|Энтані Хоўпа|en|Anthony Hope}} на {{нп5|Рурытанскі раман|рурытанскі прыгодніцкі раман|en|Ruritanian romance}} «{{нп5|Вязень Зенды||en|The Prisoner of Zenda}}» (1894). ==== Дзіцячая літаратура ==== [[Дзіцячая літаратура]] развілася як асобны жанр. Некаторыя творы сталі міжнародна вядомымі, напрыклад, творы [[Льюіс Кэрал|Льюіса Кэрала]], «[[Алісіны прыгоды ў дзівоснай краіне]]» (1865) і яго працяг «[[Аліса ў Залюстроўі|Скрозь люстэрка, і што ўбачыла там Аліса]]». «[[Востраў скарбаў]]» (1883) [[Роберт Льюіс Стывенсан|Роберта Льюіса Стывенсана]] — класічная [[пірацтва|пірацкая]] прыгода. [[Рэдзьярд Кіплінг]] пісаў апавяданні для дзяцей, натхнёныя яго дзяцінствам у Індыі і іншымі тэмамі, у тым ліку такія класічныя творы, як «{{нп5|Кніга джунгляў||en|The Jungle Book}}», «{{нп5|Другая кніга джунгляў||en|The Second Jungle Book}}», «{{нп5|Кім (раман)|Кім|en|Kim (novel)}}» і «{{нп5|Адважныя капітаны||en|Captains Courageous}}». У канцы віктарыянскай эпохі і на пачатку эдвардыянскай эпохі пісьменніца і ілюстратарка [[Беатрыкс Потэр]] стала вядомай сваімі дзіцячымі кнігамі з персанажамі-жывёламі. У 1902 годзе, ва ўзросце за трыццаць, Потэр апублікавала вельмі паспяховую дзіцячую кнігу «{{нп5|Казка пра трусіка Пітэра||en|The Tale of Peter Rabbit}}». Агулам яна выдала 23 дзіцячыя кнігі і стала багатай жанчынай. === Віктарыянская паэзія === [[Файл:Alfred Tennyson, 1st Baron Tennyson by George Frederic Watts.jpg|upright|left|thumb|{{нп5|Альфрэд Тэнісан||be-tarask|Альфрэд Тэнісан}}, каля 1863]] Вядучымі паэтамі ў віктарыянскі перыяд былі {{нп5|Альфрэд Тэнісан|лорд Тэнісан|be-tarask|Альфрэд Тэнісан}}, {{нп5|Роберт Браўнінг||be-tarask|Робэрт Браўнінг}}, [[Элізабет Барэт Браўнінг]] і {{нп5|Мэцью Арнальд||en|Matthew Arnold}}. Паэзія гэтага перыяду знаходзілася пад моцным уплывам [[рамантызм|рамантыкаў]], але таксама ішла сваімі ўласнымі шляхамі.<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', 7th ed, vol. 2. (New York: Norton, 2000), p. 1060.</ref> Асабліва прыкметным было развіццё {{нп5|драматычны маналог|драматычнага маналогу|en|Dramatic monologue}}, формы, ужыванай многімі паэтамі гэтага перыяду, але даведзенай да дасканаласці Робертам Браўнінгам. Літаратурная крытыка XX стагоддзя паступова стала звяртаць увагу на сувязі паміж віктарыянскай паэзіяй і мадэрнізмам.<ref>Carol T. Christ, ''Victorian and Modern Poetics''. (Chicago: University of Chicago Press, 1986); «Robert Browning», ''The Bloomsbury Guide to English Literature''. (New York: Prentice-Hall, 1990), p. 373.</ref> Тэнісан быў {{нп5|Паэт-лаўрэат|паэтам-лаўрэатам|en|Poet laureate}} Злучанага Каралеўства на працягу большай часткі праўлення [[Вікторыя (каралева Вялікабрытаніі)|каралевы Вікторыі]]. [[Томас Стэрнз Эліят|Т. С. Эліят]] апісваў яго як «найвялікшага майстра метрыкі, а таксама меланхоліі», які меў «найлепшы слых сярод усіх англійскіх паэтаў пасля Мільтана».<ref>'' The Oxford Companion to English Literature'', p. 981.</ref> Рэпутацыя {{нп5|Мэцью Арнальд|Мэцью Арнальда|en|Matthew Arnold}} як паэта «на працягу апошніх некалькіх дзесяцігоддзяў […] рэзка ўпала».<ref>{{Citation | url = http://www.victorianweb.org/authors/arnold/ | title = The Literary Canon | first = George P | last = Landow | publisher = Victorian Web | access-date = 3 мая 2013 | archive-date = 19 лютага 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150219021911/http://www.victorianweb.org/authors/arnold/ | url-status = live }}.</ref> [[Дантэ Габрыэль Расеці]] быў паэтам, ілюстратарам, мастаком і перакладчыкам. Ён заснаваў [[прэрафаэліты|братэрства прэрафаэлітаў]] у 1848 годзе разам з [[Уільям Холман Хант|Уільямам Холманам Хантам]] і [[Джон Эверэт Міле|Джонам Эверэтам Міле]].{{sfn|Ward|Waller|Trent|Erskine|1907–21}}{{удакладніць}} Мастацтва Расеці характарызавалася сваёй пачуццёвасцю і адраджэннем сярэднявечнай эстэтыкі.<ref>''A handbook to Literature'', ed William Harmon & C. Hugh Holman (Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall, 1996), 407.</ref> {{нп5|Артур Х'ю Клаф||en|Arthur Hugh Clough}} і [[Джордж Мерэдзіт]] — два іншыя важныя другарадныя паэты гэтай эпохі.<ref name="English Literature 1996 pp.650-1"/><ref name="victorianweb.org">{{Citation | url = http://www.victorianweb.org/authors/clough/bio.html | title = Arthur Hugh Clough – A Brief Biography | first = Glenn | last = Everett | publisher = Victorian Web | access-date = 16 верасня 2012 | archive-date = 17 лістапада 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121117040446/http://victorianweb.org/authors/clough/bio.html | url-status = live }}.</ref> Да канца XIX стагоддзя англійскія паэты пачалі цікавіцца французскім [[сімвалізм]]ам, і віктарыянская паэзія ўвайшла ў дэкадэнцкую фазу ''{{нп5|Fin de siècle|fin-de-siècle|en|Fin de siècle}}''.<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', 7th edition, vol.2, ed. M.H. Abrams, p. 1741.</ref> У 1890-х гадах з’явіліся дзве групы паэтаў: паэты «{{нп5|Жоўтая кніга (часопіс)|Жоўтай кнігі|en|The Yellow Book}}», якія прытрымліваліся прынцыпаў {{нп5|Эстэтызм|эстэтызму|en|Aestheticism}}, у тым ліку [[Алджэрнан Чарлз Суінберн]], [[Оскар Уайльд]] і {{нп5|Артур Сайманс||en|Arthur Symons}}, і «{{нп5|Клуб рыфмачоў||en|Rhymers' Club}}», у які ўваходзілі {{нп5|Эрнест Доўсан||en|Ernest Dowson}}, {{нп5|Лаянел Джонсан||en|Lionel Johnson}} і ірландзец [[Уільям Батлер Ейтс]]. Ейтс стаў важнай постаццю мадэрнізму ў XX стагоддзі.<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', 7th edition, vol. 2, p. 1740.</ref> Таксама ў 1896 годзе {{нп5|Альфрэд Эдвард Хаўсмен||en|A. E. Housman}} за свой кошт апублікаваў зборнік «[[:en:A Shropshire Lad|Шропшырскі хлопец]]{{ref-en}}».<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', 7th edition, vol. 2, p. 2041.</ref> Сярод аўтараў камічных вершаў быў драматург, лібрэтыст, паэт і ілюстратар {{нп5|Уільям Швенк Гілберт|У. Ш. Гілберт|en|W. S. Gilbert}}, найбольш вядомы сваімі чатырнаццаццю [[камічная опера|камічнымі операмі]], створанымі ў супрацоўніцтве з кампазітарам сэрам [[Артур Саліван|Артурам Саліванам]], сярод якіх найбольш вядомыя «{{нп5|Пензанскія піраты||en|The Pirates of Penzance}}» і «{{нп5|Мікада (опера)|Мікада|en|The Mikado}}».<ref>Kenrick, John. [http://www.musicals101.com/gilbert3.htm ''G&S Story: Part III''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220601134145/http://www.musicals101.com/gilbert3.htm |date=1 чэрвеня 2022 }}, accessed 13 кастрычніка 2006; and Powell, Jim. [http://www.libertystory.net/LSARTSGILBERT.htm ''William S. Gilbert’s Wicked Wit for Liberty''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170129140225/http://www.libertystory.net/LSARTSGILBERT.htm |date=29 студзеня 2017 }} accessed 13 кастрычніка 2006.</ref> Раманіст [[Томас Хардзі]] пісаў паэзію на працягу ўсёй сваёй дзейнасці, але апублікаваў свой першы зборнік толькі ў 1898 годзе, таму яго, як правіла, разглядаюць як паэта XX стагоддзя. «Вершы» {{нп5|Джэрард Мэнлі Хопкінс|Джэрарда Мэнлі Хопкінса|en|Gerard Manley Hopkins}}, якога цяпер лічаць буйным паэтам, былі апублікаваныя пасмяротна Робертам Брыджэсам у 1918 годзе.<ref>{{Citation|publisher=U Toronto |url=http://rpo.library.utoronto.ca/poem/1051.html |title=Online text and basic information |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120212222859/http://rpo.library.utoronto.ca/poem/1051.html |archive-date=12 лютага 2012}}.</ref> ==== Амерыканская паэзія ==== У XIX стагоддзі Амерыка таксама дала буйных паэтаў, такіх як [[Эмілі Дзікінсан]] і [[Уолт Уітмен]]. Два найвялікшыя амерыканскія паэты XIX стагоддзя наўрад ці маглі б быць больш рознымі па тэмпераменце і стылі. Уітмен быў паэтычным наватарам. Яго галоўны твор — зборнік «{{нп5|Лісце травы||en|Leaves of Grass}}», у якім ён выкарыстоўвае свабодны верш і радкі нерэгулярнай даўжыні, каб адлюстраваць усёахопнасць амерыканскай дэмакратыі. [[Эмілі Дзікінсан]], наадварот, жыла адасобленым жыццём высакароднай незамужняй жанчыны ў маленькім гарадку [[Амхерст|Амхерст, Масачусетс]]. У межах сваёй фармальнай структуры яе паэзія дасціпная, вытанчана зробленая і псіхалагічна праніклівая. Яе творчасць была нетрадыцыйнай для свайго часу, і мала што было апублікавана пры яе жыцці. === Віктарыянская драма === [[Файл:Circa-1879-DOyly-Carte-HMS-Pinafore-from-Library-of-Congress2.jpg|upright=.6|thumb|Афіша оперы «{{нп5|Пінафор (опера)|Пінафор|en|H.M.S. Pinafore}}» Гілберта і Салівана]] Драматычнае мастацтва змянілася ў [[віктарыянская эпоха|віктарыянскую эпоху]]: на лонданскай сцэне ставіліся шматлікія [[фарс]]ы, {{нп5|Віктарыянскі бурлеск|музычны бурлеск|en|Victorian burlesque}}, {{нп5|экстраваганца||en|Extravaganza}} і [[камічная опера|камічныя оперы]], якія канкурыравалі з пастаноўкамі п’ес [[Уільям Шэкспір|Шэкспіра]] і сур’ёзнай драматургіяй такіх аўтараў, як {{нп5|Джэймс Планшэ||en|James Planché}} і {{нп5|Томас Уільям Робертсан||en|T. W. Robertson}}. У 1855 годзе антрэпрыза Германа Рыда пачала працэс павышэння ідэйна-мастацкага ўзроўню і рэпутацыі музычнага тэатра ў Брытаніі, што завяршылася знакамітай серыяй камічных опер {{нп5|Уільям Швенк Гілберт|Гілберта|en|W. S. Gilbert}} і [[Артур Саліван|Салівана]]; у 1890-х гадах традыцыю працягнулі першыя эдвардыянскія музычныя камедыі. Працягласць (колькасць паказаў) тэатральных пастановак у віктарыянскі перыяд хутка змянялася. Паляпшаўся транспарт, змяншаўся ўзровень галечы ў Лондане, а вулічнае асвятленне зрабіла начныя паездкі больш бяспечнымі, таму колькасць патэнцыйных наведвальнікаў тэатраў значна павялічылася, і саміх тэатраў станавілася больш. П’есы маглі ісці даўжэй і ўсё яшчэ прыцягваць гледачоў, што давала лепшы прыбытак і спрыяла паляпшэнню якасці пастановак. Першай п’есай, якую паказалі 500 разоў запар, была лонданская камедыя «Нашы хлопчыкі», пастаўленая ў 1875 годзе. Яе рэкорд у 1 362 паказы быў пабіты ў 1892 годзе камедыяй «{{нп5|Цётка Чарлі||en|Charley's Aunt}}».<ref>{{Cite web |url=http://www.stagebeauty.net/th-frames.html?http&&&www.stagebeauty.net/th-longr.html |title=Article on long-runs in the theatre before 1920 |access-date=16 верасня 2012 |archive-date=13 чэрвеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613222559/http://www.stagebeauty.net/th-frames.html?http&&&www.stagebeauty.net%2Fth-longr.html |url-status=live }}</ref> Некалькі [[камічная опера|камічных опер]] Гілберта і Салівана пераадолелі бар’ер у 500 паказаў, пачынаючы з «{{нп5|Пінафор (опера)|Пінафор|en|H.M.S. Pinafore}}» у 1878 годзе, а хіт Альфрэда Сельера і Б. Ч. Стэфенсана 1886 года, «[[:en:Dorothy (opera)|Дораці]]{{ref-en}}», ішоў 931 раз. Пасля У. Ш. Гілберта вядучым паэтам і драматургам позняга віктарыянскага перыяду стаў [[Оскар Уайльд]]. П’есы Уайльда, у прыватнасці, вылучаюцца сярод мноства цяпер забытых п’ес віктарыянскіх часоў і маюць значна больш блізкую сувязь з п’есамі драматургаў эдвардыянскай эпохі, такіх як ірландзец [[Джордж Бернард Шоу]], чыя дзейнасць пачалася ў 1890-я гады. Камічны шэдэўр Уайльда 1895 года, «[[Як важна быць сур’ёзным]]», трымае іранічнае люстэрка перад арыстакратыяй і дэманструе майстэрства досціпу і парадаксальнай мудрасці. == XX стагоддзе == <!-- {{Гл. таксама|{{нп5|Англійская літаратура XX стагоддзя||en|Twentieth-century English literature}}|Амерыканская літаратура|Шатландская літаратура|{{нп5|Ірландская літаратура||en|Irish literature}}|{{нп5|Валійская літаратура на англійскай мове||en|Welsh literature in English}}}} --> === Мадэрнізм: пачатак (каля 1901—1923) === [[Файл:Joseph Conrad author.jpg|thumb|upright|[[Джозеф Конрад]], 1919 або пазней]] Англійскі літаратурны мадэрнізм заявіў пра сябе ў пачатку XX стагоддзя, вырасшы з расчаравання ў каштоўнасцях [[віктарыянская эпоха|віктарыянскай эпохі]], такіх як пэўнасць, кансерватызм і вера ў ідэю аб’ектыўнай ісціны.<ref>M.H. Abrams, ''A Glossary of literary Terms'' (7th edition). (New York: Harcourt Brace), 1999), p. 167.</ref> На рух паўплывалі, сярод іншага, ідэі [[Чарлз Дарвін|Чарлза Дарвіна]], [[Эрнст Мах|Эрнста Маха]], [[Анры Бергсон]]а, [[Фрыдрых Ніцшэ|Фрыдрыха Ніцшэ]], [[Джэймс Джордж Фрэзер|Джэймса Дж. Фрэзера]], [[Карл Маркс|Карла Маркса]] («{{нп5|Капітал (Маркс)|Капітал|en|Das Kapital}}», 1867) і псіхааналітычныя тэорыі [[Зігмунд Фрэйд|Зігмунда Фрэйда]].<ref>M.H. Abrams, p. 167.</ref> Кантынентальныя мастацкія рухі [[імпрэсіянізм]]у, а пазней [[кубізм]]у, таксама аказалі ўплыў.<ref>M.H. Abrams, p. 168.</ref> Важнымі літаратурнымі папярэднікамі мадэрнізму былі [[Фёдар Дастаеўскі]], [[Уолт Уітмен]], [[Шарль Бадлер]], [[Арцюр Рэмбо]] і [[Аўгуст Стрындберг]].<ref>Marshall Berman, ''All that is Solid Melts into Air''. (Harmsworth: Penguin, 1988), p. 23.</ref> Галоўным брытанскім лірычным паэтам першых дзесяцігоддзяў XX стагоддзя быў [[Томас Хардзі]]. Хоць ён і не быў мадэрністам, Хардзі — важная пераходная фігура паміж віктарыянскай эпохай і XX стагоддзем. Буйны раманіст канца XIX стагоддзя, Хардзі дажыў да 1920-х гадоў, у гэты перыяд ён публікаваў толькі паэзію. Яшчэ адной значнай пераходнай фігурай паміж віктарыянцамі і мадэрністамі быў [[Генры Джэймс]], раманіст канца XIX стагоддзя, які ў XX стагоддзі працягваў публікаваць буйныя раманы, у тым ліку «Залатая чаша» (1904). Пісьменнік-мадэрніст польскага паходжання [[Джозеф Конрад]] апублікаваў свае першыя важныя творы «{{нп5|Сэрца цемры||en|Heart of Darkness}}» і «{{нп5|Лорд Джым||en|Lord Jim}}» у 1899—1900 гадах. Аднак вельмі арыгінальная паэзія віктарыянца {{нп5|Джэрард Мэнлі Хопкінс|Джэрарда Мэнлі Хопкінса|en|Gerard Manley Hopkins}} была апублікавана толькі ў 1918 годзе, праз доўгі час пасля яго смерці, тады як дзейнасць іншага буйнога паэта-мадэрніста, ірландца [[Уільям Батлер Ейтс|У. Б. Ейтса]], пачалася ў канцы віктарыянскай эпохі. Ейтс стаў адной з вядучых фігур англійскай літаратуры XX стагоддзя. Хоць [[мадэрнізм]]у наканавана было стаць важным літаратурным рухам у першыя дзесяцігоддзі новага стагоддзя, шмат якія з выдатных тагачасных пісьменнікаў, як і Томас Хардзі, не былі мадэрністамі. У першыя дзесяцігоддзі XX стагоддзя паэты-геаргіянцы, такія як [[Руперт Брук]] і {{нп5|Уолтэр дэ ла Мар||en|Walter de la Mare}}, захоўвалі кансерватыўны падыход да паэзіі, спалучаючы рамантызм, сентыментальнасць і геданізм. Іншы паэт-геаргіянец, {{нп5|Эдвард Томас (паэт)|Эдвард Томас|en|Edward Thomas (poet)}},{{Sfn | Drabble | 1996 | pp = 377, 988}} з’яўляецца адным з паэтаў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] разам з [[Уілфрэд Оўэн|Уілфрэдам Оўэнам]], Рупертам Брукам, {{нп5|Айзек Розенберг|Айзекам Розенбергам|en|Isaac Rosenberg}} і {{нп5|Зігфрыд Сасун|Зігфрыдам Сасунам|en|Siegfried Sassoon}}. Уплывовымі прадстаўнікамі брытанскай драматургіі ў гэты час былі ірландскія драматургі [[Джордж Бернард Шоу]], {{нп5|Джон Мілінгтан Сінг|Дж. М. Сінг|en|John Millington Synge}} і {{нп5|Шон О’Кейсі||en|Seán O'Casey}}. Дзейнасць Шоу пачалася ў апошняе дзесяцігоддзе XIX стагоддзя, а п’есы Сінга належаць да першага дзесяцігоддзя XX стагоддзя. Самая вядомая п’еса Сінга, «{{нп5|Смяльчак з Заходняга свету||en|The Playboy of the Western World}}», «выклікала абурэнне і бунты, калі была ўпершыню пастаўлена» ў Дубліне ў 1907 годзе.<ref>''The Oxford Companion to English Literature.'' (1996), p. 781.</ref> Джордж Бернард Шоу ператварыў эдвардыянскі тэатр у арэну для дэбатаў па важных палітычных і сацыяльных пытаннях.<ref>«English literature.» Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Web. 15 лістапада 2012. <https://www.britannica.com/EBchecked/topic/188217/English-literature {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502191451/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/188217/English-literature |date=2 мая 2015 }}>.</ref> Да ліку раманістаў, якія не лічацца мадэрністамі, адносяцца [[Герберт Уэлс]], [[Джон Галсуорсі]] ([[Нобелеўская прэмія па літаратуры]], 1932), аўтар «{{нп5|Сага аб Фарсайтах|Сагі аб Фарсайтах|en|The Forsyte Saga}}» (1906—1921), і {{нп5|Эдвард Морган Форстэр|Э. М. Форстэр|be-tarask|Эдўард Морган Форстэр}}, хоць у творчасці Форстэра даследчыкі часта бачаць «як мадэрнісцкія, так і віктарыянскія элементы».<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'', ed. Marion Wynne Davies (New York: Prentice Hall, 1990), p. 118.</ref> Самы вядомы твор Форстэра, «Падарожжа ў Індыю» (1924), адлюстроўваў выклікі імперыялізму, а ў яго ранейшых раманах даследаваліся абмежаванні і крывадушнасць эдвардыянскага грамадства ў Англіі. [[Рэдзьярд Кіплінг]], які пачаў публікавацца ў XIX стагоддзі, заставаўся, мабыць, самым папулярным брытанскім пісьменнікам і ў першыя гады XX стагоддзя. Поруч з [[Уільям Батлер Ейтс|У. Б. Ейтсам]], іншай важнай постаццю ў паэзіі ранняга мадэрнізму быў паэт амерыканскага паходжання [[Томас Стэрнз Эліят|Т. С. Эліят]]. Эліят стаў брытанскім падданым у 1927 годзе, але нарадзіўся і атрымаў адукацыю ў ЗША. Яго самыя вядомыя творы: «{{нп5|Любоўная песня Дж. Альфрэда Пруфрака|Пруфрак|en|The Love Song of J. Alfred Prufrock}}» (1915), «{{нп5|Бясплодная зямля||en|The Waste Land}}» (1922) і «{{нп5|Чатыры квартэты||en|Four Quartets}}» (1935—1942). Сярод раманістаў пасля [[Джозеф Конрад|Джозефа Конрада]] важнымі прадстаўнікамі ранняга мадэрнізму былі {{нп5|Дораці Рычардсан||en|Dorothy Richardson}}, чый раман «Завостраны дах» (1915) з’яўляецца адным з самых ранніх прыкладаў тэхнікі [[паток свядомасці|патоку свядомасці]], і {{нп5|Дэвід Герберт Лоўрэнс|Д. Г. Лоўрэнс|en|D. H. Lawrence}}, які апублікаваў «{{нп5|Вясёлка (раман)|Вясёлку|en|The Rainbow}}» (1915, адразу канфіскавана паліцыяй) і «{{нп5|Закаханыя жанчыны|Закаханых жанчын|en|Women in Love}}» (1920).<ref>''The Oxford Companion to English Literature'', ed. Margaret Drabble, p. 562.</ref> Потым у 1922 годзе з’явіўся важны мадэрнісцкі раман ірландца [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Уліс (раман)|Уліс]]», які называюць «дэманстрацыяй і падсумаваннем усяго руху».<ref>Beebe, Maurice (Fall 1972). «Ulysses and the Age of Modernism». James Joyce Quarterly (University of Tulsa) 10 (1): p. 176.</ref> [[Файл:Revolutionary Joyce Better Contrast.jpg|upright|right|thumb|[[Джэймс Джойс]], 1918]] === Працяг мадэрнізму (1923—1939) === [[Файл:Virginia Woolf 1927.jpg|upright|left|thumb|[[Вірджынія Вульф]], 1927]] Сярод значных брытанскіх пісьменнікаў паміж [[Сусветныя войны|сусветнымі войнамі]] — шатландскі паэт {{нп5|Х’ю Макдыярмід||en|Hugh MacDiarmid}}, які пачаў публікавацца ў 1920-х гадах, і раманістка [[Вірджынія Вульф]], якая была ўплывовай [[фемінізм|феміністкай]] і праявіла сябе як буйная наватарка стылю, звязанага з тэхнікай [[паток свядомасці|патоку свядомасці]], у такіх раманах, як «{{нп5|Місіс Дэлаўэй||en|Mrs Dalloway}}» (1925) і «{{нп5|Да маяка||en|To the Lighthouse}}» (1927). [[Томас Стэрнз Эліят|Т. С. Эліят]] зрабіў спробу адрадзіць паэтычную драму ў творы «[[:en:Sweeney Agonistes|Суіні-аганіст]]{{ref-en}}» (1932), за якім рушылі ўслед іншыя п’есы, у тым ліку тры з іх пасля вайны. «{{нп5|У дужках||en|In Parenthesis}}», мадэрнісцкая эпічная паэма, заснаваная на досведзе аўтара {{нп5|Дэвід Джонс (паэт)|Дэвіда Джонса|en|David Jones (poet)}} ў Першай сусветнай вайне, была апублікавана ў 1937 годзе. Важнай інавацыяй 1930-х і 1940-х гадоў былі раманы пра рабочы клас, напісаныя пісьменнікамі з рабочага асяроддзя. Сярод іх шахцёр {{нп5|Джэк Джонс (раманіст)|Джэк Джонс|en|Jack Jones (novelist)}}, {{нп5|Джэймс Хэнлі||en|James Hanley (novelist)}}, чый бацька быў качагарам і які таксама хадзіў у мора ў маладосці, і шахцёры {{нп5|Льюіс Джонс (пісьменнік)|Льюіс Джонс|en|Lewis Jones (writer)}} з Паўднёвага [[Уэльс]]а і [[:en:Harold Heslop|Гаральд Хеслап]]{{ref-en}} з [[Дарэм (графства)|графства Дарэм]].<ref>Chris Gostick, «Extra Material on James Hanley’s ''Boy''», in the OneWorld Classics edition of ''Boy'' (2007), pp. 182-83.</ref> [[Олдас Хакслі]] апублікаваў сваю знакамітую [[антыўтопія|антыўтопію]] «{{нп5|Цудоўны новы свет||en|Brave New World}}» у 1932 годзе, тады ж выйшаў «[[:en:A Glastonbury Romance|Гластанберыйскі раманс]]{{ref-en}}» {{нп5|Джон Купер Поўіс|Джона Купера Поўіса|en|John Cowper Powys}}.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 660}} [[Сэмюэл Бекет]] апублікаваў свой першы буйны твор, раман «Мэрфі», у 1938 годзе. У тым жа годзе быў апублікаваны першы буйны раман [[Грэм Грын|Грэма Грына]] «{{нп5|Брайтанскі ледзянец (раман)|Брайтанскі ледзянец|en|Brighton Rock (novel)}}». Затым у 1939 годзе [[Джэймс Джойс]] апублікаваў «{{нп5|Памінкі па Фінегану||en|Finnegans Wake}}», дзе створана асаблівая мова для выяўлення свядомасці персанажа, які бачыць сон.{{Sfn | Davies | 1990 | p = 644}} Таксама ў 1939 годзе памёр Ейтс. Яшчэ адзін значны мадэрніст 1930-х гадоў — брытанскі паэт [[Уістан Х’ю Одэн|У. Х. Одэн]]. === Позні мадэрнізм і постмадэрнізм (1940—2000) === {{Гл. таксама|{{нп5|Позні мадэрнізм||en|Late modernism}}}} Хоць некаторыя лічаць, што мадэрнізм скончыўся каля 1939 года,<ref>{{Citation | first = Kevin JH | last = Dettmar | contribution = Modernism | editor-first = David Scott | editor-last = Kastan | title = The Oxford Encyclopedia of British Literature | publisher = Oxford University Press | year = 2005 | url = http://www.oxfordreference.com/ | access-date = 21 кастрычніка 2013 | archive-date = 2 чэрвеня 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130602205448/http://www.oxfordreference.com/ | url-status = live }}.</ref> у дачыненні да англійскай літаратуры пытанне «Калі (і ці ўвогуле) мадэрнізм завяршыўся і пачаўся [[постмадэрнізм]]» з’яўляецца амаль такім жа спрэчным, як і пытанне аб пераходзе ад віктарыянства да мадэрнізму.<ref>{{Citation | contribution = modernism | title = The Oxford Companion to English Literature | editor-first = Dinah | editor-last = Birch | series = Oxford Reference Online | publisher = Oxford University Press | url = http://www.oxfordreference.com/ | year = 2011 | access-date = 21 жніўня 2012 | archive-date = 2 чэрвеня 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130602205448/http://www.oxfordreference.com/ | url-status = live }}.</ref> Фактычна некаторыя мадэрністы жылі і публікаваліся яшчэ ў 1950-я і 1960-я гады, у тым ліку [[Томас Стэрнз Эліят|Т. С. Эліят]], {{нп5|Дораці Рычардсан||en|Dorothy Richardson}} і [[Эзра Паўнд]]. Больш за тое, {{нп5|Бэзіл Бантынг||en|Basil Bunting}}, які нарадзіўся ў 1901 годзе, мала публікаваўся да выхаду «[[:en:Briggflatts|Брыгфлэтс]]{{ref-en}}» у 1965 годзе, а [[Сэмюэл Бекет]], які нарадзіўся ў Ірландыі ў 1906 годзе, працягваў ствараць значныя творы да 1980-х гадоў, хоць некаторыя лічаць яго [[Постмадэрнізм|постмадэрністам]].<ref>''The Cambridge Companion to Irish Literature'', ed. John Wilson Foster. Cambridge: Cambridge University Press, 2006.</ref> Сярод брытанскіх пісьменнікаў 1940-х і 1950-х гадоў былі паэт [[Дылан Томас]] і празаік [[Грэм Грын]], творчасць якога ахоплівае перыяд з 1930-х да 1980-х гадоў. [[Іўлін Во]], [[Уістан Х’ю Одэн|У. Х. Одэн]] працягвалі публікавацца і ў 1960-я. {{нп5|Энтані Паўэл||en|Anthony Powell}} пачаў свой 12-томны цыкл «[[:en:A Dance to the Music of Time|Танец пад музыку часу]]{{ref-en}}» у 1951 годзе і працягваў пісаць і публікаваць яго да выхаду апошняга тома ў 1975 годзе. [[Постмадэрнізм|Постмадэрнісцкая]] літаратура з’яўляецца адначасова працягам эксперыментаў, распачатых пісьменнікамі мадэрнісцкага перыяду (у значнай ступені гэтыя эксперыменты абапіраюцца, напрыклад, на фрагментацыю, парадокс, ненадзейных апавядальнікаў і г.д.), і рэакцыяй на ідэі [[Асветніцтва]], уласцівыя мадэрнісцкай літаратуры. Цяжка вызначыць, што такое постмадэрнісцкая літаратура, як і постмадэрнізм у цэлым, і няма адзінага меркавання адносна дакладных характарыстык, маштабу і важнасці постмадэрнісцкай літаратуры. Сярод пісьменнікаў-постмадэрністаў — амерыканцы [[Генры Мілер]], [[Уільям С’юард Бероуз|Уільям С. Бероуз]], {{нп5|Джозеф Хелер||en|Joseph Heller}}, [[Курт Вонегут]], {{нп5|Уільям Гэдыс||en|William Gaddis}}, {{нп5|Хантэр С. Томпсан||be-tarask|Гантэр Томпсан}}, [[Трумэн Капотэ]] і [[Томас Пінчан]]. ==== Раман ==== {{Некалькі выяў | align = right | image1 = George Orwell press photo.jpg | width1 = 130 | alt1 = | caption1 = | image2 = Aldous Huxley psychical researcher.png | width2 = 130 | alt2 = | caption2 = | footer = [[Джордж Оруэл]] (злева) і [[Олдас Хакслі]] (справа). }} У 1947 годзе {{нп5|Малькальм Лаўры||en|Malcolm Lowry}} апублікаваў раман «{{нп5|Пад вулканам||en|Under the Volcano}}», а ў 1949 годзе выйшла сатыра [[Джордж Оруэл|Джорджа Оруэла]] на таталітарызм — «[[1984 (раман)|1984]]». Сярод іншых празаікаў, якія пісалі ў 1950-я гады і пазней, былі: {{нп5|Энтані Паўэл||en|Anthony Powell}}, чый дванаццацітомны цыкл раманаў «[[:en:A Dance to the Music of Time|Танец пад музыку часу]]{{ref-en}}» з’яўляецца камічным даследаваннем рухаў і манер, улады і пасіўнасці ў англійскім палітычным, культурным і ваенным жыцці сярэдзіны XX стагоддзя; лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі]] [[Уільям Голдынг]], чый [[Алегорыя|алегарычны]] раман «[[Валадар мух]]» (1954) даследуе, як створаная чалавекам культура церпіць крах, на прыкладзе групы брытанскіх школьнікаў, якія апынуліся на незаселенай выспе; [[Грэм Грын]], чые раманы «[[:en:The Heart of the Matter (novel)|Сутнасць справы]]{{ref-en}}» (1948) і «{{нп5|Канец рамана||en|The End of the Affair}}» (1951) выкарыстоўваюць каталіцтва для даследавання маральных дылем у чалавечых адносінах, працягваючы тэмы, якія развіваліся ў яго ранейшых раманах. Пісьменніца і філосаф [[Айрыс Мёрдак]] у другой палове XX стагоддзя пісала шматлікія раманы, праблематыка якіх датычыцца ў асноўным сексуальных адносін, маралі і ўлады падсвядомасці. Шатландская пісьменніца {{нп5|Мюрыел Спарк||en|Muriel Spark}} у сваіх раманах рассоўвала межы рэалізму. «{{нп5|Міс Джын Бродзі ў росквіце||en|The Prime of Miss Jean Brodie (novel)}}» (1961) часам ненадоўга пераносіць чытача ў далёкую будучыню, каб паказаць розныя лёсы, якія чакаюць яго персанажаў. [[Энтані Бёрджэс]] асабліва запомніўся сваім [[антыўтопія|раманам-антыўтопіяй]] «[[Механічны апельсін]]» (1962), дзеянне якога адбываецца ў не вельмі далёкай будучыні. У 1960-х і 1970-х гадах {{нп5|Пол Скот||en|Paul Scott (novelist)}} напісаў сваю манументальную серыю пра апошняе дзесяцігоддзе брытанскага панавання ў [[Індыя|Індыі]] — «[[:en:The Raj Quartet|Радж-квартэт]]{{ref-en}}» (1966—1975). Шатландыя ў канцы XX стагоддзя дала некалькі важных празаікаў, у тым ліку аўтара «{{нп5|Як позна гэта было, як позна||en|How Late it Was, How Late}}» {{нп5|Джэймс Келман|Джэймса Келмана|en|James Kelman}}, які, як і Сэмюэл Бекет, умеў ствараць гумар з самых змрочных сітуацый, і {{нп5|Аласдэр Грэй|Аласдэра Грэя|en|Alasdair Gray}}, чый «{{нп5|Ланарк: Жыццё ў чатырох кнігах||en|Lanark: A Life in Four Books}}» (1981) — гэта [[антыўтопія|фэнтэзі-антыўтопія]], дзеянне якой адбываецца ў сюррэалістычнай версіі [[Глазга]] пад назвай Антанк.<ref>Janice Galloway «Rereading Lanark by Alasdair Gray». ''The Guardian''. Saturday 12 October 2002</ref> Два значныя ірландскія празаікі гэтага перыяду — {{нп5|Джон Бэнвіл||en|John Banville}} і {{нп5|Колм Тойбін||en|Colm Tóibín}}. {{нп5|Марцін Эміс||en|Martin Amis}}, {{нп5|Пэт Баркер||en|Pat Barker}}, {{нп5|Іэн Мак’юэн||be-tarask|Ен Мак’юэн}} і [[Джуліян Барнс]] — іншыя выбітныя брытанскія празаікі канца XX стагоддзя. ==== Драматургія ==== Важным культурным рухам у брытанскім тэатры, які развіўся ў канцы 1950-х і пачатку 1960-х гадоў, быў «{{нп5|рэалізм кухоннай ракавіны||en|Kitchen sink realism}}» (або «драматургія кухоннай ракавіны») — тэрмін, прыдуманы для апісання мастацтва, раманаў, фільмаў і {{нп5|тэлеп’еса|тэлеп’ес|en|television play}}. У дачыненні да прадстаўнікоў гэтага мастацкага руху часта ўжываўся тэрмін «{{нп5|раззлаваныя маладыя людзі||en|Angry young men}}». У іх творах стыль [[сацыяльны рэалізм|сацыяльнага рэалізму]] і адлюстраванне хатняга жыцця рабочага класа выкарыстоўваюцца для даследавання сацыяльных і палітычных праблем. [[:en:Drawing room play|Салонным п'есам]]{{ref-en}} пасляваеннага перыяду, тыповым для такіх драматургаў, як {{нп5|Тэрэнс Ратыган||en|Terence Rattigan}} і {{нп5|Ноэл Каўард||en|Noël Coward}}, «раззлаваныя маладыя людзі» кінулі выклік у 1950-х гадах у такіх п’есах, як «{{нп5|Азірніся ў гневе||en|Look Back in Anger}}» (1956) [[Джон Осбарн|Джона Осбарна]]. Таксама ў 1950-я гады [[Тэатр абсурду|абсурдысцкая]] п’еса «[[У чаканні Гадо]]» (1955) ірландскага пісьменніка [[Сэмюэл Бекет|Сэмюэла Бекета]] глыбока паўплывала на брытанскую драматургію. [[Тэатр абсурду]] паўплываў на [[Гаральд Пінтэр|Гаральда Пінтэра]] («{{нп5|Дзень нараджэння (п’еса)||en|The Birthday Party (play)}}», 1958), чые творы часта характарызуюцца пагрозай або клаўстрафобіяй. Бекет таксама паўплываў на [[Том Стопард|Тома Стопарда]] («{{нп5|Розенкранц і Гільдэнстэрн мёртвыя||en|Rosencrantz and Guildenstern Are Dead}}», 1966). Аднак творы Стопарда таксама адметныя сваёй жыццярадаснай дасціпнасцю і шырокім колам інтэлектуальных праблем, якія ён закранае ў розных п’есах. Важным новым элементам у свеце брытанскай драматургіі з моманту з’яўлення радыё ў 1920-х гадах сталі замовы п’ес і адаптацыі існуючых п’ес радыёстанцыяй [[BBC]]. Гэта было асабліва важна ў 1950-х і 1960-х гадах (а з 1960-х практыка распаўсюдзілася і на тэлебачанне). Многія буйныя брытанскія драматургі, па сутнасці, альбо пачыналі сваю кар’еру на BBC, альбо іх творы былі адаптаваны для радыё, сярод такіх аўтараў {{нп5|Кэрыл Чэрчыл||en|Caryl Churchill}} і [[Том Стопард]], чыя «першая прафесійная пастаноўка была ў пятнаццаціхвіліннай праграме „Just Before Midnight“ на радыё BBC, якая прадстаўляла новых драматургаў».<ref name = "autogenerated1">{{Citation | publisher = IRDP | url = http://www.irdp.co.uk/radiodrama.htm | first = Tim | last = Crook | title = International radio drama | place = [[United Kingdom|UK]] | access-date = 29 студзеня 2013 | archive-date = 5 кастрычніка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161005200753/http://www.irdp.co.uk/radiodrama.htm | url-status = live }}.</ref> {{нп5|Джон Мортымер||en|John Mortimer}} дэбютаваў на радыё ў якасці драматурга ў 1955 годзе, адаптаваўшы ўласны раман «Like Men Betrayed» для {{нп5|Лёгкая праграма BBC|Лёгкай праграмы|en|BBC Light Programme}} [[BBC]]. Вядомымі радыёдраматургамі таксама былі {{нп5|Брэндан Біэн||en|Brendan Behan}} і празаік {{нп5|Анджэла Картэр||en|Angela Carter}}. Сярод самых вядомых твораў, створаных для радыё, — «{{нп5|Пад шатамі Малочнага лесу||en|Under Milk Wood}}» [[Дылан Томас|Дылана Томаса]] (1954), «{{нп5|Усе, хто падае||en|All That Fall}}» [[Сэмюэл Бекет|Сэмюэла Бекета]] (1957), «{{нп5|Лёгкі боль||en|A Slight Ache}}» [[Гаральд Пінтэр|Гаральда Пінтэра]] (1959) і «[[Чалавек на ўсе часы]]» {{нп5|Роберта Болта||en|Robert Bolt}} (1954).<ref>J. C. Trewin, «Critic on the Hearth.» ''Listener''. London. 5 August 1954: 224.</ref> ==== Паэзія ==== Такія буйныя паэты, як Т. С. Эліят, У. Х. Одэн і Дылан Томас, працягвалі публікавацца ў гэты перыяд. Хоць дзейнасць [[Уістан Х’ю Одэн|У. Х. Одэна]] пачалася ў 1930-х і 1940-х гадах, ён апублікаваў некалькі зборнікаў у 1950-х і 1960-х. Яго значэнне ў сучаснай літаратуры аспрэчвалася, але, мабыць, найбольш распаўсюджанае меркаванне крытыкаў з 1930-х гадоў і далей ставіць яго ў шэраг трох найбуйнейшых брытанскіх паэтаў XX стагоддзя і спадкаемцаў [[Уільям Батлер Ейтс|Ейтса]] і Эліята.<ref>Smith, Stan (2004). «Introduction». In Stan Smith. ''The Cambridge Companion to W.H. Auden''. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 1-14. {{ISBN|0-521-82962-3}}.</ref> Сярод новых паэтаў, якія пачыналі сваю дзейнасць у 1950-х і 1960-х гадах, — [[Філіп Ларкін]] («[[:en:The Whitsun Weddings|Траецкія вяселлі]]{{ref-en}}», 1964), [[Тэд Х’юз]] («[[:en:The Hawk in the Rain|Ястраб у дажджы]]{{ref-en}}», 1957), [[Сільвія Плат]] («[[:en:The Colossus and Other Poems|Калос і іншыя вершы]]{{ref-en}}», 1960) і [[Шэймас Хіні]] («[[:en:Death of a Naturalist|Смерць натураліста]]{{ref-en}}», 1966). Паўночная Ірландыя таксама дала шэраг іншых значных паэтаў, у тым ліку {{нп5|Дэрэк Махун|Дэрэка Махуна|en|Derek Mahon}} і {{нп5|Пол Малдун|Пола Малдуна|en|Paul Muldoon}}. У 1960-х і 1970-х гадах т. зв. [[:en:Martian poetry|марсіянская паэзія]]{{ref-en}} імкнулася вырвацца з-пад уплыву «звыклага», апісваючы звычайныя рэчы незвычайнымі спосабамі, нібы, напрыклад, вачыма [[Жыццё на Марсе|марсіяніна]]. Паэты, найбольш цесна звязаныя з гэтым рухам, — [[:en:Craig Raine|Крэйг Рэйн]]{{ref-en}} і {{нп5|Крыстафер Рыд||en|Christopher Reid (writer)}}. Іншым літаратурным рухам у гэты перыяд было [[:en:British Poetry Revival|Брытанскае паэтычнае адраджэнне]]{{ref-en}} — шырокая сукупнасць груповак і падгруп, якая ахоплівала {{нп5|перформанс||be-tarask|Пэрформанс}}, {{нп5|Гукавая паэзія|гукавую|en|sound poetry}} і {{нп5|Візуальная паэзія|канкрэтную паэзію|en|Concrete poetry}}.{{sfn|Greene|2012|p=426}} [[:en:Liverpool poets|Паэтамі Мёрсі-біт]]{{ref-en}} былі {{нп5|Адрыян Анры||en|Adrian Henri}}, {{нп5|Браян Патэн||en|Brian Patten}} і {{нп5|Роджэр Мак-Гоф||en|Roger McGough}}. Іх творчасць была свядомай спробай стварыць англійскі эквівалент [[Разбітае пакаленне|амерыканскім бітнікам]]. Іншыя значныя паэты канца XX стагоддзя — валіец {{нп5|Р. С. Томас||en|R. S. Thomas}}, {{нп5|Джэфры Хіл||en|Geoffrey Hill}}, {{нп5|Чарлз Томлінсан||en|Charles Tomlinson}} і {{нп5|Кэрал Эн Дафі||en|Carol Ann Duffy}}. {{нп5|Джэфры Хіл||en|Geoffrey Hill}} лічыцца адным з самых выбітных англійскіх паэтаў свайго пакалення,<ref name = "Harold Bloom 1986">{{Citation | editor-first = Harold | editor-last = Bloom | title = Geoffrey Hill | series = Modern Critical Views | publisher = Infobase | year = 1986}}.</ref> {{нп5|Чарлз Томлінсан||en|Charles Tomlinson}} — яшчэ адзін важны англійскі паэт старэйшага пакалення, хоць «з моманту сваёй першай публікацыі ў 1951 годзе ён зрабіў кар’еру, якая атрымала больш увагі на міжнароднай арэне, чым у яго роднай Англіі».<ref name="carcanet.co.uk">{{Citation | place = UK | url = http://www.carcanet.co.uk/cgi-bin/indexer?owner_id=770 | publisher = Carcanet Press | title = Charles Tomlinson | access-date = 15 лістапада 2012 | archive-date = 23 сакавіка 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120323104729/http://www.carcanet.co.uk/cgi-bin/indexer?owner_id=770 | url-status = live }}.</ref> ==== Літаратура краін Садружнасці Нацый ==== <!-- {{гл. таксама|{{нп5|Посткаланіяльная літаратура||en|Postcolonial literature}}|{{нп5|Аўстралійская літаратура||en|Australian literature}}|{{нп5|Канадская літаратура||en|Canadian literature}}|{{нп5|Карыбская літаратура||en|Caribbean literature}}|{{нп5|Індыйская англамоўная літаратура||en|Indian English literature}}|{{нп5|Новазеландская літаратура||en|New Zealand literature}}|{{нп5|Пакістанская англамоўная літаратура||en|Pakistani English literature}}|{{нп5|Афрыканская літаратура||en|African literature}}|{{нп5|Літаратура ПАР||en|South African literature}}|{{нп5|Мігранцкая літаратура||en|Migrant literature}}}} --> [[Файл:Doris lessing 20060312.jpg|thumb|[[Дорыс Лесінг]], Кёльн, 2006.]] З 1950 года значная колькасць буйных пісьменнікаў паходзіла з краін, якія на працягу стагоддзяў былі заселеныя брытанцамі, за выключэннем Амерыкі, дзе значныя пісьменнікі з’явіліся яшчэ ў [[віктарыянская эпоха|віктарыянскі перыяд]]. Безумоўна, і да 1950 года выйшаў шэраг важных твораў на англійскай мове з перыферыі тагачаснай [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]]. Знакаміты раман паўднёваафрыканскай пісьменніцы {{нп5|Оліў Шрэйнер||en|Olive Schreiner}} «{{нп5|Гісторыя афрыканскай фермы||en|The Story of an African Farm}}» быў апублікаваны ў 1883 годзе, а новазеландка {{нп5|Кэтрын Мэнсфілд||en|Katherine Mansfield}} апублікавала свой першы зборнік апавяданняў «[[:en:In a German Pension|У нямецкім пансіёне]]{{ref-en}}» у 1911 годзе. Першы буйны празаік з Індыйскага субкантынента, які пісаў на англійскай мове, [[Р. К. Нараян]], пачаў публікавацца ў Англіі ў 1930-х гадах дзякуючы падтрымцы англійскага празаіка [[Грэм Грын|Грэма Грына]].{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 697}} Дзейнасць {{нп5|Карыбская літаратура|карыбскай|en|Caribbean literature}} пісьменніцы {{нп5|Джын Рэйс||en|Jean Rhys}} пачалася яшчэ ў 1928 годзе, хоць яе самы вядомы твор, «{{нп5|Шырокае Саргасава мора||en|Wide Sargasso Sea}}», быў апублікаваны толькі ў 1966 годзе. Знакаміты раман паўднёваафрыканца {{нп5|Алан Пэйтан|Алана Пэйтана|en|Alan Paton}} «{{нп5|Плач, любімая краіна||en|Cry, the Beloved Country}}» датуецца 1948 годам. [[Дорыс Лесінг]] з [[Паўднёвая Радэзія|Паўднёвай Радэзіі]], цяпер [[Зімбабвэ]], была дамінуючай фігурай на англійскай літаратурнай сцэне, часта публікуючыся з 1950 года на працягу ўсяго XX стагоддзя, і ў 2007 годзе атрымала Нобелеўскую прэмію па літаратуры. [[Файл:Hayfestival-2016-Salman-Rushdie-1-cu.jpg|thumb|upright|left|Сэр [[Салман Рушдзі]] на фестывалі ў Хэй-он-Уай 2016 года, найбуйнейшым штогадовым літаратурным фестывалі Вялікабрытаніі]] [[Салман Рушдзі]] — яшчэ адзін пісьменнік з былых брытанскіх калоній, які пасля Другой сусветнай вайны назаўжды пасяліўся ў Брытаніі. Рушдзі праславіўся дзякуючы раману «{{нп5|Дзеці паўночы||en|Midnight's Children}}» (1981). У яго самым спрэчным рамане «{{нп5|Сатанінскія вершы||en|The Satanic Verses}}» (1989) распавядаецца выдуманая біяграфія прарока [[Мухамед]]а. Пісьменнікам-імігрантам быў і [[Відзьядхар Сураджпрасад Найпал|В. С. Найпал]], ураджэнец [[Трынідад]]а, які напісаў, сярод іншага, «{{нп5|Паварот ракі||en|A Bend in the River}}» (1979). Найпал атрымаў [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскую прэмію па літаратуры]].<ref name="nobelweb">{{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2001/ | website = Nobel Foundation | title = The Nobel Prize in Literature 2001 - V. S. Naipaul | access-date = 6 верасня 2012 | archive-date = 15 верасня 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120915131638/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2001/ | url-status = live }}</ref> Некаторыя пісьменнікі з [[Нігерыя|Нігерыі]] дасягнулі міжнароднага прызнання за творы на англійскай мове, у тым ліку празаік [[Чынуа Ачэбэ]], а таксама драматург [[Воле Шайінка]]. Шайінка атрымаў [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскую прэмію]] па літаратуры ў 1986 годзе, як і паўднёваафрыканская пісьменніца [[Надзін Гордымер]] у 1995 годзе. Іншыя паўднёваафрыканскія англамоўныя пісьменнікі — празаік [[Джон Максвел Кутзее]] (Нобелеўская прэмія 2003 г.) і драматург {{нп5|Атол Фугард||en|Athol Fugard}}. Самым вядомым у свеце аўтарам з [[Кенія|Кеніі]] з’яўляецца {{нп5|Нгугі ва Тхіёнга||en|Ngũgĩ wa Thiong'o}}, які пісаў раманы, п’есы і апавяданні на англійскай мове. Паэт [[Дэрэк Уолкат]] з [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]] ў Карыбскім басейне стаў лаўрэатам Нобелеўскай прэміі ў 1992 годзе. [[Аўстралія|Аўстраліец]] [[Патрык Уайт]], буйны празаік гэтага перыяду, чый першы твор быў апублікаваны ў 1939 годзе, атрымаў прэмію ў 1973 годзе. Іншыя значныя аўстралійскія пісьменнікі канца гэтага перыяду — паэт {{нп5|Лес Мюрэй||en|Les Murray (poet)}} і празаік {{нп5|Пітэр Кэры||en|Peter Carey (novelist)}}, які з’яўляецца адным з чатырох пісьменнікаў, што двойчы атрымлівалі [[Букераўская прэмія|Букераўскую прэмію]].<ref>[http://themanbookerprize.com/search/node/j%20g%20farrell Man Booker official site: J.G. Farrell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170129070148/http://themanbookerprize.com/search/node/j%20g%20farrell|date=29 студзеня 2017}}; Hilary Mantel {{cite web |title=Dame Hilary Mantel &#124; the Man Booker Prizes |url=http://themanbookerprize.com/people/hilary-mantel |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313224147/http://themanbookerprize.com/people/hilary-mantel |archive-date=13 сакавіка 2016 |access-date=2016-03-22}}; J. M. Coetzee: {{cite web |title=J M Coetzee &#124; the Man Booker Prizes |url=http://themanbookerprize.com/people/j-m-coetzee |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317185406/http://themanbookerprize.com/people/j-m-coetzee |archive-date=17 сакавіка 2016 |access-date=2016-03-22}}.</ref> Сярод буйных канадскіх празаікаў — {{нп5|Кэрал Шылдс||en|Carol Shields}}, {{нп5|Лоўрэнс Хіл||en|Lawrence Hill}}, [[Маргарэт Этвуд]] і [[Эліс Манро]]. Раман Кэрал Шылдс «[[:en:The Stone Diaries|Каменныя дзённікі]]{{ref-en}}» атрымаў [[Пулітцэраўская прэмія за мастацкую кнігу|Пулітцэраўскую прэмію за мастацкую кнігу]] ў 1995 годзе, а іншы яе раман, «[[:en:Larry's Party|Вечарынка Лары]]{{ref-en}}», атрымаў {{нп5|Жаночая прэмія за мастацкую літаратуру|прэмію Orange|en|Women's Prize for Fiction}} у 1998 годзе. «[[:en:The Book of Negroes|Кніга неграў]]{{ref-en}}» Лоўрэнса Хіла атрымала ў 2008 годзе [[:en:Commonwealth Writers' Prize|Пісьменніцкую прэмію Садружнасці]]{{ref-en}} за найлепшую кнігу, а [[Эліс Манро]] ў 2013 годзе стала першай канадкай, якая атрымала [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскую прэмію па літаратуры]].<ref>{{Cite web | url=http://www.cbc.ca/news/world/alice-munro-is-1st-canadian-woman-to-win-nobel-literature-prize-1.1958383 | title=Nobel-winner Alice Munro hailed as 'master' of short stories &#124; CBC News | access-date=25 красавіка 2017 | archive-date=26 красавіка 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170426153120/http://www.cbc.ca/news/world/alice-munro-is-1st-canadian-woman-to-win-nobel-literature-prize-1.1958383 | url-status=live }}</ref> Манро таксама атрымала [[Міжнародная Букераўская прэмія|Міжнародную Букераўскую прэмію]] ў 2009 годзе. Сярод сусветна вядомых паэтаў — [[Леанард Коэн]] і [[Эн Карсан]]. Карсан у 1996 годзе атрымала {{нп5|Літаратурная прэмія Ланана|Літаратурную прэмію Ланана|en|Lannan Literary Award}} за паэзію. У 2006 годзе ўзнагароды фонду за паэзію, мастацкую літаратуру і нон-фікшн склалі па 150 000 долараў ЗША. ==== Амерыканскія пісьменнікі ==== {{галоўны артыкул|Амерыканская літаратура}} З 1940 года і ў XXI стагоддзі амерыканскія драматургі, паэты і празаікі працягвалі заставацца вядомымі на міжнародным узроўні. {{Загатоўка раздзела}} === Жанравая літаратура ў XX стагоддзі === Многія творы, апублікаваныя ў XX стагоддзі, былі ўзорамі [[Масавая культура|жанравай літаратуры]]. Гэтае вызначэнне ўключае [[дэтэктыў|крымінальныя раманы]], {{нп5|шпіёнскі раман||ru|Шпионский роман}}, {{нп5|гістарычны любоўны раман||en|Historical romance}}, [[фэнтэзі]], {{нп5|графічны раман||en|Graphic novel}} і [[навуковая фантастыка|навуковую фантастыку]]. [[Файл:J. R. R. Tolkien, ca. 1925.jpg|upright|thumb|left|[[Дж. Р. Р. Толкін]], 1940-я]] [[Агата Крысці]] была важнай і надзвычай паспяховай пісьменніцай крымінальнага жанру, якая найбольш вядомая сваімі 66 [[дэтэктыў|дэтэктыўнымі раманамі]], а таксама шматлікімі апавяданнямі і паспяховымі п’есамі для тэатраў Вест-Энда. Разам з {{нп5|Дораці Лі Сэерс||en|Dorothy L. Sayers}}, {{нп5|Ная Марш|Наяй Марш|en|Ngaio Marsh}} і {{нп5|Марджэры Алінгем||en|Margery Allingham}} Крысці дамінавала ў жанры дэтэктыўнага рамана ў 1920-х і 1930-х гадах, перыяд, які часта называюць «Залатым векам дэтэктыўнага рамана». Гэтых чатырох пісьменніц лічылі «каралевамі злачынства».<ref>Kaplan, C. (2013). 'Queens of Crime': The 'Golden Age' of Crime Fiction. In: Joannou, M. (eds) The History of British Women’s Writing, 1920—1945. The History of British Women’s Writing. Palgrave Macmillan, London. https://doi.org/10.1057/9781137292179_9</ref> Іншыя значныя пісьменнікі гэтага жанру ў больш позні час — [[Рут Рэндэл]], {{нп5|Ф. Д. Джэймс||en|P. D. James}} і шатландзец [[Іэн Рэнкін]]. Раман [[Роберт Эрскін Чайлдэрс|Эрскіна Чайлдэрса]] «[[:en:The Riddle of the Sands|Загадка пяскоў]]{{ref-en}}» (1903) — ранні прыклад {{нп5|Шпіёнскі раман|шпіёнскай літаратуры|ru|Шпионский роман}}. {{нп5|Джон Бакен||en|John Buchan}}, шатландскі дыпламат, а пазней генерал-губернатар Канады, часам лічыцца вынаходнікам жанру [[трылер]]а. Яго пяць раманаў пра гераічнага Рычарда Ханэя з’яўляюцца аднымі з самых ранніх у гэтым жанры. Першы раман пра Ханэя, «{{нп5|Трыццаць дзевяць прыступак||en|The Thirty-Nine Steps}}», быў экранізаваны ў знакамітым трылеры [[Альфрэд Хічкак|Альфрэда Хічкака]]. Ханэй стаў прататыпам для яшчэ больш вядомага выдуманага персанажа, [[Джэймс Бонд|Джэймса Бонда]], створанага [[Ян Флемінг|Янам Флемінгам]], галоўнага героя доўгай серыі фільмаў. Яшчэ адным вядомым пісьменнікам у жанры шпіёнскага рамана быў [[Джон ле Карэ]]. [[Файл:Jk-rowling-crop.JPG|thumb|right|upright|[[Джаан Роўлінг]], 2006]] Празаік [[Джарджэт Хеер]] стварыла жанр {{нп5|гістарычны любоўны раман|гістарычнага любоўнага рамана|en|Historical romance}}. Арыгінальная п’еса {{нп5|Эма Орцы|Эмы Орцы|en|Emma Orczy}} «{{нп5|Пунсовы першацвет (раман)|Пунсовы першацвет|en|The Scarlet Pimpernel}}» (1905) палюбілася лонданскай публіцы, вытрымаўшы больш за 2000 пастановак і стаўшы адным з самых папулярных спектакляў, пастаўленых у Англіі на той час.<ref>Kabatchnik, Amnon (2008). ''Blood on the Stage: Milestone Plays of Crime, Mystery, and Detection: an Annotated Repertoire'', 1900—1925. Scarecrow Press. p. 28. The novel ''The Scarlet Pimpernel'' was published soon after the play opened and was an immediate success.</ref> Сярод значных пісьменнікаў у жанры фэнтэзі былі [[Дж. Р. Р. Толкін]], аўтар «[[Хобіт, або Туды і назад|Хобіта, або Туды і назад]]» і «[[Валадар Пярсцёнкаў|Валадара Пярсцёнкаў]]»; [[Клайв Стэйплз Льюіс|К. С. Льюіс]], аўтар «[[Хронікі Нарніі|Хронік Нарніі]]»; [[Джаан Роўлінг]], якая напісала надзвычай паспяховую серыю «[[Гары Потэр]]». {{нп5|Лойд Аляксандэр||en|Lloyd Alexander}}, лаўрэат {{нп5|Медаль Ньюберы|Ганаровай прэміі Ньюберы|en|Newbery Honor}}, а таксама медаля Ньюберы за сваю пенталогію «{{нп5|Хронікі Прыдэйна||en|The Chronicles of Prydain}}», — яшчэ адзін значны аўтар [[фэнтэзі]] для юных чытачоў. Як і фэнтэзі, у апошнія дзесяцігоддзі XX стагоддзя жанр [[навуковая фантастыка|навуковай фантастыкі]] пачалі ўспрымаць больш сур’ёзна, і гэта адбылося дзякуючы творчасці такіх пісьменнікаў, як [[Артур Кларк]] («{{нп5|2001: Касмічная адысея (раман)|2001: Касмічная адысея|en|2001: A Space Odyssey (novel)}}») і {{нп5|Майкл Муркок||en|Michael Moorcock}}. Яшчэ адзін выбітны пісьменнік у гэтым жанры, [[Дуглас Адамс]], асабліва вядомы камічным навукова-фантастычным творам «{{нп5|Аўтаспынам па галактыцы||en|The Hitchhiker's Guide to the Galaxy}}». Прадстаўнікі мэйнстрыму, такія як [[Дорыс Лесінг]] і [[Маргарэт Этвуд]], таксама пісалі творы ў гэтым жанры. Вядомы сваімі змрочнымі, чорна-камічнымі фэнтэзійнымі творамі для дзяцей [[Роальд Даль]] стаў адным з самых прадаваных аўтараў XX стагоддзя, а сярод яго найбольш любімых дзіцячых раманаў — «{{нп5|Чарлі і шакаладная фабрыка||be-tarask|Чарлі і шакалядная фабрыка}}», «{{нп5|Мацільда (аповесць)|Мацільда|en|Matilda (novel)}}», «{{нп5|Джэймс і гіганцкі персік||en|James and the Giant Peach}}», «{{нп5|Вядзьмаркі||en|The Witches (novel)}}», «{{нп5|Неверагодны містар Фокс||be-tarask|Неверагодны містэр Фокс}}» і «{{нп5|ВДВ (раман)|ВДВ|en|The BFG}}».<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/opinion/commentators/once-upon-a-time-there-was-a-man-who-liked-to-make-up-stories-2158052.html|title=Once upon a time, there was a man who liked to make up stories&nbsp;...|newspaper=The Independent|access-date=14 кастрычніка 2017|archive-date=30 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120130161349/http://www.independent.co.uk/opinion/commentators/once-upon-a-time-there-was-a-man-who-liked-to-make-up-stories-2158052.html|url-status=live}}</ref> Сярод вядомых аўтараў [[комікс]]аў — [[Ніл Гейман]] і [[Алан Мур]], пры гэтым Гейман таксама стварае {{нп5|Графічны раман|графічныя раманы|en|Graphic novel}}. === Літаратурная крытыка ў XX стагоддзі === {{галоўны артыкул|Літаратурная крытыка|дата=жнівень 2019}} У XX стагоддзі літаратурная крытыка набрала абароты. У гэтую эпоху былі заснаваны вядомыя навуковыя часопісы для разгляду канкрэтных аспектаў англійскай літаратуры. Большасць з гэтых навуковых часопісаў заваявалі шырокі аўтарытэт дзякуючы таму, што выдаваліся ўніверсітэцкімі выдавецтвамі. Такім чынам, рост універсітэтаў спрыяў умацаванню сувязі паміж англійскай літаратурай і літаратурнай крытыкай у XX стагоддзі. {{Загатоўка раздзела}} == XXI стагоддзе == {{У планах}} == Нобелеўскія прэміі == * [[Рэдзьярд Кіплінг]] (1907): Вялікабрытанія (нарадзіўся ў [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]]) * [[Рабіндранат Тагор]] (1913): Індыя * [[Уільям Батлер Ейтс]] (1923): Ірландыя * [[Джордж Бернард Шоу]] (1925): Ірландыя * [[Сінклер Льюіс]] (1930): ЗША * [[Джон Галсуорсі]] (1932): Вялікабрытанія * [[Юджын Гладстан О’Ніл|Юджын О’Ніл]] (1936): ЗША * [[Перл Бак]] (1938): ЗША * [[Томас Стэрнз Эліят|Т. С. Эліят]] (1948): Вялікабрытанія (нарадзіўся ў ЗША) * [[Уільям Фолкнер]] (1949): ЗША * [[Бертран Расел]] (1950): Вялікабрытанія * [[Уінстан Чэрчыль]] (1953): Вялікабрытанія * [[Эрнэст Хемінгуэй]] (1954): ЗША * [[Джон Стэйнбек]] (1962): ЗША * [[Сэмюэл Бекет]] (1969): Ірландыя (большую частку жыцця пражыў у Францыі) * [[Патрык Уайт]] (1973): Аўстралія * [[Сол Белоў]] (1976): ЗША (нарадзіўся ў [[Канада|Канадзе]]) * [[Ісаак Башэвіс Зінгер]] (1978): ЗША (нарадзіўся ў [[Польшча|Польшчы]]) * [[Уільям Голдынг]] (1983): Вялікабрытанія * [[Воле Шайінка]] (1986): Нігерыя * [[Іосіф Бродскі]] (1987): ЗША (нарадзіўся ў Расіі) * [[Надзін Гордымер]] (1991): ПАР * [[Дэрэк Уолкат]] (1992): Сент-Люсія, Вест-Індыя * [[Тоні Морысан]] (1993): ЗША * [[Шэймас Хіні]] (1995): Ірландыя * [[Відзьядхар Сураджпрасад Найпал|В. С. Найпал]] (2001): Вялікабрытанія (нарадзіўся ў [[Трынідад]]зе) * [[Джон Максвел Кутзее]] (2003): ПАР * [[Гаральд Пінтэр]] (2005): Вялікабрытанія * [[Дорыс Лесінг]] (2007): Вялікабрытанія (вырасла ў [[Зімбабвэ]]) * [[Эліс Манро]] (2013): Канада * [[Боб Дылан]] (2016): ЗША * [[Кадзуа Ісігура]] (2017): Вялікабрытанія (нарадзіўся ў [[Японія|Японіі]]) * [[Луіза Глюк]] (2020): ЗША * [[Абдулразак Гурна]] (2021): Вялікабрытанія (нарадзіўся ў {{нп5|Султанат Занзібар|султанаце Занзібар|be-tarask|Султанат Занзыбар}}, цяпер Танзанія) == У беларускіх перакладах == {{У планах}} == Гл. таксама == * [[Літаратура Вялікабрытаніі|Брытанская літаратура]] ** [[:en:Theatre of the United Kingdom|Тэатр Вялікабрытаніі]]{{ref-en}} ** {{нп5|Англійскі раман||en|English novel}} ** {{нп5|Англійская паэзія||en|English poetry}} ** {{нп5|Спіс англамоўных паэтаў||en|List of English-language poets}} ** [[:en:Literature of Birmingham|Літаратура Бірмінгема]]{{ref-en}} ** [[:en:Literature of Northern Ireland|Літаратура Паўночнай Ірландыі]]{{ref-en}} * [[Шатландская літаратура]] ** [[:en:Theatre in Scotland|Тэатр у Шатландыі]]{{ref-en}} * {{нп5|Валійская літаратура на англійскай мове||en|Welsh literature in English}} ** [[:en:Theatre of Wales|Тэатр Уэльса]]{{ref-en}} * {{нп5|Ірландская літаратура||en|Irish literature}} ** {{нп5|Ірландскі тэатр||en|Irish theatre}} * {{нп5|Літаратура на іншых мовах Брытаніі||en|Literature in the other languages of Britain}} * [[:en:List of Commonwealth Writers prizes|Спіс прэмій пісьменнікаў Садружнасці]]{{ref-en}} * {{нп5|Жаночае пісьменства на англійскай мове||en|Women's writing in English}} * {{нп5|Посткаланіяльная літаратура||en|Postcolonial literature}} * {{нп5|Аўстралійская літаратура||en|Australian literature}} * [[Амерыканская літаратура]] * [[:en:Philippine literature in English|Філіпінская літаратура на англійскай мове]]{{ref-en}} * [[:en:Bangladeshi English literature|Бангладэшская англамоўная літаратура]]{{ref-en}} * {{нп5|Канадская літаратура||en|Canadian literature}} * {{нп5|Карыбская літаратура||en|Caribbean literature}} * {{нп5|Ганская літаратура||en|Ghanaian literature}} * [[:en:Guyanese literature|Гаянская літаратура]]{{ref-en}} * {{нп5|Ганконгская літаратура||en|Hong Kong literature}} * {{нп5|Індыйская англамоўная літаратура||en|Indian English literature}} * [[:en:Kenyan literature|Кенійская літаратура]]{{ref-en}} * {{нп5|Малайзійская літаратура||en|Malaysian literature}} * {{нп5|Нігерыйская літаратура||be-tarask|Нігерыйская літаратура}} * {{нп5|Новазеландская літаратура||en|New Zealand literature}} * [[:en:Pakistani English literature|Пакістанская англамоўная літаратура]]{{ref-en}} * [[:en:Singaporean literature|Сінгапурская літаратура]]{{ref-en}} * {{нп5|Літаратура ПАР||en|South African literature}} * {{нп5|Шры-Ланкійская літаратура||en|Sri Lankan literature}} * [[:en:Tanzanian literature|Танзанійская літаратура]]{{ref-en}} * {{нп5|Спіс краін паводле англамоўнага насельніцтва||en|List of countries by English-speaking population}} * {{нп5|Спіс краін і тэрыторый, дзе англійская мова з’яўляецца афіцыйнай||en|List of countries and territories where English is an official language}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Бібліяграфія == {{refbegin|30em}} * {{Citation |last=Bate |first=Walter Jackson |title=Samuel Johnson |year=1977 |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |location=New York |isbn=978-0-15-179260-3 |url=https://archive.org/details/samueljohnson000bate}} * {{cite book |title=Shakespeare |url=https://archive.org/details/shakespeare0000bevi |url-access=registration |last=Bevington |first=David |year=2002 |location=Oxford |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-22719-9}} * {{cite book |title=Shakespearean Tragedy: Lectures on Hamlet, Othello, King Lear and Macbeth |url=https://archive.org/details/shakespeareantra0000brad_e0t5 |last=Bradley |first=A.C. |publisher=Penguin |location=London |year=1991 |isbn=978-0-14-053019-3}} * {{Citation |last=Burrow |first=Colin |year=2004 |title=Wyatt, Sir Thomas (c.1503–1542) |id=30111}} * {{cite book |title=Of Philosophers and Kings: Political Philosophy in Shakespeare's ''Macbeth'' and ''King Lear'' |url=https://archive.org/details/ofphilosopherski0000leon |last=Craig |first = Leon Harold |publisher=University of Toronto Press |location=Toronto |year=2003 |isbn=978-0-8020-8605-1}} * {{Citation | title = The Bloomsbury Guide to English Literature | editor-first = Marion Wynne | editor-last = Davies | place = New York | publisher = Prentice Hall | year = 1990}}. * {{cite book |title=Shakspere |url=https://archive.org/details/shakspere01dowdgoog |last=Dowden |first=Edward |publisher=D. Appleton & Company |location=New York |year=1881 |oclc=8164385 |ol=6461529M}} * {{Citation | title = The Oxford Companion to English Literature | editor-first = Margaret | editor-last = Drabble | place = Oxford | publisher = Oxford University Press | year = 1996}}. * {{cite book |first=Niall |last=Ferguson |title=Empire: The Rise and Demise of the British World Order and the Lessons for Global Power |publisher=Basic Books |year=2004b |isbn=978-0-465-02329-5 |url=https://archive.org/details/empire00nial }} * {{Citation | first1 = RD | last1 = Fulk | first2 = Christopher M | last2 = Cain | title = A History of Old English Literature | url = https://archive.org/details/historyofoldengl0000fulk | place = Malden | publisher = Blackwell | year = 2003}}. * {{cite book |title=Will in the World: How Shakespeare Became Shakespeare |url=https://archive.org/details/willinworldhowsh0000gree |last=Greenblatt |first=Stephen |publisher=Pimlico |location=London |year=2005 |isbn=978-0-7126-0098-9}} * {{cite encyclopedia |editor-surname=Greene |editor-given=Roland |display-editors=etal |entry=Poetry of England |title=The Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics |edition=4th rev. |year=2012 |pages=420–428 |entry-url={{Google books|id=uKiC6IeFR2UC|plainurl=y|page=425|keywords=|text=}} |url={{Google books|id=uKiC6IeFR2UC|plainurl=y}} |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-15491-6}} * {{Citation | last = Kiernan | first = Kevin | title = Beowulf and the Beowulf Manuscript | location = Ann Arbor, MI | publisher = University of Michigan | year = 1996 | url = https://books.google.com/books?id=Yv8cnwEACAAJ |isbn= 978-0-472-08412-8}}. * {{cite book |title=Shakespeare's Tragic Sequence |last=Muir |first=Kenneth |publisher=Routledge |location=London |year=2005 |isbn=978-0-415-35325-0}} * {{Citation | last = Robinson | first = Fred C | title = The Cambridge Companion to Old English Literature | year = 2001 | place = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | page = 143}}. * {{citation |last=Tillyard |first=E M W |year=1929 |title=The Poetry of Sir Thomas Wyatt, A Selection and a Study |publisher=The Scholartis Press |location=London}} * {{Citation | last = Tolkien | first = John Ronald Reuel | author-link = Джон Рональд Руэл Толкін | title = Beowulf: The Monsters and the Critics | location = London | publisher = Oxford University Press | year = 1958 }} * {{Cite book| first = T. G. | last = Tucker | url = https://www.gutenberg.org/ebooks/73805 | title = The foreign debt of English literature | year = 1907 | location = London | publisher = George Bell and Sons}} * {{cite encyclopedia |editor-surname=Ward |editor-given=A. W. |editor-surname2=Waller |editor-given2=A. R. |title=The Cambridge History of English Literature |volume=1–14 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1907–1916}} * {{Citation | title = History of English and American literature | editor1-first = AW | editor1-last = Ward | editor2-first = AR | editor2-last = Waller | editor3-first = WP | editor3-last = Trent | editor4-first = J | editor4-last = Erskine | editor5-first = SP | editor5-last = Sherman | editor6-first = C | editor6-last = Van Doren | place = New York | publisher = GP Putnam's Sons University Press | date = 1907–21}}. * {{cite book |title=Shakespeare: A Life in Drama |url=https://archive.org/details/shakespearelifei0000well_y5p6 |last=Wells |first=Stanley |year=1997 |location=New York |publisher=W.W. Norton |isbn=978-0-393-31562-2}} {{refend}} == Спасылкі == {{Commons category|English-language literature}} * {{cite encyclopedia |title=The Cambridge History of English and American Literature: an Encyclopedia in Eighteen Volumes |format=Анлайн-версія выдання 1907–1921 гг. |url=http://www.bartleby.com/cambridge/ |via=Bartleby.com}} * {{cite web |url=http://sites.google.com/site/theenglishliterarycanon/ |title=The English Literary Canon |url-access=registration |via=Google Sites}} * [http://www.librarything.com/tag/british%20literature&more=1 British literature — Кнігі з тэгам British literature] на LibraryThing * [https://web.archive.org/web/20160617173843/http://www.bl.uk/shakespeare ''Discovering Literature: Shakespeare''] у Брытанскай бібліятэцы * [http://www.bl.uk/romantics-and-victorians ''Discovering Literature: Romantics and Victorians''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701124614/http://www.bl.uk/romantics-and-victorians/ |date=1 ліпеня 2016 }} у Брытанскай бібліятэцы * [http://www.bl.uk/20th-century-literature ''Discovering Literature: 20th century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701132340/http://www.bl.uk/20th-century-literature |date=1 ліпеня 2016 }} у Брытанскай бібліятэцы * [http://www.luminarium.org/medlit/ Luminarium: Anthology of Middle English Literature (1350—1485)] * [http://www.luminarium.org/renlit/ Luminarium: 16th Century Renaissance English Literature (1485—1603)] * [http://www.luminarium.org/sevenlit/ Luminarium: Seventeenth Century English Literature (1603—1660)] * [http://www.luminarium.org/eightlit/ Luminarium: Eighteenth Century English Literature (1660—1785)] * [http://www.eighteenthcenturypoetry.org/ Eighteenth-Century Poetry Archive (ECPA)] * [https://personal.unizar.es/garciala/bibliography.html A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology] Ed. José Ángel García Landa, (University of Zaragoza, Spain) {{Нарматыўны кантроль}} {{DEFAULTSORT:Англійская літаратура}} [[Катэгорыя:Англамоўная літаратура| ]] [[Катэгорыя:Англамоўная культура|Літаратура]] [[Катэгорыя:Гісторыя літаратуры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле моў]] [[Катэгорыя:Літаратура Вялікабрытаніі]] 7ik5l8p6sbmi91x46muuijh47dmm5tk 5176346 5176345 2026-08-06T10:15:48Z Pabojnia 135280 /* Станаўленне амерыканскай літаратуры */ афармленне 5176346 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Англійская літаратура''' — гэта літаратура, напісаная на [[англійская мова|англійскай мове]] ў англамоўным свеце. Англійская мова развівалася больш за 1400 гадоў.<ref>{{cite web|title=How the English Language has evolved through history|url=http://www.childrensuniversity.manchester.ac.uk/interactives/languages/words/timeline/|website=childrensuniversity.manchester.ac.uk/|publisher=Manchester University|access-date=15 снежня 2016|archive-date=10 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010183031/http://www.childrensuniversity.manchester.ac.uk/interactives/languages/words/timeline/|url-status=live}}</ref> Самыя раннія формы англійскай мовы, група [[англа-фрызскія мовы|англа-фрызскіх дыялектаў]], прынесеных у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] [[Англасаксы|англасаксонскімі]] пасяленцамі ў V стагоддзі, называюцца [[стараанглійская мова|стараанглійскай]]. «[[Беавульф]]» — самы вядомы твор на стараанглійскай мове. Нягледзячы на тое, што яго дзеянне адбываецца ў [[Скандынавія|Скандынавіі]], ён атрымаў статус нацыянальнага эпасу ў Англіі. Аднак пасля [[нармандскае заваяванне Англіі|нармандскага заваявання Англіі]] ў 1066 годзе пісьмовая форма [[стараанглійская мова|англасаксонскай мовы]] пачала губляць папулярнасць. Пад уплывам новай арыстакратыі французская мова стала агульнапрынятай мовай пры двары, у парламенце і ў вышэйшым свеце.<ref name="Baugh 2002. pp. 79">Baugh, Albert and Cable, Thomas. 2002. ''The History of the English Language''. Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall. pp. 79-81.</ref> Англійская мова, на якой размаўлялі пасля прыходу нарманаў, вядомая як [[сярэднеанглійская мова|сярэднеанглійская]]. Гэтая форма англійскай мовы існавала да 1470-х гадоў, калі шырока распаўсюдзілася лонданская форма англійскай мовы — канцылярскі стандарт ({{lang-en|[[:en:Middle English#Transition to Early Modern English|Chancery Standard]]}}, позняя сярэднеанглійская). [[Джэфры Чосер]], аўтар «[[Кентэрберыйскія аповеды|Кентэрберыйскіх аповедаў]]», шмат зрабіў для павышэння легітымнасці [[родная мова|роднай]] сярэднеанглійскай мовы ў той час, калі дамінуючымі літаратурнымі мовамі ў Англіі ўсё яшчэ былі французская і лацінская. Стандартызацыі мовы спрыяла [[Кнігадрукаванне|вынаходніцтва кнігадрукарскага станка]] [[Іаган Гутэнберг|Іаганам Гутэнбергам]] у 1439 годзе, а пазней — «[[Біблія караля Якава]]» (1611)<ref>«And now at last, … it being brought unto such a conclusion, as that we have great hope that the Church of ''England'' (sic) shall reape good fruit thereby …» [https://en.wikisource.org/wiki/Bible_(King_James_Version,_1611)/Epistle_Dedicatorie Bible (King James Version, 1611)/Epistle Dedicatorie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131195513/https://en.wikisource.org/wiki/Bible_(King_James_Version,_1611)/Epistle_Dedicatorie |date=31 January 2020 }}</ref> і {{нп5|Вялікі зрух галосных||en|Great Vowel Shift}}.<ref>{{cite news|title=''How English evolved into a global language''|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-12017753|date=20 снежня 2010|access-date=9 жніўня 2015|publisher=BBC News|archive-date=25 верасня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925173407/http://www.bbc.co.uk/news/magazine-12017753|url-status=live}}</ref> Паэт і драматург [[Уільям Шэкспір]] лічыцца найвялікшым англамоўным пісьменнікам і адным з найвялікшых драматургаў свету.{{sfn|Greenblatt|2005|p=11}}{{sfn|Bevington|2002|pp=1–3}}{{sfn|Wells|1997|p=399}} Яго п’есы перакладзены на ўсе асноўныя сучасныя мовы і ставяцца часцей, чым п’есы любога іншага драматурга.{{sfn|Craig|2003|p=3}} У XIX стагоддзі гістарычныя раманы сэра [[Вальтэр Скот|Вальтэра Скота]] сталі крыніцай натхнення для шматлікіх еўрапейскіх мастакоў, кампазітараў і пісьменнікаў.<ref name="English Literature p. 890">''The Oxford Companion to English Literature'', p. 890.</ref> Англійская мова распаўсюдзілася па ўсім свеце разам з экспансіяй [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]] паміж канцом XVI і пачаткам XVIII стагоддзяў. На піку сваёй магутнасці яна была найбуйнейшай імперыяй у гісторыі.{{sfn|Ferguson|2004b}} Станам на 1913 год у Брытанскай імперыі жыло 412 мільёнаў чалавек, што складала {{Percentage|412000000|1791020000}} насельніцтва свету на той час.<ref>[[#refMaddison2001|Maddison 2001]], p.&nbsp;97: «The total population of the Empire was 412 million [in 1913]»; [[#refMaddison2001|Maddison 2001]], pp.&nbsp;241: «[World population in 1913 (in thousands):] 1&nbsp;791&nbsp;020».</ref> На працягу XIX і XX стагоддзяў брытанскія калоніі і [[Амерыканская літаратура|ЗША]] пачалі ствараць свае ўласныя літаратурныя традыцыі на англійскай мове. Агулам з 1907 года па цяперашні час [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] прысуджалася за творы на англійскай мове пісьменнікам з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]] і [[Ірландыя|Рэспублікі Ірландыя]], ЗША і былых брытанскіх калоній часцей, чым за творы на любой іншай мове. == Стараанглійская літаратура (каля 450—1066) == [[Файл:Beowulf Cotton MS Vitellius A XV f. 132r.jpg|thumb|left|Першая старонка «''[[Беавульф]]а''»]] {{нп5|Стараанглійская літаратура||en|Old English literature}}, або англасаксонская літаратура, — агульная назва для дайшоўшых да нашых дзён твораў, што былі напісаны на [[стараанглійская мова|стараанглійскай мове]] ў англасаксонскай Англіі ў перыяд пасля пасялення [[саксы|саксаў]] і іншых германскіх плямёнаў у Англіі ([[юты]] і [[англы]]) каля 450 года, пасля сыходу [[старажытныя рымляне|рымлян]]. Прынята лічыць, што стараанглійскі перыяд «заканчваецца неўзабаве пасля Нармандскага заваявання» ў 1066 годзе.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 323}} Сярод жанраў тагачасных твораў — [[Эпас|эпічная]] паэзія, [[агіяграфія]], [[пропаведзь|пропаведзі]], пераклады [[Біблія|Бібліі]], юрыдычныя працы, [[хроніка|хронікі]] і загадкі.<ref name =doma>Angus Cameron (1983). «Anglo-Saxon literature» in ''Dictionary of the Middle Ages'', vol. 1, pp. 274-88.</ref> Усяго захавалася каля 400 [[рукапіс]]аў таго перыяду.<ref name = doma /> «{{нп5|Відсід||en|Widsith}}» у {{нп5|Эксетарская кніга|Эксетарскай кнізе|en|Exeter Book}} канца X стагоддзя дае спіс каралёў плямёнаў, упарадкаваны паводле іх папулярнасці і ўплыву на гісторыю, прычым [[Атыла]], кароль [[гуны|гунаў]], стаіць на першым месцы, а за ім ідзе Германарых, кароль [[остготы|остготаў]].<ref name=hedeager>{{Cite book|title=Iron Age myth and materiality : an archaeology of Scandinavia, AD 400–1000|url=https://archive.org/details/ironagemythmater0000hede|last=Hedeager|first=Lotte|date=2011|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-60602-8|location=Abindon, Oxfordshire; New York|oclc=666403125|chapter=Knowledge Production Reconsidered|pages=[https://archive.org/details/ironagemythmater0000hede/page/176 177]–90}}</ref>{{rp|187}} Гэта таксама можа быць найстарэйшы твор, што дайшоў да нашых дзён, у якім распавядаецца пра {{нп5|Бітва готаў і гунаў|Бітву готаў і гунаў|en|Hlöðskviða}}, таксама апісаную ў пазнейшых скандынаўскіх творах: «{{нп5|Сага пра Хервёр і Хейдрэка|Сага пра Хервёр|en|Hervarar saga ok Heiðreks}}» і «[[Дзеянні данаў]]».<ref name=hedeager />{{rp|179}} Спасылаючыся на дакладнае веданне аўтарам гістарычных дэталяў, Лотэ Хедэагер сцвярджае, што твор значна старэйшы і, верагодна, датуецца канцом VI ці пачаткам VII стагоддзя.<ref name=hedeager/>{{rp|184–86}} Разам з тым яна зазначае, што, па меркаванні некаторых даследчыкаў, такіх як Джон Найлз, твор прыдуманы ў X стагоддзі.<ref name=hedeager/>{{rp|181–84}} «[[Англасаксонскія хронікі]]» — гэта зборнік [[аналы|аналаў]] на [[стараанглійская мова|стараанглійскай мове]] з IX стагоддзя, які [[хроніка|храналагічна апісвае]] гісторыю [[англасаксы|англасаксаў]].<ref>Stanley Brian Greenfield, ''A New Critical History of Old English Literature'' (New York: New York University Press, Abels, Richard (2005). ''Alfred the Great: War, Kingship and Culture in Anglo-Saxon England''. Longman. p. 15. {{ISBN|0-582-04047-7}}.</ref> Паэма «{{нп5|Бітва пры Молдане (паэма)|Бітва пры Молдане|en|The Battle of Maldon (poem)}}» таксама прысвечана гісторыі. У гэтым творы, дата напісання якога не вызначана, ушаноўваецца {{нп5|бітва пры Молдане||en|Battle of Maldon}} 991 года, у якой англасаксы не змаглі прадухіліць уварванне [[вікінгі|вікінгаў]].{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 369}} [[Фальклор|Вусная традыцыя]] была вельмі моцнай у ранняй англійскай культуры, і большасць літаратурных твораў прызначалася для вуснага выканання.<ref>{{Citation | first = Francis P jr | last = Magoun | title = The Oral-Formulaic Character of Anglo-Saxon Narrative Poetry | journal = Speculum | volume = 28 | issue = 3 | pages = 446–67 | doi=10.2307/2847021| jstor = 2847021 | year = 1953 | s2cid = 162903356 }}.</ref><ref>{{Citation | last = Fry | first = Donald K jr | year = 1968 | title = The Beowulf Poet: A Collection of Critical Essays | url = https://archive.org/details/beowulfpoetcolle0000fryd | place = Englewood Cliffs | publisher = Prentice-Hall | pages = [https://archive.org/details/beowulfpoetcolle0000fryd/page/82 83]–113}}.</ref> [[Эпас|Эпічныя]] паэмы былі вельмі папулярныя, і некаторыя з іх, у тым ліку «[[Беавульф]]», захаваліся да нашых дзён. «Беавульф» — самы вядомы твор на стараанглійскай мове, які атрымаў статус {{нп5|Нацыянальны эпас|нацыянальнага эпасу|en|National epic}} ў Англіі, нягледзячы на тое, што дзеянне адбываецца ў Скандынавіі. Адзіны захаваны рукапіс — гэта {{нп5|Кодэкс Ноўэла||en|Nowell Codex}}, дакладны час стварэння якога аспрэчваецца, але большасць даследчыкаў адносяць яго прыблізна да 1000 года. «Беавульф» — умоўная назва,{{Sfn | Robinson | 2001 | ps =: 'Like most Old English poems, Beowulf has no title in the unique manuscript in which it survives (British Library, Cotton Vitellius A.xv, which was copied round the year 1000 AD), but modern scholars agree in naming it after the hero whose life is its subject.'}} а яго стварэнне датуецца перыядам паміж VIII{{Sfn | Tolkien | 1958 | p = 127}}<ref name = "Hieatt">{{Cite book | last = Hieatt | first = A Kent | title = Beowulf and Other Old English Poems | url = https://archive.org/details/beowulfotherolde00hiea | location = New York | publisher = Bantam Books | pages = xi–xiii | year = 1983}}</ref> і пачаткам XI стагоддзя.{{Sfn | Kiernan | 1996 | pp = xix–xx, 3–4, 23–34, 60, 62, 90, 162, 171, 258, 257, 277–78, footnote 69}} Амаль усе англасаксонскія аўтары ананімныя. Імёны дванаццаці з іх вядомыя з сярэдневяковых крыніц, але толькі чацвёра аўтараў вядомыя сваімі творамі на роднай мове з пэўнасцю: {{нп5|Кэдман|Кэдмана|be-tarask|Кэдман}}, [[Беда Вялебны|Беда]], [[Альфрэд Вялікі]] і {{нп5|Кіневульф||en|Cynewulf}}. Кэдман — самы ранні англійскі паэт, імя якога дайшло да нас,{{Sfn | Fulk | Cain | 2003}}{{удакладніць}} і яго адзіны захаваны твор «{{нп5|Гімн Кэдмана||en|Cædmon's Hymn}}», верагодна, датуецца канцом VII стагоддзя. Гэты верш — адзін з самых ранніх засведчаных тэкстаў на стараанглійскай мове. Разам з [[руны|рунічнымі]] надпісамі на {{нп5|Рутвельскі крыж|Рутвельскім крыжы|en|Ruthwell Cross}} і [[Куфэрак Фрэнкса|куфэрку Фрэнкса]], гэта адзін з трох кандыдатаў на самы ранні вядомы прыклад стараанглійскай паэзіі. Таксама ён належыць да ліку найбольш ранніх запісаных паэтычных тэкстаў на [[германскія мовы|германскіх мовах]]. Паэма «{{нп5|Сон пра крыж||en|The Dream of the Rood}}» была высечана на {{нп5|Рутвельскі крыж|Рутвельскім крыжы|en|Ruthwell Cross}}.{{Sfn | Fulk | Cain | 2003}}{{удакладніць}} Дзве [[стараанглійская мова|стараанглійскія]] паэмы канца X стагоддзя, «{{нп5|Вандроўнік (стараанглійская паэма)|Вандроўнік|en|The Wanderer (Old English poem)}}» і «{{нп5|Мараплавец (паэма)|Мараплавец|en|The Seafarer (poem)}}»,{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 1052}} напісаны на рэлігійныя тэмы. Марсдэн апісвае «Мараплаўца» як «павучальную і дыдактычную паэму, у якой пакуты зімовага мараплаўства выкарыстоўваюцца як метафара выклікаў, з якімі сутыкаецца адданы хрысціянін».<ref>Marsden, Richard (2004). The Cambridge Old English Reader. Cambridge: Cambridge UP. p. 221. {{ISBN|978-0-521-45612-8}}.</ref> Класічная антычнасць не была забыта ў англасаксонскай Англіі, і некалькі стараанглійскіх паэм з’яўляюцца адаптацыямі [[Позняя Антычнасць|познекласічных]] філасофскіх тэкстаў. Самая доўгая з іх — зроблены [[Альфрэд Вялікі|каралём Альфрэдам]] у IX стагоддзі пераклад твора [[Баэцый|Баэцыя]] «{{нп5|Суцяшэнне філасофіяй||en|On the Consolation of Philosophy}}».<ref>Walter John Sedgefield (ed.), ''King Alfred’s Old English Version of Boethius: De consolatione philosophiae'', 1968 (1899)</ref> Акрамя таго, знакамітая «[[Царкоўная гісторыя народа англаў]]» ({{lang-la|Historia ecclesiastica gentis Anglorum}}), напісаная [[Беда Вялебны|Бедам]] на лацінскай мове каля 731 года, была перакладзена на стараанглійскую мову дзесьці паміж канцом IX стагоддзя і прыблізна 930 годам. == Сярэднеанглійская літаратура (1066—1500) == Пасля [[нармандскае заваяванне Англіі|нармандскага заваявання Англіі]] ў 1066 годзе пісьмовая форма [[стараанглійская мова|англасаксонскай мовы]] стала менш распаўсюджанай. Пад уплывам новай арыстакратыі французская мова стала агульнапрынятай мовай пры двары, у парламенце і ў вышэйшым свеце. Па меры інтэграцыі заваёўнікаў іх мова і літаратура змешваліся з мовай і літаратурай карэннага насельніцтва, і [[нармандская мова|нармандскія дыялекты]] кіруючых класаў сталі {{нп5|Англа-нармандская мова|англа-нармандскімі|en|Anglo-Norman language}}. З таго часу і да XII стагоддзя адбываўся паступовы пераход англасаксонскай мовы ў [[сярэднеанглійская мова|сярэднеанглійскую]]. Палітычная ўлада больш не была ў англійскіх руках, таму заходнесаксонская літаратурная мова мела не больш уплыву, чым любы іншы дыялект, і сярэднеанглійскія літаратурныя творы пісаліся на многіх дыялектах, у адпаведнасці з рэгіёнам, яго гісторыяй, культурай і паходжаннем асобных аўтараў.<ref name="Baugh 2002. pp. 79"/> У гэты перыяд рэлігійная літаратура працягвала карыстацца папулярнасцю. Пісаліся, адаптаваліся і перакладаліся [[агіяграфія|агіяграфічныя]] творы, такія як «[[:en:The Life of Saint Audrey|Жыціе святой Одры]]{{ref-en}}», напісанае {{нп5|Эадмер|Эадмерам|en|Eadmer}}.<ref>{{Citation | first = JC | last = Rubenstein | contribution = Eadmer of Canterbury (c. 1060 – c. 1126) | title = Oxford Dictionary of National Biography | year = 2004 | doi = 10.1093/ref:odnb/8383 | url = http://www.oxforddnb.com/view/article/8383 | access-date = 8 лютага 2011}}.</ref> У час напісання «{{нп5|Ормулум|Ормулума|en|Ormulum}}» ({{каля|1150}} — {{каля|1180}})<ref name="Parkes1983">{{cite book |last=Parkes |first=M. B. |title=Five hundred years of words and sounds: A festschrift for Eric Dobson |url=https://archive.org/details/fivehundredyears0000unse_s7o3 |publisher=D. S. Brewer |year=1983 |isbn=0-85991-140-3 |editor1-last=Stanley |editor1-first=E. G. |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/fivehundredyears0000unse_s7o3/page/114 115]–27 |chapter=On the presumed date and possible origin of the manuscript of the ''Orrmulum'' |ref=Parkes1983 |editor2-last=Gray |editor2-first=Douglas}}</ref> упершыню адбываецца відавочнае змешванне стараанглійскіх і англа-нармандскіх элементаў у англійскай мове, што азнаменавала пачатак сярэднеанглійскага перыяду.<ref name="Johannesson2">{{Cite book |last1=Johannesson |first1=Nils-Lennart |url=https://reunido.uniovi.es/index.php/SELIM/article/download/20530/16515 |title=Ormulum |last2=Cooper |first2=Andrew |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-289043-6 |series=Early English text society |location=Oxford}}</ref> Пазней {{нп5|Лаяман||en|Layamon}} у «{{нп5|Брут (паэма Лаямана)|Бруце|en|Layamon's Brut}}» адаптаваў [[Нармандская мова|нармандска-французскі]] тэкст {{нп5|Вас (паэт)|Васа|en|Wace}} і стварыў першы англамоўны твор, які прадстаўляе легенды пра [[Кароль Артур|караля Артура]] і рыцараў [[Камелот|Круглага стала]].{{Sfn|Drabble|1996|p=44}} Гэта быў таксама першы гістарыяграфічны твор, напісаны на англійскай мове пасля «[[Англасаксонскія хронікі|Англасаксонскіх хронік]]». [[Файл:Piers Ploughman. Middle English Poetry (f.169).jpg|thumb|«Пётр-араты» з рукапісу XIV стагоддзя]] Пераклады [[Біблія|Бібліі]] на сярэднеанглійскую мову, у прыватнасці {{нп5|Біблія Уікліфа||en|Wycliffe's Bible}}, дапамаглі замацаваць статус англійскай мовы як літаратурнай. Біблія Уікліфа — гэта назва, якую цяпер даюць групе перакладаў Бібліі на сярэднеанглійскую мову, зробленых пад кіраўніцтвам або па ініцыятыве {{нп5|Джон Уікліф|Джона Уікліфа|en|John Wycliffe}}. Яны з’явіліся прыкладна паміж 1382 і 1395 гадамі<ref>{{Citation | title = Catholic Encyclopedia | url = http://www.newadvent.org/cathen/15367a.htm | contribution = Versions of the Bible | publisher = New advent | access-date = 26 сакавіка 2013 | archive-date = 18 мая 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130518040306/http://www.newadvent.org/cathen/15367a.htm | url-status = live }}</ref> і сталі галоўнай прычынай узнікнення {{нп5|Лаларды|лалардскага|en|Lollardy}} руху, прыхільнікі якога, як і пазней дзеячы [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], адхілялі многія палажэнні Рымска-каталіцкай царквы. Іншы літаратурны жанр, {{нп5|Рыцарскі раман|рыцарскі раман|en|Chivalric romance}}, з’яўляецца на англійскай мове з XIII стагоддзя ў творах «{{нп5|Кароль Горн||en|King Horn}}» і «{{нп5|Хэўлак Датчанін||en|Havelok the Dane}}», заснаваных на англа-нармандскіх арыгіналах, такіх як «{{нп5|Раман пра Горна||en|Romance of Horn}}» (каля 1170).{{Sfn | Drabble | 1996 |page = 852}} Менавіта ў XIV стагоддзі ўпершыню з’явіліся буйныя пісьменнікі і на англійскай мове. Гэта былі {{нп5|Уільям Лэнгленд||en|William Langland}}, [[Джэфры Чосер]] і так званы {{нп5|Паэт Гавейна|паэт «Жамчужыны»|en|Gawain Poet}}, найбольш вядомым творам якога з’яўляецца «{{нп5|Сэр Гавейн і Зялёны Рыцар||en|Sir Gawain and the Green Knight}}».<ref>{{Citation | last = Long | first = William J. | title = English Literature, Its History and Its Significance for the Life of the English Speaking World | publisher = Public domain | url = https://archive.org/stream/englishliteratur00longrich#page/56/mode/2up | year = 1909 | page = 57}}</ref> «{{нп5|Пётр-араты||en|Piers Plowman}}» Лэнгленда, або ''Visio Willelmi de Petro Plowman'' («Бачанне Уільямам Пятра-аратага») — гэта сярэднеанглійская [[Алегорыя|алегарычная]] паэма, напісаная каля 1360—1387 гг. нерыфмаваным [[Алітэрацыя|алітэрацыйным]] вершам.<ref>{{Citation | last = Long | first = William J. | title = English Literature, Its History and Its Significance for the Life of the English Speaking World | publisher = Public domain | url = https://archive.org/stream/englishliteratur00longrich#page/82/mode/2up | year = 1909 | page = 82}}</ref> «Сэр Гавейн і Зялёны Рыцар» — гэта позні сярэднеанглійскі алітэрацыйны рыцарскі раман XIV стагоддзя. Гэта адна з найбольш вядомых артурыянскіх гісторый пэўнага тыпу, вядомага як «гульня ў абезгалоўліванне». Сінтэзуючы валійскую, ірландскую і англійскую традыцыі, «Сэр Гавейн» падкрэслівае важнасць гонару і рыцарства. У тым жа рукапісе, што і «Сэр Гавейн», захаваліся тры іншыя паэмы, якія цяпер прынята лічыць творамі таго ж аўтара, у тым ліку складаная элегічная паэма «{{нп5|Жамчужына (паэма)|Жамчужына|en|Pearl (poem)}}».<ref name = Gawayne>{{Citation | contribution = Sir Gawayne and the Grene Knight | title = Encyclopædia Britannica | edition = online academic | date = 24 сакавіка 2013 | contribution-url = https://www.britannica.com/EBchecked/topic/546495/Sir-Gawayne-and-the-Grene-Knight | access-date = 21 чэрвеня 2022 | archive-date = 30 мая 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150530150820/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/546495/Sir-Gawayne-and-the-Grene-Knight | url-status = live }}.</ref> {{нп5|Мідлендс|Мідлендскі|en|Midlands}} англійскі дыялект гэтых паэм прыкметна адрозніваецца ад [[лондан]]скага дыялекту Чосера, і, хоць у сцэнах пры двары ў «Сэры Гавейне» адчуваецца ўплыў французскай мовы, у паэмах таксама шмат дыялектных слоў, часта скандынаўскага паходжання, якія ўжываліся на паўночным захадзе Англіі.<ref name = Gawayne /> [[Файл:Geoffrey Chaucer (17th century).jpg|upright|thumb|[[Джэфры Чосер]]]] Сярэднеанглійская мова існавала да 1470-х гадоў, калі шырока распаўсюдзілася лонданская форма англійскай мовы — канцылярскі стандарт ({{lang-en|[[:en:Middle English#Transition to Early Modern English|Chancery Standard]]}}), а кнігадрукаванне пачало стандартызаваць мову. Чосер сёння найбольш вядомы дзякуючы «[[Кентэрберыйскія аповеды|Кентэрберыйскім аповедам]]». Гэта зборнік гісторый, напісаных на сярэднеанглійскай мове (у асноўным [[верш]]аваных, хоць некаторыя ў [[проза|прозе]]), якія нібыта апавядаюць паломнікі, што разам едуць з {{нп5|Саўтварк|Саўтварка|en|Southwark}} да мошчаў святога [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] ў [[Кентэрберыйскі сабор|Кентэрберыйскім саборы]]. Чосер шмат зрабіў для павышэння легітымнасці [[родная мова|роднай]] сярэднеанглійскай мовы ў той час, калі дамінуючымі літаратурнымі мовамі ў Англіі ўсё яшчэ былі французская і лацінская. У гэты час літаратура ў Англіі пісалася на розных мовах, у тым ліку на лацінскай, нармандска-французскай і англійскай. Пра шматмоўны характар чытацкай аўдыторыі ў XIV стагоддзі сведчыць прыклад [[Джон Гаўэр|Джона Гаўэра]]. Сучаснік Уільяма Лэнгленда і сябар Чосера, Гаўэр запомніўся ў першую чаргу трыма асноўнымі творамі: ''Mirroir de l’Omme'', ''Vox Clamantis'' і ''Confessio Amantis'', трыма доўгімі паэмамі, напісанымі на англа-нармандскай, лацінскай і сярэднеанглійскай мовах адпаведна; творы аб’яднаны агульнымі маральнымі і палітычнымі тэмамі.<ref>{{cite DNB|wstitle=Gower, John}}</ref> У XIV стагоддзі былі створаны таксама значныя рэлігійныя творы, у тым ліку {{нп5|Юліяна Норыджская|Юліяны Норыджскай|en|Julian of Norwich}} і {{нп5|Рычард Рол|Рычарда Рола|en|Richard Rolle}}. Лічыцца, што «[[:en:Revelations of Divine Love|Адкрыцці Боскай Любові]]{{ref-en}}» Юліяны (каля 1393) — першая апублікаваная кніга, напісаная жанчынай на англійскай мове.<ref name="ec">{{cite book | first1=Edmund |last1=Colledge |first2=James |last2=Walsh | title = Julian of Norwich – Showings | publisher=Paulist Press | year = 1978 | url = https://books.google.com/books?id=IPCwHOwX_BgC | isbn = 978-0-8091-2091-8 }} </ref> Галоўным творам XV стагоддзя з’яўляецца «{{нп5|Смерць Артура||en|Le Morte d'Arthur}}» сэра {{нп5|Томас Мэлары|Томаса Мэлары|en|Thomas Malory}}, надрукаваная [[Уільям Кэкстан|Кэкстанам]] у 1485 годзе.<ref name="autogenerated182">''The Oxford Companion to English Literature'' (1996), p. 182.</ref> Гэтая кампіляцыя шэрагу французскіх і англійскіх артурыянскіх раманаў — адна з першых кніг, што былі надрукаваны ў Англіі. Яе папулярнасць аказала ўплыў на пазнейшае адраджэнне цікавасці да артурыянскіх легенд.<ref>{{cite web |title=Malory's Morte d'Arthur: Exhibition Guide |url=https://d.lib.rochester.edu/camelot/text/mcshane-malorys-morte-d-arthur-exhibition-guide |website=University of Rochester {{!}} Robbins Library Digital Projects |access-date=21 жніўня 2021 |archive-date=21 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821232911/https://d.lib.rochester.edu/camelot/text/mcshane-malorys-morte-d-arthur-exhibition-guide |url-status=live }}</ref> === Сярэдневяковы тэатр === У [[Сярэдневякоўе|Сярэднявеччы]] драма на народных мовах Еўропы магла ўзнікнуць з інсцэніровак [[літургія|літургіі]]. {{нп5|Містэрыя|Містэрыі|en|Mystery play}} прадстаўляліся ў прытворах сабораў або вандроўнымі акцёрамі ў святочныя дні. {{нп5|Міракль|Міраклі|ru|Миракль}} і містэрыі, а таксама {{нп5|маралітэ||en|Morality play}} (або «інтэрлюдыі») пазней ператварыліся ў больш складаныя формы драмы, якія можна было ўбачыць на елізавецінскіх сцэнах. Іншай формай сярэднявечнага тэатра былі прадстаўленні ражаных ({{lang-en|[[:en:Mummers' play|Mummers' play]]}}), форма ранняга вулічнага тэатра, звязаная з {{нп5|Морыс (танец)|танцам морыс|en|Morris dance}}; тэмамі прадстаўленняў былі, напрыклад, [[Святы Георгій]] і [[Цмок]], [[Робін Гуд]]. Гэта былі народныя [[Казка|казкі]], якія пераказвалі старыя гісторыі, і акцёры падарожнічалі з горада ў горад, выконваючы іх для сваёй аўдыторыі ў абмен на грошы і гасціннасць.<ref>{{cite book |title=Dictionary of Literary Terms and Literary Theory |first=J.A. |last=Cuddon |location=London |publisher=Penguin Books |year=1999 |page=523}}</ref> Містэрыі і міраклі — адны з самых ранніх фармальна развітых п’ес у сярэднявечнай [[Еўропа|Еўропе]]. Сярэднявечныя містэрыі былі засяроджаны на прадстаўленні [[Біблія|біблейскіх]] гісторый у [[царква (збудаванне)|цэрквах]] у выглядзе жывых карцін з суправаджаючым іх {{нп5|Антыфон|антыфонным|en|Antiphon}} спевам. Яны развіваліся з X па XVI стагоддзе, дасягнуўшы піку папулярнасці ў XV стагоддзі, перш чым састарэлі з-за ўздыму прафесійнага тэатра.<ref>{{cite book|last=Gassner|first=John|author2=Quinn, Edward|title=The Reader's Encyclopedia of World Drama|publisher=Methuen|location=London|year=1969|pages=203–04|chapter=England: middle ages|oclc=249158675}}</ref> [[Файл:ChesterMysteryPlay 300dpi.jpg|thumb|upright|left|Гравюра XIX стагоддзя, якая адлюстроўвае пастаноўку з Чэстэрскага цыкла {{нп5|Містэрыя|містэрый|en|Mystery play}}]] Існуюць чатыры поўныя або амаль поўныя захаваныя англійскія біблейскія зборнікі п’ес позняга сярэднявечча. Самым поўным з’яўляецца {{нп5|Ёркскі цыкл містэрый|Ёркскі цыкл|en|York Mystery Plays}} з 48 пастановак. Яны ставіліся ў горадзе [[Горад Ёрк|Ёрк]] з сярэдзіны XIV стагоддзя да 1569 года.<ref>''A Glossary of Literary Terms'', M.H. Abrams. (Fort Worth, Texas: Harcourt Brace, 1999, pp. 165-66.</ref> Акрамя сярэднеанглійскай драмы, захаваліся тры п’есы на [[корнская мова|корнскай мове]], вядомыя як {{нп5|Ардыналія||en|Ordinalia}}.<ref>{{cite book |url=http://www.gutenberg.org/files/26192/26192-h/26192-h.htm |title=A Handbook of the Cornish Language |first=Henry |last=Jenner |via=Project Gutenberg |access-date=7 красавіка 2013 |archive-date=26 жніўня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826132130/http://www.gutenberg.org/files/26192/26192-h/26192-h.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.magakernow.org.uk/index.aspx?articleid=38590 |title=A brief history of the Cornish language |website=Maga Cornish Language Partnership |archive-url=https://web.archive.org/web/20081225172227/http://www.magakernow.org.uk/index.aspx?articleid=38590 |archive-date=25 снежня 2008 }}</ref> {{нп5|Маралітэ||en|Morality play}}, што выраслі з рэлігійна абумоўленых {{нп5|Містэрыя|містэрый|en|Mystery play}} Сярэднявечча, — гэта [[жанр]] сярэднявечнай і ранняй [[Цюдары|цюдараўскай]] тэатральнай забавы, які ўяўляў сабой зрух у бок больш свецкай асновы для еўрапейскага тэатра.<ref>Richardson and Johnston (1991, 97-98).</ref> Маралітэ — гэта тып [[алегорыя|алегорыі]], у якой пратаганіст сустракаецца з увасабленнямі розных [[мараль]]ных якасцей, якія спрабуюць падштурхнуць яго выбраць жыццё па боскіх запаветах замест зла. П’есы былі найбольш папулярныя ў Еўропе ў XV і XVI стагоддзях.<ref>''Dictionary of Literary Terms and Literary Theory'', p. 523.</ref> «The Somonyng of Everyman» («Пакліканне кожнага чалавека»{{удакладніць}}) (каля 1509—1519), якую звычайна называюць проста «{{нп5|Кожны (п'еса XV стагоддзя)|Кожны|en|Everyman (15th-century play)}}», — гэта англійская маралітэ канца XV стагоддзя. Як і алегорыя [[Джон Баньян|Джона Баньяна]] «[[Шлях пілігрыма]]» (1678), «Кожны» даследуе пытанне [[Выратаванне (хрысціянства)|хрысціянскага збавення]] праз выкарыстанне алегарычных персанажаў.<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', Vol. 1 (2000), p. 445; ''The Oxford Companion to English Literature'' (1996), p. 775.</ref> == Англійскае Адраджэнне (1500—1660) == Англійскае Адраджэнне як частка [[Адраджэнне#Паўночнае Адраджэнне|Паўночнага Адраджэння]] было [[Культура|культурным]] і [[Мастацтва|мастацкім]] рухам у Англіі ў перыяд з канца XV да XVII стагоддзя.{{sfn|Ward|Waller|1907–1916|p=|loc=Vol. 3: Renascence and Reformation}} Яно звязана з агульнаеўрапейскім [[Адраджэнне|Рэнесансам]], які, як прынята лічыць, пачаўся ў Італіі ў канцы XIV стагоддзя. Як і большасць краін паўночнай Еўропы, Англія амаль не адчувала гэтых змен больш за стагоддзе — рэнесансны стыль і ідэі пранікалі ў Англію досыць павольна. Многія навукоўцы звязваюць пачатак англійскага Адраджэння з гадамі праўлення [[Генрых VIII|Генрыха VIII]]<ref>{{Cite web |url=https://www.poetryfoundation.org/collections/154826/an-introduction-to-the-english-renaissance |title="English Renaissance", Poetry Foundation online |access-date=9 студзеня 2021 |archive-date=11 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111151435/https://www.poetryfoundation.org/collections/154826/an-introduction-to-the-english-renaissance |url-status=live }}</ref>, а [[Лізавета I|елізавецінская]] эпоха ў другой палове XVI стагоддзя звычайна лічыцца вяршыняй англійскага Адраджэння.{{sfn|Ward|Waller|1907–1916|p=|loc=Vol. 3: Renascence and Reformation}}<ref>''A Companion to English Renaissance Literature and Culture'', ed. Michael Hattaway (2000)</ref> Уплыў італьянскага Адраджэння таксама можна знайсці ў паэзіі {{нп5|Томас Уает|Томаса Уаета|en|Thomas Wyatt (poet)}}, аднаго з самых ранніх англійскіх паэтаў Адраджэння. Ён унёс мноства інавацый у англійскую паэзію, у тым ліку разам з {{нп5|Генры Говард, граф Сурэй|Генры Говардам, графам Сурэем|en|Henry Howard, Earl of Surrey}} прынёс з Італіі ў Англію [[санет]] у пачатку XVI стагоддзя.{{sfn |Tillyard| 1929}}{{sfn | Burrow |2004}}{{sfn|Ward | Waller | Trent | Erskine | 1907–21 | loc = '''3'''}} Пасля таго, як [[Уільям Кэкстан]] пачаў друкаваць кнігі ў Англіі ў 1476 годзе, літаратура на англійскай мове заквітнела.<ref name="autogenerated182"/> Пад уплывам [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] стваралася [[літургія]] на роднай мове, што прывяло да з’яўлення «{{нп5|Кніга агульных малітваў|Кнігі агульных малітваў|en|Book of Common Prayer}}» (1549), якая аказала працяглы ўплыў на літаратурную мову. === Елізавецінскі перыяд (1558—1603) === ==== Паэзія ==== [[Эдмунд Спенсер]] быў адным з найважнейшых паэтаў елізавецінскага перыяду, аўтарам «{{нп5|Каралева фей|Каралевы фей|en|The Faerie Queene}}» (1590 і 1596), эпічнай паэмы і фантастычнай [[алегорыя|алегорыі]], якая ўслаўляла дынастыю [[Цюдары|Цюдараў]] і [[Лізавета I|Лізавету I]]. Яшчэ адна значная фігура ў англійскай паэзіі гэтай эпохі — сэр {{нп5|Філіп Сідні||en|Philip Sidney}}, сярод твораў якога — «{{нп5|Астрафіл і Стэла||en|Astrophil and Stella}}», «[[:en:The Defence of Poetry|Абарона паэзіі]]{{ref-en}}» і «[[:en:The Countess of Pembroke's Arcadia|Аркадыя графіні Пембрук]]{{ref-en}}». Вершы, што пісаліся як тэксты песень, такія як творы {{нп5|Томас Кэмпіён|Томаса Кэмпіёна|en|Thomas Campion}}, набывалі папулярнасць разам з пашырэннем распаўсюду друкаванай літаратуры. Яшчэ адной важнай фігурай у елізавецінскай паэзіі быў [[Джон Дон]] (гл. ніжэй). ==== Драма ==== Сярод самых ранніх елізавецінскіх п’ес — «{{нп5|Горбадук (п'еса)|Горбадук|en|Gorboduc (play)}}» (1561) Сэквіла і Нортана, а таксама «{{нп5|Іспанская трагедыя||en|The Spanish Tragedy}}» {{нп5|Томас Кід|Томаса Кіда|en|Thomas Kyd}} (1592). «Горбадук» адметны тым, што гэта першая вершаваная драма на англійскай мове, у якой выкарыстоўваецца [[белы верш]], а таксама тым, што ў ім элементы з ранейшых {{нп5|маралітэ||en|Morality play}} і [[:en:Senecan tragedy|сенекаўскай трагедыі]]{{ref-en}} развіваюцца ў напрамку, якім пойдуць пазнейшыя драматургі.<ref>«''Gorboduc'' and ''Titus Andronicus''»; James D. Carroll, ''Notes and Queries'', 2004, pp. 51, 267-69.</ref> «Іспанская трагедыя»<ref>{{Cite book | url=https://archive.org/details/spanishtragedya00kydgoog | title=The Spanish tragedy, a play| publisher=London: J.M. Dent and co.| year=1898}}</ref> — гэта елізавецінская [[трагедыя]], напісаная Томасам Кідам паміж 1582 і 1592 гадамі, якая была папулярнай і ўплывовай у свой час і стварыла новы [[жанр]] у англійскай літаратуры, {{нп5|трагедыя помсты|трагедыю помсты|en|Revenge play}}.<ref>''The Oxford Companion to English Literature'', ed. Margaret Drabble. (Oxford: Oxford University Press, 1996), pp. 832, 935.</ref> [[Файл:William Shakespeare by John Taylor, edited.jpg|upright|thumb|[[Уільям Шэкспір]]]] [[Уільям Шэкспір]] вылучаецца ў гэты перыяд як [[паэт]] і [[драматург]], якога дагэтуль ніхто не пераўзышоў. Шэкспір пісаў п’есы ў розных жанрах, у тым ліку гістарычныя хронікі (напрыклад, «Рычард III» і «Генрых IV»), [[Трагедыя|трагедыі]] (напрыклад, «[[Гамлет]]», «Атэла» і «Макбет»), [[Камедыя|камедыі]] (напрыклад, «Сон у летнюю ноч», «Як вам гэта спадабаецца» і «Дванаццатая ноч») і познія «рамансы», або [[Трагікамедыя|трагікамедыі]]. Дзейнасць Шэкспіра працягваецца ў [[Якавіянская эпоха|якавіянскі перыяд]]. Сярод іншых важных фігур у елізавецінскім тэатры — [[Крыстафер Марла]], а таксама {{нп5|Бэн Джонсан||en|Ben Jonson}}, {{нп5|Томас Дэкер||en|Thomas Dekker (writer)}}, {{нп5|Джон Флетчар||en|John Fletcher (playwright)}} і {{нп5|Фрэнсіс Бомант||en|Francis Beaumont}}. === Якавіянскі перыяд (1603—1625) === ==== Драма ==== На пачатку XVII стагоддзя [[Уільям Шэкспір|Шэкспір]] напісаў так званыя «праблемныя п’есы», а таксама шэраг сваіх найбольш вядомых [[Трагедыя|трагедый]], у тым ліку «[[Макбет (п’еса)|Макбет]]» і «[[Кароль Лір]]».<ref>{{Harvnb|Bradley|1991|loc=85}}; {{Harvnb|Muir|2005|loc=12–16}}.</ref> У апошні перыяд сваёй творчасці Шэкспір звярнуўся да «рамансу», або [[трагікамедыя|трагікамедыі]], і завяршыў яшчэ тры буйныя п’есы, сярод якіх «{{нп5|Бура (п’еса)|Бура|en|The Tempest}}». Менш змрочныя, чым трагедыі, гэтыя п’есы маюць больш сур’ёзны тон, чым камедыі 1590-х гадоў, але яны заканчваюцца прымірэннем і прабачэннем патэнцыйна трагічных памылак.<ref>{{Harvnb|Dowden|1881|loc=57}}.</ref> Пасля смерці Шэкспіра паэт і драматург {{нп5|Бэн Джонсан||en|Ben Jonson}} быў вядучай літаратурнай фігурай эпохі караля [[Якаў I (кароль Англіі)|Якава]]. Эстэтыка Джонсана вяртаецца да Сярэднявечча, а яго персанажы ўвасабляюць {{нп5|Чатыры тэмпераменты|тэмпераменты|en|Four temperaments}}, разуменне якіх грунтавалася на тагачаснай медыцынскай тэорыі.<ref>«Ben Jonson.» ''Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition''. Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Web. 20 верасня 2012. https://www.britannica.com/EBchecked/topic/127459/Ben Jonson.</ref> Сярод камедый Джонсана — «Вальпонэ» (1605 або 1606) і «{{нп5|Варфаламееўскі кірмаш (п'еса)|Варфаламееўскі кірмаш|en|Bartholomew Fair (play)}}» (1614). Сярод іншых, хто прытрымліваўся стылю Джонсана, былі {{нп5|Фрэнсіс Бомант|Бомант|en|Francis Beaumont}} і {{нп5|Джон Флетчар|Флетчар|en|John Fletcher (playwright)}}, якія напісалі папулярную камедыю «{{нп5|Рыцар палаючага песціка||en|The Knight of the Burning Pestle}}» (верагодна, 1607—1608), сатыру на ўздым сярэдняга класу.<ref>''The Oxford Companion to English Literature'' (1996). p. 546.</ref> Іншым папулярным стылем тэатра ў якавіянскія часы была {{нп5|трагедыя помсты||en|Revenge play}}, якую папулярызаваў у елізавецінскую эпоху {{нп5|Томас Кід||en|Thomas Kyd}}, а затым далей развіў {{нп5|Джон Уэбстэр||en|John Webster}} у творах «Белы д’ябал» (1612) і «Герцагіня Мальфі» (1613). Сярод іншых трагедый помсты — «{{нп5|Падменены||en|The Changeling (play)}}», напісаная {{нп5|Томас Мідлтан|Томасам Мідлтанам|en|Thomas Middleton}} і {{нп5|Уільям Роўлі|Уільямам Роўлі|en|William Rowley}}.<ref>«Revenge Tragedy» in ''A Dictionary of Literary Terms and Literary Theory'', ed. JA Cuddon (London: Penguin Books, 1999), pp. 744-46.</ref> ==== Паэзія ==== {{нп5|Джордж Чапмен||en|George Chapman}} запомніўся галоўным чынам сваім знакамітым вершаваным перакладам у 1616 годзе «[[Іліяда|Іліяды]]» і «[[Адысея|Адысеі]]» [[Гамер]]а на англійскую мову.<ref>''Chapman’s Homer: The Iliad''. Ed. Allardyce Nicoll. Bollingen Series 41. Princeton: Princeton UP, 1998; ''Chapman’s Homer: The Odyssey''. Ed. Allardyce Nicoll. Bollingen Series 41. Princeton: Princeton UP, 2000.</ref> Гэта былі першыя ў гісторыі поўныя пераклады абедзвюх паэм на англійскую мову. Пераклад аказаў глыбокі ўплыў на англійскую літаратуру, яму прысвечаны знакаміты санет [[Джон Кітс|Джона Кітса]] «На першае знаёмства з чапменаўскім Гамерам» (1816). Шэкспір папулярызаваў англійскі [[санет]], які ўнёс значныя змены ў мадэль [[Петрарка|Петраркі]]. Зборнік з 154 [[Уільям Шэкспір#Санеты|санетаў Шэкспіра]], прысвечаных такім тэмам, як плынь часу, каханне, прыгажосць і смяротнасць, упершыню быў апублікаваны ў 1609 годзе ў фармаце ін-кварта. Акрамя Шэкспіра і Бэна Джонсана, да ліку буйных паэтаў пачатку XVII стагоддзя належалі {{нп5|паэты-метафізікі||en|Metaphysical poets}}: [[Джон Дон]], [[Джордж Герберт]], {{нп5|Генры Воган||en|Henry Vaughan}}, {{нп5|Эндру Марвел||en|Andrew Marvell}} і {{нп5|Рычард Крэша||en|Richard Crashaw}}.<ref name="ODNB">{{Citation | first = Colin | last = Burrow | contribution = Metaphysical poets (act. c. 1600 – c. 1690) | title = Oxford Dictionary of National Biography | publisher = Oxford University Press | contribution-url = http://www.oxforddnb.com/view/theme/95605 | access-date = 7 мая 2012 | archive-date = 24 верасня 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150924163616/http://www.oxforddnb.com/view/theme/95605 | url-status = live }}.</ref> Іх стыль характарызаваўся досціпам і метафізічнымі канцэптамі, гэта значыць, надуманымі або незвычайнымі параўнаннямі або метафарамі.<ref>Gardner, Helen ''The Metaphysical Poets'' Penguin Books, 1957 {{ISBN|0-14-042038-X}}</ref> ==== Проза ==== Найважнейшым празаічным творам пачатку XVII стагоддзя была [[Біблія караля Якава]]. На той час гэта быў адзін з самых маштабных перакладчыцкіх праектаў у гісторыі англійскай мовы, пачаты ў 1604 годзе і завершаны ў 1611 годзе. Ён уяўляе сабой кульмінацыю традыцыі перакладаў Бібліі на англійскую мову, якая пачалася з працы [[Уільям Тындэйл|Уільяма Тындэйла]], і стаў стандартнай [[Біблія]]й [[Царква Англіі|Царквы Англіі]].{{Sfn | Drabble | 1996 | pp = 100–01}} === Позняе Адраджэнне (1625—1660) === ==== Паэзія ==== {{нп5|Паэты-метафізікі||en|Metaphysical poets}} [[Джон Дон]] і [[Джордж Герберт]] яшчэ працягвалі дзейнасць пасля 1625 года, а пазней у XVII стагоддзі пісала другое пакаленне паэтаў-метафізікаў, у тым ліку {{нп5|Рычард Крэша||en|Richard Crashaw}}, {{нп5|Эндру Марвел||en|Andrew Marvell}}, {{нп5|Томас Трэхерн||en|Thomas Traherne}} і {{нп5|Генры Воган||en|Henry Vaughan}}. Яшчэ адна важная група англійскіх паэтаў XVII стагоддзя — {{нп5|паэты-кавалеры||en|Cavalier poet}}, якія паходзілі са слаёў грамадства, што падтрымлівалі караля [[Карл I Сцюарт|Карла I]] падчас Англійскай грамадзянскай вайны (1642—1651; кароль Карл кіраваў з 1625 года і быў пакараны смерцю ў 1649 годзе). Найбольш вядомыя з іх — {{нп5|Роберт Герык||en|Robert Herrick (poet)}}, {{нп5|Рычард Лаўлейс||en|Richard Lovelace (poet)}}, {{нп5|Томас Кэру||en|Thomas Carew}} і сэр {{нп5|Джон Саклінг||en|John Suckling (poet)}}. Яны «не былі арганізаванай групай, але ўсе знаходзіліся пад уплывам» Бэна Джонсана. Большасць паэтаў-кавалераў былі прыдворнымі, але ёсць і некаторыя прыкметныя выключэнні: напрыклад, Роберт Герык не быў прыдворным, але яго стыль вызначае яго як паэта-кавалера. У сваіх творах кавалеры выкарыстоўваюць алегорыю і класічныя алюзіі і знаходзяцца пад уплывам рымскіх аўтараў: [[Гарацый|Гарацыя]], [[Цыцэрон]]а і [[Авідзій|Авідзія]]. [[Джон Мільтан]] «быў апошнім вялікім паэтам англійскага Адраджэння»<ref>«John Milton.» Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2013. Web. 8 красавіка 2013. <https://www.britannica.com/EBchecked/topic/383113/John-Milton {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508181454/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/383113/John-Milton |date=8 мая 2015 }}>.</ref> і апублікаваў шэраг твораў да 1660 года, у тым ліку «[[:en:L'Allegro|L'Allegro]]{{ref-en}}» (1631), «[[:en:Il Penseroso|Il Penseroso]]{{ref-en}}» (1634), маску «{{нп5|Комус (маска)|Комус|en|Comus (John Milton)}}» (1638) і элегію «{{нп5|Лікід||en|Lycidas}}» (1638). Аднак яго асноўныя эпічныя творы, у тым ліку «{{нп5|Страчаны рай||be-tarask|Страчаны рай}}» (1667), былі апублікаваныя ў перыяд Рэстаўрацыі. == Эпоха Рэстаўрацыі (1660—1700) == {{Няма крыніц у раздзеле|date=сакавік 2016}} Літаратура Рэстаўрацыі надзвычай разнастайная: у ёй ёсць як і «Страчаны рай», так і «{{нп5|Садом, або квінтэсенцыя распусты|Садом|en|Sodom, or the Quintessence of Debauchery}}» {{нп5|Джон Уілмат|графа Рочэстэра|en|John Wilmot, 2nd Earl of Rochester}}, сексуальная камедыя «{{нп5|Жонка з вёскі||en|The Country Wife}}» і маральна-дыдактычны «[[Шлях пілігрыма]]». Да гэтай эпохі адносяцца «{{нп5|Два трактаты пра праўленне||en|Two Treatises of Government}}» Лока, заснаванне [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Каралеўскага таварыства]], эксперыменты і духоўныя медытацыі [[Роберт Бойль|Роберта Бойля]], істэрычныя нападкі на тэатры з боку {{нп5|Джэрэмі Кольер|Джэрэмі Кольера|en|Jeremy Collier}}, пачатак літаратурнай крытыкі ў дзейнасці Драйдэна і першыя газеты. Афіцыйнае перапыненне літаратурнай культуры, выкліканае цэнзурай і радыкальна-маралістычнымі стандартамі пры пурытанскім рэжыме Кромвеля, стварыла прабел у літаратурнай традыцыі, што дазволіла ўсім формам літаратуры як быццам пачацца наноў пасля Рэстаўрацыі. У час Міжцарства раялісцкія сілы, звязаныя з дваром [[Карл I Сцюарт|Карла I]], адправіліся ў выгнанне з дваццацігадовым [[Карл II Сцюарт|Карлам II]]. Шляхта, якая падарожнічала з Карлам II, такім чынам, знаходзілася больш за дзесяць гадоў у цэнтры літаратурнай сцэны кантынента. === Паэзія === [[Файл:John Milton - Project Gutenberg eText 13619.jpg|upright|left|thumb|[[Джон Мільтан]], рэлігійная эпічная паэма ''Страчаны рай'', апублікаваная ў 1667 годзе.]] У гэты час рэлігійных змен і палітычных узрушэнняў тварыў [[Джон Мільтан]], адзін з найвялікшых англійскіх паэтаў. Мільтан найбольш вядомы сваёй эпічнай паэмай «{{нп5|Страчаны рай||be-tarask|Страчаны рай}}» (1667). Паэзія і проза Мільтана адлюстроўваюць глыбокія асабістыя перакананні, цягу да свабоды і самавызначэння, а таксама надзённыя праблемы і палітычную турбулентнасць яго часу. Яго знакамітая «{{нп5|Арэапагітыка||en|Areopagitica}}», напісаная ў асуджэнне папярэдняй цэнзуры, з’яўляецца адным з самых уплывовых і гарачых выступленняў у абарону [[свабода слова|свабоды слова]] і свабоды друку.<ref>{{cite book| last = Sanders| first = Karen| title = Ethics & Journalism| publisher = Sage| year = 2003| page = 66| url = https://books.google.com/books?id=bnpliIUyO60C| isbn = 978-0-7619-6967-9| access-date = 22 сакавіка 2023| archive-date = 26 сакавіка 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20230326164800/https://books.google.com/books?id=bnpliIUyO60C| url-status = live}}</ref> Самай буйной і важнай паэтычнай формай эпохі была сатыра. Як правіла, сатыры публікаваліся ананімна, бо асобам, звязаным з сатырай, пагражала вялікая небяспека. [[Джон Драйдэн]] быў уплывовым англійскім паэтам, літаратурным крытыкам, перакладчыкам і драматургам, які дамінаваў у літаратурным жыцці Англіі часоў Рэстаўрацыі да такой ступені, што гэты перыяд стаў вядомы ў літаратурных колах як «Эпоха Драйдэна». Ён усталяваў {{нп5|гераічны куплет||en|Heroic couplet}} як стандартную форму англійскай паэзіі. Найбольшымі дасягненнямі Драйдэна ў сатырычнай паэзіі сталі такія творы, як іраікамічная паэма «{{нп5|Макфлекна||en|MacFlecknoe}}» (1682).<ref>John Dryden, ''Major Works'', ed. by Keith Walker, (Oxford: Oxford University Press, 1987), p. 37.</ref> [[Аляксандр Поўп]] знаходзіўся пад моцным уплывам Драйдэна і часта запазычваў у яго; іншыя пісьменнікі XVIII стагоддзя ў роўнай ступені знаходзіліся пад уплывам як Драйдэна, так і Поўпа. === Проза === У прозе перыяду Рэстаўрацыі пераважаюць [[хрысціянства|хрысціянскія]] рэлігійныя творы, але ў гэты перыяд таксама пачалі развівацца два напрамкі, якія будуць дамінаваць у пазнейшыя перыяды: мастацкая літаратура і журналістыка. Рэлігійнае пісьменства часта пераходзіла ў палітычнае і эканамічнае, гэтак жа як творы на палітычныя і эканамічныя тэмы непасрэдна закраналі рэлігію. Таксама ў часы Рэстаўрацыі многія са сваіх філасофскіх прац напісаў [[Джон Лок]]. Яго два «Трактаты пра праўленне» пазней натхнялі мысляроў [[Амерыканская рэвалюцыя|Амерыканскай рэвалюцыі]]. Рэстаўрацыя змякчыла рэзкасць сектанцкіх выказванняў, але радыкалізм захаваўся і пасля Рэстаўрацыі. Пурытанскія аўтары, такія як [[Джон Мільтан]], былі вымушаныя адысці ад грамадскага жыцця або адаптавацца, а некаторыя з аўтараў, што прапаведавалі супраць манархіі і непасрэдна ўдзельнічалі ў {{нп5|царазабойства|царазабойстве|en|Regicide}} [[Карл I Сцюарт|Карла I]], былі рэпрэсаваныя. Такім чынам, творы з заклікамі да гвалту былі вымушаныя сысці ў падполле, і многія з тых, хто служыў у перыяд Міжцарства, змякчылі свае пазіцыі ў перыяд Рэстаўрацыі. [[Джон Баньян]] вылучаецца сярод іншых рэлігійных аўтараў таго перыяду. «[[Шлях пілігрыма]]» Баньяна — гэта [[алегорыя]] асабістага збаўлення і дапаможнік па хрысціянскім жыцці. [[Файл:Pilgrim's Progress first edition 1678.jpg|thumb|upright|«[[Шлях пілігрыма]]» [[Джон Баньян|Джона Баньяна]] (1678)]] У перыяд Рэстаўрацыі найбольш папулярным шляхам распаўсюду навін была публікацыя ў фармаце {{нп5|бродшыт|бродшыта|en|broadsheet}}. Адзін вялікі аркуш паперы мог змяшчаць пісьмовы аповед пра падзею, звычайна небесстаронні. Немагчыма дакладна датаваць з’яўленне рамана ў англійскай літаратуры. Аднак доўгая мастацкая проза і выдуманыя біяграфіі пачалі адрознівацца ад іншых форм у Англіі ў перыяд Рэстаўрацыі. Існуючая традыцыя ''рамансаў'' у Францыі і Іспаніі была папулярная ў Англіі. Адной з найбольш значных фігур у станаўленні рамана ў перыяд Рэстаўрацыі з’яўляецца {{нп5|Афра Бен||en|Aphra Behn}}, аўтарка «{{нп5|Арунока||en|Oroonoko}}» (1688), якая была не толькі першай прафесійнай жанчынай-раманісткай, але, магчыма, і сярод першых прафесійных раманістаў абодвух палоў у Англіі. === Драма === Як толькі была знята забарона на публічныя сцэнічныя прадстаўленні, раней уведзеная пурытанскім рэжымам, [[Драма (род літаратуры)|драма]] хутка і багата адрадзілася.<ref>{{cite book|last1=Hatch|first1=Mary Jo|title=The Three Faces of Leadership: Manager, Artist, Priest|date=2009|publisher=John Wiley & Sons|page=47}}</ref> Найбольш вядомыя п’есы ранняга перыяду Рэстаўрацыі — гэта несентыментальныя або «жорсткія» камедыі [[Джон Драйдэн|Джона Драйдэна]], {{нп5|Уільям Уічэрлі|Уільяма Уічэрлі|en|William Wycherley}} і {{нп5|Джордж Этэрэдж|Джорджа Этэрэджа|en|George Etherege}}, якія адлюстроўваюць атмасферу пры двары і ўслаўляюць арыстакратычны мачызм — лад жыцця з няспыннымі сексуальнымі прыгодамі і заваяваннямі. Пасля рэзкага падзення якасці і колькасці ў 1680-х гадах, у сярэдзіне 1690-х адбыўся кароткі другі росквіт драмы, асабліва камедыі. Камедыі, такія як «{{нп5|Шлях свету||en|The Way of the World}}»{{удакладніць}} [[Уільям Конгрыў|Уільяма Конгрыва]] (1700), «{{нп5|Рэцыдыў||en|The Relapse}}» (1696) і «{{нп5|Раззлаваная жонка||en|The Provoked Wife}}» (1697) {{нп5|Джон Ванбру|Джона Ванбру|en|John Vanbrugh}}, былі «мякчэйшымі» і больш сярэднекласавымі па духу, вельмі адрознымі ад арыстакратычнай экстраваганцы дваццацігадовай даўніны, і накіраванымі на шырэйшую аўдыторыю. == XVIII стагоддзе == === Аўгусцінская літаратура (1700—1745) === {{Няма крыніц у раздзеле|date=сакавік 2016}} У XVIII стагоддзі літаратура адлюстроўвала светапогляд [[Эпоха Асветніцтва|Эпохі Асветніцтва]] (або Эпохі Розуму): рацыянальны і навуковы падыход да рэлігійных, сацыяльных, палітычных і эканамічных пытанняў, у межах якога прапагандаваўся свецкі погляд на рэчы і агульнае пачуццё прагрэсу і ўдасканальваемасці. На чале руху стаялі філосафы, якія натхняліся адкрыццямі папярэдняга стагоддзя (такіх навукоўцаў, як [[Ісак Ньютан]]) і працамі [[Рэнэ Дэкарт|Дэкарта]], [[Джон Лок|Джона Лока]] і [[Фрэнсіс Бэкан|Фрэнсіса Бэкана]]. Яны імкнуліся адкрыць усеагульныя прынцыпы, якія кіруюць чалавецтвам, прыродай і грамадствам, і дзейнічаць на іх аснове. Асветнікі выказваліся супраць духоўных і навуковых аўтарытэтаў, дагматызму, нецярпімасці, цэнзуры, а таксама эканамічных і сацыяльных абмежаванняў. Яны лічылі дзяржаву належным і рацыянальным інструментам прагрэсу. Крайні рацыяналізм і скептыцызм эпохі натуральна прывялі да [[дэізм]]у, а таксама адыгралі пэўную ролю ва ўзнікненні [[рамантызм]]у як пазнейшай рэакцыі. «[[Энцыклапедыя#«Encyclopedie»|Энцыклапедыя, або Тлумачальны слоўнік навук, мастацтваў і рамёстваў]]» [[Дэні Дзідро]] ўвасабляла дух эпохі. Тэрмін «аўгусцінская літаратура» ({{lang-en|Augustan literature}}) паходзіць ад саміх аўтараў 1720-х і 1730-х гадоў, што адгукнуліся на тэрмін, якому [[Георг I (кароль Вялікабрытаніі)|Георг I]] аддаваў перавагу ў дачыненні да сябе. Георг I меў на ўвазе, што гэты тытул адлюстроўвае яго магутнасць, а літаратары бачылі ў ім адлюстраванне пераходу [[Старажытны Рым|Старажытнага Рыма]] ад грубай і неадшліфаванай літаратуры да вельмі палітычнай і вытанчанай літаратуры. Гэта эпоха буяння і скандалаў, велізарнай энергіі, вынаходлівасці і абурэння; час, калі англічан, валійцаў, шатландцаў і ірландцаў чакала пашырэнне эканомікі, зніжэнне бар’ераў для адукацыі і пачатак [[Прамысловая рэвалюцыя|Прамысловай рэвалюцыі]]. ==== Паэзія ==== Менавіта ў гэты час паэт {{нп5|Джэймс Томсан (паэт, 1700)|Джэймс Томсан|en|James Thomson (poet, born 1700)}} стварыў свае меланхалічныя «[[:en:The Seasons (Thomson poem)|Поры года]]{{ref-en}}» (1728—1730), а {{нп5|Эдуард Юнг||en|Edward Young}} напісаў сваю паэму «{{нп5|Начныя думкі||en|Night Thoughts}}» (1742), хоць найбольш выбітным паэтам эпохі з’яўляецца [[Аляксандр Поўп]] (1688—1744). У гэтую эпоху таксама адбываецца канкурэнцыя розных мадэлей {{нп5|Пастараль|пастаралі|en|Pastoral}}. У крытыцы паэты змагаліся з дактрынай ''дэкоруму'', прысвечанай супастаўленню правільных слоў з правільным сэнсам і дасягненню інтанацыі, якая адпавядала б сур’ёзнасці тэмы. У той жа час [[іраікамічная паэма|іраікамічны]] жанр быў на піку, і творы Поўпа «{{нп5|Выкраданне локана||en|The Rape of the Lock}}» (1712—1717) і «{{нп5|Дунсіяда||en|The Dunciad}}» (1728—1743) да нашых дзён лічацца найвялікшымі іраікамічнымі паэмамі, калі-небудзь напісанымі.<ref>J. A. Cuddon, ''A Dictionary of Literary Terms''. London: Penguin, 1999, p. 514.</ref> Поўп таксама пераклаў «[[Іліяда|Іліяду]]» (1715—1720) і «[[Адысея|Адысею]]» (1725—1726). Пасля смерці Поўпа яго творчасць шмат разоў пераацэньвалі.<ref>{{cite web |url=http://www.poets.org/apope/ |title=Alexander Pope |work=Poets.org |access-date=2013-01-06 |date=2007-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128102619/http://www.poets.org/apope/ |archive-date=28 студзеня 2014 |url-status=dead }}</ref> ==== Драма ==== Да пачатку перыяду адносяцца апошнія п’есы {{нп5|Джон Ванбру|Джона Ванбру|en|John Vanbrugh}} і [[Уільям Конгрыў|Уільяма Конгрыва]], якія абодва працягвалі традыцыі камедыі Рэстаўрацыі з некаторымі зменамі. Аднак большасць пастановак гэтага часу — [[фарс]]ы, ніжэйшыя ў жанравым дачыненні, і значна больш сур’ёзныя і бытавыя трагедыі. {{нп5|Джордж Ліла||en|George Lillo}} і {{нп5|Рычард Стыл||en|Richard Steele}} абодва стваралі вельмі маральныя формы трагедыі, дзе персанажы і іх клопаты былі цалкам сярэднекласавымі або працоўнымі. Гэта адлюстроўвала прыкметныя змены ў аўдыторыі п’ес: каралеўскае заступніцтва больш не было важнай часткай тэатральнага поспеху. Акрамя таго, {{нп5|Колі Сібер||en|Colley Cibber}} і {{нп5|Джон Рыч||en|John Rich (producer)}} пачалі змагацца адзін з адным за ўсё большыя відовішчы для паказу на сцэне. Была ўведзена фігура [[Арлекін]]а, і пачаў ставіцца тэатр [[пантаміма|пантамімы]]. Гэтая «нізкая» камедыя была вельмі папулярнай, і п’есы страцілі важнасць у параўнанні з пастаноўкай. [[Опера]] таксама пачала набываць папулярнасць у Лондане, і ў літаратуры шмат хто супраціўляўся гэтаму італьянскаму ўварванню. У 1728 годзе {{нп5|Джон Гей||en|John Gay}} вярнуўся ў тэатр з «{{нп5|Опера жабракоў||en|The Beggar's Opera}}». {{нп5|Ліцэнзійны акт 1737 года||en|Licensing Act 1737}} паклаў канец большай частцы тагачаснай драматургіі, бо тэатры зноў былі ўзятыя пад дзяржаўны кантроль. ==== Проза, у тым ліку раман ==== У прозе ранняя частка перыяду азнаменавалася развіццём англійскага эсэ. «{{нп5|Назіральнік (1711)|Назіральнік|en|The Spectator (1711)}}» {{нп5|Джозеф Адысан|Джозефа Адысана|en|Joseph Addison}} і {{нп5|Рычард Стыл|Рычарда Стыла|en|Richard Steele}} ўсталяваў форму брытанскага перыядычнага эсэ. Аднак гэта быў таксама час, калі ўпершыню з’явіўся англійскі [[раман]]. [[Даніэль Дэфо]] перайшоў ад [[журналістыка|журналістыкі]] і напісання крымінальных біяграфій для прэсы да напісання выдуманых крымінальных біяграфій: «{{нп5|Раксана: Шчаслівая палюбоўніца|Раксана|en|Roxana: The Fortunate Mistress}}» і «{{нп5|Моль Флэндэрс||en|Moll Flanders}}». Яму таксама належыць «[[Рабінзон Круза]]» (1719). [[Файл:Jonathan Swift by Charles Jervas detail.jpg|thumb|upright|left|[[Джонатан Свіфт]]]] Калі Адысан і Стыл дамінавалі ў адным тыпе прозы, то [[Джонатан Свіфт]], аўтар сатыры «[[Падарожжы Гулівера]]», быў лідарам у іншым. У «{{нп5|Сціплая прапанова|Сціплай прапанове|en|A Modest Proposal}}» і «Лістах суконшчыка» Свіфт неахвотна абараняў ірландскі народ ад драпежніцтва [[каланіялізм]]у. Гэта выклікала бунты і арышты, але Свіфт, які не меў любові да ірландскіх [[каталіцтва|рымскіх католікаў]], быў абураны злоўжываннямі, якія ён бачыў. Наступствам {{нп5|Ліцэнзійны акт 1737 года|Ліцэнзійнага акту 1737 года|en|Licensing Act 1737}} стала тое, што не адзін пачатковец-драматург перайшоў на напісанне раманаў. [[Генры Філдынг]] пачаў пісаць сатырычную прозу і раманы, бо яго п’есы не маглі прайсці цэнзуру. Тым часам [[Сэмюэл Рычардсан]] стварыў раман «{{нп5|Памела, або ўзнагароджаная дабрачыннасць||en|Pamela; or, Virtue Rewarded}}» (1740), і Генры Філдынг атакаваў гэты твор за яго меркаваную абсурднасць у «{{нп5|Джозеф Эндрус|Джозефе Эндрусе|en|Joseph Andrews}}» (1742) і «{{нп5|Шамела|Шамеле|en|Shamela}}» (1741). Пазней Філдынг напісаў сатыру на «{{нп5|Кларыса, або Гісторыя маладой лэдзі|Кларысу|en|Clarissa; or, The History of a Young Lady}}» Рычардсана (1748) у «{{нп5|Гісторыя Тома Джонса, знайдыша|Гісторыі Тома Джонса, знайдыша|en|The History of Tom Jones, a Foundling}}» (1749). [[Тобіяс Смолет]] (1721—1771) узвысіў жанр {{нп5|Круцельскі раман|круцельскага рамана|en|Picaresque novel}} такімі творамі, як «{{нп5|Родэрык Рэндам||en|Roderick Random}}» (1748) і «{{нп5|Перэгрын Пікл||en|Peregrine Pickle}}» (1751). === Эпоха чуллівасці (1745—1798) === [[Файл:Dr-Johnson.jpg|thumbnail|upright|[[Сэмюэл Джонсан]]]] Гэты перыяд вядомы як '''эпоха чуллівасці''' ({{lang-en|Age of Sensibility}}), але яго часам таксама апісваюць як «Эпоху Джонсана».<ref>''A Handbook to English Literature'' (7th edition), ed. Harmon & Holman. (Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall), 1996), p. 575.</ref> [[Сэмюэл Джонсан]], якога часта называюць доктарам Джонсанам, быў англійскім аўтарам, які зрабіў трывалы ўклад у англійскую літаратуру як паэт, эсэіст, мараліст, літаратурны крытык, біёграф, рэдактар і [[лексікограф]]. Джонсана апісвалі як «магчыма, самага выбітнага літаратара ў англійскай гісторыі».<ref>{{citation|last=Rogers|first=Pat|contribution=Johnson, Samuel (1709–1784)|title=Oxford Dictionary of National Biography|year=2006|doi=10.1093/ref:odnb/14918 |edition=online|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/14918|access-date=25 жніўня 2008}}</ref> У 1755 годзе, пасля дзевяці гадоў працы, быў апублікаваны «{{нп5|Слоўнік англійскай мовы (Джонсан)|Слоўнік англійскай мовы|en|A Dictionary of the English Language}}» Джонсана. Ён меў далёкасяжны ўплыў на сучасную англійскую мову і цяпер ацэньваецца як «адно з найвялікшых адзінкавых дасягненняў у навуцы».<ref name="Bate240">{{Harvnb|Bate|1977|p=240}}</ref> Другая палова XVIII стагоддзя ўбачыла з’яўленне трох буйных ірландскіх аўтараў: [[Олівер Голдсміт|Олівера Голдсміта]], [[Рычард Брынслі Шэрыдан|Рычарда Брынслі Шэрыдана]] і [[Лорэнс Стэрн|Лорэнса Стэрна]]. Голдсміт з’яўляецца аўтарам рамана «{{нп5|Уэйкфілдскі святар||en|The Vicar of Wakefield}}» (1766), пастаральнай паэмы «[[:en:The Deserted Village|Пакінутая вёска]]{{ref-en}}» (1770) і дзвюх п’ес, «Дабрадушны чалавек» (1768) і «Ноч памылак» (1773). Першая п’еса Шэрыдана, «{{нп5|Супернікі||en|The Rivals}}» (1775), была пастаўлена ў [[Ковент-Гардэн]]е і мела імгненны поспех. П’есай «{{нп5|Школа зласлоўя||en|The School for Scandal}}» ён заявіў пра сябе як пра самага значнага лонданскага драматурга канца XVIII стагоддзя. І Голдсміт, і Шэрыдан рэагавалі супраць сентыментальнай камедыі тэатра XVIII стагоддзя, пішучы п’есы, бліжэйшыя да стылю камедыі Рэстаўрацыі.<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'' (1990), pp. 564, 698, 906.</ref> Стэрн публікаваў свой знакаміты раман «{{нп5|Жыццё і меркаванні Трыстрама Шэндзі, джэнтльмена|Трыстрам Шэндзі|en|The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman}}» часткамі паміж 1759 і 1767 гадамі.<ref>''The Oxford Companion to English Literature'', p. 947.</ref> У 1778 годзе {{нп5|Фрэнсіс Бёрні||en|Frances Burney}} напісала «{{нп5|Эвеліна|Эвеліну|en|Evelina}}», адзін з першых {{нп5|Раман нораваў|раманаў нораваў|en|Novel of manners}}.<ref>{{cite encyclopedia |title=Fanny Burney |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Fanny-Burney |access-date=21 жніўня 2021}}</ref> Раманы Фані Бёрні «любіла Джэйн Осцін і захаплялася імі».<ref>''The Oxford Companion to English Literature'', ed Margaret Drabble. (Oxford: Oxford University Press, 1996), p. 151.</ref> ==== Папярэднікі рамантызму ==== Рамантычны рух у англійскай літаратуры пачатку XIX стагоддзя мае свае карані ў паэзіі XVIII стагоддзя, [[Гатычны раман|гатычным рамане]] і рамане сентыменталізму.<ref>J.A. Cuddon, ''A Dictionary of Literary Terms'', p. 588</ref><ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia |title=Pre-Romanticism |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Pre-Romanticism |access-date=21 жніўня 2021}}</ref> Сярод яго папярэднікаў — т. зв. {{нп5|могілкавыя паэты||en|Graveyard poets}}, з 1740-х гадоў і пазней, чые творы характарызуюцца змрочнымі развагамі пра смяротнасць. Гэта ў тым ліку паэты {{нп5|Томас Грэй||en|Thomas Gray}} («{{нп5|Элегія, напісаная на сельскіх могілках||en|Elegy Written in a Country Churchyard}}», 1751)<ref>''The Oxford Companion to English Literature'' (1996), p. 418.</ref> і {{нп5|Эдуард Юнг||en|Edward Young}} («Скаргі, або {{нп5|Начныя думкі||en|Night Thoughts}} пра жыццё, смерць і неўміручасць», 1742—1745).<ref>''The Oxford Companion to English Literature'', p. 1106.</ref> Да гэтага пазнейшыя аўтары дадалі цягу да «ўзнёслага» і таямнічага, а таксама цікавасць да старажытных англійскіх паэтычных форм і народнай паэзіі.<ref>William Harmon and C. Hugh Holman, ''A Handbook to Literature''. (Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall, 1986), pp. 452-53, 502.</ref> Іншымі папярэднікамі рамантызму з’яўляюцца {{нп5|Джэймс Томсан (паэт, 1700)|Джэймс Томсан|en|James Thomson (poet, born 1700)}} і {{нп5|Джэймс Макферсан||en|James Macpherson}}.<ref name="britannica.com"/> Джэймс Макферсан стаў першым шатландскім паэтам, які атрымаў міжнародную вядомасць, заявіўшы, што знайшоў творы старажытнага барда {{нп5|Асіян|Асіяна|en|Ossian}}.<ref>J. Buchan, ''Crowded with Genius'' (London: Harper Collins, 2003), {{ISBN|0-06-055888-1}}, p. 163.</ref> {{нп5|Сентыментальны раман||en|Sentimental novel}} або «раман сентыменталізму» — гэта жанр, які развіўся ў другой палове XVIII стагоддзя. Ён услаўляе эмацыйныя і інтэлектуальныя канцэпцыі пачуцця, [[сентыменталізм]]у і {{нп5|Чуллівасць|чуллівасці|en|Sensibility}}. Мода на сентыменталізм, які трэба адрозніваць ад чуллівасці, пачалася як у паэзіі, так і ў прозе XVIII стагоддзя як рэакцыя на рацыяналізм аўгусцінскай эпохі.<ref>Richard Maxwell and Katie Trumpener, eds., ''The Cambridge Companion to Fiction in the Romantic Period'' (2008).</ref> Сярод найбольш вядомых сентыментальных раманаў на англійскай мове — «{{нп5|Памела, або ўзнагароджаная дабрачыннасць||en|Pamela; or, Virtue Rewarded}}» [[Сэмюэл Рычардсан|Сэмюэла Рычардсана]] (1740), «{{нп5|Уэйкфілдскі святар||en|The Vicar of Wakefield}}» [[Олівер Голдсміт|Олівера Голдсміта]] (1766), «{{нп5|Жыццё і меркаванні Трыстрама Шэндзі, джэнтльмена|Трыстрам Шэндзі|en|The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman}}» [[Лорэнс Стэрн|Лорэнса Стэрна]] (1759-67) і «[[:en:The Man of Feeling|Чалавек пачуцця]]{{ref-en}}» {{нп5|Генры Макензі||en|Henry Mackenzie}} (1771).<ref>J.A. Cuddon, ''A Dictionary of Literary Terms'' (1999), p. 809.</ref> Значнымі замежнымі аўтарамі, што ўплывалі на англійскую літаратуру гэтага часу, былі немцы [[Гётэ]], [[Фрыдрых Шылер|Шылер]] і {{нп5|Аўгуст Вільгельм Шлегель||be-tarask|Аўгуст Вільгельм Шлегель}}, а таксама французскі філосаф і пісьменнік [[Жан-Жак Русо]].<ref name="J. A. Cuddon, pp. 588–9">J.A. Cuddon, pp. 588-89.</ref> «{{нп5|Філасофскае даследаванне паходжання нашых ідэй пра ўзнёслае і прыгожае||en|A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful}}» [[Эдмунд Бёрк|Эдмунда Бёрка]] (1757) — яшчэ адна важная крыніца ўплыву.<ref name="English Literature, pp. 957–8">''The Oxford Companion to English Literature'', pp. 957-58.</ref> Зменлівыя абставіны, выкліканыя [[Прамысловая рэвалюцыя|Прамысловай]] і {{нп5|Брытанская аграрная рэвалюцыя|Аграрнай|en|British Agricultural Revolution}} рэвалюцыямі, таксама паўплывалі на рост рамантычнага руху ў Брытаніі. У канцы XVIII стагоддзя раман [[Хорас Уолпал|Хораса Уолпала]] «{{нп5|Замак Отранта||en|The Castle of Otranto}}» (1764) стварыў жанр [[Гатычны раман|гатычнай літаратуры]], які спалучае элементы [[літаратура жахаў|жахаў]] і {{нп5|Рыцарскі раман|рамансу|en|Chivalric romance}}.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/magazine-30313775 «The Castle of Otranto: The creepy tale that launched gothic fiction»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703063419/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-30313775 |date=3 ліпеня 2019 }}. BBC. Retrieved 14 кастрычніка 2017</ref> {{нп5|Эн Рэдкліф||en|Ann Radcliffe}} увяла задуменную фігуру гатычнага злыдня, які пазней ператварыўся ў {{нп5|байранічны герой|байранічнага героя|en|Byronic hero}}. Яе «{{нп5|Таямніцы Удольфа||en|The Mysteries of Udolpho}}» (1795) часта згадваюцца як архетыпічны гатычны раман.<ref>''Oxford Book of Gothic Tales''. Oxford: Oxford University Press, 2001</ref> Пазнейшае пакаленне гатычнай літаратуры з’явілася разам з «{{нп5|Франкенштэйн, або сучасны Праметэй|Франкенштэйнам|en|Frankenstein}}» (1818) [[Мэры Шэлі]]. ==== Станаўленне амерыканскай літаратуры ==== Паспяховая [[Вайна за незалежнасць ЗША|вайна за незалежнасць]], якую вялі каланісты ў Брытанскай Паўночнай Амерыцы з 1775 па 1783 год, прывяла да ўтварэння [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў]]. Гэта, у сваю чаргу, прывяло да аддзялення англійскай літаратуры ў тым рэгіёне, што стаў Злучанымі Штатамі, ад асноўнага напрамку англійскай літаратуры і, такім чынам, да развіцця новай амерыканскай літаратуры, якая імкнулася вылучыць сябе як частку фарміравання новай амерыканскай сацыяльнай і культурнай ідэнтычнасці. Гэта была першая англамоўная літаратура за межамі Брытанскіх астравоў. У позні каланіяльны перыяд ужо былі апублікаваныя важныя празаічныя трактаты, якія адлюстроўвалі палітычныя дэбаты, што завяршыліся амерыканскай рэвалюцыяй, напісаныя такімі выдатнымі дзеячамі, як {{нп5|Сэмюэл Адамс||en|Samuel Adams}}, {{нп5|Джазая Куінсі II|Джазая Куінсі|en|Josiah Quincy II}}, {{нп5|Джон Дыкінсан||en|John Dickinson (delegate)}} і {{нп5|Джозеф Галаўэй||en|Joseph Galloway}}, прычым апошні быў лаяльны да каралеўскай улады. Дзве ключавыя фігуры — [[Бенджамін Франклін]] і [[Томас Пейн]]. «{{нп5|Альманах беднага Рычарда||en|Poor Richard's Almanack}}» і «[[Аўтабіяграфія Бенджаміна Франкліна]]» Франкліна высока цэняцца дзякуючы іх досціпу і ўплыву на фарміраванне амерыканскай ідэнтычнасці, якая тады зараджалася. Памфлет Пейна «{{нп5|Здаровы сэнс (кніга)|Здаровы сэнс|en|Common Sense (Book)}}» і яго твор «{{нп5|Амерыканскі крызіс||en|The American Crisis}}», як лічыцца, аказалі ключавы ўплыў на палітычны тон таго часу. Падчас [[Вайна за незалежнасць ЗША|вайны за незалежнасць]] былі папулярныя такія вершы і песні, як «{{нп5|Натан Хейл (верш)|Натан Хейл|en|Nathan Hale}}». Сярод вядучых сатырыкаў былі {{нп5|Джон Трамбул (паэт)|Джон Трамбул|en|John Trumbull (poet)}} і {{нп5|Фрэнсіс Хопкінсан||en|Francis Hopkinson}}. {{нп5|Філіп Морын Фрэно||en|Philip Morin Freneau}} таксама пісаў вершы пра вайну. У пасляваенны перыяд [[Томас Джэферсан]] заняў сваё месца ў амерыканскай літаратуры дзякуючы свайму аўтарству [[Дэкларацыя незалежнасці ЗША|Дэкларацыі незалежнасці]], свайму ўплыву на [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыю ЗША]], сваёй аўтабіяграфіі, «{{нп5|Нататкі пра штат Вірджынія|Нататкам пра штат Вірджынія|en|Notes on the State of Virginia}}» і шматлікім лістам. У зборніку эсэ «{{нп5|Федэраліст||en|The Federalist Papers}}» [[Аляксандр Гамільтан|Аляксандра Гамільтана]], [[Джэймс Мэдысан|Джэймса Мэдысана]] і [[Джон Джэй|Джона Джэя]] даецца гістарычны агляд арганізацыі амерыканскага ўрада і рэспубліканскіх каштоўнасцей. {{нп5|Фішэр Эймс||en|Fisher Ames}}, {{нп5|Джэймс Оціс-малодшы|Джэймс Оціс|en|James Otis, Jr.}} і {{нп5|Патрык Генры||en|Patrick Henry}} таксама цэняцца за свае палітычныя творы і прамовы. Ранняя амерыканская літаратура з цяжкасцю знаходзіла свой унікальны голас у існуючых літаратурных жанрах, і гэтая тэндэнцыя адбілася ў раманах. Еўрапейскія стылі часта імітаваліся, але крытыкі звычайна лічылі імітацыі ніжэйшымі за арыгіналы. У канцы XVIII і пачатку XIX стагоддзяў былі апублікаваныя першыя амерыканскія раманы. Гэтыя творы былі занадта доўгімі, каб друкавацца для публічнага чытання. Выдаўцы рызыкавалі выдаць іх у надзеі, што яны стануць стабільна прадавацца і перавыдавацца. Гэтая схема ў канчатковым выніку аказалася паспяховай, таму што ўзровень пісьменнасці сярод мужчын і жанчын у той час павялічваўся. Сярод першых амерыканскіх раманаў — «Прыгоды Алонса» Томаса Этвуда Дыгса, апублікаваныя ў Лондане ў 1775 годзе, і «{{нп5|Сіла спачування||en|The Power of Sympathy}}» {{нп5|Уільям Хіл Браўн|Уільяма Хіла Браўна|en|William Hill Brown}}, апублікаваная ў 1789 годзе. Раман Браўна апісвае трагічную гісторыю кахання паміж братам і сястрой, якія закахаліся, не ведаючы, што яны сваякі. Таксама варта адзначыць пісьменніц, такіх як {{нп5|Сюзана Роўсан||en|Susanna Rowson}}, якая напісала кнігу «Шарлота: Гісторыя праўды» (пазней перавыдадзена як «{{нп5|Храм Шарлоты||en|Charlotte Temple}}»). «Храм Шарлоты» — гэта гісторыя спакушэння, натхнёная раманамі англійскага пісьменніка [[Сэмюэл Рычардсан|Сэмюэла Рычардсана]], напісаная ў трэцяй асобе. Кніга перасцерагае ад таго, каб слухаць голас кахання, і раіць супраціўляцца. Роўсан напісала яшчэ дзевяць раманаў, шэсць тэатральных твораў, два зборнікі паэзіі, шэсць падручнікаў і незлічоную колькасць песень.<ref name="Parker, Patricia L. 1976">Parker, Patricia L. «Charlotte Temple by Susanna Rowson». ''The English Journal''. 65.1: (1976) 59-60. ''JSTOR''. Web. 1 сакавіка 2010.</ref> «Храм Шарлоты» меў больш за паўтара мільёна чытачоў за паўтара стагоддзя і быў самым прадаваным творам XIX стагоддзя да выхаду «{{нп5|Хаціна дзядзькі Тома|Хаціны дзядзькі Тома|en|Uncle Tom's Cabin}}» [[Гарыет Бічэр-Стоу|Стоу]]. Яшчэ адна значная пісьменніца — {{нп5|Ханна Уэбстэр Фостэр||en|Hannah Webster Foster}}, якая напісала папулярны раман «[[:en:The Coquette|Какетка, або Гісторыя Элізы Уортан]]{{ref-en}}», апублікаваны ў 1797 годзе.<ref>Schweitzer, Ivy. «Review». ''Early American Literature''. 23.2: (1988) 221—225. ''JSTOR''. Web. 1 сакавіка 2010.</ref> «Какетка», гісторыя пра жанчыну, якую спакусілі, а потым кінулі, атрымала высокую ацэнку за дэманстрацыю супярэчлівых уяўленняў эпохі пра жаноцкасць,<ref>Hamilton, Kristie. «An Assault on the Will: Republican Virtue and the City in Hannah Webster Foster’s 'The Coquette'». ''Early American Literature''. 24.2: (1989) 135—151. ''JSTOR''. Web. 1 сакавіка 2010</ref> хоць яе і крытыкавалі за дэлегітымізацыю пратэсту супраць падпарадкавання жанчын.<ref>{{cite journal | url=http://www.mitpressjournals.org/doi/abs/10.1162/TNEQ_a_00257?journalCode=tneq | doi=10.1162/TNEQ_a_00257 | title=Maintaining Stability: Fancy and Passion in the Coquette | year=2013 | last1=Joudrey | first1=Thomas J. | journal=The New England Quarterly | volume=86 | pages=60–88 | s2cid=57567236 | access-date=21 верасня 2017 | archive-date=5 лютага 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230205133318/https://direct.mit.edu/tneq/article-abstract/86/1/60/15750/Maintaining-Stability-Fancy-and-Passion-in-The?redirectedFrom=fulltext | url-status=live | url-access=subscription }}</ref> Сярод іншых важных ранніх амерыканскіх пісьменнікаў — [[Чарлз Брокдэн Браўн]], {{нп5|Уільям Гілмар Сімс||en|William Gilmore Simms}}, {{нп5|Лідзія Марыя Чайлд||en|Lydia Maria Child}} і {{нп5|Джон Ніл||en|John Neal}}. == Рамантызм (1798—1837) == {{Гл. таксама|Рамантызм}} [[Рамантызм]] — мастацкі, літаратурны і інтэлектуальны рух, які ўзнік у Еўропе ў канцы XVIII стагоддзя.<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', 7th edition, vol. 2, p. 5.</ref> У іншыя часткі англамоўнага свету рамантызм прыйшоў пазней. [[Файл:William Blake by Thomas Phillips.jpg|upright|thumb|left|[[Уільям Блэйк]]]] Рамантычны перыяд быў часам сур’ёзных сацыяльных змен у Англіі і Уэльсе з-за дэпапуляцыі сельскай мясцовасці і хуткага развіцця перанаселеных прамысловых гарадоў, што адбывалася ў перыяд прыкладна паміж 1750 і 1850 гадамі. Перамяшчэнне такой вялікай колькасці людзей у Англіі было вынікам дзвюх сіл: {{нп5|Брытанская аграрная рэвалюцыя|Аграрнай рэвалюцыі|en|British Agricultural Revolution}}, якая ўключала {{нп5|агароджванне||en|Enclosure}} зямлі і выганяла рабочых з зямлі, і [[Прамысловая рэвалюцыя|Прамысловай рэвалюцыі]], якая забяспечвала іх працай.<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'', p. 21.</ref> Рамантызм можна разглядаць часткова як рэакцыю на Прамысловую рэвалюцыю,<ref>''Encyclopædia Britannica''. «Romanticism». Retrieved 30 January 2008, from Encyclopædia Britannica Online. Britannica.com. Retrieved 2010-08-24.</ref> хоць гэта быў таксама бунт супраць арыстакратычных сацыяльных і палітычных норм [[Эпоха Асветніцтва|Эпохі Асветніцтва]], а таксама рэакцыя супраць навуковай рацыяналізацыі прыроды.<ref>Christopher Casey, (30 кастрычніка 2008). «„Grecian Grandeurs and the Rude Wasting of Old Time“: Britain, the Elgin Marbles, and Post-Revolutionary Hellenism». ''Foundations''. Volume III, Number 1. Retrieved 2009-06-25.</ref> [[Вялікая французская рэвалюцыя]] аказала асабліва важны ўплыў на палітычнае мысленне многіх рамантычных паэтаў.<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', vol. 2 (2000), p. 2.</ref> Пейзаж часта займае важнае месца ў паэзіі гэтага перыяду, настолькі, што рамантыкаў, асабліва, мабыць, Уордсварта, часта называюць «паэтамі прыроды». Аднак даўжэйшыя рамантычныя «вершы пра прыроду» маюць больш шырокую праблематыку, таму што яны звычайна з’яўляюцца развагамі пра «эмацыйную праблему або асабісты крызіс».<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', vol.2 (2000), p. 9</ref> === Рамантычная паэзія === [[Роберт Бёрнс]] быў піянерам рамантычнага руху і пасля смерці стаў культурнай іконай у Шатландыі. Паэт, мастак і гравёр [[Уільям Блэйк]] — яшчэ адзін з ранніх рамантычных паэтаў. Хоць Блэйк у цэлым не быў прызнаны пры жыцці, цяпер ён лічыцца значнай фігурай у гісторыі як паэзіі, так і выяўленчага мастацтва [[рамантызм|эпохі рамантызму]]. Сярод яго найважнейшых твораў — «{{нп5|Песні нявіннасці||en|Songs of Innocence and of Experience#Songs of Innocence}}» (1789) і «{{нп5|Песні вопыту||en|Songs of Innocence and of Experience#Songs of Experience}}» (1794), а таксама глыбокія і складаныя «прароцтвы», такія як «Ерусалім: Эманацыя гіганта Альбіёна» (1804 — каля 1820).<ref>«William Blake.» ''Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online'' Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Web. 2 кастрычніка 2012. <https://www.britannica.com/EBchecked/topic/68793/William-Blake {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503143746/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/68793/William-Blake |date=3 мая 2015 }}>.</ref> Пасля Блэйка сярод самых ранніх рамантыкаў былі паэты [[Азёрная школа|Азёрнай школы]], у тым ліку [[Уільям Уордсварт]], [[Сэмюэл Тэйлар Колрыдж]], [[Роберт Саўці]] і журналіст {{нп5|Томас дэ Квінсі||en|Thomas De Quincey}}. Аднак самым вядомым паэтам у той час быў [[Вальтэр Скот]].<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'', p. 885.</ref> У 1784 годзе сваімі «Элегічнымі санетамі» {{нп5|Шарлота Сміт (пісьменніца)|Шарлота Сміт|en|Charlotte Smith (writer)}} зноў увяла санет у англійскую літаратуру.{{citation needed|date=кастрычнік 2019}} Раннія паэты-рамантыкі прынеслі новую эмацыянальнасць і інтраспекцыю, і іх з’яўленне адзначана першым рамантычным маніфестам у англійскай літаратуры, «Прадмовай» да зборніка «{{нп5|Лірычныя балады||en|Lyrical Ballads}}» (1798). Вершы ў «Лірычных баладах» былі ў асноўным напісаны Уордсвартам; «{{нп5|Паэма пра старога марака||en|The Rime of the Ancient Mariner}}» і яшчэ некалькі вершаў належаць Колрыджу.<ref>«Samuel Taylor Coleridge.» Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc., 2013. Web. 13 мая. 2013. <https://www.britannica.com/EBchecked/topic/125261/Samuel-Taylor-Coleridge {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426161609/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/125261/Samuel-Taylor-Coleridge |date=26 красавіка 2015 }}>.</ref> Сярод найважнейшых вершаў Уордсварта — «{{нп5|Радкі, складзеныя ў некалькіх мілях над Тынтэрнскім абацтвам||en|Lines Composed a Few Miles Above Tintern Abbey}}», «[[:en:Resolution and Independence|Рашучасць і незалежнасць]]{{ref-en}}», «[[:en:Ode: Intimations of Immortality|Ода: намёкі на неўміручасць з успамінаў ранняга дзяцінства]]{{ref-en}}» і аўтабіяграфічны эпас «{{нп5|Прэлюдыя (Уордсварт)|Прэлюдыя|en|The Prelude}}».<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', vol. 2 (2000), p. 11.</ref> [[Роберт Саўці]] быў яшчэ адным з так званых «паэтаў [[Азёрная школа|Азёрнай школы]]» і {{нп5|Паэт-лаўрэат|паэтам-лаўрэатам|en|Poet laureate}} на працягу 30 гадоў, хоць сваёй вядомасцю ён доўгі час саступаў [[Уільям Уордсварт|Уільяму Уордсварту]] і [[Сэмюэл Тэйлар Колрыдж|Сэмюэлу Тэйлару Колрыджу]]. {{нп5|Томас дэ Квінсі||en|Thomas De Quincey}} найбольш вядомы сваім творам «{{нп5|Споведзь англічаніна, пажыральніка опіуму||en|Confessions of an English Opium-Eater}}» (1821).<ref>Horace Ainsworth Eaton, ''Thomas De Quincey: A Biography'', New York: Oxford University Press, 1936; reprinted New York: Octagon Books, 1972; Grevel Lindop, ''The Opium-Eater: A Life of Thomas De Quincey'', London: J.M. Dent & Sons, 1981.</ref> Эсэіст {{нп5|Уільям Хэзліт||en|William Hazlitt}} (1778—1830), сябар Колрыджа і Уордсварта, сёння найбольш вядомы сваёй літаратурнай крытыкай, асабліва кнігай «Персанажы п’ес Шэкспіра» (1817—1818).<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'', p. 587.</ref> ==== Другое пакаленне ==== [[Файл:Lord Byron coloured drawing.png|right|upright|thumb|[[Лорд Байран]]]] У другое пакаленне рамантычных паэтаў уваходзяць [[лорд Байран]], [[Персі Біш Шэлі]], {{нп5|Феліцыя Хеманс||en|Felicia Hemans}} і [[Джон Кітс]]. Байран, аднак, усё яшчэ знаходзіўся пад уплывам сатырыкаў XVIII стагоддзя і быў, мабыць, найменш «рамантычным» з трох, аддаючы перавагу «бліскучаму досціпу [[Аляксандр Поўп|Поўпа]] перад тым, што ён называў 'няправільнай паэтычнай сістэмай' сваіх рамантычных сучаснікаў».<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'', p. 379.</ref> Байран дасягнуў велізарнай славы і ўплыву па ўсёй Еўропе, і [[Гётэ]] назваў Байрана «несумненна, найвялікшым геніем нашага стагоддзя».<ref>Rupert Christiansen. ''Romantic Affinities: Portraits From an Age'', 1780—1830. (London: Bodley Head, 1988), p. 215</ref> Шэлі, мабыць, найбольш вядомы сваімі творамі «[[:en:Ode to the West Wind|Ода заходняму ветру]]{{ref-en}}», «[[:en:To a Skylark|Да жаваранка]]{{ref-en}}» і «{{нп5|Аданаіс||en|Adonais}}», элегіяй, напісанай на смерць Кітса. У блізкае кола яго прыхільнікаў уваходзілі самыя прагрэсіўныя мысляры таго часу. Такі твор, як «Каралева Маб» (1813), паказвае Шэлі «як прамога нашчадка французскіх і брытанскіх рэвалюцыйных інтэлектуалаў 1790-х гадоў».<ref>''The Oxford Companion to English Literature'' (1996), p. 905.</ref> Шэлі стаў кумірам для наступных трох-чатырох пакаленняў паэтаў, у тым ліку для [[віктарыянская эпоха|віктарыянскіх]] і [[прэрафаэліты|прэрафаэліцкіх]] паэтаў, такіх як {{нп5|Роберт Браўнінг||be-tarask|Робэрт Браўнінг}} і [[Дантэ Габрыэль Расеці]], а таксама пазнейшага [[Уільям Батлер Ейтс|У. Б. Ейтса]].<ref>[http://www.poets.org/pshel/ About Percy Bysshe Shelley | Academy of American Poets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205120405/http://www.poets.org/pshel/|date=5 снежня 2013}}</ref> Хоць Джон Кітс падзяляў радыкальныя палітычныя погляды Байрана і Шэлі, «яго лепшая паэзія не палітычная»,<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'', p. 248,</ref> але асабліва адзначаецца сваёй пачуццёвай музыкай і вобразнасцю, а таксама клопатам пра матэрыяльную прыгажосць і мімалётнасць жыцця.<ref>«John Keats.» Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc., 2013. Web. 12 мая. 2013.<https://www.britannica.com/EBchecked/topic/314020/John-Keats {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426155756/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/314020/John-Keats |date=26 красавіка 2015 }}>; ''The Bloomsbury Guide to English Literature'', pp. 649-50.</ref> Сярод яго самых вядомых твораў — «{{нп5|Ода салаўю||en|Ode to a Nightingale}}», «{{нп5|Ода грэчаскай вазе||en|Ode on a Grecian Urn}}» і «[[Да восені]]». Кітс заўсёды лічыўся буйным рамантыкам, «і яго статус як паэта няўхільна рос праз усе змены моды».<ref>''The Oxford Companion to English Literature'' (1996), p. 534.</ref> Прытрымліваючыся форм рамантычнай традыцыі, {{нп5|Феліцыя Хеманс||en|Felicia Hemans}} пачала працэс яе падрыву, дэканструкцыю, якую працягнула {{нп5|Летыцыя Элізабет Лэндан||en|Letitia Elizabeth Landon}}, «гарадская паэтка, глыбока ўважлівая да тэм заняпаду і раскладання».<ref name="ReferenceA">The Encyclopaedia of Romantic Literature, edited by Frederick Burwick, Nancy Goslee and Diane Hoeveler</ref> Новыя формы метрычнага рамансу і {{нп5|драматычны маналог|драматычнага маналогу|en|Dramatic monologue}} Лэндан шмат капіяваліся і спрыялі яе доўгаму ўплыву на віктарыянскую паэзію.<ref name="ReferenceA"/> ==== Іншыя паэты ==== Яшчэ адным важным паэтам гэтага перыяду быў [[Джон Клэр]], сын батрака, які стаў вядомы ўслаўленнем англійскай сельскай мясцовасці і плачам па зменах, што адбываліся ў сельскай Англіі.<ref>Geoffrey Summerfield, in introduction to ''John Clare: Selected Poems'', Penguin Books 1990, pp. 13-22. {{ISBN|0-14-043724-X}}</ref> Яго паэзія перажыла сур’ёзную пераацэнку, і цяпер яго часта лічаць адным з найважнейшых паэтаў XIX стагоддзя.<ref>Sales, Roger (2002) ''John Clare: A Literary Life''; Palgrave Macmillan {{ISBN|0-333-65270-3}}</ref> {{нп5|Джордж Краб||en|George Crabbe}} быў англійскім паэтам, які ў рамантычны перыяд пісаў «дакладныя па назіраннях, рэалістычныя партрэты сельскага жыцця… у форме {{нп5|гераічны куплет|гераічнага куплету|en|Heroic couplet}} аўгусцінскай эпохі».<ref>''The Oxford Companion to English Literature'' (1996), p. 239.</ref> Сучасны крытык Фрэнк Уайтхед лічыць, што «Краб, асабліва ў сваіх вершаваных аповесцях, з’яўляецца важным — нават буйным — паэтам, чыя творчасць была і застаецца сур’ёзна недаацэненай».<ref>Frank Whitehead. ''George Crabbe: A Reappraisal''. (Susquehanna University Press, 1995) {{ISBN|0-945636-70-9}}.</ref> === Рамантычны раман === Адным з самых папулярных раманістаў эпохі быў сэр [[Вальтэр Скот]], чые {{нп5|Гістарычная белетрыстыка|гістарычныя раманы|en|Historical fiction}} сталі крыніцай натхнення для шматлікіх мастакоў, кампазітараў і пісьменнікаў па ўсёй Еўропе. Дзейнасць Скота як раманіста пачалася ў 1814 годзе з рамана «{{нп5|Уэверлі||en|Waverley (novel)}}», які часта называюць першым гістарычным раманам.<ref name="English Literature p. 890"/> [[Файл:Last of the Mohicans, Merrill bear.jpg|upright|thumb|{{center| ''Апошні з магікан''<br />Ілюстрацыя з выдання 1896 года,<br /> аўтар Дж. Т. Мэрыл}}]] Творы [[Джэйн Осцін]] крытыкуюць {{нп5|сентыментальны раман||en|Sentimental novel}} другой паловы XVIII стагоддзя і з’яўляюцца часткай пераходу да рэалізму XIX стагоддзя.<ref>Litz, pp. 3-14; Grundy, «Jane Austen and Literary Traditions», ''The Cambridge Companion to Jane Austen'', pp. 192-93; Waldron, «Critical Responses, Early», ''Jane Austen in Context'', pp. 83, 89-90; Duffy, «Criticism, 1814—1870», ''The Jane Austen Companion'', pp. 93-94.</ref> Яе сюжэты ў такіх раманах, як «[[Пыха і перадузятасць]]» (1813) і «[[Эма (раман)|Эма]]» (1815), у аснове сваёй камічныя, падкрэсліваюць залежнасць жанчын ад шлюбу для забеспячэння сацыяльнага статусу і эканамічнай бяспекі.<ref>A. Walton Litz, ''Jane Austen: A Study of Her Development''. New York: Oxford University Press, 1965. p. 142; Oliver MacDonagh, ''Jane Austen: Real and Imagined Worlds''. New Haven: Yale University Press, 1991. pp. 66-75; Collins, 160-61.</ref> === Рамантызм у Амерыцы === {{Гл. таксама|Амерыканская літаратура}} Еўрапейскі рамантычны рух дасягнуў Амерыкі ў пачатку XIX стагоддзя. Амерыканскі рамантызм быў такім жа шматгранным і індывідуалістычным, як і ў Еўропе. Як і еўрапейцы, амерыканскія рамантыкі дэманстравалі высокі ўзровень маральнага энтузіязму, прыхільнасць да індывідуалізму і раскрыцця асобы, акцэнт на інтуітыўным успрыманні і здагадку, што прыродны свет па сваёй сутнасці добры, у той час як чалавечае грамадства сапсаванае.<ref name="George L 1997 p 613">George L. McMichael and Frederick C. Crews, eds. ''Anthology of American Literature: Colonial through romantic'' (6th ed. 1997) p 613</ref> Рамантычная [[Гатычны раман|гатычная літаратура]] рана з’явілася ў творах [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтона Ірвінга]] «{{нп5|Легенда аб Соннай Лагчыне||en|The Legend of Sleepy Hollow}}» (1820) і «{{нп5|Рып ван Вінкль||en|Rip Van Winkle}}» (1819). У эсэ і асабліва ў падарожных кнігах Вашынгтона Ірвінга прысутнічаюць маляўнічыя элементы «мясцовага каларыту». З 1823 года пладавіты і папулярны раманіст [[Джэймс Фенімар Купер]] пачаў публікаваць свае {{нп5|Гістарычная белетрыстыка|гістарычныя раманы|en|Historical fiction}} пра жыццё на франціры і індзейцаў. А вось апавяданні [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]] пра жахлівае, якія ўпершыню з’явіліся ў пачатку 1830-х гадоў, і яго паэзія былі больш уплывовымі ў Францыі, чым на радзіме.<ref>Harner, Gary Wayne (1990). «Edgar Allan Poe in France: Baudelaire’s Labor of Love». In Fisher, Benjamin Franklin IV. ''Poe and His Times: The Artist and His Milieu''. Baltimore: The Edgar Allan Poe Society. {{ISBN|978-0-9616449-2-5}}.</ref><ref>Ann Woodlief, [http://www.vcu.edu/engweb/eng372/intro.htm «American Romanticism (or the American Renaissance): Introduction»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022053447/http://www.vcu.edu/engweb/eng372/intro.htm |date=22 кастрычніка 2012 }}</ref> == Віктарыянская літаратура (1837—1901) == === «Пісьменнікі-мудрацы» === [[Файл:Thomas Carlyle 1867.jpg|thumb|[[Томас Карлайл]], фота Джуліі Маргарэт Кэмеран, 1867]] У гэтыя гады «пісьменства мудрацоў» ({{lang-en|sage writing}}) развілося як новы літаратурны жанр, у якім аўтар імкнуўся «выказаць уяўленні пра свет, становішча чалавека ў ім і тое, як ён павінен жыць».<ref>{{Cite book |last=Holloway |first=John |title=The Victorian Sage: Studies in Argument |publisher=Macmillan & Co Ltd. |year=1913 |location=London |pages=1}}</ref> Джон Холаўэй вызначыў [[Бенджамін Дызраэлі|Бенджаміна Дызраэлі]], [[Джордж Эліят]], [[Джон Генры Ньюман|Джона Генры Ньюмана]] і [[Томас Хардзі|Томаса Хардзі]] як пісьменнікаў гэтага тыпу. Першым сярод іх быў [[Томас Карлайл]], шатландскі эсэіст, гісторык і філосаф, які стаў «несумнеўным кіраўніком англійскай літаратуры» ў XIX стагоддзі.<ref>Emerson, Ralph Waldo (1881). [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.32106009632289&view=1up&seq=106&skin=2021 «The Literary Work of Thomas Carlyle»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308023349/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.32106009632289&view=1up&seq=106&skin=2021 |date=8 сакавіка 2022 }}. ''Scribner’s Monthly''. No. 22. p. 92. <q>Mr. Carlyle… has yet for many years been accepted by competent critics of all shades of opinion as the undoubted head of English letters.</q></ref><ref>Stephen, Leslie, ed. (1887). ''[[wikisource:Page:Dictionary of National Biography volume 09.djvu/130|Dictionary of National Biography]]''. Vol. 9. London: Smith, Elder & Co. p. 124. <q>Carlyle during these years had become the acknowledged head of English literature.</q></ref> Вядомы як «мудрэц з [[Кенсінгтан і Чэлсі|Чэлсі]]», вельмі пладавіты аўтар крытыкаваў [[Прамысловая рэвалюцыя|Прамысловую рэвалюцыю]],<ref>Carlyle, Thomas (1843). ''Past and Present''. The Works of Thomas Carlyle in Thirty Volumes. Vol. 10. New York: Charles Scribner’s Sons (published 1903).</ref> палітычную эканомію<ref>Carlyle, Thomas (1904). ''Critical and Miscellaneous Essays: Volume IV''. The Works of Thomas Carlyle in Thirty Volumes. Vol. 29. New York: Charles Scribner’s Sons.</ref> і прапаведаваў культ герояў<ref>Carlyle, Thomas (1841). ''On Heroes, Hero-Worship and the Heroic in History''. The Works of Thomas Carlyle in Thirty Volumes. Vol. 5. New York: Charles Scribner’s Sons (published 1903).</ref> у серыі твораў, унікальны стыль якіх называюць словам ''Carlylese''.<ref>«Carlylese.» ''Merriam-Webster.com Dictionary'', Merriam-Webster, https://www.merriam-webster.com/dictionary/Carlylese .</ref> Яго ўплыў на віктарыянскую літаратуру быў амаль усёабдымным; у 1855 годзе Джордж Эліят пісала, што «наўрад ці знойдзецца выбітны або актыўны розум гэтага пакалення, на які б не аказалі ўплыву творы Карлайла», так што калі б усе яго кнігі «былі спалены як найвялікшае [[Саці (звычай)|саці]] на яго пахавальным вогнішчы, гэта было б усё роўна што ссекчы дуб пасля таго, як з яго жалудоў узышоў малады лес».<ref>George Eliot, «Thomas Carlyle», ''George Eliot Archive'', accessed 12 сакавіка 2022, https://georgeeliotarchive.org/items/show/96.</ref> Англа-шатландскі мастацтвазнавец і філосаф [[Джон Рэскін]], які таксама пісаў у падобным ключы, лічыў Карлайла сваім настаўнікам.<ref>Ruskin, John (1905). Cook, E. T.; Wedderburn, Alexander (eds.). ''[https://www.lancaster.ac.uk/media/lancaster-university/content-assets/documents/ruskin/17Untothislast.pdf Unto This Last. Munera Pulveris. Time and Tide. With Other Writings on Political Economy 1860—1873] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129045417/https://www.lancaster.ac.uk/media/lancaster-university/content-assets/documents/ruskin/17Untothislast.pdf |date=29 лістапада 2021 }}.'' The Works of John Ruskin. Vol. XVII. London: George Allen, 156, Charing Cross Road. New York: Longmans, Green, and Co. p. xxxix.</ref> У пачатку сваёй дзейнасці ён займаўся эстэтыкай, падтрымліваў {{нп5|Уільям Цёрнер|Цёрнера|be-tarask|Ўільям Тэрнэр}} і [[прэрафаэліты|братэрства прэрафаэлітаў]].<ref>Ruskin, John (1903—1905). Cook, E. T.; Wedderburn, Alexander (eds.). ''[https://www.lancaster.ac.uk/media/lancaster-university/content-assets/documents/ruskin/3-7ModernPainters.pdf Modern Painters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315155924/https://www.lancaster.ac.uk/media/lancaster-university/content-assets/documents/ruskin/3-7ModernPainters.pdf |date=15 сакавіка 2022 }}''. The Works of John Ruskin. Vols. III—VII. London: George Allen, 156, Charing Cross Road. New York: Longmans, Green, and Co.</ref> Пазней ён звярнуўся да этыкі, выкладаючы свае ідэі па адукацыйнай рэформе і палітычнай эканоміі, якія пазней аказалі вялікі ўплыў на практыку ў Англіі і ва ўсім свеце.<ref>{{Cite book |title=John Ruskin and Nineteenth-Century Education |publisher=Anthem |year=2018 |isbn=9781783088058 |editor-last=Purton |editor-first=Valerie |series=Anthem Nineteenth-Century Series}}</ref><ref>{{Cite book |last=Henderson |first=William |title=John Ruskin's Political Economy |publisher=Routledge |year=2014 |isbn=9780415757683}}</ref> «Пісьменнікам-мудрацом» таксама лічыцца {{нп5|Мэцью Арнальд||en|Matthew Arnold}}, англійскі паэт і крытык, вядомы сваёй крытыкай {{нп5|філістарства||en|Philistinism}}. === Віктарыянскі раман === {{Гл. таксама|Раман}} Менавіта ў [[віктарыянская эпоха|віктарыянскую эпоху]] (1837—1901) раман стаў вядучым [[літаратурны жанр|літаратурным жанрам]] на англійскай мове.<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'' (1990), p. 93.</ref> У гэтым росце папулярнасці важную ролю адыгралі жанчыны — і ў якасці аўтараў, і ў якасці чытачоў,<ref>''Bloomsbury Guide to English Literature'', p. 95.</ref> а штомесячная публікацыя мастацкіх кніг па частках таксама спрыяла гэтаму ўсплёску папулярнасці і далейшым узрушэнням пасля {{нп5|Выбарчая рэформа (1832)|выбарчай рэформы 1832 года|en|Reform Act 1832}}.<ref>''Bloomsbury Guide'', p. 101.</ref> Гэта шмат у чым было рэакцыяй на хуткую [[індустрыялізацыя|індустрыялізацыю]] і звязаныя з ёй сацыяльныя, палітычныя і эканамічныя праблемы; праз літаратуру каментаваліся злоўжыванні ўрада і прамыслоўцаў, а таксама пакуты беднякоў, якія не атрымлівалі выгады ад эканамічнага росквіту Англіі.<ref>James, Louis (2006)</ref> Сярод важных прыкладаў тагачаснага рамана — «Сібіла, або Дзве нацыі» (1845) [[Бенджамін Дызраэлі|Бенджаміна Дызраэлі]] і «Элтан Лок» (1849) {{нп5|Чарлз Кінгслі|Чарлза Кінгслі|en|Charles Kingsley}}.[[Файл:Charles Dickens 3.jpg|right|thumb|[[Чарлз Дзікенс]]]] [[Чарлз Дзікенс]] з’явіўся на літаратурнай сцэне ў канцы 1830-х гадоў і неўзабаве стаў, мабыць, самым вядомым раманістам у гісторыі англійскай літаратуры. Дзікенс жорстка высмейваў розныя з’явы сучаснага яму грамадства, у тым ліку {{нп5|працоўны дом||en|Workhouse}} у «{{нп5|Прыгоды Олівера Твіста|Прыгодах Олівера Твіста|en|Oliver Twist}}» і недахопы прававой сістэмы ў «{{нп5|Халодны дом|Халодным доме|en|Bleak House}}».<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', (7th edition) vol. 2, p. 1335.</ref> З Дзікенсам спачатку канкурыраваў [[Уільям Мейкпіс Тэкерэй]], які ў віктарыянскі перыяд лічыўся другім пісьменнікам пасля яго, але цяпер ён вядомы амаль выключна сваёй кнігай «{{нп5|Кірмаш пыхлівасці||be-tarask|Кірмаш пыхлівасьці}}» (1847). Сёстры Бронтэ, Эмілі, Шарлота і Эн, сталі вядомыя як раманісткі ў 1840-х і 1850-х гадах.<ref>Lucasta Miller, ''The Bronte Myth''. (New York: Anchor, 2005), pp. 12-13</ref> «{{нп5|Джэйн Эйр||en|Jane Eyre}}» (1847), самы вядомы твор [[Шарлота Бронтэ|Шарлоты Бронтэ]], быў першым з раманаў сясцёр, які дасягнуў поспеху. [[Эмілі Бронтэ]] напісала раман «[[Навальнічны перавал]]», і, паводле Джульет Гардзінер, «яркі сексуальны запал і сіла яго мовы і вобразнасці ўразілі, збянтэжылі і жахнулі рэцэнзентаў»,<ref>Juliet Gardiner, ''The History today who’s who in British history'' (2000), p. 109</ref> схіліўшы віктарыянскую публіку і многіх рэцэнзентаў-сучаснікаў да думкі, што ён быў напісаны мужчынам.<ref>Carter, McRae, ''The Routledge History of Literature in English: Britain and Ireland'' (2001), p. 240</ref> «{{нп5|Жыхарка Уайлдфел-Хола||en|The Tenant of Wildfell Hall}}» (1848) [[Эн Бронтэ]] цяпер лічыцца адным з першых [[фемінізм|фемінісцкіх]] раманаў.<ref name="intro">{{cite book|last=Davies|first=Stevie|title=The Tenant of Wildfell Hall|chapter=Introduction and Notes|year=1996|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-043474-3|url=https://archive.org/details/tenantofwildfell00bron}}</ref> [[Элізабет Гаскел]] таксама была паспяховай пісьменніцай, і яе раман «{{нп5|Поўнач і Поўдзень (раман)|Поўнач і Поўдзень|en|North and South (1855 novel)}}» параўноўвае лад жыцця ў прамысловым рэгіёне на поўначы Англіі з больш багатым поўднем.<ref>Abrams, M.H., et al. (Eds.) «Elizabeth Gaskell, 1810—1865». ''The Norton Anthology of English Literature, The Major Authors: The Romantic Period through the Twentieth Century'', 7th ed., Vol. B. New York & London: W.W. Norton & Company, 2001.</ref> {{нп5|Энтані Тролап||en|Anthony Trollope}} быў адным з самых паспяховых, пладавітых і паважаных англійскіх раманістаў віктарыянскай эпохі. Раманы Тролапа адлюстроўваюць жыццё землеўладальніцкіх і прафесійных класаў ранняй віктарыянскай Англіі.<ref>''The Oxford Companion to English Literature'' (1996), p. 1013.</ref> [[Джордж Эліят]], псеўданім Мэры Эн Эванс, была буйной раманісткай сярэдзіны віктарыянскага перыяду. Яе творы, асабліва «{{нп5|Мідлмарч||en|Middlemarch}}» (1871—1872), з’яўляюцца важнымі прыкладамі [[Рэалізм (літаратура)|літаратурнага рэалізму]] і захапляюць спалучэннем высокай віктарыянскай літаратурнай дэтальнасці з інтэлектуальнай шырынёй, якая выводзіць іх за вузкія геаграфічныя рамкі, часта адлюстраваныя ў іх.<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'' (1990), p. 490.</ref> [[Джордж Мерэдзіт]] найбольш вядомы сваімі раманамі «[[:en:The Ordeal of Richard Feverel|Выпрабаванне Рычарда Феверэла]]{{ref-en}}» (1859) і «Эгаіст» (1879). Яго рэпутацыя была вельмі высокай яшчэ на пачатку XX стагоддзя, але потым сур’ёзна знізілася.<ref name="English Literature 1996 pp.650-1">''The Oxford Companion to English Literature'' (1996), pp. 650-51.</ref> Цікавасць да сельскіх праблем і зменлівай сацыяльнай і эканамічнай сітуацыі ў вёсцы бачная ў раманах [[Томас Хардзі|Томаса Хардзі]] (1840—1928), у тым ліку «{{нп5|Мэр Кэстэрбрыджа||en|The Mayor of Casterbridge}}» (1886) і «{{нп5|Тэс з роду д’Эрбервіляў||en|Tess of the d'Urbervilles}}» (1891). Хардзі — віктарыянскі рэаліст у традыцыі [[Джордж Эліят]],<ref>Dennis Taylor, «Hardy and Wordsworth». Victorian Poetry, vol.24, no.4, Winter, 1986.</ref> і, як і Чарлз Дзікенс, ён таксама вельмі крытычна ставіўся да многага ў віктарыянскім грамадстве. Яшчэ адзін значны раманіст канца XIX стагоддзя — [[Джордж Гісінг]] (1857—1903), які апублікаваў 23 раманы паміж 1880 і 1903 гадамі. Яго найбольш вядомы раман — «Нью-Граб-стрыт» (1891). Хоць «{{нп5|Кароль Залатой ракі||en|The King of the Golden River}}» [[Джон Рэскін|Джона Рэскіна]] быў напісаны яшчэ ў 1841 годзе, гісторыю сучаснага жанру [[фэнтэзі]] звычайна адлічваюць ад {{нп5|Джордж Макдональд|Джорджа Макдональда|en|George MacDonald}}, уплывовага аўтара «{{нп5|Прынцэса і гоблін|Прынцэсы і гобліна|en|The Princess and the Goblin}}» і «{{нп5|Фантастэс|Фантастэса|en|Phantastes}}» (1858).<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/profiles/N8DKT5rH8rhHmygmpwqSl7/george-macdonald |title=George MacDonald, BBC |access-date=12 сакавіка 2022 |archive-date=12 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312201910/https://www.bbc.co.uk/programmes/profiles/N8DKT5rH8rhHmygmpwqSl7/george-macdonald |url-status=live }}</ref> [[Уільям Морыс]] напісаў серыю {{нп5|Рыцарскі раман|рамансаў|en|Chivalric romance}} у 1880-х і 1890-х гадах, яны лічацца першымі творамі {{нп5|высокае фэнтэзі|высокага фэнтэзі|en|High fantasy}}.<ref name="dg">{{cite book | last=Dozois | first=Gardner | title=Modern Classics of Fantasy | chapter=Preface | location=New York | publisher=St. Martin's Press | year=1997 | pages=[https://archive.org/details/modernclassicsof00dozo/page/ xvi–xvii] | isbn=031215173X }}</ref><!-- https://books.google.com/books?id=3r6FBAAAQBAJ&pg=PT15 --> [[Файл:Kiplingcropped.jpg|left|upright|thumb|[[Рэдзьярд Кіплінг]]]] [[Эпісталярная літаратура|Эпісталярны]] раман {{нп5|Уілкі Колінз|Уілкі Колінза|en|Wilkie Collins}} «{{нп5|Месяцавы камень (раман)|Месяцавы камень|en|The Moonstone}}» (1868) звычайна лічыцца першым [[дэтэктыў]]ным раманам на англійскай мове.<ref>David, Deirdre [https://books.google.com/books?id=VXQXzUbCSygC&pg=PA179 ''The Cambridge Companion to the Victorian Novel''] p. 179. Cambridge University Press, 2001.</ref> Важны шатландскі пісьменнік канца XIX стагоддзя — [[Роберт Льюіс Стывенсан]], аўтар «[[Дзіўная гісторыя доктара Джэкіла і містара Хайда|Дзіўнай гісторыі доктара Джэкіла і містара Хайда]]» (1886) і гістарычнага рамана «{{нп5|Выкрадзены (раман)|Выкрадзены|en|Kidnapped (novel)}}» (1886). [[Рэдзьярд Кіплінг]] быў вельмі рознабаковым пісьменнікам, аўтарам раманаў, апавяданняў і вершаў, які набыў папулярнасць у канцы XIX стагоддзя сваімі апавяданнямі і вершамі пра жыццё ў Брытанскай Індыі, апублікаванымі ў шэрагу зборнікаў, такіх як «{{нп5|Простыя казкі з пагоркаў||en|Plain Tales from the Hills}}», «{{нп5|Рыкша-прывід і іншыя апавяданні||en|The Phantom 'Rickshaw and Other Tales}}», «{{нп5|Трое салдат||en|Soldiers Three}}» і «{{нп5|Казарменныя балады||en|Barrack-Room Ballads}}». Літаратурная дзейнасць [[Герберт Уэлс|Г. Д. Уэлса]] пачалася ў 1890-х гадах з [[навуковая фантастыка|навукова-фантастычных]] раманаў, такіх як «[[Машына часу]]» (1895) і «{{нп5|Вайна сусветаў||en|The War of the Worlds}}» (1898), дзе апісваецца ўварванне [[Жыццё на Марсе|марсіян]] на Зямлю ў позневіктарыянскай Англіі. Уэлс лічыцца, разам з французам [[Жуль Верн|Жулем Вернам]], буйной фігурай у развіцці жанру навуковай фантастыкі. Ён таксама пісаў рэалістычную мастацкую літаратуру пра ніжэйшы сярэдні клас у такіх раманах, як «Кіпс» (1905). ==== Амерыканскі раман (ад рамантызму да рэалізму) ==== {{Галоўны артыкул|Амерыканская літаратура}} (Гл. таксама абмеркаванне амерыканскай літаратуры ў раздзеле «Рамантызм» вышэй.) Да сярэдзіны XIX стагоддзя лідарства літаратуры з Брытанскіх астравоў пачалі аспрэчваць пісьменнікі з былых амерыканскіх калоній. На амерыканскіх пісьменнікаў у гэты час асабліва моцна ўплываў [[рамантызм]], які спарадзіў {{нп5|трансцэндэнталізм||en|Transcendentalism}} Новай Англіі. Пераломным момантам, калі трансцэндэнталізм стаў буйным культурным рухам, звычайна лічыцца публікацыя эсэ [[Ральф Уолда Эмерсан|Ральфа Уолда Эмерсана]] «{{нп5|Прырода (Эмерсан)|Прырода|en|Nature (essay)}}» (1836).<ref name="George L 1997 p 613"/><ref>«Romanticism, American», in ''The Oxford Dictionary of American Art and Artists'' ed by Ann Lee Morgan (Oxford University Press, 2007) [http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t238.e1140 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200728132702/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195373219.001.0001/acref-9780195373219 |date=28 ліпеня 2020 }}</ref> [[Томас Карлайл]] аказаў моцны ўплыў на Эмерсана, трансцэндэнталізм<ref>Gravett, Sharon L. (1995). «Carlyle’s Demanding Companion: Henry David Thoreau». ''Carlyle Studies Annual''. '''15''': 21-31. JSTOR: 44946086.</ref> і амерыканскіх пісьменнікаў у цэлым, асабліва яго раман «{{нп5|Sartor Resartus||en|Sartor Resartus}}», уплыў якога на амерыканскую літаратуру, па словах аднаго даследчыка, «такі велізарны, такі ўсёабдымны, што яго цяжка пераацаніць».<ref>{{Cite book |last=Carlyle |first=Thomas |title=Sartor Resartus: The Life and Opinions of Herr Teufelsdröckh in Three Books |publisher=University of California Press |year=2003 |editor-last=Tarr |editor-first=Rodger L. |pages=xxxiii}}</ref> [[Файл:Nathaniel Hawthorne - NARA - 530280cr.jpg|upright|thumb|left|[[Натаніэль Готарн]]]] Рамантычны амерыканскі раман цалкам развіўся з «{{нп5|Пунсовая літара|Пунсовай літары|en|The Scarlet Letter}}» (1850) [[Натаніэль Готарн|Натаніэля Готарна]], драматычнай гісторыі жанчыны, выгнанай са сваёй супольнасці за ўчыненне пералюбства. Творчасць Готарна аказала глыбокі ўплыў на яго сябра [[Герман Мелвіл|Германа Мелвіла]]. У «[[Мобі Дзік]]у» (1851) прыгодніцкае кітабойнае падарожжа становіцца сродкам для даследавання такіх тэм, як апантанасць, прырода зла і барацьба чалавека са стыхіямі. Аднак да 1880-х гадоў псіхалагічны і [[сацыяльны рэалізм]] канкурыравалі ў жанры рамана з рамантызмам. Амерыканская рэалістычная мастацкая літаратура пачынаецца ў 1870-х гадах з твораў [[Марк Твэн|Марка Твэна]], {{нп5|Уільям Дын Хоўэлс|Уільяма Дына Хоўэлса|en|William Dean Howells}} і [[Генры Джэймс]]а. Марк Твэн (псеўданім Сэмюэля Лэнгхарна Клеменса) быў першым буйным амерыканскім пісьменнікам, які нарадзіўся далёка ад Усходняга ўзбярэжжа — у памежным штаце [[Місуры (штат)|Місуры]]. Яго рэгіянальныя шэдэўры — раманы «[[Прыгоды Тома Соера]]» (1876) і «{{нп5|Прыгоды Гекльберы Фіна||en|Adventures of Huckleberry Finn}}» (1884). Стыль Твэна змяніў прынятую дагэтуль манеру амерыканцаў пісаць на сваёй мове. Яго персанажы размаўляюць як жывыя людзі, і ў іх маўленні выразна па-амерыканску гучаць мясцовыя дыялекты, новаствораныя словы і рэгіянальныя акцэнты. [[Генры Джэймс]] быў буйным амерыканскім раманістам канца XIX і пачатку XX стагоддзяў. Нарадзіўшыся ў Нью-Ёрку, большую частку свайго дарослага жыцця ён правёў у Англіі. Многія з яго раманаў засяроджаны на амерыканцах, якія жывуць у Еўропе або падарожнічаюць па ёй. Джэймс досыць прама піша пра дылему Старога і Новага свету. Сярод яго твораў — «{{нп5|Жаночы партрэт||en|The Portrait of a Lady}}» (1881), «{{нп5|Бостанцы||en|The Bostonians}}» (1886), «{{нп5|Прынцэса Казамасіма||en|The Princess Casamassima}}» (1886).<ref>«Henry James.» ''Encyclopedia of World Biography'', Gale, 1998. ''Biography in Context'', Accessed 4 кастрычніка 2017.</ref> ==== Жанравая літаратура ==== [[Файл:PortraitOfACD.JPG|upright|thumb|Сэр [[Артур Конан Дойл]] напісаў 56 апавяданняў і чатыры раманы з удзелам [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]]]] Галоўным аўтарам {{нп5|Гісторыя з прывідамі|гісторый з прывідамі|en|Ghost story}} у XIX стагоддзі быў [[Шэрыдан Ле Фаню]]. Сярод яго твораў — змрочны таямнічы раман «{{нп5|Дзядзька Сайлас||en|Uncle Silas}}» (1865) і гатычная навела «{{нп5|Карміла||en|Carmilla}}» (1872), дзе распавядаецца гісторыя маладой жанчыны, на якую звярнула ўвагу жанчына-вампір. Жахлівая гісторыя [[Брэм Стокер|Брэма Стокера]] «[[Дракула]]» (1897) належыць да шэрагу [[літаратурны жанр|літаратурных жанраў]], такіх як {{нп5|літаратура пра вампіраў||en|Vampire literature}}, [[літаратура жахаў]], [[гатычны раман]] і {{нп5|літаратура ўварвання||en|Invasion literature}}.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=VomtVOkkPDwC&q=Dracula+bram+stoker+vlad+the+impaler&pg=PA182|title=Bram Stoker and Russophobia: Evidence of the British Fear of Russia in Dracula and The Lady of the Shroud|first=Jimmie E. Jr.|last=Cain|date=4 красавіка 2006|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-2407-8}}</ref> [[Шэрлак Холмс]] [[Артур Конан Дойл|Артура Конана Дойла]] — бліскучы лонданскі «кансультант-дэтэктыў», вядомы сваім інтэлектуальным майстэрствам. Паміж 1887 і 1927 гадамі Конан Дойл апублікаваў чатыры раманы і 56 [[апавяданне|апавяданняў]] з удзелам Холмса. Усе гісторыі пра Холмса, акрамя чатырох, расказаны яго сябрам, памочнікам і біёграфам [[Доктар Уотсан|доктарам Уотсанам]]. Літаратурны жанр «{{нп5|Згублены свет (жанр)|згублены свет|en|Lost world}}» узнік пад уплывам рэальных гісторый археалагічных знаходак імперскіх авантурыстаў. {{нп5|Генры Райдэр Хагард||en|H. Rider Haggard}} стварыў адзін з самых ранніх яго прыкладаў, «{{нп5|Капальні цара Саламона||en|King Solomon's Mines}}», у 1885 годзе. Тагачасная еўрапейская палітыка і дыпламатычныя манеўры натхнілі {{нп5|Энтані Хоўп|Энтані Хоўпа|en|Anthony Hope}} на {{нп5|Рурытанскі раман|рурытанскі прыгодніцкі раман|en|Ruritanian romance}} «{{нп5|Вязень Зенды||en|The Prisoner of Zenda}}» (1894). ==== Дзіцячая літаратура ==== [[Дзіцячая літаратура]] развілася як асобны жанр. Некаторыя творы сталі міжнародна вядомымі, напрыклад, творы [[Льюіс Кэрал|Льюіса Кэрала]], «[[Алісіны прыгоды ў дзівоснай краіне]]» (1865) і яго працяг «[[Аліса ў Залюстроўі|Скрозь люстэрка, і што ўбачыла там Аліса]]». «[[Востраў скарбаў]]» (1883) [[Роберт Льюіс Стывенсан|Роберта Льюіса Стывенсана]] — класічная [[пірацтва|пірацкая]] прыгода. [[Рэдзьярд Кіплінг]] пісаў апавяданні для дзяцей, натхнёныя яго дзяцінствам у Індыі і іншымі тэмамі, у тым ліку такія класічныя творы, як «{{нп5|Кніга джунгляў||en|The Jungle Book}}», «{{нп5|Другая кніга джунгляў||en|The Second Jungle Book}}», «{{нп5|Кім (раман)|Кім|en|Kim (novel)}}» і «{{нп5|Адважныя капітаны||en|Captains Courageous}}». У канцы віктарыянскай эпохі і на пачатку эдвардыянскай эпохі пісьменніца і ілюстратарка [[Беатрыкс Потэр]] стала вядомай сваімі дзіцячымі кнігамі з персанажамі-жывёламі. У 1902 годзе, ва ўзросце за трыццаць, Потэр апублікавала вельмі паспяховую дзіцячую кнігу «{{нп5|Казка пра трусіка Пітэра||en|The Tale of Peter Rabbit}}». Агулам яна выдала 23 дзіцячыя кнігі і стала багатай жанчынай. === Віктарыянская паэзія === [[Файл:Alfred Tennyson, 1st Baron Tennyson by George Frederic Watts.jpg|upright|left|thumb|{{нп5|Альфрэд Тэнісан||be-tarask|Альфрэд Тэнісан}}, каля 1863]] Вядучымі паэтамі ў віктарыянскі перыяд былі {{нп5|Альфрэд Тэнісан|лорд Тэнісан|be-tarask|Альфрэд Тэнісан}}, {{нп5|Роберт Браўнінг||be-tarask|Робэрт Браўнінг}}, [[Элізабет Барэт Браўнінг]] і {{нп5|Мэцью Арнальд||en|Matthew Arnold}}. Паэзія гэтага перыяду знаходзілася пад моцным уплывам [[рамантызм|рамантыкаў]], але таксама ішла сваімі ўласнымі шляхамі.<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', 7th ed, vol. 2. (New York: Norton, 2000), p. 1060.</ref> Асабліва прыкметным было развіццё {{нп5|драматычны маналог|драматычнага маналогу|en|Dramatic monologue}}, формы, ужыванай многімі паэтамі гэтага перыяду, але даведзенай да дасканаласці Робертам Браўнінгам. Літаратурная крытыка XX стагоддзя паступова стала звяртаць увагу на сувязі паміж віктарыянскай паэзіяй і мадэрнізмам.<ref>Carol T. Christ, ''Victorian and Modern Poetics''. (Chicago: University of Chicago Press, 1986); «Robert Browning», ''The Bloomsbury Guide to English Literature''. (New York: Prentice-Hall, 1990), p. 373.</ref> Тэнісан быў {{нп5|Паэт-лаўрэат|паэтам-лаўрэатам|en|Poet laureate}} Злучанага Каралеўства на працягу большай часткі праўлення [[Вікторыя (каралева Вялікабрытаніі)|каралевы Вікторыі]]. [[Томас Стэрнз Эліят|Т. С. Эліят]] апісваў яго як «найвялікшага майстра метрыкі, а таксама меланхоліі», які меў «найлепшы слых сярод усіх англійскіх паэтаў пасля Мільтана».<ref>'' The Oxford Companion to English Literature'', p. 981.</ref> Рэпутацыя {{нп5|Мэцью Арнальд|Мэцью Арнальда|en|Matthew Arnold}} як паэта «на працягу апошніх некалькіх дзесяцігоддзяў […] рэзка ўпала».<ref>{{Citation | url = http://www.victorianweb.org/authors/arnold/ | title = The Literary Canon | first = George P | last = Landow | publisher = Victorian Web | access-date = 3 мая 2013 | archive-date = 19 лютага 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150219021911/http://www.victorianweb.org/authors/arnold/ | url-status = live }}.</ref> [[Дантэ Габрыэль Расеці]] быў паэтам, ілюстратарам, мастаком і перакладчыкам. Ён заснаваў [[прэрафаэліты|братэрства прэрафаэлітаў]] у 1848 годзе разам з [[Уільям Холман Хант|Уільямам Холманам Хантам]] і [[Джон Эверэт Міле|Джонам Эверэтам Міле]].{{sfn|Ward|Waller|Trent|Erskine|1907–21}}{{удакладніць}} Мастацтва Расеці характарызавалася сваёй пачуццёвасцю і адраджэннем сярэднявечнай эстэтыкі.<ref>''A handbook to Literature'', ed William Harmon & C. Hugh Holman (Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall, 1996), 407.</ref> {{нп5|Артур Х'ю Клаф||en|Arthur Hugh Clough}} і [[Джордж Мерэдзіт]] — два іншыя важныя другарадныя паэты гэтай эпохі.<ref name="English Literature 1996 pp.650-1"/><ref name="victorianweb.org">{{Citation | url = http://www.victorianweb.org/authors/clough/bio.html | title = Arthur Hugh Clough – A Brief Biography | first = Glenn | last = Everett | publisher = Victorian Web | access-date = 16 верасня 2012 | archive-date = 17 лістапада 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121117040446/http://victorianweb.org/authors/clough/bio.html | url-status = live }}.</ref> Да канца XIX стагоддзя англійскія паэты пачалі цікавіцца французскім [[сімвалізм]]ам, і віктарыянская паэзія ўвайшла ў дэкадэнцкую фазу ''{{нп5|Fin de siècle|fin-de-siècle|en|Fin de siècle}}''.<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', 7th edition, vol.2, ed. M.H. Abrams, p. 1741.</ref> У 1890-х гадах з’явіліся дзве групы паэтаў: паэты «{{нп5|Жоўтая кніга (часопіс)|Жоўтай кнігі|en|The Yellow Book}}», якія прытрымліваліся прынцыпаў {{нп5|Эстэтызм|эстэтызму|en|Aestheticism}}, у тым ліку [[Алджэрнан Чарлз Суінберн]], [[Оскар Уайльд]] і {{нп5|Артур Сайманс||en|Arthur Symons}}, і «{{нп5|Клуб рыфмачоў||en|Rhymers' Club}}», у які ўваходзілі {{нп5|Эрнест Доўсан||en|Ernest Dowson}}, {{нп5|Лаянел Джонсан||en|Lionel Johnson}} і ірландзец [[Уільям Батлер Ейтс]]. Ейтс стаў важнай постаццю мадэрнізму ў XX стагоддзі.<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', 7th edition, vol. 2, p. 1740.</ref> Таксама ў 1896 годзе {{нп5|Альфрэд Эдвард Хаўсмен||en|A. E. Housman}} за свой кошт апублікаваў зборнік «[[:en:A Shropshire Lad|Шропшырскі хлопец]]{{ref-en}}».<ref>''The Norton Anthology of English Literature'', 7th edition, vol. 2, p. 2041.</ref> Сярод аўтараў камічных вершаў быў драматург, лібрэтыст, паэт і ілюстратар {{нп5|Уільям Швенк Гілберт|У. Ш. Гілберт|en|W. S. Gilbert}}, найбольш вядомы сваімі чатырнаццаццю [[камічная опера|камічнымі операмі]], створанымі ў супрацоўніцтве з кампазітарам сэрам [[Артур Саліван|Артурам Саліванам]], сярод якіх найбольш вядомыя «{{нп5|Пензанскія піраты||en|The Pirates of Penzance}}» і «{{нп5|Мікада (опера)|Мікада|en|The Mikado}}».<ref>Kenrick, John. [http://www.musicals101.com/gilbert3.htm ''G&S Story: Part III''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220601134145/http://www.musicals101.com/gilbert3.htm |date=1 чэрвеня 2022 }}, accessed 13 кастрычніка 2006; and Powell, Jim. [http://www.libertystory.net/LSARTSGILBERT.htm ''William S. Gilbert’s Wicked Wit for Liberty''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170129140225/http://www.libertystory.net/LSARTSGILBERT.htm |date=29 студзеня 2017 }} accessed 13 кастрычніка 2006.</ref> Раманіст [[Томас Хардзі]] пісаў паэзію на працягу ўсёй сваёй дзейнасці, але апублікаваў свой першы зборнік толькі ў 1898 годзе, таму яго, як правіла, разглядаюць як паэта XX стагоддзя. «Вершы» {{нп5|Джэрард Мэнлі Хопкінс|Джэрарда Мэнлі Хопкінса|en|Gerard Manley Hopkins}}, якога цяпер лічаць буйным паэтам, былі апублікаваныя пасмяротна Робертам Брыджэсам у 1918 годзе.<ref>{{Citation|publisher=U Toronto |url=http://rpo.library.utoronto.ca/poem/1051.html |title=Online text and basic information |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120212222859/http://rpo.library.utoronto.ca/poem/1051.html |archive-date=12 лютага 2012}}.</ref> ==== Амерыканская паэзія ==== У XIX стагоддзі Амерыка таксама дала буйных паэтаў, такіх як [[Эмілі Дзікінсан]] і [[Уолт Уітмен]]. Два найвялікшыя амерыканскія паэты XIX стагоддзя наўрад ці маглі б быць больш рознымі па тэмпераменце і стылі. Уітмен быў паэтычным наватарам. Яго галоўны твор — зборнік «{{нп5|Лісце травы||en|Leaves of Grass}}», у якім ён выкарыстоўвае свабодны верш і радкі нерэгулярнай даўжыні, каб адлюстраваць усёахопнасць амерыканскай дэмакратыі. [[Эмілі Дзікінсан]], наадварот, жыла адасобленым жыццём высакароднай незамужняй жанчыны ў маленькім гарадку [[Амхерст|Амхерст, Масачусетс]]. У межах сваёй фармальнай структуры яе паэзія дасціпная, вытанчана зробленая і псіхалагічна праніклівая. Яе творчасць была нетрадыцыйнай для свайго часу, і мала што было апублікавана пры яе жыцці. === Віктарыянская драма === [[Файл:Circa-1879-DOyly-Carte-HMS-Pinafore-from-Library-of-Congress2.jpg|upright=.6|thumb|Афіша оперы «{{нп5|Пінафор (опера)|Пінафор|en|H.M.S. Pinafore}}» Гілберта і Салівана]] Драматычнае мастацтва змянілася ў [[віктарыянская эпоха|віктарыянскую эпоху]]: на лонданскай сцэне ставіліся шматлікія [[фарс]]ы, {{нп5|Віктарыянскі бурлеск|музычны бурлеск|en|Victorian burlesque}}, {{нп5|экстраваганца||en|Extravaganza}} і [[камічная опера|камічныя оперы]], якія канкурыравалі з пастаноўкамі п’ес [[Уільям Шэкспір|Шэкспіра]] і сур’ёзнай драматургіяй такіх аўтараў, як {{нп5|Джэймс Планшэ||en|James Planché}} і {{нп5|Томас Уільям Робертсан||en|T. W. Robertson}}. У 1855 годзе антрэпрыза Германа Рыда пачала працэс павышэння ідэйна-мастацкага ўзроўню і рэпутацыі музычнага тэатра ў Брытаніі, што завяршылася знакамітай серыяй камічных опер {{нп5|Уільям Швенк Гілберт|Гілберта|en|W. S. Gilbert}} і [[Артур Саліван|Салівана]]; у 1890-х гадах традыцыю працягнулі першыя эдвардыянскія музычныя камедыі. Працягласць (колькасць паказаў) тэатральных пастановак у віктарыянскі перыяд хутка змянялася. Паляпшаўся транспарт, змяншаўся ўзровень галечы ў Лондане, а вулічнае асвятленне зрабіла начныя паездкі больш бяспечнымі, таму колькасць патэнцыйных наведвальнікаў тэатраў значна павялічылася, і саміх тэатраў станавілася больш. П’есы маглі ісці даўжэй і ўсё яшчэ прыцягваць гледачоў, што давала лепшы прыбытак і спрыяла паляпшэнню якасці пастановак. Першай п’есай, якую паказалі 500 разоў запар, была лонданская камедыя «Нашы хлопчыкі», пастаўленая ў 1875 годзе. Яе рэкорд у 1 362 паказы быў пабіты ў 1892 годзе камедыяй «{{нп5|Цётка Чарлі||en|Charley's Aunt}}».<ref>{{Cite web |url=http://www.stagebeauty.net/th-frames.html?http&&&www.stagebeauty.net/th-longr.html |title=Article on long-runs in the theatre before 1920 |access-date=16 верасня 2012 |archive-date=13 чэрвеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613222559/http://www.stagebeauty.net/th-frames.html?http&&&www.stagebeauty.net%2Fth-longr.html |url-status=live }}</ref> Некалькі [[камічная опера|камічных опер]] Гілберта і Салівана пераадолелі бар’ер у 500 паказаў, пачынаючы з «{{нп5|Пінафор (опера)|Пінафор|en|H.M.S. Pinafore}}» у 1878 годзе, а хіт Альфрэда Сельера і Б. Ч. Стэфенсана 1886 года, «[[:en:Dorothy (opera)|Дораці]]{{ref-en}}», ішоў 931 раз. Пасля У. Ш. Гілберта вядучым паэтам і драматургам позняга віктарыянскага перыяду стаў [[Оскар Уайльд]]. П’есы Уайльда, у прыватнасці, вылучаюцца сярод мноства цяпер забытых п’ес віктарыянскіх часоў і маюць значна больш блізкую сувязь з п’есамі драматургаў эдвардыянскай эпохі, такіх як ірландзец [[Джордж Бернард Шоу]], чыя дзейнасць пачалася ў 1890-я гады. Камічны шэдэўр Уайльда 1895 года, «[[Як важна быць сур’ёзным]]», трымае іранічнае люстэрка перад арыстакратыяй і дэманструе майстэрства досціпу і парадаксальнай мудрасці. == XX стагоддзе == <!-- {{Гл. таксама|{{нп5|Англійская літаратура XX стагоддзя||en|Twentieth-century English literature}}|Амерыканская літаратура|Шатландская літаратура|{{нп5|Ірландская літаратура||en|Irish literature}}|{{нп5|Валійская літаратура на англійскай мове||en|Welsh literature in English}}}} --> === Мадэрнізм: пачатак (каля 1901—1923) === [[Файл:Joseph Conrad author.jpg|thumb|upright|[[Джозеф Конрад]], 1919 або пазней]] Англійскі літаратурны мадэрнізм заявіў пра сябе ў пачатку XX стагоддзя, вырасшы з расчаравання ў каштоўнасцях [[віктарыянская эпоха|віктарыянскай эпохі]], такіх як пэўнасць, кансерватызм і вера ў ідэю аб’ектыўнай ісціны.<ref>M.H. Abrams, ''A Glossary of literary Terms'' (7th edition). (New York: Harcourt Brace), 1999), p. 167.</ref> На рух паўплывалі, сярод іншага, ідэі [[Чарлз Дарвін|Чарлза Дарвіна]], [[Эрнст Мах|Эрнста Маха]], [[Анры Бергсон]]а, [[Фрыдрых Ніцшэ|Фрыдрыха Ніцшэ]], [[Джэймс Джордж Фрэзер|Джэймса Дж. Фрэзера]], [[Карл Маркс|Карла Маркса]] («{{нп5|Капітал (Маркс)|Капітал|en|Das Kapital}}», 1867) і псіхааналітычныя тэорыі [[Зігмунд Фрэйд|Зігмунда Фрэйда]].<ref>M.H. Abrams, p. 167.</ref> Кантынентальныя мастацкія рухі [[імпрэсіянізм]]у, а пазней [[кубізм]]у, таксама аказалі ўплыў.<ref>M.H. Abrams, p. 168.</ref> Важнымі літаратурнымі папярэднікамі мадэрнізму былі [[Фёдар Дастаеўскі]], [[Уолт Уітмен]], [[Шарль Бадлер]], [[Арцюр Рэмбо]] і [[Аўгуст Стрындберг]].<ref>Marshall Berman, ''All that is Solid Melts into Air''. (Harmsworth: Penguin, 1988), p. 23.</ref> Галоўным брытанскім лірычным паэтам першых дзесяцігоддзяў XX стагоддзя быў [[Томас Хардзі]]. Хоць ён і не быў мадэрністам, Хардзі — важная пераходная фігура паміж віктарыянскай эпохай і XX стагоддзем. Буйны раманіст канца XIX стагоддзя, Хардзі дажыў да 1920-х гадоў, у гэты перыяд ён публікаваў толькі паэзію. Яшчэ адной значнай пераходнай фігурай паміж віктарыянцамі і мадэрністамі быў [[Генры Джэймс]], раманіст канца XIX стагоддзя, які ў XX стагоддзі працягваў публікаваць буйныя раманы, у тым ліку «Залатая чаша» (1904). Пісьменнік-мадэрніст польскага паходжання [[Джозеф Конрад]] апублікаваў свае першыя важныя творы «{{нп5|Сэрца цемры||en|Heart of Darkness}}» і «{{нп5|Лорд Джым||en|Lord Jim}}» у 1899—1900 гадах. Аднак вельмі арыгінальная паэзія віктарыянца {{нп5|Джэрард Мэнлі Хопкінс|Джэрарда Мэнлі Хопкінса|en|Gerard Manley Hopkins}} была апублікавана толькі ў 1918 годзе, праз доўгі час пасля яго смерці, тады як дзейнасць іншага буйнога паэта-мадэрніста, ірландца [[Уільям Батлер Ейтс|У. Б. Ейтса]], пачалася ў канцы віктарыянскай эпохі. Ейтс стаў адной з вядучых фігур англійскай літаратуры XX стагоддзя. Хоць [[мадэрнізм]]у наканавана было стаць важным літаратурным рухам у першыя дзесяцігоддзі новага стагоддзя, шмат якія з выдатных тагачасных пісьменнікаў, як і Томас Хардзі, не былі мадэрністамі. У першыя дзесяцігоддзі XX стагоддзя паэты-геаргіянцы, такія як [[Руперт Брук]] і {{нп5|Уолтэр дэ ла Мар||en|Walter de la Mare}}, захоўвалі кансерватыўны падыход да паэзіі, спалучаючы рамантызм, сентыментальнасць і геданізм. Іншы паэт-геаргіянец, {{нп5|Эдвард Томас (паэт)|Эдвард Томас|en|Edward Thomas (poet)}},{{Sfn | Drabble | 1996 | pp = 377, 988}} з’яўляецца адным з паэтаў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] разам з [[Уілфрэд Оўэн|Уілфрэдам Оўэнам]], Рупертам Брукам, {{нп5|Айзек Розенберг|Айзекам Розенбергам|en|Isaac Rosenberg}} і {{нп5|Зігфрыд Сасун|Зігфрыдам Сасунам|en|Siegfried Sassoon}}. Уплывовымі прадстаўнікамі брытанскай драматургіі ў гэты час былі ірландскія драматургі [[Джордж Бернард Шоу]], {{нп5|Джон Мілінгтан Сінг|Дж. М. Сінг|en|John Millington Synge}} і {{нп5|Шон О’Кейсі||en|Seán O'Casey}}. Дзейнасць Шоу пачалася ў апошняе дзесяцігоддзе XIX стагоддзя, а п’есы Сінга належаць да першага дзесяцігоддзя XX стагоддзя. Самая вядомая п’еса Сінга, «{{нп5|Смяльчак з Заходняга свету||en|The Playboy of the Western World}}», «выклікала абурэнне і бунты, калі была ўпершыню пастаўлена» ў Дубліне ў 1907 годзе.<ref>''The Oxford Companion to English Literature.'' (1996), p. 781.</ref> Джордж Бернард Шоу ператварыў эдвардыянскі тэатр у арэну для дэбатаў па важных палітычных і сацыяльных пытаннях.<ref>«English literature.» Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Web. 15 лістапада 2012. <https://www.britannica.com/EBchecked/topic/188217/English-literature {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502191451/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/188217/English-literature |date=2 мая 2015 }}>.</ref> Да ліку раманістаў, якія не лічацца мадэрністамі, адносяцца [[Герберт Уэлс]], [[Джон Галсуорсі]] ([[Нобелеўская прэмія па літаратуры]], 1932), аўтар «{{нп5|Сага аб Фарсайтах|Сагі аб Фарсайтах|en|The Forsyte Saga}}» (1906—1921), і {{нп5|Эдвард Морган Форстэр|Э. М. Форстэр|be-tarask|Эдўард Морган Форстэр}}, хоць у творчасці Форстэра даследчыкі часта бачаць «як мадэрнісцкія, так і віктарыянскія элементы».<ref>''The Bloomsbury Guide to English Literature'', ed. Marion Wynne Davies (New York: Prentice Hall, 1990), p. 118.</ref> Самы вядомы твор Форстэра, «Падарожжа ў Індыю» (1924), адлюстроўваў выклікі імперыялізму, а ў яго ранейшых раманах даследаваліся абмежаванні і крывадушнасць эдвардыянскага грамадства ў Англіі. [[Рэдзьярд Кіплінг]], які пачаў публікавацца ў XIX стагоддзі, заставаўся, мабыць, самым папулярным брытанскім пісьменнікам і ў першыя гады XX стагоддзя. Поруч з [[Уільям Батлер Ейтс|У. Б. Ейтсам]], іншай важнай постаццю ў паэзіі ранняга мадэрнізму быў паэт амерыканскага паходжання [[Томас Стэрнз Эліят|Т. С. Эліят]]. Эліят стаў брытанскім падданым у 1927 годзе, але нарадзіўся і атрымаў адукацыю ў ЗША. Яго самыя вядомыя творы: «{{нп5|Любоўная песня Дж. Альфрэда Пруфрака|Пруфрак|en|The Love Song of J. Alfred Prufrock}}» (1915), «{{нп5|Бясплодная зямля||en|The Waste Land}}» (1922) і «{{нп5|Чатыры квартэты||en|Four Quartets}}» (1935—1942). Сярод раманістаў пасля [[Джозеф Конрад|Джозефа Конрада]] важнымі прадстаўнікамі ранняга мадэрнізму былі {{нп5|Дораці Рычардсан||en|Dorothy Richardson}}, чый раман «Завостраны дах» (1915) з’яўляецца адным з самых ранніх прыкладаў тэхнікі [[паток свядомасці|патоку свядомасці]], і {{нп5|Дэвід Герберт Лоўрэнс|Д. Г. Лоўрэнс|en|D. H. Lawrence}}, які апублікаваў «{{нп5|Вясёлка (раман)|Вясёлку|en|The Rainbow}}» (1915, адразу канфіскавана паліцыяй) і «{{нп5|Закаханыя жанчыны|Закаханых жанчын|en|Women in Love}}» (1920).<ref>''The Oxford Companion to English Literature'', ed. Margaret Drabble, p. 562.</ref> Потым у 1922 годзе з’явіўся важны мадэрнісцкі раман ірландца [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Уліс (раман)|Уліс]]», які называюць «дэманстрацыяй і падсумаваннем усяго руху».<ref>Beebe, Maurice (Fall 1972). «Ulysses and the Age of Modernism». James Joyce Quarterly (University of Tulsa) 10 (1): p. 176.</ref> [[Файл:Revolutionary Joyce Better Contrast.jpg|upright|right|thumb|[[Джэймс Джойс]], 1918]] === Працяг мадэрнізму (1923—1939) === [[Файл:Virginia Woolf 1927.jpg|upright|left|thumb|[[Вірджынія Вульф]], 1927]] Сярод значных брытанскіх пісьменнікаў паміж [[Сусветныя войны|сусветнымі войнамі]] — шатландскі паэт {{нп5|Х’ю Макдыярмід||en|Hugh MacDiarmid}}, які пачаў публікавацца ў 1920-х гадах, і раманістка [[Вірджынія Вульф]], якая была ўплывовай [[фемінізм|феміністкай]] і праявіла сябе як буйная наватарка стылю, звязанага з тэхнікай [[паток свядомасці|патоку свядомасці]], у такіх раманах, як «{{нп5|Місіс Дэлаўэй||en|Mrs Dalloway}}» (1925) і «{{нп5|Да маяка||en|To the Lighthouse}}» (1927). [[Томас Стэрнз Эліят|Т. С. Эліят]] зрабіў спробу адрадзіць паэтычную драму ў творы «[[:en:Sweeney Agonistes|Суіні-аганіст]]{{ref-en}}» (1932), за якім рушылі ўслед іншыя п’есы, у тым ліку тры з іх пасля вайны. «{{нп5|У дужках||en|In Parenthesis}}», мадэрнісцкая эпічная паэма, заснаваная на досведзе аўтара {{нп5|Дэвід Джонс (паэт)|Дэвіда Джонса|en|David Jones (poet)}} ў Першай сусветнай вайне, была апублікавана ў 1937 годзе. Важнай інавацыяй 1930-х і 1940-х гадоў былі раманы пра рабочы клас, напісаныя пісьменнікамі з рабочага асяроддзя. Сярод іх шахцёр {{нп5|Джэк Джонс (раманіст)|Джэк Джонс|en|Jack Jones (novelist)}}, {{нп5|Джэймс Хэнлі||en|James Hanley (novelist)}}, чый бацька быў качагарам і які таксама хадзіў у мора ў маладосці, і шахцёры {{нп5|Льюіс Джонс (пісьменнік)|Льюіс Джонс|en|Lewis Jones (writer)}} з Паўднёвага [[Уэльс]]а і [[:en:Harold Heslop|Гаральд Хеслап]]{{ref-en}} з [[Дарэм (графства)|графства Дарэм]].<ref>Chris Gostick, «Extra Material on James Hanley’s ''Boy''», in the OneWorld Classics edition of ''Boy'' (2007), pp. 182-83.</ref> [[Олдас Хакслі]] апублікаваў сваю знакамітую [[антыўтопія|антыўтопію]] «{{нп5|Цудоўны новы свет||en|Brave New World}}» у 1932 годзе, тады ж выйшаў «[[:en:A Glastonbury Romance|Гластанберыйскі раманс]]{{ref-en}}» {{нп5|Джон Купер Поўіс|Джона Купера Поўіса|en|John Cowper Powys}}.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 660}} [[Сэмюэл Бекет]] апублікаваў свой першы буйны твор, раман «Мэрфі», у 1938 годзе. У тым жа годзе быў апублікаваны першы буйны раман [[Грэм Грын|Грэма Грына]] «{{нп5|Брайтанскі ледзянец (раман)|Брайтанскі ледзянец|en|Brighton Rock (novel)}}». Затым у 1939 годзе [[Джэймс Джойс]] апублікаваў «{{нп5|Памінкі па Фінегану||en|Finnegans Wake}}», дзе створана асаблівая мова для выяўлення свядомасці персанажа, які бачыць сон.{{Sfn | Davies | 1990 | p = 644}} Таксама ў 1939 годзе памёр Ейтс. Яшчэ адзін значны мадэрніст 1930-х гадоў — брытанскі паэт [[Уістан Х’ю Одэн|У. Х. Одэн]]. === Позні мадэрнізм і постмадэрнізм (1940—2000) === {{Гл. таксама|{{нп5|Позні мадэрнізм||en|Late modernism}}}} Хоць некаторыя лічаць, што мадэрнізм скончыўся каля 1939 года,<ref>{{Citation | first = Kevin JH | last = Dettmar | contribution = Modernism | editor-first = David Scott | editor-last = Kastan | title = The Oxford Encyclopedia of British Literature | publisher = Oxford University Press | year = 2005 | url = http://www.oxfordreference.com/ | access-date = 21 кастрычніка 2013 | archive-date = 2 чэрвеня 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130602205448/http://www.oxfordreference.com/ | url-status = live }}.</ref> у дачыненні да англійскай літаратуры пытанне «Калі (і ці ўвогуле) мадэрнізм завяршыўся і пачаўся [[постмадэрнізм]]» з’яўляецца амаль такім жа спрэчным, як і пытанне аб пераходзе ад віктарыянства да мадэрнізму.<ref>{{Citation | contribution = modernism | title = The Oxford Companion to English Literature | editor-first = Dinah | editor-last = Birch | series = Oxford Reference Online | publisher = Oxford University Press | url = http://www.oxfordreference.com/ | year = 2011 | access-date = 21 жніўня 2012 | archive-date = 2 чэрвеня 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130602205448/http://www.oxfordreference.com/ | url-status = live }}.</ref> Фактычна некаторыя мадэрністы жылі і публікаваліся яшчэ ў 1950-я і 1960-я гады, у тым ліку [[Томас Стэрнз Эліят|Т. С. Эліят]], {{нп5|Дораці Рычардсан||en|Dorothy Richardson}} і [[Эзра Паўнд]]. Больш за тое, {{нп5|Бэзіл Бантынг||en|Basil Bunting}}, які нарадзіўся ў 1901 годзе, мала публікаваўся да выхаду «[[:en:Briggflatts|Брыгфлэтс]]{{ref-en}}» у 1965 годзе, а [[Сэмюэл Бекет]], які нарадзіўся ў Ірландыі ў 1906 годзе, працягваў ствараць значныя творы да 1980-х гадоў, хоць некаторыя лічаць яго [[Постмадэрнізм|постмадэрністам]].<ref>''The Cambridge Companion to Irish Literature'', ed. John Wilson Foster. Cambridge: Cambridge University Press, 2006.</ref> Сярод брытанскіх пісьменнікаў 1940-х і 1950-х гадоў былі паэт [[Дылан Томас]] і празаік [[Грэм Грын]], творчасць якога ахоплівае перыяд з 1930-х да 1980-х гадоў. [[Іўлін Во]], [[Уістан Х’ю Одэн|У. Х. Одэн]] працягвалі публікавацца і ў 1960-я. {{нп5|Энтані Паўэл||en|Anthony Powell}} пачаў свой 12-томны цыкл «[[:en:A Dance to the Music of Time|Танец пад музыку часу]]{{ref-en}}» у 1951 годзе і працягваў пісаць і публікаваць яго да выхаду апошняга тома ў 1975 годзе. [[Постмадэрнізм|Постмадэрнісцкая]] літаратура з’яўляецца адначасова працягам эксперыментаў, распачатых пісьменнікамі мадэрнісцкага перыяду (у значнай ступені гэтыя эксперыменты абапіраюцца, напрыклад, на фрагментацыю, парадокс, ненадзейных апавядальнікаў і г.д.), і рэакцыяй на ідэі [[Асветніцтва]], уласцівыя мадэрнісцкай літаратуры. Цяжка вызначыць, што такое постмадэрнісцкая літаратура, як і постмадэрнізм у цэлым, і няма адзінага меркавання адносна дакладных характарыстык, маштабу і важнасці постмадэрнісцкай літаратуры. Сярод пісьменнікаў-постмадэрністаў — амерыканцы [[Генры Мілер]], [[Уільям С’юард Бероуз|Уільям С. Бероуз]], {{нп5|Джозеф Хелер||en|Joseph Heller}}, [[Курт Вонегут]], {{нп5|Уільям Гэдыс||en|William Gaddis}}, {{нп5|Хантэр С. Томпсан||be-tarask|Гантэр Томпсан}}, [[Трумэн Капотэ]] і [[Томас Пінчан]]. ==== Раман ==== {{Некалькі выяў | align = right | image1 = George Orwell press photo.jpg | width1 = 130 | alt1 = | caption1 = | image2 = Aldous Huxley psychical researcher.png | width2 = 130 | alt2 = | caption2 = | footer = [[Джордж Оруэл]] (злева) і [[Олдас Хакслі]] (справа). }} У 1947 годзе {{нп5|Малькальм Лаўры||en|Malcolm Lowry}} апублікаваў раман «{{нп5|Пад вулканам||en|Under the Volcano}}», а ў 1949 годзе выйшла сатыра [[Джордж Оруэл|Джорджа Оруэла]] на таталітарызм — «[[1984 (раман)|1984]]». Сярод іншых празаікаў, якія пісалі ў 1950-я гады і пазней, былі: {{нп5|Энтані Паўэл||en|Anthony Powell}}, чый дванаццацітомны цыкл раманаў «[[:en:A Dance to the Music of Time|Танец пад музыку часу]]{{ref-en}}» з’яўляецца камічным даследаваннем рухаў і манер, улады і пасіўнасці ў англійскім палітычным, культурным і ваенным жыцці сярэдзіны XX стагоддзя; лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі]] [[Уільям Голдынг]], чый [[Алегорыя|алегарычны]] раман «[[Валадар мух]]» (1954) даследуе, як створаная чалавекам культура церпіць крах, на прыкладзе групы брытанскіх школьнікаў, якія апынуліся на незаселенай выспе; [[Грэм Грын]], чые раманы «[[:en:The Heart of the Matter (novel)|Сутнасць справы]]{{ref-en}}» (1948) і «{{нп5|Канец рамана||en|The End of the Affair}}» (1951) выкарыстоўваюць каталіцтва для даследавання маральных дылем у чалавечых адносінах, працягваючы тэмы, якія развіваліся ў яго ранейшых раманах. Пісьменніца і філосаф [[Айрыс Мёрдак]] у другой палове XX стагоддзя пісала шматлікія раманы, праблематыка якіх датычыцца ў асноўным сексуальных адносін, маралі і ўлады падсвядомасці. Шатландская пісьменніца {{нп5|Мюрыел Спарк||en|Muriel Spark}} у сваіх раманах рассоўвала межы рэалізму. «{{нп5|Міс Джын Бродзі ў росквіце||en|The Prime of Miss Jean Brodie (novel)}}» (1961) часам ненадоўга пераносіць чытача ў далёкую будучыню, каб паказаць розныя лёсы, якія чакаюць яго персанажаў. [[Энтані Бёрджэс]] асабліва запомніўся сваім [[антыўтопія|раманам-антыўтопіяй]] «[[Механічны апельсін]]» (1962), дзеянне якога адбываецца ў не вельмі далёкай будучыні. У 1960-х і 1970-х гадах {{нп5|Пол Скот||en|Paul Scott (novelist)}} напісаў сваю манументальную серыю пра апошняе дзесяцігоддзе брытанскага панавання ў [[Індыя|Індыі]] — «[[:en:The Raj Quartet|Радж-квартэт]]{{ref-en}}» (1966—1975). Шатландыя ў канцы XX стагоддзя дала некалькі важных празаікаў, у тым ліку аўтара «{{нп5|Як позна гэта было, як позна||en|How Late it Was, How Late}}» {{нп5|Джэймс Келман|Джэймса Келмана|en|James Kelman}}, які, як і Сэмюэл Бекет, умеў ствараць гумар з самых змрочных сітуацый, і {{нп5|Аласдэр Грэй|Аласдэра Грэя|en|Alasdair Gray}}, чый «{{нп5|Ланарк: Жыццё ў чатырох кнігах||en|Lanark: A Life in Four Books}}» (1981) — гэта [[антыўтопія|фэнтэзі-антыўтопія]], дзеянне якой адбываецца ў сюррэалістычнай версіі [[Глазга]] пад назвай Антанк.<ref>Janice Galloway «Rereading Lanark by Alasdair Gray». ''The Guardian''. Saturday 12 October 2002</ref> Два значныя ірландскія празаікі гэтага перыяду — {{нп5|Джон Бэнвіл||en|John Banville}} і {{нп5|Колм Тойбін||en|Colm Tóibín}}. {{нп5|Марцін Эміс||en|Martin Amis}}, {{нп5|Пэт Баркер||en|Pat Barker}}, {{нп5|Іэн Мак’юэн||be-tarask|Ен Мак’юэн}} і [[Джуліян Барнс]] — іншыя выбітныя брытанскія празаікі канца XX стагоддзя. ==== Драматургія ==== Важным культурным рухам у брытанскім тэатры, які развіўся ў канцы 1950-х і пачатку 1960-х гадоў, быў «{{нп5|рэалізм кухоннай ракавіны||en|Kitchen sink realism}}» (або «драматургія кухоннай ракавіны») — тэрмін, прыдуманы для апісання мастацтва, раманаў, фільмаў і {{нп5|тэлеп’еса|тэлеп’ес|en|television play}}. У дачыненні да прадстаўнікоў гэтага мастацкага руху часта ўжываўся тэрмін «{{нп5|раззлаваныя маладыя людзі||en|Angry young men}}». У іх творах стыль [[сацыяльны рэалізм|сацыяльнага рэалізму]] і адлюстраванне хатняга жыцця рабочага класа выкарыстоўваюцца для даследавання сацыяльных і палітычных праблем. [[:en:Drawing room play|Салонным п'есам]]{{ref-en}} пасляваеннага перыяду, тыповым для такіх драматургаў, як {{нп5|Тэрэнс Ратыган||en|Terence Rattigan}} і {{нп5|Ноэл Каўард||en|Noël Coward}}, «раззлаваныя маладыя людзі» кінулі выклік у 1950-х гадах у такіх п’есах, як «{{нп5|Азірніся ў гневе||en|Look Back in Anger}}» (1956) [[Джон Осбарн|Джона Осбарна]]. Таксама ў 1950-я гады [[Тэатр абсурду|абсурдысцкая]] п’еса «[[У чаканні Гадо]]» (1955) ірландскага пісьменніка [[Сэмюэл Бекет|Сэмюэла Бекета]] глыбока паўплывала на брытанскую драматургію. [[Тэатр абсурду]] паўплываў на [[Гаральд Пінтэр|Гаральда Пінтэра]] («{{нп5|Дзень нараджэння (п’еса)||en|The Birthday Party (play)}}», 1958), чые творы часта характарызуюцца пагрозай або клаўстрафобіяй. Бекет таксама паўплываў на [[Том Стопард|Тома Стопарда]] («{{нп5|Розенкранц і Гільдэнстэрн мёртвыя||en|Rosencrantz and Guildenstern Are Dead}}», 1966). Аднак творы Стопарда таксама адметныя сваёй жыццярадаснай дасціпнасцю і шырокім колам інтэлектуальных праблем, якія ён закранае ў розных п’есах. Важным новым элементам у свеце брытанскай драматургіі з моманту з’яўлення радыё ў 1920-х гадах сталі замовы п’ес і адаптацыі існуючых п’ес радыёстанцыяй [[BBC]]. Гэта было асабліва важна ў 1950-х і 1960-х гадах (а з 1960-х практыка распаўсюдзілася і на тэлебачанне). Многія буйныя брытанскія драматургі, па сутнасці, альбо пачыналі сваю кар’еру на BBC, альбо іх творы былі адаптаваны для радыё, сярод такіх аўтараў {{нп5|Кэрыл Чэрчыл||en|Caryl Churchill}} і [[Том Стопард]], чыя «першая прафесійная пастаноўка была ў пятнаццаціхвіліннай праграме „Just Before Midnight“ на радыё BBC, якая прадстаўляла новых драматургаў».<ref name = "autogenerated1">{{Citation | publisher = IRDP | url = http://www.irdp.co.uk/radiodrama.htm | first = Tim | last = Crook | title = International radio drama | place = [[United Kingdom|UK]] | access-date = 29 студзеня 2013 | archive-date = 5 кастрычніка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161005200753/http://www.irdp.co.uk/radiodrama.htm | url-status = live }}.</ref> {{нп5|Джон Мортымер||en|John Mortimer}} дэбютаваў на радыё ў якасці драматурга ў 1955 годзе, адаптаваўшы ўласны раман «Like Men Betrayed» для {{нп5|Лёгкая праграма BBC|Лёгкай праграмы|en|BBC Light Programme}} [[BBC]]. Вядомымі радыёдраматургамі таксама былі {{нп5|Брэндан Біэн||en|Brendan Behan}} і празаік {{нп5|Анджэла Картэр||en|Angela Carter}}. Сярод самых вядомых твораў, створаных для радыё, — «{{нп5|Пад шатамі Малочнага лесу||en|Under Milk Wood}}» [[Дылан Томас|Дылана Томаса]] (1954), «{{нп5|Усе, хто падае||en|All That Fall}}» [[Сэмюэл Бекет|Сэмюэла Бекета]] (1957), «{{нп5|Лёгкі боль||en|A Slight Ache}}» [[Гаральд Пінтэр|Гаральда Пінтэра]] (1959) і «[[Чалавек на ўсе часы]]» {{нп5|Роберта Болта||en|Robert Bolt}} (1954).<ref>J. C. Trewin, «Critic on the Hearth.» ''Listener''. London. 5 August 1954: 224.</ref> ==== Паэзія ==== Такія буйныя паэты, як Т. С. Эліят, У. Х. Одэн і Дылан Томас, працягвалі публікавацца ў гэты перыяд. Хоць дзейнасць [[Уістан Х’ю Одэн|У. Х. Одэна]] пачалася ў 1930-х і 1940-х гадах, ён апублікаваў некалькі зборнікаў у 1950-х і 1960-х. Яго значэнне ў сучаснай літаратуры аспрэчвалася, але, мабыць, найбольш распаўсюджанае меркаванне крытыкаў з 1930-х гадоў і далей ставіць яго ў шэраг трох найбуйнейшых брытанскіх паэтаў XX стагоддзя і спадкаемцаў [[Уільям Батлер Ейтс|Ейтса]] і Эліята.<ref>Smith, Stan (2004). «Introduction». In Stan Smith. ''The Cambridge Companion to W.H. Auden''. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 1-14. {{ISBN|0-521-82962-3}}.</ref> Сярод новых паэтаў, якія пачыналі сваю дзейнасць у 1950-х і 1960-х гадах, — [[Філіп Ларкін]] («[[:en:The Whitsun Weddings|Траецкія вяселлі]]{{ref-en}}», 1964), [[Тэд Х’юз]] («[[:en:The Hawk in the Rain|Ястраб у дажджы]]{{ref-en}}», 1957), [[Сільвія Плат]] («[[:en:The Colossus and Other Poems|Калос і іншыя вершы]]{{ref-en}}», 1960) і [[Шэймас Хіні]] («[[:en:Death of a Naturalist|Смерць натураліста]]{{ref-en}}», 1966). Паўночная Ірландыя таксама дала шэраг іншых значных паэтаў, у тым ліку {{нп5|Дэрэк Махун|Дэрэка Махуна|en|Derek Mahon}} і {{нп5|Пол Малдун|Пола Малдуна|en|Paul Muldoon}}. У 1960-х і 1970-х гадах т. зв. [[:en:Martian poetry|марсіянская паэзія]]{{ref-en}} імкнулася вырвацца з-пад уплыву «звыклага», апісваючы звычайныя рэчы незвычайнымі спосабамі, нібы, напрыклад, вачыма [[Жыццё на Марсе|марсіяніна]]. Паэты, найбольш цесна звязаныя з гэтым рухам, — [[:en:Craig Raine|Крэйг Рэйн]]{{ref-en}} і {{нп5|Крыстафер Рыд||en|Christopher Reid (writer)}}. Іншым літаратурным рухам у гэты перыяд было [[:en:British Poetry Revival|Брытанскае паэтычнае адраджэнне]]{{ref-en}} — шырокая сукупнасць груповак і падгруп, якая ахоплівала {{нп5|перформанс||be-tarask|Пэрформанс}}, {{нп5|Гукавая паэзія|гукавую|en|sound poetry}} і {{нп5|Візуальная паэзія|канкрэтную паэзію|en|Concrete poetry}}.{{sfn|Greene|2012|p=426}} [[:en:Liverpool poets|Паэтамі Мёрсі-біт]]{{ref-en}} былі {{нп5|Адрыян Анры||en|Adrian Henri}}, {{нп5|Браян Патэн||en|Brian Patten}} і {{нп5|Роджэр Мак-Гоф||en|Roger McGough}}. Іх творчасць была свядомай спробай стварыць англійскі эквівалент [[Разбітае пакаленне|амерыканскім бітнікам]]. Іншыя значныя паэты канца XX стагоддзя — валіец {{нп5|Р. С. Томас||en|R. S. Thomas}}, {{нп5|Джэфры Хіл||en|Geoffrey Hill}}, {{нп5|Чарлз Томлінсан||en|Charles Tomlinson}} і {{нп5|Кэрал Эн Дафі||en|Carol Ann Duffy}}. {{нп5|Джэфры Хіл||en|Geoffrey Hill}} лічыцца адным з самых выбітных англійскіх паэтаў свайго пакалення,<ref name = "Harold Bloom 1986">{{Citation | editor-first = Harold | editor-last = Bloom | title = Geoffrey Hill | series = Modern Critical Views | publisher = Infobase | year = 1986}}.</ref> {{нп5|Чарлз Томлінсан||en|Charles Tomlinson}} — яшчэ адзін важны англійскі паэт старэйшага пакалення, хоць «з моманту сваёй першай публікацыі ў 1951 годзе ён зрабіў кар’еру, якая атрымала больш увагі на міжнароднай арэне, чым у яго роднай Англіі».<ref name="carcanet.co.uk">{{Citation | place = UK | url = http://www.carcanet.co.uk/cgi-bin/indexer?owner_id=770 | publisher = Carcanet Press | title = Charles Tomlinson | access-date = 15 лістапада 2012 | archive-date = 23 сакавіка 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120323104729/http://www.carcanet.co.uk/cgi-bin/indexer?owner_id=770 | url-status = live }}.</ref> ==== Літаратура краін Садружнасці Нацый ==== <!-- {{гл. таксама|{{нп5|Посткаланіяльная літаратура||en|Postcolonial literature}}|{{нп5|Аўстралійская літаратура||en|Australian literature}}|{{нп5|Канадская літаратура||en|Canadian literature}}|{{нп5|Карыбская літаратура||en|Caribbean literature}}|{{нп5|Індыйская англамоўная літаратура||en|Indian English literature}}|{{нп5|Новазеландская літаратура||en|New Zealand literature}}|{{нп5|Пакістанская англамоўная літаратура||en|Pakistani English literature}}|{{нп5|Афрыканская літаратура||en|African literature}}|{{нп5|Літаратура ПАР||en|South African literature}}|{{нп5|Мігранцкая літаратура||en|Migrant literature}}}} --> [[Файл:Doris lessing 20060312.jpg|thumb|[[Дорыс Лесінг]], Кёльн, 2006.]] З 1950 года значная колькасць буйных пісьменнікаў паходзіла з краін, якія на працягу стагоддзяў былі заселеныя брытанцамі, за выключэннем Амерыкі, дзе значныя пісьменнікі з’явіліся яшчэ ў [[віктарыянская эпоха|віктарыянскі перыяд]]. Безумоўна, і да 1950 года выйшаў шэраг важных твораў на англійскай мове з перыферыі тагачаснай [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]]. Знакаміты раман паўднёваафрыканскай пісьменніцы {{нп5|Оліў Шрэйнер||en|Olive Schreiner}} «{{нп5|Гісторыя афрыканскай фермы||en|The Story of an African Farm}}» быў апублікаваны ў 1883 годзе, а новазеландка {{нп5|Кэтрын Мэнсфілд||en|Katherine Mansfield}} апублікавала свой першы зборнік апавяданняў «[[:en:In a German Pension|У нямецкім пансіёне]]{{ref-en}}» у 1911 годзе. Першы буйны празаік з Індыйскага субкантынента, які пісаў на англійскай мове, [[Р. К. Нараян]], пачаў публікавацца ў Англіі ў 1930-х гадах дзякуючы падтрымцы англійскага празаіка [[Грэм Грын|Грэма Грына]].{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 697}} Дзейнасць {{нп5|Карыбская літаратура|карыбскай|en|Caribbean literature}} пісьменніцы {{нп5|Джын Рэйс||en|Jean Rhys}} пачалася яшчэ ў 1928 годзе, хоць яе самы вядомы твор, «{{нп5|Шырокае Саргасава мора||en|Wide Sargasso Sea}}», быў апублікаваны толькі ў 1966 годзе. Знакаміты раман паўднёваафрыканца {{нп5|Алан Пэйтан|Алана Пэйтана|en|Alan Paton}} «{{нп5|Плач, любімая краіна||en|Cry, the Beloved Country}}» датуецца 1948 годам. [[Дорыс Лесінг]] з [[Паўднёвая Радэзія|Паўднёвай Радэзіі]], цяпер [[Зімбабвэ]], была дамінуючай фігурай на англійскай літаратурнай сцэне, часта публікуючыся з 1950 года на працягу ўсяго XX стагоддзя, і ў 2007 годзе атрымала Нобелеўскую прэмію па літаратуры. [[Файл:Hayfestival-2016-Salman-Rushdie-1-cu.jpg|thumb|upright|left|Сэр [[Салман Рушдзі]] на фестывалі ў Хэй-он-Уай 2016 года, найбуйнейшым штогадовым літаратурным фестывалі Вялікабрытаніі]] [[Салман Рушдзі]] — яшчэ адзін пісьменнік з былых брытанскіх калоній, які пасля Другой сусветнай вайны назаўжды пасяліўся ў Брытаніі. Рушдзі праславіўся дзякуючы раману «{{нп5|Дзеці паўночы||en|Midnight's Children}}» (1981). У яго самым спрэчным рамане «{{нп5|Сатанінскія вершы||en|The Satanic Verses}}» (1989) распавядаецца выдуманая біяграфія прарока [[Мухамед]]а. Пісьменнікам-імігрантам быў і [[Відзьядхар Сураджпрасад Найпал|В. С. Найпал]], ураджэнец [[Трынідад]]а, які напісаў, сярод іншага, «{{нп5|Паварот ракі||en|A Bend in the River}}» (1979). Найпал атрымаў [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскую прэмію па літаратуры]].<ref name="nobelweb">{{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2001/ | website = Nobel Foundation | title = The Nobel Prize in Literature 2001 - V. S. Naipaul | access-date = 6 верасня 2012 | archive-date = 15 верасня 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120915131638/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2001/ | url-status = live }}</ref> Некаторыя пісьменнікі з [[Нігерыя|Нігерыі]] дасягнулі міжнароднага прызнання за творы на англійскай мове, у тым ліку празаік [[Чынуа Ачэбэ]], а таксама драматург [[Воле Шайінка]]. Шайінка атрымаў [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскую прэмію]] па літаратуры ў 1986 годзе, як і паўднёваафрыканская пісьменніца [[Надзін Гордымер]] у 1995 годзе. Іншыя паўднёваафрыканскія англамоўныя пісьменнікі — празаік [[Джон Максвел Кутзее]] (Нобелеўская прэмія 2003 г.) і драматург {{нп5|Атол Фугард||en|Athol Fugard}}. Самым вядомым у свеце аўтарам з [[Кенія|Кеніі]] з’яўляецца {{нп5|Нгугі ва Тхіёнга||en|Ngũgĩ wa Thiong'o}}, які пісаў раманы, п’есы і апавяданні на англійскай мове. Паэт [[Дэрэк Уолкат]] з [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]] ў Карыбскім басейне стаў лаўрэатам Нобелеўскай прэміі ў 1992 годзе. [[Аўстралія|Аўстраліец]] [[Патрык Уайт]], буйны празаік гэтага перыяду, чый першы твор быў апублікаваны ў 1939 годзе, атрымаў прэмію ў 1973 годзе. Іншыя значныя аўстралійскія пісьменнікі канца гэтага перыяду — паэт {{нп5|Лес Мюрэй||en|Les Murray (poet)}} і празаік {{нп5|Пітэр Кэры||en|Peter Carey (novelist)}}, які з’яўляецца адным з чатырох пісьменнікаў, што двойчы атрымлівалі [[Букераўская прэмія|Букераўскую прэмію]].<ref>[http://themanbookerprize.com/search/node/j%20g%20farrell Man Booker official site: J.G. Farrell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170129070148/http://themanbookerprize.com/search/node/j%20g%20farrell|date=29 студзеня 2017}}; Hilary Mantel {{cite web |title=Dame Hilary Mantel &#124; the Man Booker Prizes |url=http://themanbookerprize.com/people/hilary-mantel |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313224147/http://themanbookerprize.com/people/hilary-mantel |archive-date=13 сакавіка 2016 |access-date=2016-03-22}}; J. M. Coetzee: {{cite web |title=J M Coetzee &#124; the Man Booker Prizes |url=http://themanbookerprize.com/people/j-m-coetzee |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317185406/http://themanbookerprize.com/people/j-m-coetzee |archive-date=17 сакавіка 2016 |access-date=2016-03-22}}.</ref> Сярод буйных канадскіх празаікаў — {{нп5|Кэрал Шылдс||en|Carol Shields}}, {{нп5|Лоўрэнс Хіл||en|Lawrence Hill}}, [[Маргарэт Этвуд]] і [[Эліс Манро]]. Раман Кэрал Шылдс «[[:en:The Stone Diaries|Каменныя дзённікі]]{{ref-en}}» атрымаў [[Пулітцэраўская прэмія за мастацкую кнігу|Пулітцэраўскую прэмію за мастацкую кнігу]] ў 1995 годзе, а іншы яе раман, «[[:en:Larry's Party|Вечарынка Лары]]{{ref-en}}», атрымаў {{нп5|Жаночая прэмія за мастацкую літаратуру|прэмію Orange|en|Women's Prize for Fiction}} у 1998 годзе. «[[:en:The Book of Negroes|Кніга неграў]]{{ref-en}}» Лоўрэнса Хіла атрымала ў 2008 годзе [[:en:Commonwealth Writers' Prize|Пісьменніцкую прэмію Садружнасці]]{{ref-en}} за найлепшую кнігу, а [[Эліс Манро]] ў 2013 годзе стала першай канадкай, якая атрымала [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскую прэмію па літаратуры]].<ref>{{Cite web | url=http://www.cbc.ca/news/world/alice-munro-is-1st-canadian-woman-to-win-nobel-literature-prize-1.1958383 | title=Nobel-winner Alice Munro hailed as 'master' of short stories &#124; CBC News | access-date=25 красавіка 2017 | archive-date=26 красавіка 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170426153120/http://www.cbc.ca/news/world/alice-munro-is-1st-canadian-woman-to-win-nobel-literature-prize-1.1958383 | url-status=live }}</ref> Манро таксама атрымала [[Міжнародная Букераўская прэмія|Міжнародную Букераўскую прэмію]] ў 2009 годзе. Сярод сусветна вядомых паэтаў — [[Леанард Коэн]] і [[Эн Карсан]]. Карсан у 1996 годзе атрымала {{нп5|Літаратурная прэмія Ланана|Літаратурную прэмію Ланана|en|Lannan Literary Award}} за паэзію. У 2006 годзе ўзнагароды фонду за паэзію, мастацкую літаратуру і нон-фікшн склалі па 150 000 долараў ЗША. ==== Амерыканскія пісьменнікі ==== {{галоўны артыкул|Амерыканская літаратура}} З 1940 года і ў XXI стагоддзі амерыканскія драматургі, паэты і празаікі працягвалі заставацца вядомымі на міжнародным узроўні. {{Загатоўка раздзела}} === Жанравая літаратура ў XX стагоддзі === Многія творы, апублікаваныя ў XX стагоддзі, былі ўзорамі [[Масавая культура|жанравай літаратуры]]. Гэтае вызначэнне ўключае [[дэтэктыў|крымінальныя раманы]], {{нп5|шпіёнскі раман||ru|Шпионский роман}}, {{нп5|гістарычны любоўны раман||en|Historical romance}}, [[фэнтэзі]], {{нп5|графічны раман||en|Graphic novel}} і [[навуковая фантастыка|навуковую фантастыку]]. [[Файл:J. R. R. Tolkien, ca. 1925.jpg|upright|thumb|left|[[Дж. Р. Р. Толкін]], 1940-я]] [[Агата Крысці]] была важнай і надзвычай паспяховай пісьменніцай крымінальнага жанру, якая найбольш вядомая сваімі 66 [[дэтэктыў|дэтэктыўнымі раманамі]], а таксама шматлікімі апавяданнямі і паспяховымі п’есамі для тэатраў Вест-Энда. Разам з {{нп5|Дораці Лі Сэерс||en|Dorothy L. Sayers}}, {{нп5|Ная Марш|Наяй Марш|en|Ngaio Marsh}} і {{нп5|Марджэры Алінгем||en|Margery Allingham}} Крысці дамінавала ў жанры дэтэктыўнага рамана ў 1920-х і 1930-х гадах, перыяд, які часта называюць «Залатым векам дэтэктыўнага рамана». Гэтых чатырох пісьменніц лічылі «каралевамі злачынства».<ref>Kaplan, C. (2013). 'Queens of Crime': The 'Golden Age' of Crime Fiction. In: Joannou, M. (eds) The History of British Women’s Writing, 1920—1945. The History of British Women’s Writing. Palgrave Macmillan, London. https://doi.org/10.1057/9781137292179_9</ref> Іншыя значныя пісьменнікі гэтага жанру ў больш позні час — [[Рут Рэндэл]], {{нп5|Ф. Д. Джэймс||en|P. D. James}} і шатландзец [[Іэн Рэнкін]]. Раман [[Роберт Эрскін Чайлдэрс|Эрскіна Чайлдэрса]] «[[:en:The Riddle of the Sands|Загадка пяскоў]]{{ref-en}}» (1903) — ранні прыклад {{нп5|Шпіёнскі раман|шпіёнскай літаратуры|ru|Шпионский роман}}. {{нп5|Джон Бакен||en|John Buchan}}, шатландскі дыпламат, а пазней генерал-губернатар Канады, часам лічыцца вынаходнікам жанру [[трылер]]а. Яго пяць раманаў пра гераічнага Рычарда Ханэя з’яўляюцца аднымі з самых ранніх у гэтым жанры. Першы раман пра Ханэя, «{{нп5|Трыццаць дзевяць прыступак||en|The Thirty-Nine Steps}}», быў экранізаваны ў знакамітым трылеры [[Альфрэд Хічкак|Альфрэда Хічкака]]. Ханэй стаў прататыпам для яшчэ больш вядомага выдуманага персанажа, [[Джэймс Бонд|Джэймса Бонда]], створанага [[Ян Флемінг|Янам Флемінгам]], галоўнага героя доўгай серыі фільмаў. Яшчэ адным вядомым пісьменнікам у жанры шпіёнскага рамана быў [[Джон ле Карэ]]. [[Файл:Jk-rowling-crop.JPG|thumb|right|upright|[[Джаан Роўлінг]], 2006]] Празаік [[Джарджэт Хеер]] стварыла жанр {{нп5|гістарычны любоўны раман|гістарычнага любоўнага рамана|en|Historical romance}}. Арыгінальная п’еса {{нп5|Эма Орцы|Эмы Орцы|en|Emma Orczy}} «{{нп5|Пунсовы першацвет (раман)|Пунсовы першацвет|en|The Scarlet Pimpernel}}» (1905) палюбілася лонданскай публіцы, вытрымаўшы больш за 2000 пастановак і стаўшы адным з самых папулярных спектакляў, пастаўленых у Англіі на той час.<ref>Kabatchnik, Amnon (2008). ''Blood on the Stage: Milestone Plays of Crime, Mystery, and Detection: an Annotated Repertoire'', 1900—1925. Scarecrow Press. p. 28. The novel ''The Scarlet Pimpernel'' was published soon after the play opened and was an immediate success.</ref> Сярод значных пісьменнікаў у жанры фэнтэзі былі [[Дж. Р. Р. Толкін]], аўтар «[[Хобіт, або Туды і назад|Хобіта, або Туды і назад]]» і «[[Валадар Пярсцёнкаў|Валадара Пярсцёнкаў]]»; [[Клайв Стэйплз Льюіс|К. С. Льюіс]], аўтар «[[Хронікі Нарніі|Хронік Нарніі]]»; [[Джаан Роўлінг]], якая напісала надзвычай паспяховую серыю «[[Гары Потэр]]». {{нп5|Лойд Аляксандэр||en|Lloyd Alexander}}, лаўрэат {{нп5|Медаль Ньюберы|Ганаровай прэміі Ньюберы|en|Newbery Honor}}, а таксама медаля Ньюберы за сваю пенталогію «{{нп5|Хронікі Прыдэйна||en|The Chronicles of Prydain}}», — яшчэ адзін значны аўтар [[фэнтэзі]] для юных чытачоў. Як і фэнтэзі, у апошнія дзесяцігоддзі XX стагоддзя жанр [[навуковая фантастыка|навуковай фантастыкі]] пачалі ўспрымаць больш сур’ёзна, і гэта адбылося дзякуючы творчасці такіх пісьменнікаў, як [[Артур Кларк]] («{{нп5|2001: Касмічная адысея (раман)|2001: Касмічная адысея|en|2001: A Space Odyssey (novel)}}») і {{нп5|Майкл Муркок||en|Michael Moorcock}}. Яшчэ адзін выбітны пісьменнік у гэтым жанры, [[Дуглас Адамс]], асабліва вядомы камічным навукова-фантастычным творам «{{нп5|Аўтаспынам па галактыцы||en|The Hitchhiker's Guide to the Galaxy}}». Прадстаўнікі мэйнстрыму, такія як [[Дорыс Лесінг]] і [[Маргарэт Этвуд]], таксама пісалі творы ў гэтым жанры. Вядомы сваімі змрочнымі, чорна-камічнымі фэнтэзійнымі творамі для дзяцей [[Роальд Даль]] стаў адным з самых прадаваных аўтараў XX стагоддзя, а сярод яго найбольш любімых дзіцячых раманаў — «{{нп5|Чарлі і шакаладная фабрыка||be-tarask|Чарлі і шакалядная фабрыка}}», «{{нп5|Мацільда (аповесць)|Мацільда|en|Matilda (novel)}}», «{{нп5|Джэймс і гіганцкі персік||en|James and the Giant Peach}}», «{{нп5|Вядзьмаркі||en|The Witches (novel)}}», «{{нп5|Неверагодны містар Фокс||be-tarask|Неверагодны містэр Фокс}}» і «{{нп5|ВДВ (раман)|ВДВ|en|The BFG}}».<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/opinion/commentators/once-upon-a-time-there-was-a-man-who-liked-to-make-up-stories-2158052.html|title=Once upon a time, there was a man who liked to make up stories&nbsp;...|newspaper=The Independent|access-date=14 кастрычніка 2017|archive-date=30 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120130161349/http://www.independent.co.uk/opinion/commentators/once-upon-a-time-there-was-a-man-who-liked-to-make-up-stories-2158052.html|url-status=live}}</ref> Сярод вядомых аўтараў [[комікс]]аў — [[Ніл Гейман]] і [[Алан Мур]], пры гэтым Гейман таксама стварае {{нп5|Графічны раман|графічныя раманы|en|Graphic novel}}. === Літаратурная крытыка ў XX стагоддзі === {{галоўны артыкул|Літаратурная крытыка|дата=жнівень 2019}} У XX стагоддзі літаратурная крытыка набрала абароты. У гэтую эпоху былі заснаваны вядомыя навуковыя часопісы для разгляду канкрэтных аспектаў англійскай літаратуры. Большасць з гэтых навуковых часопісаў заваявалі шырокі аўтарытэт дзякуючы таму, што выдаваліся ўніверсітэцкімі выдавецтвамі. Такім чынам, рост універсітэтаў спрыяў умацаванню сувязі паміж англійскай літаратурай і літаратурнай крытыкай у XX стагоддзі. {{Загатоўка раздзела}} == XXI стагоддзе == {{У планах}} == Нобелеўскія прэміі == * [[Рэдзьярд Кіплінг]] (1907): Вялікабрытанія (нарадзіўся ў [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]]) * [[Рабіндранат Тагор]] (1913): Індыя * [[Уільям Батлер Ейтс]] (1923): Ірландыя * [[Джордж Бернард Шоу]] (1925): Ірландыя * [[Сінклер Льюіс]] (1930): ЗША * [[Джон Галсуорсі]] (1932): Вялікабрытанія * [[Юджын Гладстан О’Ніл|Юджын О’Ніл]] (1936): ЗША * [[Перл Бак]] (1938): ЗША * [[Томас Стэрнз Эліят|Т. С. Эліят]] (1948): Вялікабрытанія (нарадзіўся ў ЗША) * [[Уільям Фолкнер]] (1949): ЗША * [[Бертран Расел]] (1950): Вялікабрытанія * [[Уінстан Чэрчыль]] (1953): Вялікабрытанія * [[Эрнэст Хемінгуэй]] (1954): ЗША * [[Джон Стэйнбек]] (1962): ЗША * [[Сэмюэл Бекет]] (1969): Ірландыя (большую частку жыцця пражыў у Францыі) * [[Патрык Уайт]] (1973): Аўстралія * [[Сол Белоў]] (1976): ЗША (нарадзіўся ў [[Канада|Канадзе]]) * [[Ісаак Башэвіс Зінгер]] (1978): ЗША (нарадзіўся ў [[Польшча|Польшчы]]) * [[Уільям Голдынг]] (1983): Вялікабрытанія * [[Воле Шайінка]] (1986): Нігерыя * [[Іосіф Бродскі]] (1987): ЗША (нарадзіўся ў Расіі) * [[Надзін Гордымер]] (1991): ПАР * [[Дэрэк Уолкат]] (1992): Сент-Люсія, Вест-Індыя * [[Тоні Морысан]] (1993): ЗША * [[Шэймас Хіні]] (1995): Ірландыя * [[Відзьядхар Сураджпрасад Найпал|В. С. Найпал]] (2001): Вялікабрытанія (нарадзіўся ў [[Трынідад]]зе) * [[Джон Максвел Кутзее]] (2003): ПАР * [[Гаральд Пінтэр]] (2005): Вялікабрытанія * [[Дорыс Лесінг]] (2007): Вялікабрытанія (вырасла ў [[Зімбабвэ]]) * [[Эліс Манро]] (2013): Канада * [[Боб Дылан]] (2016): ЗША * [[Кадзуа Ісігура]] (2017): Вялікабрытанія (нарадзіўся ў [[Японія|Японіі]]) * [[Луіза Глюк]] (2020): ЗША * [[Абдулразак Гурна]] (2021): Вялікабрытанія (нарадзіўся ў {{нп5|Султанат Занзібар|султанаце Занзібар|be-tarask|Султанат Занзыбар}}, цяпер Танзанія) == У беларускіх перакладах == {{У планах}} == Гл. таксама == * [[Літаратура Вялікабрытаніі|Брытанская літаратура]] ** [[:en:Theatre of the United Kingdom|Тэатр Вялікабрытаніі]]{{ref-en}} ** {{нп5|Англійскі раман||en|English novel}} ** {{нп5|Англійская паэзія||en|English poetry}} ** {{нп5|Спіс англамоўных паэтаў||en|List of English-language poets}} ** [[:en:Literature of Birmingham|Літаратура Бірмінгема]]{{ref-en}} ** [[:en:Literature of Northern Ireland|Літаратура Паўночнай Ірландыі]]{{ref-en}} * [[Шатландская літаратура]] ** [[:en:Theatre in Scotland|Тэатр у Шатландыі]]{{ref-en}} * {{нп5|Валійская літаратура на англійскай мове||en|Welsh literature in English}} ** [[:en:Theatre of Wales|Тэатр Уэльса]]{{ref-en}} * {{нп5|Ірландская літаратура||en|Irish literature}} ** {{нп5|Ірландскі тэатр||en|Irish theatre}} * {{нп5|Літаратура на іншых мовах Брытаніі||en|Literature in the other languages of Britain}} * [[:en:List of Commonwealth Writers prizes|Спіс прэмій пісьменнікаў Садружнасці]]{{ref-en}} * {{нп5|Жаночае пісьменства на англійскай мове||en|Women's writing in English}} * {{нп5|Посткаланіяльная літаратура||en|Postcolonial literature}} * {{нп5|Аўстралійская літаратура||en|Australian literature}} * [[Амерыканская літаратура]] * [[:en:Philippine literature in English|Філіпінская літаратура на англійскай мове]]{{ref-en}} * [[:en:Bangladeshi English literature|Бангладэшская англамоўная літаратура]]{{ref-en}} * {{нп5|Канадская літаратура||en|Canadian literature}} * {{нп5|Карыбская літаратура||en|Caribbean literature}} * {{нп5|Ганская літаратура||en|Ghanaian literature}} * [[:en:Guyanese literature|Гаянская літаратура]]{{ref-en}} * {{нп5|Ганконгская літаратура||en|Hong Kong literature}} * {{нп5|Індыйская англамоўная літаратура||en|Indian English literature}} * [[:en:Kenyan literature|Кенійская літаратура]]{{ref-en}} * {{нп5|Малайзійская літаратура||en|Malaysian literature}} * {{нп5|Нігерыйская літаратура||be-tarask|Нігерыйская літаратура}} * {{нп5|Новазеландская літаратура||en|New Zealand literature}} * [[:en:Pakistani English literature|Пакістанская англамоўная літаратура]]{{ref-en}} * [[:en:Singaporean literature|Сінгапурская літаратура]]{{ref-en}} * {{нп5|Літаратура ПАР||en|South African literature}} * {{нп5|Шры-Ланкійская літаратура||en|Sri Lankan literature}} * [[:en:Tanzanian literature|Танзанійская літаратура]]{{ref-en}} * {{нп5|Спіс краін паводле англамоўнага насельніцтва||en|List of countries by English-speaking population}} * {{нп5|Спіс краін і тэрыторый, дзе англійская мова з’яўляецца афіцыйнай||en|List of countries and territories where English is an official language}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Бібліяграфія == {{refbegin|30em}} * {{Citation |last=Bate |first=Walter Jackson |title=Samuel Johnson |year=1977 |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |location=New York |isbn=978-0-15-179260-3 |url=https://archive.org/details/samueljohnson000bate}} * {{cite book |title=Shakespeare |url=https://archive.org/details/shakespeare0000bevi |url-access=registration |last=Bevington |first=David |year=2002 |location=Oxford |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-22719-9}} * {{cite book |title=Shakespearean Tragedy: Lectures on Hamlet, Othello, King Lear and Macbeth |url=https://archive.org/details/shakespeareantra0000brad_e0t5 |last=Bradley |first=A.C. |publisher=Penguin |location=London |year=1991 |isbn=978-0-14-053019-3}} * {{Citation |last=Burrow |first=Colin |year=2004 |title=Wyatt, Sir Thomas (c.1503–1542) |id=30111}} * {{cite book |title=Of Philosophers and Kings: Political Philosophy in Shakespeare's ''Macbeth'' and ''King Lear'' |url=https://archive.org/details/ofphilosopherski0000leon |last=Craig |first = Leon Harold |publisher=University of Toronto Press |location=Toronto |year=2003 |isbn=978-0-8020-8605-1}} * {{Citation | title = The Bloomsbury Guide to English Literature | editor-first = Marion Wynne | editor-last = Davies | place = New York | publisher = Prentice Hall | year = 1990}}. * {{cite book |title=Shakspere |url=https://archive.org/details/shakspere01dowdgoog |last=Dowden |first=Edward |publisher=D. Appleton & Company |location=New York |year=1881 |oclc=8164385 |ol=6461529M}} * {{Citation | title = The Oxford Companion to English Literature | editor-first = Margaret | editor-last = Drabble | place = Oxford | publisher = Oxford University Press | year = 1996}}. * {{cite book |first=Niall |last=Ferguson |title=Empire: The Rise and Demise of the British World Order and the Lessons for Global Power |publisher=Basic Books |year=2004b |isbn=978-0-465-02329-5 |url=https://archive.org/details/empire00nial }} * {{Citation | first1 = RD | last1 = Fulk | first2 = Christopher M | last2 = Cain | title = A History of Old English Literature | url = https://archive.org/details/historyofoldengl0000fulk | place = Malden | publisher = Blackwell | year = 2003}}. * {{cite book |title=Will in the World: How Shakespeare Became Shakespeare |url=https://archive.org/details/willinworldhowsh0000gree |last=Greenblatt |first=Stephen |publisher=Pimlico |location=London |year=2005 |isbn=978-0-7126-0098-9}} * {{cite encyclopedia |editor-surname=Greene |editor-given=Roland |display-editors=etal |entry=Poetry of England |title=The Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics |edition=4th rev. |year=2012 |pages=420–428 |entry-url={{Google books|id=uKiC6IeFR2UC|plainurl=y|page=425|keywords=|text=}} |url={{Google books|id=uKiC6IeFR2UC|plainurl=y}} |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-15491-6}} * {{Citation | last = Kiernan | first = Kevin | title = Beowulf and the Beowulf Manuscript | location = Ann Arbor, MI | publisher = University of Michigan | year = 1996 | url = https://books.google.com/books?id=Yv8cnwEACAAJ |isbn= 978-0-472-08412-8}}. * {{cite book |title=Shakespeare's Tragic Sequence |last=Muir |first=Kenneth |publisher=Routledge |location=London |year=2005 |isbn=978-0-415-35325-0}} * {{Citation | last = Robinson | first = Fred C | title = The Cambridge Companion to Old English Literature | year = 2001 | place = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | page = 143}}. * {{citation |last=Tillyard |first=E M W |year=1929 |title=The Poetry of Sir Thomas Wyatt, A Selection and a Study |publisher=The Scholartis Press |location=London}} * {{Citation | last = Tolkien | first = John Ronald Reuel | author-link = Джон Рональд Руэл Толкін | title = Beowulf: The Monsters and the Critics | location = London | publisher = Oxford University Press | year = 1958 }} * {{Cite book| first = T. G. | last = Tucker | url = https://www.gutenberg.org/ebooks/73805 | title = The foreign debt of English literature | year = 1907 | location = London | publisher = George Bell and Sons}} * {{cite encyclopedia |editor-surname=Ward |editor-given=A. W. |editor-surname2=Waller |editor-given2=A. R. |title=The Cambridge History of English Literature |volume=1–14 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1907–1916}} * {{Citation | title = History of English and American literature | editor1-first = AW | editor1-last = Ward | editor2-first = AR | editor2-last = Waller | editor3-first = WP | editor3-last = Trent | editor4-first = J | editor4-last = Erskine | editor5-first = SP | editor5-last = Sherman | editor6-first = C | editor6-last = Van Doren | place = New York | publisher = GP Putnam's Sons University Press | date = 1907–21}}. * {{cite book |title=Shakespeare: A Life in Drama |url=https://archive.org/details/shakespearelifei0000well_y5p6 |last=Wells |first=Stanley |year=1997 |location=New York |publisher=W.W. Norton |isbn=978-0-393-31562-2}} {{refend}} == Спасылкі == {{Commons category|English-language literature}} * {{cite encyclopedia |title=The Cambridge History of English and American Literature: an Encyclopedia in Eighteen Volumes |format=Анлайн-версія выдання 1907–1921 гг. |url=http://www.bartleby.com/cambridge/ |via=Bartleby.com}} * {{cite web |url=http://sites.google.com/site/theenglishliterarycanon/ |title=The English Literary Canon |url-access=registration |via=Google Sites}} * [http://www.librarything.com/tag/british%20literature&more=1 British literature — Кнігі з тэгам British literature] на LibraryThing * [https://web.archive.org/web/20160617173843/http://www.bl.uk/shakespeare ''Discovering Literature: Shakespeare''] у Брытанскай бібліятэцы * [http://www.bl.uk/romantics-and-victorians ''Discovering Literature: Romantics and Victorians''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701124614/http://www.bl.uk/romantics-and-victorians/ |date=1 ліпеня 2016 }} у Брытанскай бібліятэцы * [http://www.bl.uk/20th-century-literature ''Discovering Literature: 20th century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701132340/http://www.bl.uk/20th-century-literature |date=1 ліпеня 2016 }} у Брытанскай бібліятэцы * [http://www.luminarium.org/medlit/ Luminarium: Anthology of Middle English Literature (1350—1485)] * [http://www.luminarium.org/renlit/ Luminarium: 16th Century Renaissance English Literature (1485—1603)] * [http://www.luminarium.org/sevenlit/ Luminarium: Seventeenth Century English Literature (1603—1660)] * [http://www.luminarium.org/eightlit/ Luminarium: Eighteenth Century English Literature (1660—1785)] * [http://www.eighteenthcenturypoetry.org/ Eighteenth-Century Poetry Archive (ECPA)] * [https://personal.unizar.es/garciala/bibliography.html A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology] Ed. José Ángel García Landa, (University of Zaragoza, Spain) {{Нарматыўны кантроль}} {{DEFAULTSORT:Англійская літаратура}} [[Катэгорыя:Англамоўная літаратура| ]] [[Катэгорыя:Англамоўная культура|Літаратура]] [[Катэгорыя:Гісторыя літаратуры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле моў]] [[Катэгорыя:Літаратура Вялікабрытаніі]] ezaeedto6cuorlodt4kwjkgnwkmywnn 0 790880 5175956 5027750 2026-08-05T13:56:13Z Siarhei V 122587 5175956 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vialiki Voz Big logo.png|міні|Лагатып сустрэчы беларускіх навукоўцаў «Вялікі Воз»]] '''Вялікі Воз''' — штогадовая нефармальная сустрэча беларускіх [[Навуковец|навукоўцаў]], якія жывуць і працуюць за межамі Беларусі. Праходзіць у павеце [[Пярнумаа]] ([[Эстонія]]) па ініцыятыве часопіса «[[Памылка (часопіс)|Памылка]]». Мерапрыемства аб’ядноўвае [[даследчык]]аў у галіне [[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўчых]], [[Тэхнічныя навукі|тэхнічных]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных]] [[Гуманітарныя навукі|навук]], а таксама [[Папулярызацыя навукі|папулярызатараў навукі]] і творцаў, што развіваюць беларускамоўную [[Адукацыя|адукацыю]] і [[асвета|асвету]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2025/8/11/651676/|title=В Эстонии прошел второй съезд белорусских ученых Европы|website=charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812144804/https://charter97.org/ru/news/2025/8/11/651676/|archive-date=2025-08-12|access-date=2025-08-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/zakhavac-patencyyal-u-estonii-prayshou-drugi-zezd-belaruskikh-navukoucau-europy|title=Захаваць патэнцыял. У Эстоніі прайшоў другі з’езд беларускіх навукоўцаў Еўропы {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250811151828/https://euroradio.fm/zakhavac-patencyyal-u-estonii-prayshou-drugi-zezd-belaruskikh-navukoucau-europy|archive-date=2025-08-11|access-date=2025-08-11}}</ref>. == Мэты і фармат == Мерапрыемства накіравана на наладжванне прафесійных кантактаў, абмен вопытам, прэзентацыю навуковых дасягненняў і стварэнне новых міждысцыплінарных камандаў. Удзельнікамі становяцца беларускія даследчыкі (у тым ліку супрацоўнікі high-tech сектара і педагогі) розных этапаў акадэмічнай кар’еры — ад студэнтаў да [[прафесар]]аў. Фармат спалучае элементы навуковай канферэнцыі з нефармальнымі дыскусіямі, майстар-класамі і групавымі абмеркаваннямі. == Арганізатары == Арганізатарам з’яўляецца Згуртаванне беларускіх суполак Эстоніі (Friida Bell MTÜ) пры падтрымцы агенцтва «ESTDEV». Мэта арганізацыі — садзейнічаць развіццю беларускай культуры, адукацыі і грамадзянскіх ініцыятыў у Эстоніі, у тым ліку ў галіне навукі.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503777.html|title=«Вялікі воз» беларускіх талентаў. Навошта навукоўцы зь Беларусі другі раз зьбіраліся ў Эстоніі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250816182054/https://www.svaboda.org/a/33503777.html|archive-date=2025-08-16|access-date=2025-08-16}}</ref> == Гісторыя == Свае мерапрыемствы арганізатары называюць «''з’ездамі''». === Першы з’езд === Першы з’езд адбыўся 5—7 ліпеня 2024 года. Ён сабраў 13 удзельнікаў і стаў пляцоўкай для абмену навуковымі ідэямі і наладжвання кантактаў паміж даследчыкамі па-за межамі Беларусі. Падчас правядзення сустрэчы абмяркоўваліся развіццё беларускай акадэмічнай супольнасці за мяжой, ідэі стварэння прэміі «Бізон Гіґс»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/3289752,%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B0-%C2%ABpamylka%C2%BB-%D0%B0%D0%B1%D0%B2%D1%8F%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D1%8D%D0%BC%D1%96%D1%8E-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%96-%D1%82%D1%8D%D1%85%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%86%D0%B0%D1%9E-%C2%AB%D0%B1%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%BD-%D0%B3%D1%96%D2%91%D0%B7%C2%BB|title=Рэдакцыя зіна «Pamyłka» абвяшчае прэмію для натуральных і тэхнічных навукоўцаў «Бізон Гіґз» - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2025-08-12}}</ref>, правядзення фестывалю навукі і стварэння беларускага STEM-універсітэта. Для мерапрыемства была выбрана назва «Вялікі Воз» — беларуская народная назва [[сузор’е|сузор’я]] [[Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)|Вялікай Мядзведзіцы]]. Гэтае сузор’е, па словах Зміцера Канановіча, аднаго з арганізатараў канферэнцыі, даследчыка з Талінскага тэхналагічнага ўніверсітэта, не знікае з неба паўночных краін і зіхаціць над Эстоніяй нават у светлыя летнія ночы, яго відаць як з [[Балтыйскае мора|балтыйскага]] ўзбярэжжа, так і паўсюль у Беларусі. Гэта натхніла супольнасць, «бо неба не мае межаў і належыць усёй чалавечай супольнасці»<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88311509/vialiki-voz|title=Беларускія навукоўцы ў эміграцыі аб’ядналіся ў «сузор’е»|publisher=Belsat TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250813081651/https://belsat.eu/88311509/vialiki-voz|archive-date=2025-08-13|access-date=2025-08-13}}</ref>. === Другі з’езд === Другі з’езд прайшоў з 31 ліпеня да 3 жніўня 2025 года<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/zakhavats-patentsyyal.html|title=Другі з’езд беларускіх навукоўцаў Еўропы прайшоў у Эстоніі|website=budzma.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812144556/https://budzma.org/news/zakhavats-patentsyyal.html|archive-date=2025-08-12|access-date=2025-08-12}}</ref>. У ім узялі ўдзел больш як дваццаць даследчыкаў з [[Польшча|Польшчы]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Германія|Германіі]], [[Літва|Літвы]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. Сярод удзельнікаў былі прадстаўнікі розных навуковых дысцыплін, уключаючы клеткавую [[Біялогія|біялогію]], [[Археалогія|археалогію]] і [[Археагенетыка|археагенетыку]], [[Геноміка|геноміку]], [[Астрафізіка|астрафізіку]], [[Арганічная хімія|арганічную хімію]], [[матэрыялазнаўства]], сацыяльную [[Экалогія|экалогію]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарныя]] і міждысцыплінарныя кірункі, а таксама папулярызатары навукі і творчыя асобы, якія займаюцца беларускамоўнай [[асвета]]й. Праграма ўключала навуковыя даклады, тэматычныя дыскусіі і тэхнічныя майстар-класы, у тым ліку на адкрытым паветры. Асноўныя пытанні, якія абмяркоўваліся<ref name=":1" />: * праблемы, з якімі сутыкаюцца беларускія навукоўцы ў [[Эміграцыя|эміграцыі]]; * перспектывы [[Грамадзянская навука|грамадзянскай навукі]]; * метады эфектыўнага ўзаемадзеяння з медыямі; * [[Навуковая этыка|этыка ў навуковых даследаваннях]]; * развіццё беларускамоўных STEM-праектаў. Па выніках мерапрыемства ўдзельнікі прынялі шэраг рашэнняў, скіраваных на развіццё беларускай навуковай супольнасці за мяжой і пашырэнне беларускамоўных адукацыйных рэсурсаў<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/belaruskija-navukoucy-u-emihracyi-abjadnalisja-u-supolnasc-vjaliki-voz/|title=Беларускія навукоўцы аб’ядналіся ў супольнасць «Вялікі воз»|last=|website=Беларускае Радыё Рацыя|date=2025-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20250813121707/https://racyja.com/by/hramadstva/belaruskija-navukoucy-u-emihracyi-abjadnalisja-u-supolnasc-vjaliki-voz/|archive-date=2025-08-13|access-date=2025-08-13}}</ref>: * Штогод ладзіць «Вялікі Воз» як флагманскую імпрэзу супольнасці. Наступная сустрэча адбудзецца з 30 ліпеня да 2 жніўня 2026 года ў тым жа месцы ў Эстоніі, але ўжо ў адкрытым фармаце. Плануюць прыняць да 30 удзельнікаў. Рэгістрацыя будзе адкрытая за некалькі месяцаў і абвешчаная праз сацыяльныя сеткі. * Развіваць сетку ўзаемадзеяння паміж беларускімі навукоўцамі: запрашаць навукоўцаў і тых, хто цікавіцца навукай і тэхналогіямі, далучацца да мерапрыемства. Плануецца пашыраць супольнасць праз адкрыты фармат, умацоўваць гарызантальныя сувязі, міждысцыплінарнасць і партнёрства з падобнымі ініцыятывамі. * Запускаць і рэалізоўваць супольныя праекты, што пераносяць перадавыя навуковыя ідэі ў тэхналогіі, грамадскія ініцыятывы, адукацыю і культуру. Падтрымліваць асабістыя праекты ўдзельнікаў супольнасці ў справе папулярызацыі навуковых ведаў. Падтрымліваць беларускамоўнае навуковае асяроддзе, адкрытую камунікацыю і грамадзянскую навуку, робячы веды дасяжнымі для ўсіх. * Даваць голас Беларусі ў міжнароднай навуковай прасторы і захоўваць/развіваць інтэлектуальны патэнцыял нацыі. == Гл. таксама == * [[Памылка (часопіс)]] * [[Беларускі навуковы хакатон]] * [[Навуковы рынг]] == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://www.linkedin.com/pulse/vialiki-voz-manifesto-constellation-belarusian-science-boundless-l6jif|title=Маніфест «Вялікага Возу»: Сузор’е беларускай навукі (бязмежжа)|date=2025-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250826131750/https://www.linkedin.com/pulse/vialiki-voz-manifesto-constellation-belarusian-science-boundless-l6jif|archive-date=2025-08-26}} * [https://www.linkedin.com/company/vialiki-voz/ Cтаронка «Вялікага Возу» у Linkedin] * [[commons:Category:Vialiki Voz conference in Estonia (2025)|Фотаздымкі канферэнцыі 2025 года на Wikimedia Commons]] * [[c:Category:Vialiki_Voz_conference_in_Estonia_(2026)|Фотаздымкі канферэнцыі 2026 года на Wikimedia Commons]] == Зноскі == {{заўвагі}} [[Катэгорыя:Канферэнцыі]] [[Катэгорыя:Мерапрыемствы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Эстоніі]] [[Катэгорыя:Навуковая супольнасць]] [[Катэгорыя:Грамадзянская навука]] [[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]] hs7po77e2rsay7e3a15dvajg3uubue2 5175961 5175956 2026-08-05T14:02:02Z Siarhei V 122587 5175961 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vialiki Voz Big logo.png|міні|Лагатып сустрэчы беларускіх навукоўцаў «Вялікі Воз»]] '''Вялікі Воз''' — штогадовая нефармальная сустрэча беларускіх [[Навуковец|навукоўцаў]], якія жывуць і працуюць за межамі Беларусі. Праходзіць у павеце [[Пярнумаа]] ([[Эстонія]]) па ініцыятыве часопіса «[[Памылка (часопіс)|Памылка]]». Мерапрыемства аб’ядноўвае [[даследчык]]аў у галіне [[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўчых]], [[Тэхнічныя навукі|тэхнічных]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных]] [[Гуманітарныя навукі|навук]], а таксама [[Папулярызацыя навукі|папулярызатараў навукі]] і творцаў, што развіваюць беларускамоўную [[Адукацыя|адукацыю]] і [[асвета|асвету]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2025/8/11/651676/|title=В Эстонии прошел второй съезд белорусских ученых Европы|website=charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812144804/https://charter97.org/ru/news/2025/8/11/651676/|archive-date=2025-08-12|access-date=2025-08-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/zakhavac-patencyyal-u-estonii-prayshou-drugi-zezd-belaruskikh-navukoucau-europy|title=Захаваць патэнцыял. У Эстоніі прайшоў другі з’езд беларускіх навукоўцаў Еўропы {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250811151828/https://euroradio.fm/zakhavac-patencyyal-u-estonii-prayshou-drugi-zezd-belaruskikh-navukoucau-europy|archive-date=2025-08-11|access-date=2025-08-11}}</ref>. == Мэты і фармат == Мерапрыемства накіравана на наладжванне прафесійных кантактаў, абмен вопытам, прэзентацыю навуковых дасягненняў і стварэнне новых міждысцыплінарных камандаў. Удзельнікамі становяцца беларускія даследчыкі (у тым ліку супрацоўнікі high-tech сектара і педагогі) розных этапаў акадэмічнай кар’еры — ад студэнтаў да [[прафесар]]аў. Фармат спалучае элементы навуковай канферэнцыі з нефармальнымі дыскусіямі, майстар-класамі і групавымі абмеркаваннямі. == Арганізатары == Арганізатарам з’яўляецца Згуртаванне беларускіх суполак Эстоніі (Friida Bell MTÜ) пры падтрымцы агенцтва «ESTDEV». Мэта арганізацыі — садзейнічаць развіццю беларускай культуры, адукацыі і грамадзянскіх ініцыятыў у Эстоніі, у тым ліку ў галіне навукі.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503777.html|title=«Вялікі воз» беларускіх талентаў. Навошта навукоўцы зь Беларусі другі раз зьбіраліся ў Эстоніі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250816182054/https://www.svaboda.org/a/33503777.html|archive-date=2025-08-16|access-date=2025-08-16}}</ref> == Гісторыя == Свае мерапрыемствы арганізатары называюць «''з’ездамі''». === Першы з’езд === Першы з’езд адбыўся 5—7 ліпеня 2024 года. Ён сабраў 13 удзельнікаў і стаў пляцоўкай для абмену навуковымі ідэямі і наладжвання кантактаў паміж даследчыкамі па-за межамі Беларусі. Падчас правядзення сустрэчы абмяркоўваліся развіццё беларускай акадэмічнай супольнасці за мяжой, ідэі стварэння прэміі «Бізон Гіґс»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/3289752,%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B0-%C2%ABpamylka%C2%BB-%D0%B0%D0%B1%D0%B2%D1%8F%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D1%8D%D0%BC%D1%96%D1%8E-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%96-%D1%82%D1%8D%D1%85%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%86%D0%B0%D1%9E-%C2%AB%D0%B1%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%BD-%D0%B3%D1%96%D2%91%D0%B7%C2%BB|title=Рэдакцыя зіна «Pamyłka» абвяшчае прэмію для натуральных і тэхнічных навукоўцаў «Бізон Гіґз» - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2025-08-12}}</ref>, правядзення фестывалю навукі і стварэння беларускага STEM-універсітэта. Для мерапрыемства была выбрана назва «Вялікі Воз» — беларуская народная назва [[сузор’е|сузор’я]] [[Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)|Вялікай Мядзведзіцы]]. Гэтае сузор’е, па словах Зміцера Канановіча, аднаго з арганізатараў канферэнцыі, даследчыка з Талінскага тэхналагічнага ўніверсітэта, не знікае з неба паўночных краін і зіхаціць над Эстоніяй нават у светлыя летнія ночы, яго відаць як з [[Балтыйскае мора|балтыйскага]] ўзбярэжжа, так і паўсюль у Беларусі. Гэта натхніла супольнасць, «бо неба не мае межаў і належыць усёй чалавечай супольнасці»<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88311509/vialiki-voz|title=Беларускія навукоўцы ў эміграцыі аб’ядналіся ў «сузор’е»|publisher=Belsat TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250813081651/https://belsat.eu/88311509/vialiki-voz|archive-date=2025-08-13|access-date=2025-08-13}}</ref>. === Другі з’езд === Другі з’езд прайшоў з 31 ліпеня да 3 жніўня 2025 года<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/zakhavats-patentsyyal.html|title=Другі з’езд беларускіх навукоўцаў Еўропы прайшоў у Эстоніі|website=budzma.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812144556/https://budzma.org/news/zakhavats-patentsyyal.html|archive-date=2025-08-12|access-date=2025-08-12}}</ref>. У ім узялі ўдзел больш як дваццаць даследчыкаў з [[Польшча|Польшчы]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Германія|Германіі]], [[Літва|Літвы]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. Сярод удзельнікаў былі прадстаўнікі розных навуковых дысцыплін, уключаючы клеткавую [[Біялогія|біялогію]], [[Археалогія|археалогію]] і [[Археагенетыка|археагенетыку]], [[Геноміка|геноміку]], [[Астрафізіка|астрафізіку]], [[Арганічная хімія|арганічную хімію]], [[матэрыялазнаўства]], сацыяльную [[Экалогія|экалогію]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарныя]] і міждысцыплінарныя кірункі, а таксама папулярызатары навукі і творчыя асобы, якія займаюцца беларускамоўнай [[асвета]]й. Праграма ўключала навуковыя даклады, тэматычныя дыскусіі і тэхнічныя майстар-класы, у тым ліку на адкрытым паветры. Асноўныя пытанні, якія абмяркоўваліся<ref name=":1" />: * праблемы, з якімі сутыкаюцца беларускія навукоўцы ў [[Эміграцыя|эміграцыі]]; * перспектывы [[Грамадзянская навука|грамадзянскай навукі]]; * метады эфектыўнага ўзаемадзеяння з медыямі; * [[Навуковая этыка|этыка ў навуковых даследаваннях]]; * развіццё беларускамоўных STEM-праектаў. Па выніках мерапрыемства ўдзельнікі прынялі шэраг рашэнняў, скіраваных на развіццё беларускай навуковай супольнасці за мяжой і пашырэнне беларускамоўных адукацыйных рэсурсаў<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/belaruskija-navukoucy-u-emihracyi-abjadnalisja-u-supolnasc-vjaliki-voz/|title=Беларускія навукоўцы аб’ядналіся ў супольнасць «Вялікі воз»|last=|website=Беларускае Радыё Рацыя|date=2025-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20250813121707/https://racyja.com/by/hramadstva/belaruskija-navukoucy-u-emihracyi-abjadnalisja-u-supolnasc-vjaliki-voz/|archive-date=2025-08-13|access-date=2025-08-13}}</ref>: * Штогод ладзіць «Вялікі Воз» як флагманскую імпрэзу супольнасці. Наступная сустрэча адбудзецца з 30 ліпеня да 2 жніўня 2026 года ў тым жа месцы ў Эстоніі, але ўжо ў адкрытым фармаце. Плануюць прыняць да 30 удзельнікаў. Рэгістрацыя будзе адкрытая за некалькі месяцаў і абвешчаная праз сацыяльныя сеткі. * Развіваць сетку ўзаемадзеяння паміж беларускімі навукоўцамі: запрашаць навукоўцаў і тых, хто цікавіцца навукай і тэхналогіямі, далучацца да мерапрыемства. Плануецца пашыраць супольнасць праз адкрыты фармат, умацоўваць гарызантальныя сувязі, міждысцыплінарнасць і партнёрства з падобнымі ініцыятывамі. * Запускаць і рэалізоўваць супольныя праекты, што пераносяць перадавыя навуковыя ідэі ў тэхналогіі, грамадскія ініцыятывы, адукацыю і культуру. Падтрымліваць асабістыя праекты ўдзельнікаў супольнасці ў справе папулярызацыі навуковых ведаў. Падтрымліваць беларускамоўнае навуковае асяроддзе, адкрытую камунікацыю і грамадзянскую навуку, робячы веды дасяжнымі для ўсіх. * Даваць голас Беларусі ў міжнароднай навуковай прасторы і захоўваць/развіваць інтэлектуальны патэнцыял нацыі. == Гл. таксама == * [[Памылка (часопіс)]] * [[Беларускі навуковы хакатон]] * [[Навуковы рынг]] == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://www.linkedin.com/pulse/vialiki-voz-manifesto-constellation-belarusian-science-boundless-l6jif|title=Маніфест «Вялікага Возу»: Сузор’е беларускай навукі (бязмежжа)|date=2025-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250826131750/https://www.linkedin.com/pulse/vialiki-voz-manifesto-constellation-belarusian-science-boundless-l6jif|archive-date=2025-08-26}} * [https://www.linkedin.com/company/vialiki-voz/ Cтаронка «Вялікага Возу» у Linkedin] * [[commons:Category:Vialiki Voz conference in Estonia (2025)|Фотаздымкі канферэнцыі 2025 года на Wikimedia Commons]] * [[c:Category:Vialiki_Voz_conference_in_Estonia_(2026)|Фотаздымкі канферэнцыі 2026 года на Wikimedia Commons]] == Галерэя фота == <gallery mode="packed" heights="200px"> File:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Conference participants with сonference logo on T-shirts.jpg | Выступ на канферэнцыі 2025 года File:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa House in the forest at night.jpg | Месца правядзення канферэнцыі ў 2025 годзе File:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Participants next steps community development.jpg | Абмеркаванні падчас канферэнцыі ў 2025 годзе File:Vialiki Voz Conference 2026 Pärnumaa.jpg | Удзельнікі падчас канферэнцыі 2026 года File:Vialiki Voz Conference 2026 Participants discussing the event development strategy.jpg | Удзельнікі падчас канферэнцыі 2026 года File:Evening twilight at Vialiki Voz conference.jpg | Заход сонца над месцам правядзення канферэнцыі ў 2026 годзе </gallery> == Зноскі == {{заўвагі}} [[Катэгорыя:Канферэнцыі]] [[Катэгорыя:Мерапрыемствы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Эстоніі]] [[Катэгорыя:Навуковая супольнасць]] [[Катэгорыя:Грамадзянская навука]] [[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]] bqp1t3usf358b0tkz8on1q0cktrtfzz 5175962 5175961 2026-08-05T14:02:33Z Siarhei V 122587 5175962 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vialiki Voz Big logo.png|міні|Лагатып сустрэчы беларускіх навукоўцаў «Вялікі Воз»]] '''Вялікі Воз''' — штогадовая нефармальная сустрэча беларускіх [[Навуковец|навукоўцаў]], якія жывуць і працуюць за межамі Беларусі. Праходзіць у павеце [[Пярнумаа]] ([[Эстонія]]) па ініцыятыве часопіса «[[Памылка (часопіс)|Памылка]]». Мерапрыемства аб’ядноўвае [[даследчык]]аў у галіне [[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўчых]], [[Тэхнічныя навукі|тэхнічных]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных]] [[Гуманітарныя навукі|навук]], а таксама [[Папулярызацыя навукі|папулярызатараў навукі]] і творцаў, што развіваюць беларускамоўную [[Адукацыя|адукацыю]] і [[асвета|асвету]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2025/8/11/651676/|title=В Эстонии прошел второй съезд белорусских ученых Европы|website=charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812144804/https://charter97.org/ru/news/2025/8/11/651676/|archive-date=2025-08-12|access-date=2025-08-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/zakhavac-patencyyal-u-estonii-prayshou-drugi-zezd-belaruskikh-navukoucau-europy|title=Захаваць патэнцыял. У Эстоніі прайшоў другі з’езд беларускіх навукоўцаў Еўропы {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250811151828/https://euroradio.fm/zakhavac-patencyyal-u-estonii-prayshou-drugi-zezd-belaruskikh-navukoucau-europy|archive-date=2025-08-11|access-date=2025-08-11}}</ref>. == Мэты і фармат == Мерапрыемства накіравана на наладжванне прафесійных кантактаў, абмен вопытам, прэзентацыю навуковых дасягненняў і стварэнне новых міждысцыплінарных камандаў. Удзельнікамі становяцца беларускія даследчыкі (у тым ліку супрацоўнікі high-tech сектара і педагогі) розных этапаў акадэмічнай кар’еры — ад студэнтаў да [[прафесар]]аў. Фармат спалучае элементы навуковай канферэнцыі з нефармальнымі дыскусіямі, майстар-класамі і групавымі абмеркаваннямі. == Арганізатары == Арганізатарам з’яўляецца Згуртаванне беларускіх суполак Эстоніі (Friida Bell MTÜ) пры падтрымцы агенцтва «ESTDEV». Мэта арганізацыі — садзейнічаць развіццю беларускай культуры, адукацыі і грамадзянскіх ініцыятыў у Эстоніі, у тым ліку ў галіне навукі.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503777.html|title=«Вялікі воз» беларускіх талентаў. Навошта навукоўцы зь Беларусі другі раз зьбіраліся ў Эстоніі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250816182054/https://www.svaboda.org/a/33503777.html|archive-date=2025-08-16|access-date=2025-08-16}}</ref> == Гісторыя == Свае мерапрыемствы арганізатары называюць «''з’ездамі''». === Першы з’езд === Першы з’езд адбыўся 5—7 ліпеня 2024 года. Ён сабраў 13 удзельнікаў і стаў пляцоўкай для абмену навуковымі ідэямі і наладжвання кантактаў паміж даследчыкамі па-за межамі Беларусі. Падчас правядзення сустрэчы абмяркоўваліся развіццё беларускай акадэмічнай супольнасці за мяжой, ідэі стварэння прэміі «Бізон Гіґс»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/3289752,%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B0-%C2%ABpamylka%C2%BB-%D0%B0%D0%B1%D0%B2%D1%8F%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D1%8D%D0%BC%D1%96%D1%8E-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%96-%D1%82%D1%8D%D1%85%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%86%D0%B0%D1%9E-%C2%AB%D0%B1%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%BD-%D0%B3%D1%96%D2%91%D0%B7%C2%BB|title=Рэдакцыя зіна «Pamyłka» абвяшчае прэмію для натуральных і тэхнічных навукоўцаў «Бізон Гіґз» - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2025-08-12}}</ref>, правядзення фестывалю навукі і стварэння беларускага STEM-універсітэта. Для мерапрыемства была выбрана назва «Вялікі Воз» — беларуская народная назва [[сузор’е|сузор’я]] [[Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)|Вялікай Мядзведзіцы]]. Гэтае сузор’е, па словах Зміцера Канановіча, аднаго з арганізатараў канферэнцыі, даследчыка з Талінскага тэхналагічнага ўніверсітэта, не знікае з неба паўночных краін і зіхаціць над Эстоніяй нават у светлыя летнія ночы, яго відаць як з [[Балтыйскае мора|балтыйскага]] ўзбярэжжа, так і паўсюль у Беларусі. Гэта натхніла супольнасць, «бо неба не мае межаў і належыць усёй чалавечай супольнасці»<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88311509/vialiki-voz|title=Беларускія навукоўцы ў эміграцыі аб’ядналіся ў «сузор’е»|publisher=Belsat TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250813081651/https://belsat.eu/88311509/vialiki-voz|archive-date=2025-08-13|access-date=2025-08-13}}</ref>. === Другі з’езд === Другі з’езд прайшоў з 31 ліпеня да 3 жніўня 2025 года<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/zakhavats-patentsyyal.html|title=Другі з’езд беларускіх навукоўцаў Еўропы прайшоў у Эстоніі|website=budzma.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812144556/https://budzma.org/news/zakhavats-patentsyyal.html|archive-date=2025-08-12|access-date=2025-08-12}}</ref>. У ім узялі ўдзел больш як дваццаць даследчыкаў з [[Польшча|Польшчы]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Германія|Германіі]], [[Літва|Літвы]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. Сярод удзельнікаў былі прадстаўнікі розных навуковых дысцыплін, уключаючы клеткавую [[Біялогія|біялогію]], [[Археалогія|археалогію]] і [[Археагенетыка|археагенетыку]], [[Геноміка|геноміку]], [[Астрафізіка|астрафізіку]], [[Арганічная хімія|арганічную хімію]], [[матэрыялазнаўства]], сацыяльную [[Экалогія|экалогію]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарныя]] і міждысцыплінарныя кірункі, а таксама папулярызатары навукі і творчыя асобы, якія займаюцца беларускамоўнай [[асвета]]й. Праграма ўключала навуковыя даклады, тэматычныя дыскусіі і тэхнічныя майстар-класы, у тым ліку на адкрытым паветры. Асноўныя пытанні, якія абмяркоўваліся<ref name=":1" />: * праблемы, з якімі сутыкаюцца беларускія навукоўцы ў [[Эміграцыя|эміграцыі]]; * перспектывы [[Грамадзянская навука|грамадзянскай навукі]]; * метады эфектыўнага ўзаемадзеяння з медыямі; * [[Навуковая этыка|этыка ў навуковых даследаваннях]]; * развіццё беларускамоўных STEM-праектаў. Па выніках мерапрыемства ўдзельнікі прынялі шэраг рашэнняў, скіраваных на развіццё беларускай навуковай супольнасці за мяжой і пашырэнне беларускамоўных адукацыйных рэсурсаў<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/belaruskija-navukoucy-u-emihracyi-abjadnalisja-u-supolnasc-vjaliki-voz/|title=Беларускія навукоўцы аб’ядналіся ў супольнасць «Вялікі воз»|last=|website=Беларускае Радыё Рацыя|date=2025-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20250813121707/https://racyja.com/by/hramadstva/belaruskija-navukoucy-u-emihracyi-abjadnalisja-u-supolnasc-vjaliki-voz/|archive-date=2025-08-13|access-date=2025-08-13}}</ref>: * Штогод ладзіць «Вялікі Воз» як флагманскую імпрэзу супольнасці. Наступная сустрэча адбудзецца з 30 ліпеня да 2 жніўня 2026 года ў тым жа месцы ў Эстоніі, але ўжо ў адкрытым фармаце. Плануюць прыняць да 30 удзельнікаў. Рэгістрацыя будзе адкрытая за некалькі месяцаў і абвешчаная праз сацыяльныя сеткі. * Развіваць сетку ўзаемадзеяння паміж беларускімі навукоўцамі: запрашаць навукоўцаў і тых, хто цікавіцца навукай і тэхналогіямі, далучацца да мерапрыемства. Плануецца пашыраць супольнасць праз адкрыты фармат, умацоўваць гарызантальныя сувязі, міждысцыплінарнасць і партнёрства з падобнымі ініцыятывамі. * Запускаць і рэалізоўваць супольныя праекты, што пераносяць перадавыя навуковыя ідэі ў тэхналогіі, грамадскія ініцыятывы, адукацыю і культуру. Падтрымліваць асабістыя праекты ўдзельнікаў супольнасці ў справе папулярызацыі навуковых ведаў. Падтрымліваць беларускамоўнае навуковае асяроддзе, адкрытую камунікацыю і грамадзянскую навуку, робячы веды дасяжнымі для ўсіх. * Даваць голас Беларусі ў міжнароднай навуковай прасторы і захоўваць/развіваць інтэлектуальны патэнцыял нацыі. == Гл. таксама == * [[Памылка (часопіс)]] * [[Беларускі навуковы хакатон]] * [[Навуковы рынг]] == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://www.linkedin.com/pulse/vialiki-voz-manifesto-constellation-belarusian-science-boundless-l6jif|title=Маніфест «Вялікага Возу»: Сузор’е беларускай навукі (бязмежжа)|date=2025-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250826131750/https://www.linkedin.com/pulse/vialiki-voz-manifesto-constellation-belarusian-science-boundless-l6jif|archive-date=2025-08-26}} * [https://www.linkedin.com/company/vialiki-voz/ Cтаронка «Вялікага Возу» у Linkedin] * [[commons:Category:Vialiki Voz conference in Estonia (2025)|Фотаздымкі канферэнцыі 2025 года на Wikimedia Commons]] * [[c:Category:Vialiki_Voz_conference_in_Estonia_(2026)|Фотаздымкі канферэнцыі 2026 года на Wikimedia Commons]] == Галерэя фота == <gallery mode="packed" heights="150px"> File:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Conference participants with сonference logo on T-shirts.jpg | Выступ на канферэнцыі 2025 года File:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa House in the forest at night.jpg | Месца правядзення канферэнцыі ў 2025 годзе File:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Participants next steps community development.jpg | Абмеркаванні падчас канферэнцыі ў 2025 годзе File:Vialiki Voz Conference 2026 Pärnumaa.jpg | Удзельнікі падчас канферэнцыі 2026 года File:Vialiki Voz Conference 2026 Participants discussing the event development strategy.jpg | Удзельнікі падчас канферэнцыі 2026 года File:Evening twilight at Vialiki Voz conference.jpg | Заход сонца над месцам правядзення канферэнцыі ў 2026 годзе </gallery> == Зноскі == {{заўвагі}} [[Катэгорыя:Канферэнцыі]] [[Катэгорыя:Мерапрыемствы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Эстоніі]] [[Катэгорыя:Навуковая супольнасць]] [[Катэгорыя:Грамадзянская навука]] [[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]] ls6s7d277ppedbg5quhoqhv7lgc5hin 5175963 5175962 2026-08-05T14:03:10Z Siarhei V 122587 5175963 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vialiki Voz Big logo.png|міні|Лагатып сустрэчы беларускіх навукоўцаў «Вялікі Воз»]] '''Вялікі Воз''' — штогадовая нефармальная сустрэча беларускіх [[Навуковец|навукоўцаў]], якія жывуць і працуюць за межамі Беларусі. Праходзіць у павеце [[Пярнумаа]] ([[Эстонія]]) па ініцыятыве часопіса «[[Памылка (часопіс)|Памылка]]». Мерапрыемства аб’ядноўвае [[даследчык]]аў у галіне [[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўчых]], [[Тэхнічныя навукі|тэхнічных]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных]] [[Гуманітарныя навукі|навук]], а таксама [[Папулярызацыя навукі|папулярызатараў навукі]] і творцаў, што развіваюць беларускамоўную [[Адукацыя|адукацыю]] і [[асвета|асвету]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2025/8/11/651676/|title=В Эстонии прошел второй съезд белорусских ученых Европы|website=charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812144804/https://charter97.org/ru/news/2025/8/11/651676/|archive-date=2025-08-12|access-date=2025-08-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/zakhavac-patencyyal-u-estonii-prayshou-drugi-zezd-belaruskikh-navukoucau-europy|title=Захаваць патэнцыял. У Эстоніі прайшоў другі з’езд беларускіх навукоўцаў Еўропы {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250811151828/https://euroradio.fm/zakhavac-patencyyal-u-estonii-prayshou-drugi-zezd-belaruskikh-navukoucau-europy|archive-date=2025-08-11|access-date=2025-08-11}}</ref>. == Мэты і фармат == Мерапрыемства накіравана на наладжванне прафесійных кантактаў, абмен вопытам, прэзентацыю навуковых дасягненняў і стварэнне новых міждысцыплінарных камандаў. Удзельнікамі становяцца беларускія даследчыкі (у тым ліку супрацоўнікі high-tech сектара і педагогі) розных этапаў акадэмічнай кар’еры — ад студэнтаў да [[прафесар]]аў. Фармат спалучае элементы навуковай канферэнцыі з нефармальнымі дыскусіямі, майстар-класамі і групавымі абмеркаваннямі. == Арганізатары == Арганізатарам з’яўляецца Згуртаванне беларускіх суполак Эстоніі (Friida Bell MTÜ) пры падтрымцы агенцтва «ESTDEV». Мэта арганізацыі — садзейнічаць развіццю беларускай культуры, адукацыі і грамадзянскіх ініцыятыў у Эстоніі, у тым ліку ў галіне навукі.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503777.html|title=«Вялікі воз» беларускіх талентаў. Навошта навукоўцы зь Беларусі другі раз зьбіраліся ў Эстоніі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250816182054/https://www.svaboda.org/a/33503777.html|archive-date=2025-08-16|access-date=2025-08-16}}</ref> == Гісторыя == Свае мерапрыемствы арганізатары называюць «''з’ездамі''». === Першы з’езд === Першы з’езд адбыўся 5—7 ліпеня 2024 года. Ён сабраў 13 удзельнікаў і стаў пляцоўкай для абмену навуковымі ідэямі і наладжвання кантактаў паміж даследчыкамі па-за межамі Беларусі. Падчас правядзення сустрэчы абмяркоўваліся развіццё беларускай акадэмічнай супольнасці за мяжой, ідэі стварэння прэміі «Бізон Гіґс»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/3289752,%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B0-%C2%ABpamylka%C2%BB-%D0%B0%D0%B1%D0%B2%D1%8F%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D1%8D%D0%BC%D1%96%D1%8E-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%96-%D1%82%D1%8D%D1%85%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%86%D0%B0%D1%9E-%C2%AB%D0%B1%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%BD-%D0%B3%D1%96%D2%91%D0%B7%C2%BB|title=Рэдакцыя зіна «Pamyłka» абвяшчае прэмію для натуральных і тэхнічных навукоўцаў «Бізон Гіґз» - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2025-08-12}}</ref>, правядзення фестывалю навукі і стварэння беларускага STEM-універсітэта. Для мерапрыемства была выбрана назва «Вялікі Воз» — беларуская народная назва [[сузор’е|сузор’я]] [[Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)|Вялікай Мядзведзіцы]]. Гэтае сузор’е, па словах Зміцера Канановіча, аднаго з арганізатараў канферэнцыі, даследчыка з Талінскага тэхналагічнага ўніверсітэта, не знікае з неба паўночных краін і зіхаціць над Эстоніяй нават у светлыя летнія ночы, яго відаць як з [[Балтыйскае мора|балтыйскага]] ўзбярэжжа, так і паўсюль у Беларусі. Гэта натхніла супольнасць, «бо неба не мае межаў і належыць усёй чалавечай супольнасці»<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88311509/vialiki-voz|title=Беларускія навукоўцы ў эміграцыі аб’ядналіся ў «сузор’е»|publisher=Belsat TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250813081651/https://belsat.eu/88311509/vialiki-voz|archive-date=2025-08-13|access-date=2025-08-13}}</ref>. === Другі з’езд === Другі з’езд прайшоў з 31 ліпеня да 3 жніўня 2025 года<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/zakhavats-patentsyyal.html|title=Другі з’езд беларускіх навукоўцаў Еўропы прайшоў у Эстоніі|website=budzma.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812144556/https://budzma.org/news/zakhavats-patentsyyal.html|archive-date=2025-08-12|access-date=2025-08-12}}</ref>. У ім узялі ўдзел больш як дваццаць даследчыкаў з [[Польшча|Польшчы]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Германія|Германіі]], [[Літва|Літвы]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. Сярод удзельнікаў былі прадстаўнікі розных навуковых дысцыплін, уключаючы клеткавую [[Біялогія|біялогію]], [[Археалогія|археалогію]] і [[Археагенетыка|археагенетыку]], [[Геноміка|геноміку]], [[Астрафізіка|астрафізіку]], [[Арганічная хімія|арганічную хімію]], [[матэрыялазнаўства]], сацыяльную [[Экалогія|экалогію]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарныя]] і міждысцыплінарныя кірункі, а таксама папулярызатары навукі і творчыя асобы, якія займаюцца беларускамоўнай [[асвета]]й. Праграма ўключала навуковыя даклады, тэматычныя дыскусіі і тэхнічныя майстар-класы, у тым ліку на адкрытым паветры. Асноўныя пытанні, якія абмяркоўваліся<ref name=":1" />: * праблемы, з якімі сутыкаюцца беларускія навукоўцы ў [[Эміграцыя|эміграцыі]]; * перспектывы [[Грамадзянская навука|грамадзянскай навукі]]; * метады эфектыўнага ўзаемадзеяння з медыямі; * [[Навуковая этыка|этыка ў навуковых даследаваннях]]; * развіццё беларускамоўных STEM-праектаў. Па выніках мерапрыемства ўдзельнікі прынялі шэраг рашэнняў, скіраваных на развіццё беларускай навуковай супольнасці за мяжой і пашырэнне беларускамоўных адукацыйных рэсурсаў<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/belaruskija-navukoucy-u-emihracyi-abjadnalisja-u-supolnasc-vjaliki-voz/|title=Беларускія навукоўцы аб’ядналіся ў супольнасць «Вялікі воз»|last=|website=Беларускае Радыё Рацыя|date=2025-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20250813121707/https://racyja.com/by/hramadstva/belaruskija-navukoucy-u-emihracyi-abjadnalisja-u-supolnasc-vjaliki-voz/|archive-date=2025-08-13|access-date=2025-08-13}}</ref>: * Штогод ладзіць «Вялікі Воз» як флагманскую імпрэзу супольнасці. Наступная сустрэча адбудзецца з 30 ліпеня да 2 жніўня 2026 года ў тым жа месцы ў Эстоніі, але ўжо ў адкрытым фармаце. Плануюць прыняць да 30 удзельнікаў. Рэгістрацыя будзе адкрытая за некалькі месяцаў і абвешчаная праз сацыяльныя сеткі. * Развіваць сетку ўзаемадзеяння паміж беларускімі навукоўцамі: запрашаць навукоўцаў і тых, хто цікавіцца навукай і тэхналогіямі, далучацца да мерапрыемства. Плануецца пашыраць супольнасць праз адкрыты фармат, умацоўваць гарызантальныя сувязі, міждысцыплінарнасць і партнёрства з падобнымі ініцыятывамі. * Запускаць і рэалізоўваць супольныя праекты, што пераносяць перадавыя навуковыя ідэі ў тэхналогіі, грамадскія ініцыятывы, адукацыю і культуру. Падтрымліваць асабістыя праекты ўдзельнікаў супольнасці ў справе папулярызацыі навуковых ведаў. Падтрымліваць беларускамоўнае навуковае асяроддзе, адкрытую камунікацыю і грамадзянскую навуку, робячы веды дасяжнымі для ўсіх. * Даваць голас Беларусі ў міжнароднай навуковай прасторы і захоўваць/развіваць інтэлектуальны патэнцыял нацыі. == Гл. таксама == * [[Памылка (часопіс)]] * [[Беларускі навуковы хакатон]] * [[Навуковы рынг]] == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://www.linkedin.com/pulse/vialiki-voz-manifesto-constellation-belarusian-science-boundless-l6jif|title=Маніфест «Вялікага Возу»: Сузор’е беларускай навукі (бязмежжа)|date=2025-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250826131750/https://www.linkedin.com/pulse/vialiki-voz-manifesto-constellation-belarusian-science-boundless-l6jif|archive-date=2025-08-26}} * [https://www.linkedin.com/company/vialiki-voz/ Cтаронка «Вялікага Возу» у Linkedin] * [[commons:Category:Vialiki Voz conference in Estonia (2025)|Фотаздымкі канферэнцыі 2025 года на Wikimedia Commons]] * [[c:Category:Vialiki_Voz_conference_in_Estonia_(2026)|Фотаздымкі канферэнцыі 2026 года на Wikimedia Commons]] == Галерэя фота == <gallery mode="packed" heights="150px"> File:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Conference participants with сonference logo on T-shirts.jpg | Выступ на канферэнцыі 2025 года File:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa House in the forest at night.jpg | Месца правядзення канферэнцыі ў 2025 годзе File:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Participants next steps community development.jpg | Абмеркаванні падчас канферэнцыі ў 2025 годзе File:Vialiki Voz Conference 2026 Pärnumaa.jpg | Удзельнікі падчас канферэнцыі 2026 года File:Vialiki Voz Conference 2026 Participants discussing the event development strategy.jpg | Удзельнікі падчас канферэнцыі 2026 года File:Evening twilight at Vialiki Voz conference.jpg | Заход сонца над месцам правядзення канферэнцыі ў 2026 годзе </gallery> == Зноскі == {{заўвагі}} [[Катэгорыя:Канферэнцыі]] [[Катэгорыя:Мерапрыемствы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Эстоніі]] [[Катэгорыя:Навуковая супольнасць]] [[Катэгорыя:Грамадзянская навука]] [[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]] l78p4a69z8e40oimhzbj00p50lbhl7t 5175964 5175963 2026-08-05T14:04:29Z Siarhei V 122587 5175964 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vialiki Voz Big logo.png|міні|Лагатып сустрэчы беларускіх навукоўцаў «Вялікі Воз»]] '''Вялікі Воз''' — штогадовая нефармальная сустрэча беларускіх [[Навуковец|навукоўцаў]], якія жывуць і працуюць за межамі Беларусі. Праходзіць у павеце [[Пярнумаа]] ([[Эстонія]]) па ініцыятыве часопіса «[[Памылка (часопіс)|Памылка]]». Мерапрыемства аб’ядноўвае [[даследчык]]аў у галіне [[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўчых]], [[Тэхнічныя навукі|тэхнічных]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных]] [[Гуманітарныя навукі|навук]], а таксама [[Папулярызацыя навукі|папулярызатараў навукі]] і творцаў, што развіваюць беларускамоўную [[Адукацыя|адукацыю]] і [[асвета|асвету]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2025/8/11/651676/|title=В Эстонии прошел второй съезд белорусских ученых Европы|website=charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812144804/https://charter97.org/ru/news/2025/8/11/651676/|archive-date=2025-08-12|access-date=2025-08-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/zakhavac-patencyyal-u-estonii-prayshou-drugi-zezd-belaruskikh-navukoucau-europy|title=Захаваць патэнцыял. У Эстоніі прайшоў другі з’езд беларускіх навукоўцаў Еўропы {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250811151828/https://euroradio.fm/zakhavac-patencyyal-u-estonii-prayshou-drugi-zezd-belaruskikh-navukoucau-europy|archive-date=2025-08-11|access-date=2025-08-11}}</ref>. == Мэты і фармат == Мерапрыемства накіравана на наладжванне прафесійных кантактаў, абмен вопытам, прэзентацыю навуковых дасягненняў і стварэнне новых міждысцыплінарных камандаў. Удзельнікамі становяцца беларускія даследчыкі (у тым ліку супрацоўнікі high-tech сектара і педагогі) розных этапаў акадэмічнай кар’еры — ад студэнтаў да [[прафесар]]аў. Фармат спалучае элементы навуковай канферэнцыі з нефармальнымі дыскусіямі, майстар-класамі і групавымі абмеркаваннямі. == Арганізатары == Арганізатарам з’яўляецца Згуртаванне беларускіх суполак Эстоніі (Friida Bell MTÜ) пры падтрымцы агенцтва «ESTDEV». Мэта арганізацыі — садзейнічаць развіццю беларускай культуры, адукацыі і грамадзянскіх ініцыятыў у Эстоніі, у тым ліку ў галіне навукі.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503777.html|title=«Вялікі воз» беларускіх талентаў. Навошта навукоўцы зь Беларусі другі раз зьбіраліся ў Эстоніі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250816182054/https://www.svaboda.org/a/33503777.html|archive-date=2025-08-16|access-date=2025-08-16}}</ref> == Гісторыя == Свае мерапрыемствы арганізатары называюць «''з’ездамі''». === Першы з’езд === Першы з’езд адбыўся 5—7 ліпеня 2024 года. Ён сабраў 13 удзельнікаў і стаў пляцоўкай для абмену навуковымі ідэямі і наладжвання кантактаў паміж даследчыкамі па-за межамі Беларусі. Падчас правядзення сустрэчы абмяркоўваліся развіццё беларускай акадэмічнай супольнасці за мяжой, ідэі стварэння прэміі «Бізон Гіґс»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/3289752,%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B0-%C2%ABpamylka%C2%BB-%D0%B0%D0%B1%D0%B2%D1%8F%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D1%8D%D0%BC%D1%96%D1%8E-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%96-%D1%82%D1%8D%D1%85%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%86%D0%B0%D1%9E-%C2%AB%D0%B1%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%BD-%D0%B3%D1%96%D2%91%D0%B7%C2%BB|title=Рэдакцыя зіна «Pamyłka» абвяшчае прэмію для натуральных і тэхнічных навукоўцаў «Бізон Гіґз» - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2025-08-12}}</ref>, правядзення фестывалю навукі і стварэння беларускага STEM-універсітэта. Для мерапрыемства была выбрана назва «Вялікі Воз» — беларуская народная назва [[сузор’е|сузор’я]] [[Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)|Вялікай Мядзведзіцы]]. Гэтае сузор’е, па словах Зміцера Канановіча, аднаго з арганізатараў канферэнцыі, даследчыка з Талінскага тэхналагічнага ўніверсітэта, не знікае з неба паўночных краін і зіхаціць над Эстоніяй нават у светлыя летнія ночы, яго відаць як з [[Балтыйскае мора|балтыйскага]] ўзбярэжжа, так і паўсюль у Беларусі. Гэта натхніла супольнасць, «бо неба не мае межаў і належыць усёй чалавечай супольнасці»<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88311509/vialiki-voz|title=Беларускія навукоўцы ў эміграцыі аб’ядналіся ў «сузор’е»|publisher=Belsat TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250813081651/https://belsat.eu/88311509/vialiki-voz|archive-date=2025-08-13|access-date=2025-08-13}}</ref>. === Другі з’езд === Другі з’езд прайшоў з 31 ліпеня да 3 жніўня 2025 года<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/zakhavats-patentsyyal.html|title=Другі з’езд беларускіх навукоўцаў Еўропы прайшоў у Эстоніі|website=budzma.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812144556/https://budzma.org/news/zakhavats-patentsyyal.html|archive-date=2025-08-12|access-date=2025-08-12}}</ref>. У ім узялі ўдзел больш як дваццаць даследчыкаў з [[Польшча|Польшчы]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Германія|Германіі]], [[Літва|Літвы]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. Сярод удзельнікаў былі прадстаўнікі розных навуковых дысцыплін, уключаючы клеткавую [[Біялогія|біялогію]], [[Археалогія|археалогію]] і [[Археагенетыка|археагенетыку]], [[Геноміка|геноміку]], [[Астрафізіка|астрафізіку]], [[Арганічная хімія|арганічную хімію]], [[матэрыялазнаўства]], сацыяльную [[Экалогія|экалогію]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарныя]] і міждысцыплінарныя кірункі, а таксама папулярызатары навукі і творчыя асобы, якія займаюцца беларускамоўнай [[асвета]]й. Праграма ўключала навуковыя даклады, тэматычныя дыскусіі і тэхнічныя майстар-класы, у тым ліку на адкрытым паветры. Асноўныя пытанні, якія абмяркоўваліся<ref name=":1" />: * праблемы, з якімі сутыкаюцца беларускія навукоўцы ў [[Эміграцыя|эміграцыі]]; * перспектывы [[Грамадзянская навука|грамадзянскай навукі]]; * метады эфектыўнага ўзаемадзеяння з медыямі; * [[Навуковая этыка|этыка ў навуковых даследаваннях]]; * развіццё беларускамоўных STEM-праектаў. Па выніках мерапрыемства ўдзельнікі прынялі шэраг рашэнняў, скіраваных на развіццё беларускай навуковай супольнасці за мяжой і пашырэнне беларускамоўных адукацыйных рэсурсаў<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/belaruskija-navukoucy-u-emihracyi-abjadnalisja-u-supolnasc-vjaliki-voz/|title=Беларускія навукоўцы аб’ядналіся ў супольнасць «Вялікі воз»|last=|website=Беларускае Радыё Рацыя|date=2025-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20250813121707/https://racyja.com/by/hramadstva/belaruskija-navukoucy-u-emihracyi-abjadnalisja-u-supolnasc-vjaliki-voz/|archive-date=2025-08-13|access-date=2025-08-13}}</ref>: * Штогод ладзіць «Вялікі Воз» як флагманскую імпрэзу супольнасці. Наступная сустрэча адбудзецца з 30 ліпеня да 2 жніўня 2026 года ў тым жа месцы ў Эстоніі, але ўжо ў адкрытым фармаце. Плануюць прыняць да 30 удзельнікаў. Рэгістрацыя будзе адкрытая за некалькі месяцаў і абвешчаная праз сацыяльныя сеткі. * Развіваць сетку ўзаемадзеяння паміж беларускімі навукоўцамі: запрашаць навукоўцаў і тых, хто цікавіцца навукай і тэхналогіямі, далучацца да мерапрыемства. Плануецца пашыраць супольнасць праз адкрыты фармат, умацоўваць гарызантальныя сувязі, міждысцыплінарнасць і партнёрства з падобнымі ініцыятывамі. * Запускаць і рэалізоўваць супольныя праекты, што пераносяць перадавыя навуковыя ідэі ў тэхналогіі, грамадскія ініцыятывы, адукацыю і культуру. Падтрымліваць асабістыя праекты ўдзельнікаў супольнасці ў справе папулярызацыі навуковых ведаў. Падтрымліваць беларускамоўнае навуковае асяроддзе, адкрытую камунікацыю і грамадзянскую навуку, робячы веды дасяжнымі для ўсіх. * Даваць голас Беларусі ў міжнароднай навуковай прасторы і захоўваць/развіваць інтэлектуальны патэнцыял нацыі. === Трэці з'езд === Трэці з’езд прайшоў з 31 ліпеня да 3 жніўня 2026 года. == Гл. таксама == * [[Памылка (часопіс)]] * [[Беларускі навуковы хакатон]] * [[Навуковы рынг]] == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://www.linkedin.com/pulse/vialiki-voz-manifesto-constellation-belarusian-science-boundless-l6jif|title=Маніфест «Вялікага Возу»: Сузор’е беларускай навукі (бязмежжа)|date=2025-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250826131750/https://www.linkedin.com/pulse/vialiki-voz-manifesto-constellation-belarusian-science-boundless-l6jif|archive-date=2025-08-26}} * [https://www.linkedin.com/company/vialiki-voz/ Cтаронка «Вялікага Возу» у Linkedin] * [[commons:Category:Vialiki Voz conference in Estonia (2025)|Фотаздымкі канферэнцыі 2025 года на Wikimedia Commons]] * [[c:Category:Vialiki_Voz_conference_in_Estonia_(2026)|Фотаздымкі канферэнцыі 2026 года на Wikimedia Commons]] == Галерэя фота == <gallery mode="packed" heights="150px"> File:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Conference participants with сonference logo on T-shirts.jpg | Выступ на канферэнцыі 2025 года File:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa House in the forest at night.jpg | Месца правядзення канферэнцыі ў 2025 годзе File:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Participants next steps community development.jpg | Абмеркаванні падчас канферэнцыі ў 2025 годзе File:Vialiki Voz Conference 2026 Pärnumaa.jpg | Удзельнікі падчас канферэнцыі 2026 года File:Vialiki Voz Conference 2026 Participants discussing the event development strategy.jpg | Удзельнікі падчас канферэнцыі 2026 года File:Evening twilight at Vialiki Voz conference.jpg | Заход сонца над месцам правядзення канферэнцыі ў 2026 годзе </gallery> == Зноскі == {{заўвагі}} [[Катэгорыя:Канферэнцыі]] [[Катэгорыя:Мерапрыемствы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Эстоніі]] [[Катэгорыя:Навуковая супольнасць]] [[Катэгорыя:Грамадзянская навука]] [[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]] p62b3c7os463u3gxfqbgeg06ycu3z8s 5175966 5175964 2026-08-05T14:05:43Z Siarhei V 122587 5175966 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vialiki Voz Big logo.png|міні|Лагатып сустрэчы беларускіх навукоўцаў «Вялікі Воз»]] '''Вялікі Воз''' — штогадовая нефармальная сустрэча беларускіх [[Навуковец|навукоўцаў]], якія жывуць і працуюць за межамі Беларусі. Праходзіць у павеце [[Пярнумаа]] ([[Эстонія]]) па ініцыятыве часопіса «[[Памылка (часопіс)|Памылка]]». Мерапрыемства аб’ядноўвае [[даследчык]]аў у галіне [[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўчых]], [[Тэхнічныя навукі|тэхнічных]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных]] [[Гуманітарныя навукі|навук]], а таксама [[Папулярызацыя навукі|папулярызатараў навукі]] і творцаў, што развіваюць беларускамоўную [[Адукацыя|адукацыю]] і [[асвета|асвету]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2025/8/11/651676/|title=В Эстонии прошел второй съезд белорусских ученых Европы|website=charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812144804/https://charter97.org/ru/news/2025/8/11/651676/|archive-date=2025-08-12|access-date=2025-08-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/zakhavac-patencyyal-u-estonii-prayshou-drugi-zezd-belaruskikh-navukoucau-europy|title=Захаваць патэнцыял. У Эстоніі прайшоў другі з’езд беларускіх навукоўцаў Еўропы {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250811151828/https://euroradio.fm/zakhavac-patencyyal-u-estonii-prayshou-drugi-zezd-belaruskikh-navukoucau-europy|archive-date=2025-08-11|access-date=2025-08-11}}</ref>. == Мэты і фармат == Мерапрыемства накіравана на наладжванне прафесійных кантактаў, абмен вопытам, прэзентацыю навуковых дасягненняў і стварэнне новых міждысцыплінарных камандаў. Удзельнікамі становяцца беларускія даследчыкі (у тым ліку супрацоўнікі high-tech сектара і педагогі) розных этапаў акадэмічнай кар’еры — ад студэнтаў да [[прафесар]]аў. Фармат спалучае элементы навуковай канферэнцыі з нефармальнымі дыскусіямі, майстар-класамі і групавымі абмеркаваннямі. == Арганізатары == Арганізатарам з’яўляецца Згуртаванне беларускіх суполак Эстоніі (Friida Bell MTÜ) пры падтрымцы агенцтва «ESTDEV». Мэта арганізацыі — садзейнічаць развіццю беларускай культуры, адукацыі і грамадзянскіх ініцыятыў у Эстоніі, у тым ліку ў галіне навукі.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503777.html|title=«Вялікі воз» беларускіх талентаў. Навошта навукоўцы зь Беларусі другі раз зьбіраліся ў Эстоніі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250816182054/https://www.svaboda.org/a/33503777.html|archive-date=2025-08-16|access-date=2025-08-16}}</ref> == Гісторыя == Свае мерапрыемствы арганізатары называюць «''з’ездамі''». === Першы з’езд === Першы з’езд адбыўся 5—7 ліпеня 2024 года. Ён сабраў 13 удзельнікаў і стаў пляцоўкай для абмену навуковымі ідэямі і наладжвання кантактаў паміж даследчыкамі па-за межамі Беларусі. Падчас правядзення сустрэчы абмяркоўваліся развіццё беларускай акадэмічнай супольнасці за мяжой, ідэі стварэння прэміі «Бізон Гіґс»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/3289752,%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B0-%C2%ABpamylka%C2%BB-%D0%B0%D0%B1%D0%B2%D1%8F%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D1%8D%D0%BC%D1%96%D1%8E-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%96-%D1%82%D1%8D%D1%85%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%86%D0%B0%D1%9E-%C2%AB%D0%B1%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%BD-%D0%B3%D1%96%D2%91%D0%B7%C2%BB|title=Рэдакцыя зіна «Pamyłka» абвяшчае прэмію для натуральных і тэхнічных навукоўцаў «Бізон Гіґз» - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2025-08-12}}</ref>, правядзення фестывалю навукі і стварэння беларускага STEM-універсітэта. Для мерапрыемства была выбрана назва «Вялікі Воз» — беларуская народная назва [[сузор’е|сузор’я]] [[Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)|Вялікай Мядзведзіцы]]. Гэтае сузор’е, па словах Зміцера Канановіча, аднаго з арганізатараў канферэнцыі, даследчыка з Талінскага тэхналагічнага ўніверсітэта, не знікае з неба паўночных краін і зіхаціць над Эстоніяй нават у светлыя летнія ночы, яго відаць як з [[Балтыйскае мора|балтыйскага]] ўзбярэжжа, так і паўсюль у Беларусі. Гэта натхніла супольнасць, «бо неба не мае межаў і належыць усёй чалавечай супольнасці»<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88311509/vialiki-voz|title=Беларускія навукоўцы ў эміграцыі аб’ядналіся ў «сузор’е»|publisher=Belsat TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250813081651/https://belsat.eu/88311509/vialiki-voz|archive-date=2025-08-13|access-date=2025-08-13}}</ref>. === Другі з’езд === Другі з’езд прайшоў з 31 ліпеня да 3 жніўня 2025 года<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/zakhavats-patentsyyal.html|title=Другі з’езд беларускіх навукоўцаў Еўропы прайшоў у Эстоніі|website=budzma.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812144556/https://budzma.org/news/zakhavats-patentsyyal.html|archive-date=2025-08-12|access-date=2025-08-12}}</ref>. У ім узялі ўдзел больш як дваццаць даследчыкаў з [[Польшча|Польшчы]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Германія|Германіі]], [[Літва|Літвы]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. Сярод удзельнікаў былі прадстаўнікі розных навуковых дысцыплін, уключаючы клеткавую [[Біялогія|біялогію]], [[Археалогія|археалогію]] і [[Археагенетыка|археагенетыку]], [[Геноміка|геноміку]], [[Астрафізіка|астрафізіку]], [[Арганічная хімія|арганічную хімію]], [[матэрыялазнаўства]], сацыяльную [[Экалогія|экалогію]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарныя]] і міждысцыплінарныя кірункі, а таксама папулярызатары навукі і творчыя асобы, якія займаюцца беларускамоўнай [[асвета]]й. Праграма ўключала навуковыя даклады, тэматычныя дыскусіі і тэхнічныя майстар-класы, у тым ліку на адкрытым паветры. Асноўныя пытанні, якія абмяркоўваліся<ref name=":1" />: * праблемы, з якімі сутыкаюцца беларускія навукоўцы ў [[Эміграцыя|эміграцыі]]; * перспектывы [[Грамадзянская навука|грамадзянскай навукі]]; * метады эфектыўнага ўзаемадзеяння з медыямі; * [[Навуковая этыка|этыка ў навуковых даследаваннях]]; * развіццё беларускамоўных STEM-праектаў. Па выніках мерапрыемства ўдзельнікі прынялі шэраг рашэнняў, скіраваных на развіццё беларускай навуковай супольнасці за мяжой і пашырэнне беларускамоўных адукацыйных рэсурсаў<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/belaruskija-navukoucy-u-emihracyi-abjadnalisja-u-supolnasc-vjaliki-voz/|title=Беларускія навукоўцы аб’ядналіся ў супольнасць «Вялікі воз»|last=|website=Беларускае Радыё Рацыя|date=2025-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20250813121707/https://racyja.com/by/hramadstva/belaruskija-navukoucy-u-emihracyi-abjadnalisja-u-supolnasc-vjaliki-voz/|archive-date=2025-08-13|access-date=2025-08-13}}</ref>: * Штогод ладзіць «Вялікі Воз» як флагманскую імпрэзу супольнасці. Наступная сустрэча адбудзецца з 30 ліпеня да 2 жніўня 2026 года ў тым жа месцы ў Эстоніі, але ўжо ў адкрытым фармаце. Плануюць прыняць да 30 удзельнікаў. Рэгістрацыя будзе адкрытая за некалькі месяцаў і абвешчаная праз сацыяльныя сеткі. * Развіваць сетку ўзаемадзеяння паміж беларускімі навукоўцамі: запрашаць навукоўцаў і тых, хто цікавіцца навукай і тэхналогіямі, далучацца да мерапрыемства. Плануецца пашыраць супольнасць праз адкрыты фармат, умацоўваць гарызантальныя сувязі, міждысцыплінарнасць і партнёрства з падобнымі ініцыятывамі. * Запускаць і рэалізоўваць супольныя праекты, што пераносяць перадавыя навуковыя ідэі ў тэхналогіі, грамадскія ініцыятывы, адукацыю і культуру. Падтрымліваць асабістыя праекты ўдзельнікаў супольнасці ў справе папулярызацыі навуковых ведаў. Падтрымліваць беларускамоўнае навуковае асяроддзе, адкрытую камунікацыю і грамадзянскую навуку, робячы веды дасяжнымі для ўсіх. * Даваць голас Беларусі ў міжнароднай навуковай прасторы і захоўваць/развіваць інтэлектуальны патэнцыял нацыі. === Трэці з'езд === Трэці з’езд прайшоў з 31 ліпеня да 3 жніўня 2026 года. == Гл. таксама == * [[Памылка (часопіс)]] * [[Беларускі навуковы хакатон]] * [[Навуковы рынг]] == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://www.linkedin.com/pulse/vialiki-voz-manifesto-constellation-belarusian-science-boundless-l6jif|title=Маніфест «Вялікага Возу»: Сузор’е беларускай навукі (бязмежжа)|date=2025-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250826131750/https://www.linkedin.com/pulse/vialiki-voz-manifesto-constellation-belarusian-science-boundless-l6jif|archive-date=2025-08-26}} * [https://www.linkedin.com/company/vialiki-voz/ Cтаронка «Вялікага Возу» у Linkedin] * [[commons:Category:Vialiki Voz conference in Estonia (2025)|Фотаздымкі канферэнцыі 2025 года на Wikimedia Commons]] * [[c:Category:Vialiki_Voz_conference_in_Estonia_(2026)|Фотаздымкі канферэнцыі 2026 года на Wikimedia Commons]] == Галерэя фота == <gallery mode="packed" heights="150px"> File:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Conference participants with сonference logo on T-shirts.jpg | Выступ на канферэнцыі 2025 года File:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa House in the forest at night.jpg | Месца правядзення канферэнцыі ў 2025 годзе File:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Participants next steps community development.jpg | Абмеркаванні падчас канферэнцыі ў 2025 годзе File:Vialiki Voz Conference 2026 Pärnumaa.jpg | Удзельнікі падчас канферэнцыі 2026 года File:Vialiki Voz Conference 2026 Participants discussing the event development strategy.jpg | Удзельнікі падчас канферэнцыі 2026 года File:Evening twilight at Vialiki Voz conference.jpg | Заход сонца над месцам правядзення канферэнцыі ў 2026 годзе </gallery> == Зноскі == {{reflist}} {{заўвагі}} [[Катэгорыя:Канферэнцыі]] [[Катэгорыя:Мерапрыемствы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Эстоніі]] [[Катэгорыя:Навуковая супольнасць]] [[Катэгорыя:Грамадзянская навука]] [[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]] 2fttxdue3ck7vsv7gjhdfr68p58akba 5176314 5175966 2026-08-06T09:09:50Z Siarhei V 122587 5176314 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vialiki Voz Big logo.png|міні|Лагатып сустрэчы беларускіх навукоўцаў «Вялікі Воз»]] '''Вялікі Воз''' — штогадовая нефармальная сустрэча беларускіх [[Навуковец|навукоўцаў]], якія жывуць і працуюць за межамі Беларусі. Праходзіць у павеце [[Пярнумаа]] ([[Эстонія]]) па ініцыятыве часопіса «[[Памылка (часопіс)|Памылка]]». Мерапрыемства аб’ядноўвае [[даследчык]]аў у галіне [[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўчых]], [[Тэхнічныя навукі|тэхнічных]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных]] [[Гуманітарныя навукі|навук]], а таксама [[Папулярызацыя навукі|папулярызатараў навукі]] і творцаў, што развіваюць беларускамоўную [[Адукацыя|адукацыю]] і [[асвета|асвету]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2025/8/11/651676/|title=В Эстонии прошел второй съезд белорусских ученых Европы|website=charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812144804/https://charter97.org/ru/news/2025/8/11/651676/|archive-date=2025-08-12|access-date=2025-08-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/zakhavac-patencyyal-u-estonii-prayshou-drugi-zezd-belaruskikh-navukoucau-europy|title=Захаваць патэнцыял. У Эстоніі прайшоў другі з’езд беларускіх навукоўцаў Еўропы {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250811151828/https://euroradio.fm/zakhavac-patencyyal-u-estonii-prayshou-drugi-zezd-belaruskikh-navukoucau-europy|archive-date=2025-08-11|access-date=2025-08-11}}</ref>. == Мэты і фармат == Мерапрыемства накіравана на наладжванне прафесійных кантактаў, абмен вопытам, прэзентацыю навуковых дасягненняў і стварэнне новых міждысцыплінарных камандаў. Удзельнікамі становяцца беларускія даследчыкі (у тым ліку супрацоўнікі high-tech сектара і педагогі) розных этапаў акадэмічнай кар’еры — ад студэнтаў да [[прафесар]]аў. Фармат спалучае элементы навуковай канферэнцыі з нефармальнымі дыскусіямі, майстар-класамі і групавымі абмеркаваннямі. == Арганізатары == Арганізатарам з’яўляецца Згуртаванне беларускіх суполак Эстоніі (Friida Bell MTÜ) пры падтрымцы агенцтва «ESTDEV». Мэта арганізацыі — садзейнічаць развіццю беларускай культуры, адукацыі і грамадзянскіх ініцыятыў у Эстоніі, у тым ліку ў галіне навукі.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503777.html|title=«Вялікі воз» беларускіх талентаў. Навошта навукоўцы зь Беларусі другі раз зьбіраліся ў Эстоніі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250816182054/https://www.svaboda.org/a/33503777.html|archive-date=2025-08-16|access-date=2025-08-16}}</ref> == Гісторыя == Свае мерапрыемствы арганізатары называюць «''з’ездамі''». === Першы з’езд === Першы з’езд адбыўся 5—7 ліпеня 2024 года. Ён сабраў 13 удзельнікаў і стаў пляцоўкай для абмену навуковымі ідэямі і наладжвання кантактаў паміж даследчыкамі па-за межамі Беларусі. Падчас правядзення сустрэчы абмяркоўваліся развіццё беларускай акадэмічнай супольнасці за мяжой, ідэі стварэння прэміі «Бізон Гіґс»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/3289752,%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B0-%C2%ABpamylka%C2%BB-%D0%B0%D0%B1%D0%B2%D1%8F%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D1%8D%D0%BC%D1%96%D1%8E-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%96-%D1%82%D1%8D%D1%85%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%86%D0%B0%D1%9E-%C2%AB%D0%B1%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%BD-%D0%B3%D1%96%D2%91%D0%B7%C2%BB|title=Рэдакцыя зіна «Pamyłka» абвяшчае прэмію для натуральных і тэхнічных навукоўцаў «Бізон Гіґз» - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2025-08-12}}</ref>, правядзення фестывалю навукі і стварэння беларускага STEM-універсітэта. Для мерапрыемства была выбрана назва «Вялікі Воз» — беларуская народная назва [[сузор’е|сузор’я]] [[Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)|Вялікай Мядзведзіцы]]. Гэтае сузор’е, па словах Зміцера Канановіча, аднаго з арганізатараў канферэнцыі, даследчыка з Талінскага тэхналагічнага ўніверсітэта, не знікае з неба паўночных краін і зіхаціць над Эстоніяй нават у светлыя летнія ночы, яго відаць як з [[Балтыйскае мора|балтыйскага]] ўзбярэжжа, так і паўсюль у Беларусі. Гэта натхніла супольнасць, «бо неба не мае межаў і належыць усёй чалавечай супольнасці»<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88311509/vialiki-voz|title=Беларускія навукоўцы ў эміграцыі аб’ядналіся ў «сузор’е»|publisher=Belsat TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250813081651/https://belsat.eu/88311509/vialiki-voz|archive-date=2025-08-13|access-date=2025-08-13}}</ref>. === Другі з’езд === Другі з’езд прайшоў з 31 ліпеня да 3 жніўня 2025 года<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/zakhavats-patentsyyal.html|title=Другі з’езд беларускіх навукоўцаў Еўропы прайшоў у Эстоніі|website=budzma.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812144556/https://budzma.org/news/zakhavats-patentsyyal.html|archive-date=2025-08-12|access-date=2025-08-12}}</ref>. У ім узялі ўдзел больш як дваццаць даследчыкаў з [[Польшча|Польшчы]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Германія|Германіі]], [[Літва|Літвы]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. Сярод удзельнікаў былі прадстаўнікі розных навуковых дысцыплін, уключаючы клеткавую [[Біялогія|біялогію]], [[Археалогія|археалогію]] і [[Археагенетыка|археагенетыку]], [[Геноміка|геноміку]], [[Астрафізіка|астрафізіку]], [[Арганічная хімія|арганічную хімію]], [[матэрыялазнаўства]], сацыяльную [[Экалогія|экалогію]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарныя]] і міждысцыплінарныя кірункі, а таксама папулярызатары навукі і творчыя асобы, якія займаюцца беларускамоўнай [[асвета]]й. Праграма ўключала навуковыя даклады, тэматычныя дыскусіі і тэхнічныя майстар-класы, у тым ліку на адкрытым паветры. Асноўныя пытанні, якія абмяркоўваліся<ref name=":1" />: * праблемы, з якімі сутыкаюцца беларускія навукоўцы ў [[Эміграцыя|эміграцыі]]; * перспектывы [[Грамадзянская навука|грамадзянскай навукі]]; * метады эфектыўнага ўзаемадзеяння з медыямі; * [[Навуковая этыка|этыка ў навуковых даследаваннях]]; * развіццё беларускамоўных STEM-праектаў. Па выніках мерапрыемства ўдзельнікі прынялі шэраг рашэнняў, скіраваных на развіццё беларускай навуковай супольнасці за мяжой і пашырэнне беларускамоўных адукацыйных рэсурсаў<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/belaruskija-navukoucy-u-emihracyi-abjadnalisja-u-supolnasc-vjaliki-voz/|title=Беларускія навукоўцы аб’ядналіся ў супольнасць «Вялікі воз»|last=|website=Беларускае Радыё Рацыя|date=2025-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20250813121707/https://racyja.com/by/hramadstva/belaruskija-navukoucy-u-emihracyi-abjadnalisja-u-supolnasc-vjaliki-voz/|archive-date=2025-08-13|access-date=2025-08-13}}</ref>: * Штогод ладзіць «Вялікі Воз» як флагманскую імпрэзу супольнасці. Наступная сустрэча адбудзецца з 30 ліпеня да 2 жніўня 2026 года ў тым жа месцы ў Эстоніі, але ўжо ў адкрытым фармаце. Плануюць прыняць да 30 удзельнікаў. Рэгістрацыя будзе адкрытая за некалькі месяцаў і абвешчаная праз сацыяльныя сеткі. * Развіваць сетку ўзаемадзеяння паміж беларускімі навукоўцамі: запрашаць навукоўцаў і тых, хто цікавіцца навукай і тэхналогіямі, далучацца да мерапрыемства. Плануецца пашыраць супольнасць праз адкрыты фармат, умацоўваць гарызантальныя сувязі, міждысцыплінарнасць і партнёрства з падобнымі ініцыятывамі. * Запускаць і рэалізоўваць супольныя праекты, што пераносяць перадавыя навуковыя ідэі ў тэхналогіі, грамадскія ініцыятывы, адукацыю і культуру. Падтрымліваць асабістыя праекты ўдзельнікаў супольнасці ў справе папулярызацыі навуковых ведаў. Падтрымліваць беларускамоўнае навуковае асяроддзе, адкрытую камунікацыю і грамадзянскую навуку, робячы веды дасяжнымі для ўсіх. * Даваць голас Беларусі ў міжнароднай навуковай прасторы і захоўваць/развіваць інтэлектуальны патэнцыял нацыі. === Трэці з'езд === Трэці з’езд прайшоў з 30 ліпеня па 2 жніўня 2026 года. У ім прынялі ўдзел 17 прадстаўнікоў беларускай акадэмічнай супольнасці з Эстоніі, Фінляндыі, Літвы, Германіі, Польшчы і ЗША, якія за два дні прачыталі 12 дакладаў па астраноміі, біялогіі, хіміі, генетыцы, экалогіі, сацыяльных і гуманітарных навуках. Асобныя сесіі былі прысвечаны выкарыстанню штучнага інтэлекту ў навуцы і адукацыі, сучасным біятэхналогіям, энергетычнай бяспецы і праблеме змянення клімату. Удзельнікі абмеркавалі планы далейшага развіцця ініцыятывы, у тым ліку правядзенне навуковага фестывалю і развіццё народнай навуковай прэміі «Бізон Гіґс».<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/vyaliki-voz-zlyet-letnik.html|title=Адбыўся трэці «Вялікі Воз» — злёт-летнік беларускіх навукоўцаў|website=budzma.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20260806090814/https://budzma.org/news/vyaliki-voz-zlyet-letnik.html|archive-date=2026-08-06|access-date=2026-08-06}}</ref> == Гл. таксама == * [[Памылка (часопіс)]] * [[Беларускі навуковы хакатон]] * [[Навуковы рынг]] == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://www.linkedin.com/pulse/vialiki-voz-manifesto-constellation-belarusian-science-boundless-l6jif|title=Маніфест «Вялікага Возу»: Сузор’е беларускай навукі (бязмежжа)|date=2025-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250826131750/https://www.linkedin.com/pulse/vialiki-voz-manifesto-constellation-belarusian-science-boundless-l6jif|archive-date=2025-08-26}} * [https://www.linkedin.com/company/vialiki-voz/ Cтаронка «Вялікага Возу» у Linkedin] * [[commons:Category:Vialiki Voz conference in Estonia (2025)|Фотаздымкі канферэнцыі 2025 года на Wikimedia Commons]] * [[c:Category:Vialiki_Voz_conference_in_Estonia_(2026)|Фотаздымкі канферэнцыі 2026 года на Wikimedia Commons]] == Галерэя фота == <gallery mode="packed" heights="150px"> File:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Conference participants with сonference logo on T-shirts.jpg | Выступ на канферэнцыі 2025 года File:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa House in the forest at night.jpg | Месца правядзення канферэнцыі ў 2025 годзе File:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Participants next steps community development.jpg | Абмеркаванні падчас канферэнцыі ў 2025 годзе File:Vialiki Voz Conference 2026 Pärnumaa.jpg | Удзельнікі падчас канферэнцыі 2026 года File:Vialiki Voz Conference 2026 Participants discussing the event development strategy.jpg | Удзельнікі падчас канферэнцыі 2026 года File:Evening twilight at Vialiki Voz conference.jpg | Заход сонца над месцам правядзення канферэнцыі ў 2026 годзе </gallery> == Зноскі == {{reflist}} {{заўвагі}} [[Катэгорыя:Канферэнцыі]] [[Катэгорыя:Мерапрыемствы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Эстоніі]] [[Катэгорыя:Навуковая супольнасць]] [[Катэгорыя:Грамадзянская навука]] [[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]] 9emfapkzzt9vpalf6vonmr1pvu6ojr4 0 792373 5175971 5034847 2026-08-05T14:18:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 9 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175971 wikitext text/x-wiki {{Кампанія |назва = «Бярозаўскі мясакансервавы камбінат» |лагатып = |выява = |тып = [[адкрытае акцыянернае таварыства]] |лістынг = |дэвіз = Якасць прадукцыі сёння — наш дабрабыт заўтра |заснавана = {{Дата пачатку|16|3|1978|1}} |заснавальнікі = Міністэрства мясной і малочнай прамысловасці [[СССР]] |уладальнікі = «[[Брэстмясамалпрам]]» (98%) |краіна = [[Беларусь]] |размяшчэнне = [[Брэсцкая вобласць]] |адрас = [[Бяроза (горад)|Бяроза]], вул. Свярдлова, д. 1<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Звесткі для сувязі|спасылка=http://meat.by/bmkk/new/contacts|выдавец=ААТ «Бярозаўскі мясакансервавы камбінат»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=1 студзеня 2023|access-date=14 верасня 2025|archive-date=6 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250906130951/https://meat.by/bmkk/new/contacts|url-status=dead}}</ref> |ключавыя фігуры = [[Уладзімір Уладзіміравіч Жуковіч|Уладзімір Жуковіч]] ([[генеральны дырэктар]]), [[Аляксандр Рудзь]] ([[галоўны інжынер]]) |галіна = [[харчовая прамысловасць]] |прадукцыя = мясныя [[кансервы]], [[каўбаса]], [[корм]] для жывёл, мясныя паўфабрыкаты, [[пельмені]], [[сасіска]], [[стэйк]] |абарот = {{Рост}}260,821 млн [[Беларускі рубель|рублёў]] (2021 год)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гадавая справаздача ААТ «Бярозаўскі мясакансервавы камбінат» за 2021 год|спасылка=http://200025739.epfr.by/files/add/2022/04/19/Godovoy-otchet-2021__Berezovskiy-myasokonservnyy-kombinat__19-04-2022_12_00.xls|выдавец=Партал раскрыцця інфармацыі эмітэнтамі каштоўных папер Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=19 красавіка 2022|дата доступу=1 студзеня 2023}}</ref> |аперацыйны прыбытак = {{Рост}}8,467 млн рублёў (2021 год) |чысты прыбытак = {{Падзенне}}2,938 млн рублёў (2021 год) |колькасць супрацоўнікаў= 1248 (2022 год) |матчына кампанія = канцэрн «[[Брэстмясамалпрам]]»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прадукцыя|спасылка=https://www.brestmmp.by/pradukcyya|выдавец=Канцэрн «[[Брэстмясамалпрам]]»|дата публікацыі=2023|дата доступу=1 студзеня 2023}}</ref> |даччыныя кампаніі = |аўдытар = ТДА «[[Фораўдыт]]» ([[Смаргонь]])<ref>{{Навіна|аўтар=С.А. Вільчыкаў|загаловак=Аўдытарскія высновы па бухгалтарскай справаздачнасці ААТ «Бярозаўскі мясакансервавы камбінат» за 2021 год|спасылка=http://200025739.epfr.by/files/add/2022/04/19/Auditorskoe-zaklyuchenie-2021__Berezovskiy-myasokonservnyy-kombinat__19-04-2022_11_31.pdf|выдавец=Партал раскрыцця інфармацыі эмітэнтамі каштоўных папер Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=19 красавіка 2022|дата доступу=1 студзеня 2023}}</ref> |сайт = [http://meat.by/ meat.by] |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 32 |lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 24 |lon_min = 57 |lon_sec = 0 |CoordScale = 20000 |region = BY }} '''«Бярозаўскі мясакансервавы камбінат»''' — дзяржаўнае харчовае [[прадпрыемства]] Беларусі, заснаванае ў сакавіку 1978 года ў якасці Бярозаўскага мясакамбіната (Брэсцкая вобласць). На 2023 год уключаў [[кансерва]]вы, каўбасна-кулінарны і мясатлушчавы [[цэх]]і магутнасцю 100 000 [[слоік]]аў, 25 тонаў каўбасы і 120 тонаў мяса за [[Змена|змену]] адпаведна, а таксама [[халадзільнік]] на 4400 тонаў і хлебабулачную [[Пякарня|пякарню]] магутнасцю 350 кг вырабаў за змену. Дапаможныя збудаванні ўключалі аміячна-[[кампрэсар]]ны цэх і [[Кацельня|кацельню]], а таксама 7 участкаў: [[рамонт]]на-механічны і рамонтна-будаўнічы, электраўчастак, кантрольна-вымяральных прыбораў і аўтаматыкі (КВПіА), [[Ацяпленне|ацяплення]] і [[Вентыляцыя|вентыляцыі]], водазабеспячэння і водаадвядзення, аўтатранспартны. Сярод іншага, у [[Баранавічы|Баранавічах]] дзейнічаў вытворчы цэх. «Бярозаўскі МКК» вырабляў мясныя кансервы і паўфабрыкаты, каўбасы і [[корм]] для жывёл, булкі і [[хлеб]], а таксама [[Бляшанка|бляшанкі]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пра нас|спасылка=http://meat.by/bmkk/new/about|выдавец=ААТ «Бярозаўскі мясакансервавы камбінат»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=1 студзеня 2023|url-status=dead}}</ref>. На прадпрыемстве дзейнічала праграмная платформа «Гедымін:Мясакамбінат» ({{lang-ru|Гедымин:Мясокомбинат}}) на 150 аўтаматызаваных рабочых месцаў, якая аб’ядноўвала ў сабе перадзабойную базу, цэхі і маркіроўку вырабаў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аўтаматызацыя|спасылка=http://meat.by/bmkk/new/automation|выдавец=ААТ «Бярозаўскі мясакансервавы камбінат»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=1 студзеня 2023|access-date=14 верасня 2025|archive-date=17 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241217013706/http://meat.by/bmkk/new/automation|url-status=dead}}</ref>. == Збытавая сетка == На 2023 год фірмовы гандаль «Бярозаўскага МКК» ахопліваў 26 уласных крам «Мясны свет», з іх 10 у Бярозе і 3 у Баранавічах, па 2 у [[Брэст|Брэсце]] і [[Івацэвічы|Івацэвічах]], па адной у Мінску і [[Магілёў|Магілёве]], [[Белаазёрск]]у і [[Драгічын]]е, [[Каменец|Каменцы]] і [[Косава (горад)|Косаве]], [[Пружаны|Пружанах]] і [[Новыя Засімавічы|Новых Засімавічах]], а таксама ў [[Першамайская (Бярозаўскі раён)|Першамайскай]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Фірмовы гандаль|спасылка=http://meat.by/bmkk/new/outlets|выдавец=ААТ «Бярозаўскі мясакансервавы камбінат»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=1 студзеня 2023|access-date=14 верасня 2025|archive-date=18 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241218085002/http://meat.by/bmkk/new/outlets|url-status=dead}}</ref>. У сталіцы Расіі дзейнічала збытавое прадстаўніцтва<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кліентам|спасылка=http://meat.by/bmkk/new/forcustomer|выдавец=ААТ «Бярозаўскі мясакансервавы камбінат»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=1 студзеня 2023|access-date=14 верасня 2025|archive-date=17 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241217111039/http://meat.by/bmkk/new/forcustomer|url-status=dead}}</ref>. == Вырабы == На 2023 год Бярозаўскі мясакансервавы камбінат вырабляў: * вараную і варана-[[Вэнджанне|вэнджаную]], паўвэнджаную і субпрадуктную, сыравэнджаную і сыравяленую [[Каўбаса|каўбасу]]; * [[Сасіска|сасіскі]] і сардэлькі; * [[Брэзаола|брэзаолу]] і палачкі, [[суджук]] і [[чыпсы]] з [[Ялавічына|ялавічыны]], [[Вяндліна|вяндліну]] і [[Грудзінка|грудзінку]], [[кумпяк]] і лапатку, [[Паляндвіца|паляндвіцу]] і [[філе]], шыйку і [[Шынка|шынку]] са свініны<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сыравэнджаныя і сыравяленыя вырабы са свініны і ялавічыны|спасылка=http://meat.by/bmkk/new/production/1015533326_1029231264|выдавец=ААТ «Бярозаўскі мясакансервавы камбінат»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=1 студзеня 2023|access-date=14 верасня 2025|archive-date=16 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241216161315/http://meat.by/bmkk/new/production/1015533326_1029231264|url-status=dead}}</ref>; * [[смалец]] і [[шпік]]; * [[Крыло птушкі|крылы]] і тушкі [[кураня]]т, [[Бужаніна|бужаніну]] і [[бекон]], [[рулет]] і [[Рулька|рульку]], [[Руляда|руляду]] і [[рэбры]], а таксама [[Шчакавіна|шчакавіну]] са свініны<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вэнджана-вараныя і вараныя вырабы са свініны, ялавічыны і птушкі|спасылка=http://meat.by/bmkk/new/production/1015533326_1029231264|выдавец=ААТ «Бярозаўскі мясакансервавы камбінат»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=1 студзеня 2023|access-date=14 верасня 2025|archive-date=16 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241216161315/http://meat.by/bmkk/new/production/1015533326_1029231264|url-status=dead}}</ref>; * мясную выразку і [[Катлета|катлеты]], катлетнае мяса і [[рагу]], [[фарш]] і [[шашлык]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Паўфабрыкаты|спасылка=http://meat.by/bmkk/new/production/1015533344_1029231264|выдавец=ААТ «Бярозаўскі мясакансервавы камбінат»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=1 студзеня 2023|access-date=14 верасня 2025|archive-date=16 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241216081701/http://meat.by/bmkk/new/production/1015533344_1029231264|url-status=dead}}</ref>; * [[пельмені]] «Сябрукі»; * 53 найменні [[Стэрылізаванне|стэрылізаваных]] кансерваў, у тым ліку з [[Індычка|індычкі]], [[качкі]] і кураня ў [[соус]]е, тушанай [[Каніна|каніны]] і 14 з тушанай ялавічыны, тры з ялавічыны ў соусе і адно ў [[булён]]е, [[гуляш]] з ялавічыны і [[Каша|кашы]] з мясам, а таксама [[паштэт]]ы<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Стэрылізаваныя кансервы|спасылка=http://meat.by/bmkk/new/production/1015533349_1029231264|выдавец=ААТ «Бярозаўскі мясакансервавы камбінат»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=1 студзеня 2023|access-date=14 верасня 2025|archive-date=19 ліпеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719155308/https://meat.by/bmkk/new/production/1015533349_1029231264|url-status=dead}}</ref>; * вяндлінныя [[Пастэрызаванне|пастэрызаваныя]] кансервы, у тым ліку з ялавічыны; * 17 найменняў кармоў для [[Кот|катоў]] і [[Сабака|сабак]]; * мармуровыя [[стэйк]]і з ялавічыны<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вырабы|спасылка=http://meat.by/bmkk/new/production|выдавец=ААТ «Бярозаўскі мясакансервавы камбінат»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=1 студзеня 2023|access-date=14 верасня 2025|archive-date=17 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241217131524/http://meat.by/bmkk/new/production|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == У лістападзе 1972 года ў [[Бяроза (горад)|Бярозе]] ([[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]) пачалі ўзводзіць мясакамбінат паводле праекта Мінскага аддзялення «Лендзіпрамясамалпраекта». Пад камбінат адвялі 20,2 [[гектар]]аў зямлі. У 1975 годзе набылі [[халадзільнік]] на 4000 тоны мяса. У 1976 годзе запусцілі мясатлушчавы [[цэх]] магутнасцю 120 тона мяса за [[Змена|змену]] і 2-ю чаргу халадзільніка на 400 тонаў мяса. У 1977-м дабудавалі мясаперапрацоўчы цэх з выпускам 15 тонаў каўбасы за змену і 20 тонаў паўфабрыкатаў і фасаваных вырабаў пры агульнай магутнасці 45 тонаў перапрацаванага мяса ў змену. 16 сакавіка 1978 года міністр мясной і малочнай прамысловасці [[СССР]] С.Ф. Літвінаў падпісаў Указ № 9 аб увядзенні ў эксплуатацыю Бярозаўскага мясакамбіната магутнасцю 120 тонаў мяса і 15 тонаў каўбасы ў змену з [[халадзільнік]]ам на 4400 тонаў<ref name="а">{{Навіна|аўтар=Аляксандра Логіс|загаловак=2018 г. — 40 гадоў з часу ўвядзення ў эксплуатацыю Бярозаўскага мясакансервавага камбіната (1978), лаўрэата Прэміі Урада Рэспублікі Беларусь за дасягненні ў галіне якасці (2014)|спасылка=http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/1628-2018-g-40-gadou-z-chasu-uvyadzennya-u-ekspluatacyyu-byarozaskaga-myasakanservavaga-kambinata-1978-laureata-premii-urada-respubliki-belarus-za-dasyagnenni-u-galine-yakasci-2014/1628-2018-g-40-gadou-z-chasu-uvyadzennya-u-ekspluatacyyu-byarozaskaga-myasakanservavaga-kambinata-1978-laureata-premii-urada-respubliki-belarus-za-dasyagnenni-u-galine-yakasci-2014|выдавец=[[Брэсцкая абласная бібліятэка]]|дата публікацыі=11 лістапада 2020|дата доступу=1 студзеня 2023}}</ref>. У 1978 годзе дабудавалі [[кансерва]]вы завод магутнасцю 100 000 [[слоік]]аў за змену, з іх 20 000 туб [[Вяндліна|вяндлінных]] пастэрызаваных кансерваў, з халадзільнікам на 500 тонаў, а таксама [[Літаграфія|літаграфскі]] цэх. Пасля гэтага [[прадпрыемства]] пераўтварылі ў Бярозаўскі мясакансервавы камбінат. У наступныя гады ўзвялі [[Сталовая|сталовую]] і пункт аховы здароўя, [[Цяпліца|цяпліцу]] і 2 [[інтэрнат]]ы, аздараўленчы лагер «Бярозка» і 12 жылых шматкватэрных [[Дом|дамоў]] для супрацоўнікаў камбіната<ref name="а"/>. На 1996 год Бярозаўскі мясакансервавы камбінат выпускаў [[мяса]] і субпрадукты, [[Каўбаса|каўбасы]] і паўфабрыкаты, [[Стэрылізаванне|стэрылізаваныя]] кансервы і пастэрызаваную [[Вяндліна|вяндліну]], харчовы [[тлушч]] і сухі [[корм]], а таксама скураную сыравіну<ref>{{Крыніцы/БелЭн|3|Бярозаўскі мясакансервавы камбінат||411|}}</ref>. У маі 2001 года «Бярозаўскі МКК» пераўтварылі ў камунальнае [[Унітарнае прадпрыемства|ўнітарнае прадпрыемства]]. У 2002 годзе адкрылі хлебабулачную [[Пякарня|пякарню]] магутнасцю 350 кг вырабаў у змену. 29 снежня 2003 года прадпрыемства пераўтварылі ў [[адкрытае акцыянернае таварыства]]. У наступныя гады стварылі сетку ўласных фірмовых [[Крама|крам]] у [[Белаазёрск]]у і Брэсце, Бярозе і [[Драгічын]]е, [[Івацэвічы|Івацэвічах]] і [[Кобрын]]е, [[Косава (горад)|Косаве]] і [[Пружаны|Пружанах]]. Сярод іншага, у Бярозе налічвалася 3 уласныя фірмовыя крамы і 3 павільёны<ref name="а"/>. === Кіраўнікі === * [[Уладзімір Уладзіміравіч Жуковіч|Уладзімір Жуковіч]] (са снежня 2000 года)<ref name="а"/> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Навіны|спасылка=http://meat.by/bmkk/new/news|выдавец=ААТ «Бярозаўскі мясакансервавы камбінат»|мова=ru|дата публікацыі=3 студзеня 2022|дата доступу=1 студзеня 2023|url-status=dead}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Бярозы]] [[Катэгорыя:Мясная прамысловасць]] d9ebxoogdu8msrjynuq2qnmrzie95ki 0 793938 5176441 5175004 2026-08-06T11:56:55Z Ілля Касакоў 21245 5176441 wikitext text/x-wiki {{Асоба | сайт = | месца нараджэння = [[Бабруйск]] | дата нараджэння = [[15 жніўня]] [[1887]] | дата смерці = [[1940]] }}'''Абрам Давыдавіч Кіржніц''' ([[15 жніўня]] [[1887]], [[Бабруйск]], [[Мінская губерня]] — [[1940]], [[Масква]]) — бібліёграф, гісторык, журналіст<ref name=":0">{{Артыкул|аўтар=Кіржніц Давыд.|загаловак=Кіржніц Абрам Давыдавіч|год=1997|выданне=[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]|том=4|старонкі=180}}</ref><ref name=":1">В. А. Герасимова // [https://cyberleninka.ru/article/n/plan-kirzhnitsa-proekt-po-pereseleniyu-evreev-v-sibir-v-period-grazhdanskoy-voyny/viewer «План Киржница»: проект по переселению евреев в Сибирь в период Гражданской войны], Judaic-Slavic Journal, № 1 (5) /2021, стр. 233—261. Д</ref><ref>{{Cite web|url=https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9A%D0%98%D0%A0%D0%96%D0%9D%D0%98%D0%A6_%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=КИРЖНИЦ Абрам Давидович — Российская Еврейская Энциклопедия|website=jewsencyclopedia.com|access-date=2025-10-22}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і дробнага рамесніка. Скончыў 4 класы Бабруйскага гарадскога вучылішча. Выключаны з гандлёвай школы ў Беластоку за рэвалюцыйную дзейнасць. З 1906 года публікаваўся ў рускамоўнай і яўрэйскай прэсе. Стаў членам бібліятэчнай камісіі таварыства «Хэўрэ мефіцэ гасколэ» і з таго часу засяродзіў увагу на бібліяграфіі яўрэйскага друку. У 1911 удзельнік Першага ўсерасійскага з’езда па бібліятэчнай справе<ref name=":0" />. Два гады жыў у Пецярбургу. У 1915 годзе за актыўны ўдзел у дзейнасці [[Бунд]]а быў высланы ў [[Сібір]], у ссылцы працягваў журналісцкую дзейнасць і апублікаваў статыстычны агляд аб мясцовым друку. Пасля рэвалюцыі арганізаваў і ўзначаліў [[іркуцк]]ае аддзяленне Бунда, а таксама стварыў выдавецтва «Яўрэйская свабодная думка» і спрабаваў выпускаць першую ў Сібіры газету бундаўскага кірунку «Водгукі Бунда». У 1919 годзе для амерыканскай арганізацыі дапамогі габрэям «[[Джойнт]]» распрацаваў план па ажыццяўленні масавага перасялення яўрэяў у Сібір, які быў вядомы савецкім уладам, але ў той час не быў рэалізаваны<ref name=":1" />. У 1920 годзе пераехаў у [[Чыта|Чыту]], удзельнічаў у распрацоўцы заканадаўства [[Далёкаўсходняя Рэспубліка|Далёкаўсходняй рэспублікі]], якое датычылася этнічных меншасцяў. У 1922 годзе жыў у [[Харбін]]е, дэпартаваны ў канцы года. Ён першы напісаў на ідышы кнігу па бібліятэчнай справе: «Штогоднік для яўрэйскіх бібліятэк на 1914 год», якую выдаў [[Выдавецтва Барыса Клецкіна|Клецкін]] у тым самым годзе. Ён заснаваў і рэдагаваў цэлы рад выданняў: гарадскую штотыднёвую газету «Бобройскер вохенблат» разам з [[Мендзель Элькін|М. Элькіным]], газету «Бобройскер шэйгец» (ці «Югач», 1912), святочную анталогію (1913), часопіс «Дэр ідышэр бібліётэкар», які спыніўся пасля 1 нумару з-за пачатку вайны. нядоўгі час — менскі «Вэкер», затым газету «[[Дэр вайтэр мізрах]]» («Далёкі Усход», 1922), якая стала першым выданнем на ідышы ў гісторыі Сібіры і Кітая. У 1924 годзе пераехаў у Маскву, рэдагаваў часопіс «Маскоўскі пралетар», выкладаў у камуністычным універсітэце народаў Захаду. З 1925 года супрацоўнічаў з вядомым яўрэйскім перыядычным выданнем «Дэр эмес» («Праўда»), быў карэспандэнтам газеты ў [[Бірабіджанскі раён|Бірабіджане]], падтрымліваў і прасоўваў ідэю перасялення яўрэяў-працоўных на Далёкі Усход. Быў адным з кіраўнікоў перасяленчай арганізацыі АЗЕТ. Узначальваў бібліяграфічную секцыю Таварыства па вывучэнні Урала, Сібіры і Далёкага Усхода, удзельнічаў у падрыхтоўцы «Советской сибирской энциклопедии»<ref name=":0" />. У пачатку 1938 года быў арыштаваны па справе пра «продаж Далёкага Усходу японцам» і два гады ўтрымліваўся ў Бутырцы. У 1940 годзе быў вызвалены, але неўзабаве памёр. Даследаваў гісторыю Бунда, яўрэйскага рабочага руху і друку, [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыі 1917 года]] ў Беларусі. == Сям’я == * Жонка — Любоў Саламонаўна Бейліна (1897, [[Рагачоў]] — 1977, [[Масква]]). Была дочкай фалькларыста і рабіна ў Іркуцку Саламона Бейліна. ** Сын — доктар фізіка-матэматычных навук Давыд Абрамавіч Кіржніц (аўтар артыкула пра бацьку ў «Энцыклапедыі гісторыі Беларусі»)<ref>{{Cite web|url=https://www.berkovich-zametki.com/Nomer25/Kirzhnic1.htm|title=Kirzhnic|website=www.berkovich-zametki.com|access-date=2025-10-22}}</ref>. == Выбраныя публікацыі == * Книжное дело и периодическая печать в Сибири (1916); * У порога Китая (М., 1924); * В годы империалистической войны. Очерк рабочего движения России (М., 1924); * [[iarchive:kirzhnitsadlenskijrasstrelm192536|Ленский расстрел (М., 1925)]]; * [https://knihi.com/Abram_Kirznic/Jaurejski_peryodycny_druk_u_SSSR_1917-1927.html Яўрэйскі пэрыодычны друк у С. С. С. Р. (1917—1927) (Мн., 1928)]; * Еврейская пресса в Белоруссии (Мн., 1929); * Еврейская печать в бывшей Российской империи (М., 1930); * Октябрьские дни в Белоруссии // Пролетарская революция. 1927. № 12. * Сто дней советской власти в Белоруссии (12 ноября 1917 г. — 19 февраля 1918 г.) // Пролетарская революция. 1928. № 3. * У няволі буржуазнага нацыяналізму // [https://knihi.com/none/Balsavik_Bielarusi_zip.html#1928-003.pdf_ Бальшавік Беларусі. 1928. № 3.] == Крыніцы == {{заўвагі}} == Спасылкі == * [https://congressforjewishculture.org/people/1070/Kirzhnits-Avrom_1888-1940 Kirzhnits, Avrom] {{DEFAULTSORT:Кіржніц}} [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Бунда]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]] [[Катэгорыя:Журналісты СССР]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі]] 6o23sc8a6e5t2zkx2mi1tycyv7uub2q 0 798523 5175888 5175880 2026-08-05T11:59:30Z 5175879 wikitext text/x-wiki '''Тацяна Аляксандраўна Каравенкава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская журналістка, былая супрацоўніца інфармацыйнага агенцтва [[БелаПАН]]. У 2021 годзе ў складзе экстрэмісцкага фармавання «Позірк» ўнесена [[КДБ Рэспублікі Беларусь]] ў пералік арганізацый, фармаванняў, індывідуальных прадпрымальнікаў, якія маюць дачыненне да экстрэмісцкай дзейнасці<ref name="лист">[https://mvd.gov.by/uploads/news/8642/f79a5c0945a6a0ff71860a21d578b0cefab332df.xlsx Лист1]</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 4 студзеня 1981 года<ref name="лист"/>. На працягу многіх гадоў працавала ў незалежным інфармацыйным агенцтве «БелаПАН» палітычнай і міжнароднай аглядальніцай.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/u-zhurnalistki-tatyany-korovenkovoy-v-belarusi-arestovali-nedvizhimost|title=У журналистки Татьяны Коровенковой в Беларуси арестовали недвижимость {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-10-18|access-date=2026-01-13}}</ref> Асвятляла пытанні ўнутранай і знешняй палітыкі Беларусі, міжнародныя адносіны і грамадска-палітычныя працэсы. За прафесійную дзейнасць адзначана шэрагам журналісцкіх узнагарод. У ліпені 2021 года, пасля ліквідацыі БелаПАН і ўзмацнення ціску на незалежныя сродкі масавай інфармацыі, пакінула Беларусь. == Палітычны пераслед у Беларусі == ;«Справа БелТА» 7 жніўня 2018 года затрымана па ч. 2 артыкула 349 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэксу Рэспублікі Беларусь]] «Несанкцыянаваны доступ да камп’ютарнай інфармацыі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/spis-zhurnalistau-zatrymanyh-pa-sprave-belta/|title=Спіс журналістаў, затрыманых па "справе БЕЛТА"|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2018-08-07|access-date=2026-01-13}}</ref> ў рамках крымінальнай справы (так званай «[[Справа БелТА|справы БелТА]]»), узбуджанай супраць журналістаў незалежных СМІ па абвінавачванні ў несанкцыянаваным доступе да камп’ютарнай інфармацыі беларускага дзяржаўнага інфармацыйнага агенцтва [[БелТА]]. Правяла некалькі дзён пад вартай, пасля чаго была вызвалена і знаходзілася дома перад далейшымі допытамі. Пазней крымінальную справу ў дачыненні да Каравенкавай спынілі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://udf.name/news/politic/177911-zaderzhanaya-po-delu-belta-zhurnalistka-belapan-tatyana-korovenkova-na-svobode.html|title=Задержаная по “делу БелТА“ журналистка БелаПАН Татьяна Коровенкова на свободе » Новости Беларуси - последние новости на сегодня - UDF|website=Новости Беларуси - последние новости на сегодня - UDF|access-date=2026-01-13}}</ref> ;Вымушаная палітычная эміграцыя У чэрвені 2021 года падчас прэс-канферэнцыі з удзелам [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]] заявіла, што не верыць сцвярджэнням, зробленым Пратасевічам на гэтай прэс-канферэнцыі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/31309646.html|title=Татьяна Коровенкова – о Протасевиче: "Надеюсь, для него важно было понять, что предателем его не считают"|date=2021-06-15|access-date=2026-01-13}}</ref>. 9 ліпеня 2021 года вымушана пакінула Беларусь з-за магчымасці палітычнага пераследу ў сувязі з [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|узмацненнем ціску на незалежных журналістаў]], рашэнне аб [[Эміграцыя з Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года|выездзе]] было спантанным. Яна падкрэсліла, што ў той перыяд праца журналістаў у Беларусі была звязана з пастаяннай пагрозай [[Палітычны пераслед журналістаў у Беларусі|рэпрэсій]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/v-belarusi-v-posledniy/31354414.html|title="В Беларуси в последний год для журналистов угрозой было все". Выступившая на "пресс-конференции" Протасевича журналистка покинула страну|website=Настоящее Время|date=2021-07-12|access-date=2026-01-13}}</ref> Наперадзе свайго ад’езду выказвала трывогу за бяспеку калег і блізкіх.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://theins.ru/news/243374|title=Журналистка «БелаПАН» Татьяна Коровенкова, заявившая на пресс-конференции с Романом Протасевичем, что не верит его словам, уехала из страны|website=The Insider|access-date=2026-01-13}}</ref> 18 жніўня 2021 года вобшукі прайшлі як мінімум у пяці яе калег з [[Незалежныя СМІ ў Беларусі|незалежных СМІ]]. Паводле яе слоў, верагоднасць такіх дзеянняў з боку ўладаў была для яе прадказальнай.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/31416797.html|title="В 7 утра я проснулась: в редакционном чате коллега написала, что у нее обыск"|date=2021-08-18|access-date=2026-01-13}}</ref> У канцы верасня 2024 года Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь вынес пастанову, на падставе якой Мінскае гарадское агенцтва дзяржаўнай рэгістрацыі і зямельнага кадастра наклала арышт на нерухомую маёмасць Тацяны Каравенкавай (адна трэць жылога дома, які знаходзіцца ў сумеснай уласнасці Каравенкавай і яе сваякоў). Журналістка звярнулася ў Следчы камітэт па тлумачэнні прычын арышту, аднак афіцыйнага адказу не атрымала.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/u-belarusi-aryshtavali-neruhomasc-zhurnalistki-taccjany-karavjankovaj/|title=Арыштавалі нерухомасць журналісткі Таццяны Каравянковай|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2024-10-18|access-date=2026-01-13}}</ref> == Палітычны пераслед у Расіі == У 2024 годзе абвешчана ў вышук на тэрыторыі [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] ў межах крымінальнай справы, але падрабязнасці абвінавачванняў афіцыйна не былі раскрытыя.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/103929.html|title=Двух беларусских журналисток объявили в розыск в России по уголовной статье|website=Зеркало|date=2025-07-15|access-date=2026-01-13}}</ref> == Узнагароды == * Прэмія «Надзея Свабоды» (2020), якую штогод прысуджае Саюз журналістаў Літвы беларускім журналістам у знак салідарнасці і падтрымкі за прафесійную дзейнасць ва ўмовах рэпрэсій.<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/116212|title=У Міжнародны дзень салідарнасці журналістаў у няволі знаходзяцца 34 прадстаўнікі беларускіх СМІ|website=spring96.org|access-date=2026-01-13}}</ref> == Гл. таксама == * [[БелаПАН]] * [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]] * [[Палітычны пераслед журналістаў у Беларусі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-13}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналістыка ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Вільні]] [[Катэгорыя:Журналісты Літвы]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Мінска]] [[Катэгорыя:Вымушаныя з’ехаць з Беларусі праз палітычны пераслед]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі агенцтва «БелаПАН»]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі паводле роду заняткаў]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Літву з Беларусі]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Літвы XXI стагоддзя]] szziik74pyqi95r5s0sl0aryuroxiut 5175891 5175888 2026-08-05T12:01:18Z 5175891 wikitext text/x-wiki '''Таццяна Аляксандраўна Каравенкава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская журналістка, былая супрацоўніца інфармацыйнага агенцтва [[БелаПАН]]. У 2021 годзе ў складзе экстрэмісцкага фармавання «Позірк» ўнесена [[КДБ Рэспублікі Беларусь]] ў пералік арганізацый, фармаванняў, індывідуальных прадпрымальнікаў, якія маюць дачыненне да экстрэмісцкай дзейнасці<ref name="лист">[https://mvd.gov.by/uploads/news/8642/f79a5c0945a6a0ff71860a21d578b0cefab332df.xlsx Лист1]</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 4 студзеня 1981 года<ref name="лист"/>. На працягу многіх гадоў працавала ў незалежным інфармацыйным агенцтве «БелаПАН» палітычнай і міжнароднай аглядальніцай.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/u-zhurnalistki-tatyany-korovenkovoy-v-belarusi-arestovali-nedvizhimost|title=У журналистки Татьяны Коровенковой в Беларуси арестовали недвижимость {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-10-18|access-date=2026-01-13}}</ref> Асвятляла пытанні ўнутранай і знешняй палітыкі Беларусі, міжнародныя адносіны і грамадска-палітычныя працэсы. За прафесійную дзейнасць адзначана шэрагам журналісцкіх узнагарод. У ліпені 2021 года, пасля ліквідацыі БелаПАН і ўзмацнення ціску на незалежныя сродкі масавай інфармацыі, пакінула Беларусь. == Палітычны пераслед у Беларусі == ;«Справа БелТА» 7 жніўня 2018 года затрымана па ч. 2 артыкула 349 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэксу Рэспублікі Беларусь]] «Несанкцыянаваны доступ да камп’ютарнай інфармацыі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/spis-zhurnalistau-zatrymanyh-pa-sprave-belta/|title=Спіс журналістаў, затрыманых па "справе БЕЛТА"|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2018-08-07|access-date=2026-01-13}}</ref> ў рамках крымінальнай справы (так званай «[[Справа БелТА|справы БелТА]]»), узбуджанай супраць журналістаў незалежных СМІ па абвінавачванні ў несанкцыянаваным доступе да камп’ютарнай інфармацыі беларускага дзяржаўнага інфармацыйнага агенцтва [[БелТА]]. Правяла некалькі дзён пад вартай, пасля чаго была вызвалена і знаходзілася дома перад далейшымі допытамі. Пазней крымінальную справу ў дачыненні да Каравенкавай спынілі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://udf.name/news/politic/177911-zaderzhanaya-po-delu-belta-zhurnalistka-belapan-tatyana-korovenkova-na-svobode.html|title=Задержаная по “делу БелТА“ журналистка БелаПАН Татьяна Коровенкова на свободе » Новости Беларуси - последние новости на сегодня - UDF|website=Новости Беларуси - последние новости на сегодня - UDF|access-date=2026-01-13}}</ref> ;Вымушаная палітычная эміграцыя У чэрвені 2021 года падчас прэс-канферэнцыі з удзелам [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]] заявіла, што не верыць сцвярджэнням, зробленым Пратасевічам на гэтай прэс-канферэнцыі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/31309646.html|title=Татьяна Коровенкова – о Протасевиче: "Надеюсь, для него важно было понять, что предателем его не считают"|date=2021-06-15|access-date=2026-01-13}}</ref>. 9 ліпеня 2021 года вымушана пакінула Беларусь з-за магчымасці палітычнага пераследу ў сувязі з [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|узмацненнем ціску на незалежных журналістаў]], рашэнне аб [[Эміграцыя з Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года|выездзе]] было спантанным. Яна падкрэсліла, што ў той перыяд праца журналістаў у Беларусі была звязана з пастаяннай пагрозай [[Палітычны пераслед журналістаў у Беларусі|рэпрэсій]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/v-belarusi-v-posledniy/31354414.html|title="В Беларуси в последний год для журналистов угрозой было все". Выступившая на "пресс-конференции" Протасевича журналистка покинула страну|website=Настоящее Время|date=2021-07-12|access-date=2026-01-13}}</ref> Наперадзе свайго ад’езду выказвала трывогу за бяспеку калег і блізкіх.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://theins.ru/news/243374|title=Журналистка «БелаПАН» Татьяна Коровенкова, заявившая на пресс-конференции с Романом Протасевичем, что не верит его словам, уехала из страны|website=The Insider|access-date=2026-01-13}}</ref> 18 жніўня 2021 года вобшукі прайшлі як мінімум у пяці яе калег з [[Незалежныя СМІ ў Беларусі|незалежных СМІ]]. Паводле яе слоў, верагоднасць такіх дзеянняў з боку ўладаў была для яе прадказальнай.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/31416797.html|title="В 7 утра я проснулась: в редакционном чате коллега написала, что у нее обыск"|date=2021-08-18|access-date=2026-01-13}}</ref> У канцы верасня 2024 года Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь вынес пастанову, на падставе якой Мінскае гарадское агенцтва дзяржаўнай рэгістрацыі і зямельнага кадастра наклала арышт на нерухомую маёмасць Тацяны Каравенкавай (адна трэць жылога дома, які знаходзіцца ў сумеснай уласнасці Каравенкавай і яе сваякоў). Журналістка звярнулася ў Следчы камітэт па тлумачэнні прычын арышту, аднак афіцыйнага адказу не атрымала.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/u-belarusi-aryshtavali-neruhomasc-zhurnalistki-taccjany-karavjankovaj/|title=Арыштавалі нерухомасць журналісткі Таццяны Каравянковай|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2024-10-18|access-date=2026-01-13}}</ref> == Палітычны пераслед у Расіі == У 2024 годзе абвешчана ў вышук на тэрыторыі [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] ў межах крымінальнай справы, але падрабязнасці абвінавачванняў афіцыйна не былі раскрытыя.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/103929.html|title=Двух беларусских журналисток объявили в розыск в России по уголовной статье|website=Зеркало|date=2025-07-15|access-date=2026-01-13}}</ref> == Узнагароды == * Прэмія «Надзея Свабоды» (2020), якую штогод прысуджае Саюз журналістаў Літвы беларускім журналістам у знак салідарнасці і падтрымкі за прафесійную дзейнасць ва ўмовах рэпрэсій.<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/116212|title=У Міжнародны дзень салідарнасці журналістаў у няволі знаходзяцца 34 прадстаўнікі беларускіх СМІ|website=spring96.org|access-date=2026-01-13}}</ref> == Гл. таксама == * [[БелаПАН]] * [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]] * [[Палітычны пераслед журналістаў у Беларусі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-13}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналістыка ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Вільні]] [[Катэгорыя:Журналісты Літвы]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Мінска]] [[Катэгорыя:Вымушаныя з’ехаць з Беларусі праз палітычны пераслед]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі агенцтва «БелаПАН»]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі паводле роду заняткаў]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Літву з Беларусі]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Літвы XXI стагоддзя]] 2bzayo9pdaluwo7uya5mkeg93aczx1t 5176083 5175891 2026-08-05T19:42:06Z 5176083 wikitext text/x-wiki '''Таццяна Аляксандраўна Каравенкава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская журналістка, былая супрацоўніца інфармацыйнага агенцтва [[БелаПАН]]. У 2021 годзе ў складзе экстрэмісцкага фармавання «Позірк» ўнесена [[КДБ Рэспублікі Беларусь]] ў пералік арганізацый, фармаванняў, індывідуальных прадпрымальнікаў, якія маюць дачыненне да экстрэмісцкай дзейнасці<ref name="лист">[https://mvd.gov.by/uploads/news/8642/f79a5c0945a6a0ff71860a21d578b0cefab332df.xlsx Лист1]</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 4 студзеня 1981 года<ref name="лист"/>. На працягу многіх гадоў працавала ў незалежным інфармацыйным агенцтве «БелаПАН» палітычнай і міжнароднай аглядальніцай.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/u-zhurnalistki-tatyany-korovenkovoy-v-belarusi-arestovali-nedvizhimost|title=У журналистки Татьяны Коровенковой в Беларуси арестовали недвижимость {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-10-18|access-date=2026-01-13}}</ref> Асвятляла пытанні ўнутранай і знешняй палітыкі Беларусі, міжнародныя адносіны і грамадска-палітычныя працэсы. За прафесійную дзейнасць адзначана шэрагам журналісцкіх узнагарод. У ліпені 2021 года, пасля ліквідацыі БелаПАН і ўзмацнення ціску на незалежныя сродкі масавай інфармацыі, пакінула Беларусь. == Палітычны пераслед у Беларусі == ;«Справа БелТА» 7 жніўня 2018 года затрымана па ч. 2 артыкула 349 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэксу Рэспублікі Беларусь]] «Несанкцыянаваны доступ да камп’ютарнай інфармацыі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/spis-zhurnalistau-zatrymanyh-pa-sprave-belta/|title=Спіс журналістаў, затрыманых па "справе БЕЛТА"|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2018-08-07|access-date=2026-01-13}}</ref> ў рамках крымінальнай справы (так званай «[[Справа БелТА|справы БелТА]]»), узбуджанай супраць журналістаў незалежных СМІ па абвінавачванні ў несанкцыянаваным доступе да камп’ютарнай інфармацыі беларускага дзяржаўнага інфармацыйнага агенцтва [[БелТА]]. Правяла некалькі дзён пад вартай, пасля чаго была вызвалена і знаходзілася дома перад далейшымі допытамі. Пазней крымінальную справу ў дачыненні да Каравенкавай спынілі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://udf.name/news/politic/177911-zaderzhanaya-po-delu-belta-zhurnalistka-belapan-tatyana-korovenkova-na-svobode.html|title=Задержаная по “делу БелТА“ журналистка БелаПАН Татьяна Коровенкова на свободе » Новости Беларуси - последние новости на сегодня - UDF|website=Новости Беларуси - последние новости на сегодня - UDF|access-date=2026-01-13}}</ref> ;Вымушаная палітычная эміграцыя У чэрвені 2021 года падчас прэс-канферэнцыі з удзелам [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]] заявіла, што не верыць сцвярджэнням, зробленым Пратасевічам на гэтай прэс-канферэнцыі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/31309646.html|title=Татьяна Коровенкова – о Протасевиче: "Надеюсь, для него важно было понять, что предателем его не считают"|date=2021-06-15|access-date=2026-01-13}}</ref>. 9 ліпеня 2021 года вымушана пакінула Беларусь з-за магчымасці палітычнага пераследу ў сувязі з [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|узмацненнем ціску на незалежных журналістаў]], рашэнне аб [[Эміграцыя з Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года|выездзе]] было спантанным. Яна падкрэсліла, што ў той перыяд праца журналістаў у Беларусі была звязана з пастаяннай пагрозай [[Палітычны пераслед журналістаў у Беларусі|рэпрэсій]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/v-belarusi-v-posledniy/31354414.html|title="В Беларуси в последний год для журналистов угрозой было все". Выступившая на "пресс-конференции" Протасевича журналистка покинула страну|website=Настоящее Время|date=2021-07-12|access-date=2026-01-13}}</ref> Наперадзе свайго ад’езду выказвала трывогу за бяспеку калег і блізкіх.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://theins.ru/news/243374|title=Журналистка «БелаПАН» Татьяна Коровенкова, заявившая на пресс-конференции с Романом Протасевичем, что не верит его словам, уехала из страны|website=The Insider|access-date=2026-01-13}}</ref> 18 жніўня 2021 года вобшукі прайшлі як мінімум у пяці яе калег з [[Незалежныя СМІ ў Беларусі|незалежных СМІ]]. Паводле яе слоў, верагоднасць такіх дзеянняў з боку ўладаў была для яе прадказальнай.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/31416797.html|title="В 7 утра я проснулась: в редакционном чате коллега написала, что у нее обыск"|date=2021-08-18|access-date=2026-01-13}}</ref> У канцы верасня 2024 года Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь вынес пастанову, на падставе якой Мінскае гарадское агенцтва дзяржаўнай рэгістрацыі і зямельнага кадастра наклала арышт на нерухомую маёмасць Тацяны Каравенкавай (адна трэць жылога дома, які знаходзіцца ў сумеснай уласнасці Каравенкавай і яе сваякоў). Журналістка звярнулася ў Следчы камітэт па тлумачэнні прычын арышту, аднак афіцыйнага адказу не атрымала.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/u-belarusi-aryshtavali-neruhomasc-zhurnalistki-taccjany-karavjankovaj/|title=Арыштавалі нерухомасць журналісткі Таццяны Каравянковай|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2024-10-18|access-date=2026-01-13}}</ref> == Палітычны пераслед у Расіі == У 2024 годзе абвешчана ў вышук на тэрыторыі [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] ў межах крымінальнай справы, але падрабязнасці абвінавачванняў афіцыйна не былі раскрытыя.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/103929.html|title=Двух беларусских журналисток объявили в розыск в России по уголовной статье|website=Зеркало|date=2025-07-15|access-date=2026-01-13}}</ref> == Узнагароды == * Прэмія «Надзея Свабоды» (2020), якую штогод прысуджае Саюз журналістаў Літвы беларускім журналістам у знак салідарнасці і падтрымкі за прафесійную дзейнасць ва ўмовах рэпрэсій.<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/116212|title=У Міжнародны дзень салідарнасці журналістаў у няволі знаходзяцца 34 прадстаўнікі беларускіх СМІ|website=spring96.org|access-date=2026-01-13}}</ref> == Гл. таксама == * [[БелаПАН]] * [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]] * [[Палітычны пераслед журналістаў у Беларусі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-13}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналістыка ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Вільні]] [[Катэгорыя:Журналісты Літвы]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Мінска]] [[Катэгорыя:Вымушаныя з’ехаць з Беларусі праз палітычны пераслед]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі агенцтва «БелаПАН»]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі паводле роду заняткаў]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Літву з Беларусі]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Літвы XXI стагоддзя]] hw6d5hixaoh1kxwf8zfi6byp83yv20v 0 799537 5176017 5086977 2026-08-05T16:35:08Z Aliaksei Lastouski 75892 перанёс сюды тэкст са створанага артыкула пра Стафана Бісіса 5176017 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Стэфан Бізіа''' (таксама '''Стафан Бісіс''', [[Польская мова|пол.]] ''Stefan Bisio''; {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі вучоны-медык, прафесар [[Фізіялогія|фізіялогіі]] [[Галоўная віленская школа|Галоўнай школы ВКЛ]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Венецыі. Вывучаў медыцыну ў [[Павія|Павіі]], дзе ў 1746 абараніў дысертацыю на ступень доктара медыцыны i філасофіі. Каля 1748 быў прафесарам лекарскага калегіума ў [[Турын|Турыне]], потым займаўся ўрачэбнай практыкай у Венецыі. У 1763 па запрашэнні [[Ганна Ябланоўская|Ганны з Сапегаў Ябланоўскай]] прыехаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае княства Літоўскае]] i працаваў спачатку хатнім урачом у маёнтку [[Сямятычы|Семятычы]] ка­ля [[Драгічын (Польшча)|Драгічына]], дзе арганізаваў прыродазнаўчы музей, зборы старажытнасцей, багатую бібліятэку і школу для навучання акушэрак. Там ён правёў пяць, потым на некаторы час быў у [[Нясвіж|Нясвіжы]] па запрашэнню [[Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку|Караля Радзівіла Пане Каханку]]. Каля 1772 быў урачом пры [[Віленская акадэмія|Віленскай]] [[Віленская акадэмія|езуіцкай акадэміі]]. Першым у ВКЛ ажыццявіў паталага-анатамічную секцыю (1770, Вільня, на той час ён яшчэ стала жыў у Нясвіжы, у тым жа годзе апублікаваў вынікі на лаціне і па-польску). У 1777 годзе прадаў свой кнігазбор Віленскай акадэміі. У 1779-80 гадах знаходзіўся ў [[Львоў|Львове]], адкуль у пачатку 1781 года выехаў у [[Мілан]]. Пасля рэформы Віленскай акадэміі, ператварэння яе ў [[Галоўная віленская школа|Галоўную школу ВКЛ]] i стварэння асобнага медыцынскага калегіума ў 1781 годзе быў прызначаны яго прафесарам i да 1782 узначальваў ка­федру тэорыі ўрачэбнай [[Анатомія|анатоміі]], а пазней кафедру [[Фізіялогія|фізіялогіі]] i анатоміі. Першы ў Рэчы Паспалітай выкладаў курс фізіялогіі. Ставіў эксперыменты на жывёлах. Меў дачыненне да стварэння [[Анатамічны кабінет|анатамічнага кабінета]] пры Віленскім універсітэце, створаныя ім прэпараты стануць зародкам анатамічнага музея ў Вільні. Ад [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] атрымаў тытул каралеўскага лекара. У 1787 пакінуў універсітэт i вярнуўся на радзіму ў Італію. Аўтар некалькіх медыцынскіх трактатаў. Рашуча выступаў супраць умяшання рэлігіі ў медыцыну. Апублікаваў на лацінскай мове твор «''Адказ С.Бісіса, доктара філасофіі i медыцыны, сябру філосафу на пытанні адносна меланхоліі, магіі i каўтуна''» (1772), у якім з навукова-матэрыялістычных пазіцый падыходзіў да этыялогіі шэрага нервовап-сіхічных захворванняў, тлумачыў ix паходжанне пэўнымі паталагічнымі зменамі нервовай сістэмы. Бісіс лічыў, што галоўную ролю ў псіхіцы адыгрывае мозг, асабліва яго крывяносныя сасуды. Насуперак пашыраным перакананням не лічыў шкодным адразанне [[Каўтун|каўтуна]], не лічыў яго асобнай хваробай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1|Бізіо|аўтар=[[Валерый Пазднякоў]]}} * Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 61. Bisio Stefan, Polski Słownik Biograficzny. T.IІ. S. 109. Bisius Stephanus, Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 46. {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-23}} {{DEFAULTSORT:Бізіа Стэфан}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дактары медыцыны]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай езуіцкай акадэміі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Венецыі]] [[Катэгорыя:Медыкі XVIII стагоддзя]] n2067s4wff4j5n2rxwgfbjcr0ogpezd 5176018 5176017 2026-08-05T16:35:59Z Aliaksei Lastouski 75892 5176018 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Стэфан Бізіа''' (таксама '''Стафан Бісіс''', [[Польская мова|пол.]] ''Stefan Bisio''; {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі вучоны-медык, прафесар [[Фізіялогія|фізіялогіі]] [[Галоўная віленская школа|Галоўнай школы ВКЛ]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Венецыі. Вывучаў медыцыну ў [[Павія|Павіі]], дзе ў 1746 абараніў дысертацыю на ступень доктара медыцыны i філасофіі. Каля 1748 быў прафесарам лекарскага калегіума ў [[Турын|Турыне]], потым займаўся ўрачэбнай практыкай у Венецыі. У 1763 па запрашэнні [[Ганна Ябланоўская|Ганны з Сапегаў Ябланоўскай]] прыехаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае княства Літоўскае]] i працаваў спачатку хатнім урачом у маёнтку [[Сямятычы|Семятычы]] ка­ля [[Драгічын (Польшча)|Драгічына]], дзе арганізаваў прыродазнаўчы музей, зборы старажытнасцей, багатую бібліятэку і школу для навучання акушэрак. Там ён правёў пяць, потым на некаторы час быў у [[Нясвіж|Нясвіжы]] па запрашэнню [[Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку|Караля Радзівіла Пане Каханку]]. Каля 1772 быў урачом пры [[Віленская акадэмія|Віленскай]] [[Віленская акадэмія|езуіцкай акадэміі]]. Першым у ВКЛ ажыццявіў паталага-анатамічную секцыю (1770, Вільня, на той час ён яшчэ стала жыў у Нясвіжы, у тым жа годзе апублікаваў вынікі на лаціне і па-польску). У 1777 годзе прадаў свой кнігазбор Віленскай акадэміі. У 1779-80 гадах знаходзіўся ў [[Львоў|Львове]], адкуль у пачатку 1781 года выехаў у [[Мілан]]. Пасля рэформы Віленскай акадэміі, ператварэння яе ў [[Галоўная віленская школа|Галоўную школу ВКЛ]] i стварэння асобнага медыцынскага калегіума ў 1781 годзе быў прызначаны яго прафесарам i да 1782 узначальваў ка­федру тэорыі ўрачэбнай [[Анатомія|анатоміі]], а пазней кафедру [[Фізіялогія|фізіялогіі]] i анатоміі. Першы ў Рэчы Паспалітай выкладаў курс фізіялогіі. Ставіў эксперыменты на жывёлах. Меў дачыненне да стварэння [[Анатамічны кабінет|анатамічнага кабінета]] пры Віленскім універсітэце, створаныя ім прэпараты стануць зародкам анатамічнага музея ў Вільні. Ад [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] атрымаў тытул каралеўскага лекара. У 1787 пакінуў універсітэт i вярнуўся на радзіму ў Італію. Аўтар некалькіх медыцынскіх трактатаў. Рашуча выступаў супраць умяшання рэлігіі ў медыцыну. Апублікаваў на лацінскай мове твор «''Адказ С.Бісіса, доктара філасофіі i медыцыны, сябру філосафу на пытанні адносна меланхоліі, магіі i каўтуна''» (1772), у якім з навукова-матэрыялістычных пазіцый падыходзіў да этыялогіі шэрага нервовап-сіхічных захворванняў, тлумачыў ix паходжанне пэўнымі паталагічнымі зменамі нервовай сістэмы. Бісіс лічыў, што галоўную ролю ў псіхіцы адыгрывае мозг, асабліва яго крывяносныя сасуды. Насуперак пашыраным перакананням не лічыў шкодным адразанне [[Каўтун|каўтуна]], не лічыў яго асобнай хваробай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1|Бізіо|аўтар=[[Валерый Пазднякоў]]}} * Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 61. * Bisio Stefan, Polski Słownik Biograficzny. T.IІ. S. 109. * Bisius Stephanus, Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 46. {{DEFAULTSORT:Бізіа Стэфан}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дактары медыцыны]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай езуіцкай акадэміі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Венецыі]] [[Катэгорыя:Медыкі XVIII стагоддзя]] id98msgss2v7kqhl51g1905j45hfu6w 5176028 5176018 2026-08-05T16:49:23Z Aliaksei Lastouski 75892 5176028 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Стэфан Бізіа''' (таксама '''Стафан Бісіс''', [[Польская мова|пол.]] ''Stefan Bisio''; {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі вучоны-медык, прафесар [[Фізіялогія|фізіялогіі]] [[Галоўная віленская школа|Галоўнай школы ВКЛ]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Венецыі. Вывучаў медыцыну ў [[Павія|Павіі]], дзе ў 1746 абараніў дысертацыю на ступень доктара медыцыны i філасофіі. Каля 1748 быў прафесарам лекарскага калегіума ў [[Турын|Турыне]], потым займаўся ўрачэбнай практыкай у Венецыі. У 1763 па запрашэнні [[Ганна Ябланоўская|Ганны з Сапегаў Ябланоўскай]] прыехаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае княства Літоўскае]] i працаваў спачатку хатнім урачом у маёнтку [[Сямятычы|Семятычы]] ка­ля [[Драгічын (Польшча)|Драгічына]], дзе арганізаваў прыродазнаўчы музей, зборы старажытнасцей, багатую бібліятэку і школу для навучання акушэрак. Там ён правёў пяць, потым на некаторы час быў у [[Нясвіж|Нясвіжы]] па запрашэнню [[Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку|Караля Радзівіла Пане Каханку]]. Каля 1772 быў урачом пры [[Віленская акадэмія|Віленскай]] [[Віленская акадэмія|езуіцкай акадэміі]]. Першым у ВКЛ ажыццявіў паталага-анатамічную секцыю (1770, Вільня, на той час ён яшчэ стала жыў у Нясвіжы, у тым жа годзе апублікаваў вынікі на лаціне і па-польску). У 1777 годзе прадаў свой кнігазбор Віленскай акадэміі. У 1779-80 гадах знаходзіўся ў [[Львоў|Львове]], адкуль у пачатку 1781 года выехаў у [[Мілан]]. Пасля рэформы Віленскай акадэміі, ператварэння яе ў [[Галоўная віленская школа|Галоўную школу ВКЛ]] i стварэння асобнага медыцынскага калегіума ў 1781 годзе быў прызначаны яго прафесарам i да 1782 узначальваў ка­федру тэорыі ўрачэбнай [[Анатомія|анатоміі]], а пазней кафедру [[Фізіялогія|фізіялогіі]] i анатоміі. Першы ў Рэчы Паспалітай выкладаў курс фізіялогіі. Ставіў эксперыменты на жывёлах. Меў дачыненне да стварэння [[Анатамічны кабінет|анатамічнага кабінета]] пры Віленскім універсітэце, створаныя ім прэпараты стануць зародкам анатамічнага музея ў Вільні. Ад [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] атрымаў тытул каралеўскага лекара. У 1787 пакінуў універсітэт i вярнуўся на радзіму ў Італію. Аўтар некалькіх медыцынскіх трактатаў. Рашуча выступаў супраць умяшання рэлігіі ў медыцыну. Апублікаваў на лацінскай мове твор «''Адказ С.Бісіса, доктара філасофіі i медыцыны, сябру філосафу на пытанні адносна меланхоліі, магіі i каўтуна''» (1772), у якім з навукова-матэрыялістычных пазіцый падыходзіў да этыялогіі шэрага нервовап-сіхічных захворванняў, тлумачыў ix паходжанне пэўнымі паталагічнымі зменамі нервовай сістэмы. Бісіс лічыў, што галоўную ролю ў псіхіцы адыгрывае мозг, асабліва яго крывяносныя сасуды. Насуперак пашыраным перакананням не лічыў шкодным адразанне [[Каўтун|каўтуна]], не лічыў яго асобнай хваробай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1|Бізіо|аўтар=[[Валерый Пазднякоў]]}} * Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 61. * Bisio Stefan, Polski Słownik Biograficzny. T.IІ. S. 109. * Bisius Stephanus, Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 46. * ''Ramonaitė Monika''. [https://www.academia.edu/36275711/THE_CAREER_OF_THE_DOCTOR_OF_MEDICINE_AND_PHILOSOPHY_STEFANO_LORENZO_BISIO_IN_THE_GRAND_DUCHY_OF_LITHUANIA <nowiki>The career of the doctor of medicine and philosophy Stefano Lorenzo Bisio [1724-1800?] in the Grand Duchy of Lithuania</nowiki>] // Lithuanian Historical Studies. - Vol. 21: 2017, 31-60. * ''Sakalauskaitė-Juodeikienė E, Eling P, Finger S''. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32543320/ Stephanus Bisius (1724-1790) on mania and melancholy, and the disorder called ''plica polonica''.] J Hist Neurosci. 2021 Jan-Mar;30(1):77-93. doi: 10.1080/0964704X.2020.1770957. Epub 2020 Jun 16. PMID: 32543320. {{DEFAULTSORT:Бізіа Стэфан}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дактары медыцыны]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай езуіцкай акадэміі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Венецыі]] [[Катэгорыя:Медыкі XVIII стагоддзя]] 7w5r0ee8t465kk8n0ydafpglqah2q7s 5176032 5176028 2026-08-05T16:59:57Z Aliaksei Lastouski 75892 5176032 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Стэфан Бізіа''' (таксама '''Стафан Бісіс''', [[Польская мова|пол.]] ''Stefan Bisio''; [[14 лютага]] [[1724]], [[Фрэзанара]], [[П’емонт|П'емонт]] - пасля 1787, Местрэ) — італьянскі вучоны-медык, прафесар [[Фізіялогія|фізіялогіі]] [[Галоўная віленская школа|Галоўнай школы ВКЛ]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Венецыі. Вывучаў медыцыну ў [[Павія|Павіі]], дзе ў 1746 абараніў дысертацыю на ступень доктара медыцыны i філасофіі. Каля 1748 быў прафесарам лекарскага калегіума ў [[Турын|Турыне]], потым займаўся ўрачэбнай практыкай у Венецыі. У 1763 па запрашэнні [[Ганна Ябланоўская|Ганны з Сапегаў Ябланоўскай]] прыехаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае княства Літоўскае]] i працаваў спачатку хатнім урачом у маёнтку [[Сямятычы|Семятычы]] ка­ля [[Драгічын (Польшча)|Драгічына]], дзе арганізаваў прыродазнаўчы музей, зборы старажытнасцей, багатую бібліятэку і школу для навучання акушэрак. Там ён правёў пяць гадоў, потым на некаторы час быў у [[Нясвіж|Нясвіжы]] па запрашэнню [[Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку|Караля Радзівіла Пане Каханку]]. Каля 1772 быў урачом пры [[Віленская акадэмія|Віленскай]] [[Віленская акадэмія|езуіцкай акадэміі]]. Першым у ВКЛ ажыццявіў [[Аўтапсія|аўтапсію]] чалавечага трупа (1770, Вільня, на той час ён яшчэ стала жыў у Нясвіжы, у тым жа годзе апублікаваў вынікі на лаціне і па-польску). У 1777 годзе прадаў свой кнігазбор Віленскай акадэміі. У 1779-80 гадах знаходзіўся ў [[Львоў|Львове]], адкуль у пачатку 1781 года выехаў у [[Мілан]]. Пасля рэформы Віленскай акадэміі, ператварэння яе ў [[Галоўная віленская школа|Галоўную школу ВКЛ]] i стварэння асобнага медыцынскага калегіума ў 1781 годзе быў прызначаны яго прафесарам i да 1782 узначальваў ка­федру тэорыі ўрачэбнай [[Анатомія|анатоміі]], а пазней кафедру [[Фізіялогія|фізіялогіі]] i анатоміі. Першы ў Рэчы Паспалітай выкладаў курс фізіялогіі. Ставіў эксперыменты на жывёлах. Меў дачыненне да стварэння [[Анатамічны кабінет|анатамічнага кабінета]] пры Віленскім універсітэце, створаныя ім прэпараты стануць зародкам анатамічнага музея ў Вільні. Ад [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] атрымаў тытул каралеўскага лекара. У 1787 пакінуў універсітэт i вярнуўся на радзіму ў Італію. Аўтар некалькіх медыцынскіх трактатаў. Рашуча выступаў супраць умяшання рэлігіі ў медыцыну. Апублікаваў на лацінскай мове твор «''Адказ С.Бісіса, доктара філасофіі i медыцыны, сябру філосафу на пытанні адносна меланхоліі, магіі i каўтуна; Responsum Stephani Bisii Philosophiae et Mediciniae Doctoris ad Amicum Philosophum, De melancholia, mania et Plica–Polonica,'' 1772), у якім з навукова-матэрыялістычных пазіцый падыходзіў да этыялогіі шэрага нервовап-сіхічных захворванняў, тлумачыў ix паходжанне пэўнымі паталагічнымі зменамі нервовай сістэмы. Бісіс лічыў, што галоўную ролю ў псіхіцы адыгрывае мозг, асабліва яго крывяносныя сасуды. Насуперак пашыраным перакананням не лічыў шкодным адразанне [[Каўтун|каўтуна]], не лічыў яго асобнай хваробай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1|Бізіо|аўтар=[[Валерый Пазднякоў]]}} * Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 61. * Bisio Stefan, Polski Słownik Biograficzny. T.IІ. S. 109. * Bisius Stephanus, Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 46. * ''Ramonaitė Monika''. [https://www.academia.edu/36275711/THE_CAREER_OF_THE_DOCTOR_OF_MEDICINE_AND_PHILOSOPHY_STEFANO_LORENZO_BISIO_IN_THE_GRAND_DUCHY_OF_LITHUANIA <nowiki>The career of the doctor of medicine and philosophy Stefano Lorenzo Bisio [1724-1800?] in the Grand Duchy of Lithuania</nowiki>] // Lithuanian Historical Studies. - Vol. 21: 2017, 31-60. * ''Sakalauskaitė-Juodeikienė E, Eling P, Finger S''. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32543320/ Stephanus Bisius (1724-1790) on mania and melancholy, and the disorder called ''plica polonica''.] J Hist Neurosci. 2021 Jan-Mar;30(1):77-93. doi: 10.1080/0964704X.2020.1770957. Epub 2020 Jun 16. PMID: 32543320. {{DEFAULTSORT:Бізіа Стэфан}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дактары медыцыны]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай езуіцкай акадэміі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Венецыі]] [[Катэгорыя:Медыкі XVIII стагоддзя]] 5k8iljng7f4eote1yldlr6swjwd336d 5176035 5176032 2026-08-05T17:05:45Z M.L.Bot 261 афармленне, +{{Бібліяінфармацыя}} 5176035 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Стэфан Бізіа''', таксама '''Стафан Бісіс''' ({{lang-pl|Stefan Bisio}}; [[14 лютага]] [[1724]], [[Фрэзанара]], [[П’емонт]] — пасля 1787, Местрэ) — італьянскі вучоны-медык, прафесар [[Фізіялогія|фізіялогіі]] [[Галоўная віленская школа|Галоўнай школы ВКЛ]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Венецыі. Вывучаў медыцыну ў [[Павія|Павіі]], дзе ў 1746 абараніў дысертацыю на ступень доктара медыцыны i філасофіі. Каля 1748 быў прафесарам лекарскага калегіума ў [[Турын]]е, потым займаўся ўрачэбнай практыкай у Венецыі. У 1763 па запрашэнні [[Ганна Ябланоўская|Ганны з Сапегаў Ябланоўскай]] прыехаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае княства Літоўскае]] i працаваў спачатку хатнім урачом у маёнтку [[Сямятычы|Семятычы]] ка­ля [[Драгічын (Польшча)|Драгічына]], дзе арганізаваў прыродазнаўчы музей, зборы старажытнасцей, багатую бібліятэку і школу для навучання акушэрак. Там ён правёў пяць гадоў, потым на некаторы час быў у [[Нясвіж]]ы па запрашэнню [[Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку|Караля Радзівіла Пане Каханку]]. Каля 1772 быў урачом пры [[Віленская акадэмія|Віленскай]] [[Віленская акадэмія|езуіцкай акадэміі]]. Першым у ВКЛ ажыццявіў [[Аўтапсія|аўтапсію]] чалавечага трупа (1770, Вільня, на той час ён яшчэ стала жыў у Нясвіжы, у тым жа годзе апублікаваў вынікі на лаціне і па-польску). У 1777 годзе прадаў свой кнігазбор Віленскай акадэміі. У 1779-80 гадах знаходзіўся ў [[Львоў|Львове]], адкуль у пачатку 1781 года выехаў у [[Мілан]]. Пасля рэформы Віленскай акадэміі, ператварэння яе ў [[Галоўная віленская школа|Галоўную школу ВКЛ]] i стварэння асобнага медыцынскага калегіума ў 1781 годзе быў прызначаны яго прафесарам i да 1782 узначальваў ка­федру тэорыі ўрачэбнай [[Анатомія|анатоміі]], а пазней кафедру [[Фізіялогія|фізіялогіі]] i анатоміі. Першы ў Рэчы Паспалітай выкладаў курс фізіялогіі. Ставіў эксперыменты на жывёлах. Меў дачыненне да стварэння [[Анатамічны кабінет|анатамічнага кабінета]] пры Віленскім універсітэце, створаныя ім прэпараты стануць зародкам анатамічнага музея ў Вільні. Ад [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] атрымаў тытул каралеўскага лекара. У 1787 пакінуў універсітэт i вярнуўся на радзіму ў Італію. Аўтар некалькіх медыцынскіх трактатаў. Рашуча выступаў супраць умяшання рэлігіі ў медыцыну. Апублікаваў на лацінскай мове твор "''Адказ С.Бісіса, доктара філасофіі i медыцыны, сябру філосафу на пытанні адносна меланхоліі, магіі i каўтуна; Responsum Stephani Bisii Philosophiae et Mediciniae Doctoris ad Amicum Philosophum, De melancholia, mania et Plica-Polonica,'' 1772), у якім з навукова-матэрыялістычных пазіцый падыходзіў да этыялогіі шэрага нервовап-сіхічных захворванняў, тлумачыў ix паходжанне пэўнымі паталагічнымі зменамі нервовай сістэмы. Бісіс лічыў, што галоўную ролю ў псіхіцы адыгрывае мозг, асабліва яго крывяносныя сасуды. Насуперак пашыраным перакананням не лічыў шкодным адразанне [[каўтун]]а, не лічыў яго асобнай хваробай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1|Бізіо|аўтар=[[Валерый Пазднякоў]]}} * Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 61. * Bisio Stefan, Polski Słownik Biograficzny. T.IІ. S. 109. * Bisius Stephanus, Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 46. * ''Ramonaitė Monika''. [https://www.academia.edu/36275711/THE_CAREER_OF_THE_DOCTOR_OF_MEDICINE_AND_PHILOSOPHY_STEFANO_LORENZO_BISIO_IN_THE_GRAND_DUCHY_OF_LITHUANIA <nowiki>The career of the doctor of medicine and philosophy Stefano Lorenzo Bisio [1724-1800?] in the Grand Duchy of Lithuania</nowiki>] // Lithuanian Historical Studies. — Vol. 21: 2017, 31-60. * ''Sakalauskaitė-Juodeikienė E, Eling P, Finger S''. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32543320/ Stephanus Bisius (1724—1790) on mania and melancholy, and the disorder called ''plica polonica''.] J Hist Neurosci. 2021 Jan-Mar;30(1):77-93. doi: 10.1080/0964704X.2020.1770957. Epub 2020 Jun 16. PMID: 32543320. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бізіа Стэфан}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дактары медыцыны]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай езуіцкай акадэміі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Венецыі]] [[Катэгорыя:Медыкі XVIII стагоддзя]] p9n6q4n4wk1260ars4rp449i3bzmufj 0 800095 5176425 5092740 2026-08-06T11:33:49Z Aliaksei Lastouski 75892 5176425 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|pieśni Moniuszki|[[Śpiewnik domowy (minialbum)|minialbum Łony i Webbera]]}} [[Файл:Moniuszko-Spiewnik.jpg|міні|Тытульны ліст 5-га хатняга спеўніка Станіслава Манюшкі]] '''«Хатні спеўнік»''' ({{lang-pl|Śpiewnik domowy}}) — серыя з 12 сшыткаў з арыгінальнымі песнямі (вакал у суправаджэнні [[фартэпіяна]]) кампазітара [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]] сярэдзіны XIX стагоддзя. многія з іх напісаныя на вершы вядомых паэтаў (пераважна рамантычнага кірунку) Усходняй Літвы (сучаснага беларускага Панямоння) — [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Ян Чачот|Яна Чачота]], [[Юліян Корсак|Юліяна Корсака,]] [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаша Зана]], [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Крашэўскага]] і іншых. Манюшка пачаў збіраць першыя песні для будучага «Спеўніка» пасля 1840 года з намерам выдаць іх адным зборнікам. (Некаторыя з іх напісаныя і раней, пад час ягонай вучобы ў Берліне, але без планаў уключэння ў спеўнікі, але былі ўключаныя рэдактарамі ў пасмяротныя выпускі Спеўніка). У той час ён жыў у [[Вільня|Вільні]] са сваёй маладой жонкай Аляксандрай і працаваў арганістам у касцёле Святых Янаў. У жніўні 1842 года ён паехаў у [[Санкт-Пецярбург]], каб абмеркаваць выданне песень. Ён вярнуўся з дазволам [[Цэнзура|цэнзуры]], каб апублікаваць іх і апублікаваць аб’яву аб «Спеўніку для хатняга карыстання» ў газеце «[[Tygodnik Petersburski|Tygodnik Petersburgski]]» (№ 72). У канцы 1843 г. выйшаў Першы хатні спеўнік, рэцэнзаваны [[Юзаф Крашэўскі|Юзэфам Ігнацыем Крашэўскім]] у «Tygodniku Petersburski» (1844, № 50) і Юзэфам Сікорскім (ананімна) у «Biblioteka Warszawska» (IV, 1844). Верагодна, у канцы 1845 года быў апублікаваны «Другі хатні спеўнік», а ў пачатку 1846 года 9 песень Манюшкі былі апублікаваныя ў якасці музычных уставак да паэмы ''[[Віталараўда]]'' Крашэўскага. У 1850-х гадах былі апублікаваныя яшчэ два песеннікі: выпуск III — 1851, выпуск IV — 1855, а таксама другое выданне песеннікаў I і II. У 1858 годзе з’явіўся грунтоўны артыкул пра 4-ы спеўнік, аўтарам якога быў расійскі кампазітар і музычны крытык [[Аляксандр Мікалаевіч Сяроў|Аляксандр Сяроў]]. У 1858 годзе — падчас падарожжаў Манюшкі па Еўропе — быў апублікаваны 5-ы "Хатні спеўнік". Наступныя выпускі серыі былі апублікаваны ўжо пасля смерці Манюшкі ў 1872 годзе. Сярод вядомых песень са зборнікаў «Хатнія спеўнікі» — «[[Праснічка]]», «Магіла», «Серэнада», «Сваты», «Зачараваныя», «Залатыя сны», «Ты ведаеш гэтую краіну?», «Да Нёмана», «Размова», «Стары капрал», [[Тры Будрысы|«Тры Будрысы»]], «Размовы», «Дзед і баба», «[[Няпэўнасць (верш)|Няпэўнасць]]» <ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/dzielo/stanislaw-moniuszko-spiewnik-domowy|title=Stanisław Moniuszko Śpiewnik domowy|website=Culture.pl}}</ref> . Выбітным знаўцам песень Манюшкі быў кампазітар [[Вітальд Рудзінскі|Вітольд Рудзінскі]]. Ён пісаў, што Манюшка кіраваўся вышэйшым ідэалам, ствараючы надзённыя польскія нацыянальныя песні, якія павінны былі заняць важнае месца ў паўсядзённым жыцці палякаў, «адсунуўшы ўбок імпартнае смецце». Гэта былі песні для штодзённага спеву дома, для ўсіх, і якія адпавядалі самым розным настроям і патрэбам сэрца <ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/dzielo/stanislaw-moniuszko-spiewnik-domowy|title=Stanisław Moniuszko Śpiewnik domowy|website=Culture.pl}}</ref> . == Зноскі == {{Reflist}} == Бібліяграфія == * Elżbieta Dziębowska: Stanisław Moniuszko. W: Encyklopedia Muzyczna. Kraków: PWM, 1979—2012. Brak numerów stron w książce * Iwona Sawulska. [https://meakultura.pl/artykul/fenomen-spiewnikow-domowych-2161/ Fenomen "Śpiewników domowych"] [[Катэгорыя:Станіслаў Манюшка]] eo5emtkowgrizyi129nldynxrk1k6mz 0 800204 5176167 5092627 2026-08-06T04:39:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176167 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Лойка}} {{пісьменнік}} '''Вера Лойка''', сапраўднае імя '''Вера Іванаўна Галубовіч''' ({{ВДП}}) — беларуская паэтка і празаік. == Біяграфія == Нарадзілася 22 лютага 1958 года{{r|bellit}} ў [[Батурынка|Батурынцы]] Смалявіцкага раёна Мінскай вобласці{{r|unicat}}. Скончыла [[Мінскі фінансава-эканамічны тэхнікум]]{{r|litbel}}, [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага|Літаратурны інстытут імя Горкага]] ў Маскве{{r|litbel}}. Працавала ў [[Дом літаратара|Доме літаратара]]{{r|litbel}}, супрацоўніцай рэдакцыі [[Беларускае радыё|Беларускага радыё]]{{r|unicat}}, часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]»{{r|litbel}}. З 2001 года працуе бухгалтарам{{r|litbel}}. Жыве ў Мінску<ref name="nv"/>. == Творчасць == Публікавала вершы і апавяданні ў беларускай і расійскай перыёдыцы{{r|litbel}}, газеце «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]»<ref name="nv" />, у калектыўным зборніку паэзіі «Вечерний альбом».{{r|litbel}} У 2019 годзе выйшла дэбютная кніга апавяданняў і эсэ «Апошні першы снег»<ref>Апошні першы снег : апавяданні, эсэ / Вера Лойка. — Мінск : Кнігазбор, 2019. — 112 с. — (Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў «Кнігарня пісьменніка»; выпуск 119). — ISBN 978-985-7227-04-4</ref>, зборнік твораў, напісаных цягам дваццаці гадоў. Апавяданні «Ехалі цыганы», «Усе людзі — браты», «Чэрствы хлеб», «Зімовы дождж» і «Прорва» ў традыцыйна-класічным стылі, асноўная тэма — узаемаадносіны паміж людзьмі ў постсавецкім грамадстве, іх пачуцці і ўчынкі. Эсэістычная частка прысвечана жыццю дзеячаў нацыянальнай і сусветнай літаратуры, сярод герояў — [[Алена Сямёнаўна Васілевіч|Алена Васілевіч]], [[Алесь Асташонак]] і [[Сігрыд Унсет]], а таксама сувязі мастацтва з прыродай.{{r|knihiby}} У 2004 годзе ўклала зборніка вершаў «У Будслаўскай святыні ты ранішняй зоркай…» да 500-годдзя [[Будслаў|Будслава]].{{r|bellit}} == Прызнанне == * Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]{{r|unicat}} (да 2021). * Зборнік прозы «Апошні першы снег» у 2020 годзе трапіла ў лонг-ліст [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця|прэміі імя Ежы Гедройця]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/258080|title=Названы доўгі спіс прэтэндэнтаў на прэмію Гедройца|website=Наша Ніва|date=2020-08-28|access-date=2026-02-03}}</ref> == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="unicat">{{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-ar13600509&strq=l_siz=20|title=Лойка, Вера (пісьменніца ; нар. 1958)|website=unicat.nlb.by|access-date=2026-02-03}}</ref> <ref name="bellit">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/persons/h/halubovich-lojka-vjera.html|title=Галубовіч (Лойка) Вера – Белліт|date=2023-08-21|access-date=2026-02-03}}</ref> <ref name="litbel">{{Cite web|lang=be|url=https://lit-bel.org/friends/g/Galubovch-Loyka-Vera-vanana-2826/|title=Галубовіч (Лойка) Вера Іванаўна|website=lit-bel.org|access-date=2026-02-03}}</ref> <ref name="knihiby">{{Cite web|lang=en|url=https://knihi.by/be/lojka-viera-aposni-piersy-snieh|title=Лойка Вера. Апошні першы снег: KNIHI.BY. Беларускія кнігі|website=knihi.by|access-date=2026-02-03|archive-date=8 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260208021645/https://knihi.by/be/lojka-viera-aposni-piersy-snieh|url-status=dead}}</ref> <ref name="nv">{{Cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n16/art10.htm|title=Часопіс "НАША ВЕРА" :: 2/2001 :: АПОШНІ ПЕРШЫ СНЕГ|website=media.catholic.by|access-date=2026-02-03}}</ref> }} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n83/art15.htm|title=Часопіс "НАША ВЕРА" :: 1(83)/2018 :: ВЕРА ЛОЙКА: «ГОЛАС, ЯКІ ЖЫВЕ Ў НАС»|website=media.catholic.by|access-date=2026-02-03}} * {{Cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n16/art10.htm|title=Часопіс "НАША ВЕРА" :: 2/2001 :: АПОШНІ ПЕРШЫ СНЕГ|website=media.catholic.by|access-date=2026-02-03}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лойка Вера}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] do68y7wwwhs5pdst5pgah22nllo1hpo 0 802476 5175938 5156472 2026-08-05T13:18:18Z DBatura 73587 /* Чэрвень */ 5175938 wikitext text/x-wiki {{Суданскі канфлікт (2023)}} У красавіку [[2023]] года пачалося ўзброенае супрацьстаянне на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. == Храналогія== === Студзень === * 1 студзеня — Хамід Алі Абубакар, галоўнакамандуючы фракцыі Рэвалюцыйнага савета «Суданская рэвалюцыя», звязанай з Сіламі аператыўнай падтрымкі, і адначасова саветнік па бяспецы Дагала , быў забіты ў выніку ўдару беспілотніка на сустрэчы камандуючых паўстанцаў у Цэнтральным Дарфуры.<ref>{{cite web |title=RSF Darfur security advisor killed in drone strike near Zalingei |website=Sudan Tribune |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308882}}</ref> * 3 студзеня — беспілотнікі мяцежнікаў нанеслі ўдары беспілотнікамі па Эль-Абейду і штаце Белы Ніл.<ref>{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}</ref> У выніку авіяўдараў ВПС Судана па роднаму гораду Дагала, Аль-Зоргу, была знішчана гарадская бальніца, а таксама загінулі двое сваякоў Дагала і мясцовы племянны правадыр Башыр Барма Барака Алах.<ref>{{Cite web |date=3 January 2026 |title=RSF Accuses Army of Killing Over 64 Civilians in North Darfur |url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/03/rsf-accuses-army-of-killing-over-64-civilians-in-north-darfur/ |access-date=4 January 2026 |website=Darfur24}}</ref> Прыхільнікі Дагала і саюзныя групы заявілі аб захопе Эль-Бардаба на поўнач ад Кадуглі<ref>{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}</ref>. * 5 студзеня — урадавыя войскі заявілі, што перахапілі атаку беспілотніка праціўніка на Мерове<ref>{{cite web |title=Sudanese army says it intercepted drone attack on key dam |website=Sudan Tribune |date=5 January 2026 |access-date=5 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/309008}}</ref>. Па дадзеных Суданскай сеткі лекараў, у выніку ўдару беспілотніка САП па хаце ў Эль-Абейдзе загінулі трынаццаць чалавек, у тым ліку восем дзяцей.<ref>{{cite web |title=Children killed after drone hits home in Sudan, medics say |website=BBC |date=5 January 2026 |access-date=5 January 2026 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c74w54783zeo}}</ref> * 7 студзеня — адзін салдат загінуў у выніку меркаванага ўдару беспілотніка мяцежнікаў па лагеры сіл «Суданскага шчыта» на раўніне Бутану ў штаце Гезіра.<ref>{{cite web |title=Drone strike kills one at Sudan Shield camp in Al-Jazirah |website=Sudan Tribune |date=7 January 2026 |access-date=8 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/309113}}</ref> * 9 студзеня — САП і іх саюзнікі, асобныя фракцыі груповак «[[Вызваленчы рух Судана]]» і «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]», атакавалі пазіцыі [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Аб’яднаных сіл абароны Дарфура]] на мяжы [[Чад]]а і Судана.<ref>{{Cite web |date=9 January 2026 |title=Sudanese army allies and RSF clash near Chadian border |url=https://sudantribune.com/article/309196 |access-date=2026-01-11 |website=Sudan Tribune}}</ref> Узброеныя сілы Судана нанеслі авіяўдары па пазіцыях войск Дагала ў Дарфуры і Кардафане. Армія Бурхана заявіла, што было знішчана 240 ваенных машын і загінулі сотні мяцежнікаў. Таксама заяўлена, што над аэрапортам Ньла збіты турэцкі беспілотнік Baykar Bayraktar Akıncı САП. У Паўднёвым Кардафане фракцыя аль-Хілу заявіла, што ў выніку авіяўдару па Ум-Джаміне ў акрузе Аль-Сунут загінулі 13 мірных жыхароў, уключаючы дзяцей.<ref>{{Cite web |date=2026-01-09 |title=Sudanese army launches intensive strikes on RSF positions in Darfur and Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/309192 |access-date=2026-01-11 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 10 студзеня — УСС абвінавацілі сілы Дагала ў забойстве і выкраданні 19 чалавек у Джырджыры, Паўночны Дарфур.<ref>{{Cite web |date=2026-01-11 |title=Joint Forces accuse RSF of killing 19 civilians in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/309255 |access-date=2026-01-15 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 11 студзеня — УСС нанеслі ўдары па калоне забеспячэння ў Ябусе, штат Блакітны Ніл, недалёка ад эфіопска-суданскай мяжы.<ref>{{Cite web |date=2026-01-11 |title=الطيران الحربي يقصف معقل رئيسي لـ«الشعبية» في النيل الأزرق للمرة الأولى |trans-title=Warplanes bombed a major stronghold of the "Popular Front" in Blue Nile state for the first time |url=https://sudantribune.net/article/309228 |access-date=2026-01-12 |website=Sudan Tribune |language=ar}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па рынку ў Картале, Паўднёвы Кардафан, загінулі пяць чалавек і 20 атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-01-12 |title=RSF drone strike kills five in South Kordofan market |access-date=2026-01-13 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309283}}</ref> * 12 студзеня — прынамсі 27 чалавек загінулі і 73 атрымалі раненні ў выніку ўдару беспілотніка САП па вайсковай базе ў Сінгху. Паведамляецца, што мэтай атакі была сустрэча паміж прадстаўнікамі ўрада і УСС на базе. Пацверджана, што губернатары штатаў Белы Ніл, Сенар і Блакітны Ніл прысутнічалі на сустрэчы, але не пацярпелі<ref>{{Cite web |date=2026-01-12 |title=Sudan paramilitary strike on southeastern city kills 27 |url=https://www.arabnews.com/node/2629082/middle-east |access-date=2026-01-13 |website=[[Arab News]]|agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-12 |title=RSF drone strikes kill dozens in Sinjah government and military sites |access-date=2026-01-13 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309295}}</ref>. * 13 студзеня — армія Бурхана і саюзныя групы заявілі, што адбілі Джырджыру.<ref>{{Cite web |date=2026-01-14 |title=Sudan Joint Force claims recapture of Jargeira in North Darfur from RSF |access-date=2026-01-15 |website=[[Radio Dabanga]] |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-joint-force-claims-recapture-of-jargeira-in-north-darfur-from-rsf}}</ref> * 14 студзеня — УСС адбілі сумесную атаку войск Дагала і аль-Хілу паблізу Аль-Кувайка, недалёка ад Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Sudan army says repels RSF attack in South Kordofan |access-date=2026-01-15 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309385}}</ref> САП былі абвінавачаны ў выкраданні 97 маладых людзей з залатога рудніка ў Эяль-Бахіце, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=RSF accused of kidnapping 97 people from West Kordofan gold mine |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309419}}</ref> * 15 студзеня — мяцежнікі, пераследуючы праціўніка, атакавалі тэрыторыю Чада, забіўшы сем чадскіх салдат<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=RSF attacks Chadian army camp near Sudan border |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309426}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=Chad: 7 soldiers killed in reported clash at Sudanese border with RSF |access-date=2026-01-16 |website=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2026/01/16/chad-7-soldiers-killed-in-reported-clash-at-sudanese-border-with-rsf/}}</ref>. Дванаццаць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Даланге, Паўднёвы Кардафан<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=12 killed in RSF drone strike on South Kordofan market |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309407}}</ref>. Прыхільнікі Дагала і аль-Хілу заявілі, што адбілі атаку УСС на Хабілу пад Далангам.<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=SPLM-N and RSF repel Sudanese army attack in Habila |access-date=2026-01-17 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309453}}</ref> * 18 студзеня — УСС адбілі атаку войск Дагала на Вадзі аль-Хут у Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2026-01-18 |title=Sudanese army, RSF clash on North Kordofan-Khartoum border|url=https://sudantribune.com/article/309546 |access-date=2026-01-19 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 23 студзеня — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Абу-Заіме, Паўночны Кардафан.<ref name="zaima">{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Drone attacks wreak death, injury among South Kordofan civilians |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-attacks-wreak-death-injury-among-south-kordofan-civilians |access-date=2026-01-25 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 24 студзеня — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу.<ref>{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Drone strike kills two in Sudan's Dilling, medical group says |url=https://sudantribune.com/article/309809 |access-date=2026-01-25 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 25 студзеня — войскі Бурхана адбілі буйнамаштабную атаку баевікоў Дагала і аль-Хілу на Мілкан і Аль-Сілак у штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Sudan says RSF, SPLM-N attack Blue Nile region from South Sudan |url=https://sudantribune.com/article/309824 |access-date=2026-01-26 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 26 студзеня — урадавыя войскі адбілі Хабілу і знялі аблогу Даланга<ref>{{Cite web |date=2026-01-26 |title=Sudanese Army Announces Lifting of Dilling Siege After Fierce Battles |url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/26/sudanese-army-announces-lifting-of-dilling-siege-after-fierce-battles/ |access-date=2026-01-26 |website=Darfur24 |language=en}}</ref>. * 27 студзеня — у выніку ўдару беспілотніка па Далангу загінулі пяць чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-01-28 |title=Dilling, South Kordofan: Calls for air bridge on second day of deadly drone strikes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dilling-south-kordofan-calls-for-air-bridge-on-second-day-of-deadly-drone-strikes |access-date=2026-01-29 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref> * 28 студзеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу загінулі дзясяткі чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-01-28 |title=Dozens killed in RSF drone strike in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/309969 |access-date=2026-01-29 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 30 студзеня — [[Еўрапейскі Саюз]] увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. Дроны мяцежнікаў атакавалі Аль-Абейд.<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=RSF drones attack Sudan’s El Obeid, target government buildings |url=https://sudantribune.com/article/310055 |access-date=2026-02-01 |website=Sudan Tribune }}</ref> ===Люты=== * 1 лютага — УСС і АСАД адбілі Аль-Дашоль на шашы паміж Далангам і Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Sudanese army nears end of Kadugli siege in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310109 |access-date=2026-02-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> Прынамсі пяць чалавек, уключаючы высокапастаўленага камандзіра мяцежнікаў і правадыра племя, загінулі ў сутыкненнях паміж варагуючымі фракцыямі САП у Хазан-Джадзідзе, Усходні Дарфур.<ref>{{Cite web |date=2026-02-02 |title=Senior RSF officer and tribal leader killed in East Darfur internal clashes |url=https://sudantribune.com/article/310168 |access-date=2026-02-03 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 3 лютага — урадавыя войскі заявілі, што прарвалі аблогу Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-03 |title=Sudanese military claims to have broken RSF siege of Kordofan’s regional capital |url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-kordofan-b047d3d473a4e2fe5d5fcf1c55deb08e |access-date=2026-02-04 |website=AP News}}</ref> Пазней у той жа дзень у выніку ўдараў беспілотнікаў па горадзе загінулі 15 чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Sudan Doctors Network: ‘15 dead as drones strafe South Kordofan capital Kadugli’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/doctors-15-dead-as-drones-strafe-south-kordofan-capital-kadugli |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref> Войскі аль-Хілу і Дагала захапілі гарады Дэйм Мансур, Башыр Нуку і Хор Аль-Будзі недалёка ад Курмука ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-02-03 |title=RSF and SPLM-N attack arm’s positions in Blue Nile, capture strategic area |url=https://sudantribune.com/article/310223 |access-date=2026-02-04 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 4 лютага — у выніку ўдару беспілотніка САП па вайсковым шпіталі ў Кадуглі загінуў адзін чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-04 |title=One killed in drone attack on Kadugli hospital |url=https://sudantribune.com/article/310256 |access-date=2026-02-06 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 5 лютага — Вялікабрытанія звяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. У выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па вайсковым шпіталі ў Куіку, Паўднёвы Кардафан, загінулі 22 чалавекі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=Famine is threatening more of war-torn Sudan’s Darfur region as an attack in the south kills 22 |url=https://apnews.com/article/sudan-famine-rsf-kordofan-darfur-war-hunger-9b16a0419f8d7cc67c7e95939a8a954d |access-date=2026-02-06 |website=AP News}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Заходнім Кардафане 11 чалавек атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=Deadly attacks hit Kordofan as scrutiny grows over drone warfare in Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/deadly-attacks-hit-kordofan-as-scrutiny-grows-over-drone-warfare-in-sudan |access-date=2026-02-09 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 6 лютага — прынамсі адзін чалавек загінуў у выніку серыі ўдараў беспілотнікаў САП па калонах грузавікоў у Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=RSF drones attack aid convoys in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310338 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 7 лютага — у выніку атакі беспілотніка САП на аўтамабіль з перамешчанымі асобамі каля Рахада загінулі прынамсі 24 чалавекі, у тым ліку восем дзяцей.<ref>{{Cite web |date=2026-02-07 |title=Drone attack by paramilitary group in Sudan kills 24, including 8 children, doctors’ group says|url=https://apnews.com/article/sudan-attack-war-rfs-military-displaced-21c24cd642120884e3fc00b05c02f97e |access-date=2026-02-07 |website=Associated Press}}</ref> Прыхільнікі Бурхана адбілі атаку войск Дагала на Аль-Сілак.<ref>{{Cite web |date=2026-02-07 |title=Sudanese army repels attack near South Sudan border |url=https://sudantribune.com/article/310386 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 8 лютага — восем чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі, які перавозіў прадукты харчавання, недалёка ад Ум-Рувабы, Паўночны Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-08 |title=RSF drones target convoys in Sudan’s Kordofan region |url=https://sudantribune.com/article/310441 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 10 лютага — прыхільнікі Бурхана заявілі, што знішчылі сістэму СПА [[FK-2000]] і беспілотнікі праціўніка ў Эд-Дубеібаце.<ref>{{Cite web |date=2026-02-10 |title=Sudanese army says destroyed RSF drones and air defence systems |url=https://sudantribune.com/article/310506 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 11 лютага — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па мячэці ў Эр-Рахадзе.<ref>{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Drone strike on a mosque kills 2 children in Sudan’s Kordofan region |url=https://apnews.com/article/mosque-north-kordofan-war-sudan-drone-attack-children-2b19238cee4ae4105e756add236f5624 |access-date=2026-02-11 |website=Associated Press}}</ref> * 13 лютага — два чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў САП па Аль-Кургале, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-13 |title=RSF drone strikes kill two in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310656 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune}}</ref> Войскі Бурхана абстралялі кантраляваныя баевікамі гарады Малкон і Ябус, размешчаныя недалёка ад эфіопскай мяжы ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-02-13 |title=Drone strikes and shelling intensify in Sudan’s South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/310668 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 14 лютага — у выніку ўдараў беспілотнікаў паўстанцаў па Кайсане, штат Блакітны Ніл, загінула неўстаноўленая колькасць мірных жыхароў.<ref>{{Cite web |date=2026-02-14 |title=Civilian deaths reported in RSF drone strike on Blue Nile’s locality |url=https://sudantribune.com/article/310696 |access-date=2026-02-15 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 15 лютага — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару дрона САП па бальніцы Аль-Мазмум у штаце Сенар<ref>{{Cite web |date=2026-02-15 |title=Sudanse medical group says RSF drone strike kills three at Sennar hospital |url=https://sudantribune.com/article/310746 |access-date=2026-02-16 |website=Sudan Tribune}}</ref>. Прынамсі 28 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку за межамі Садары ў Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2026-02-16 |title=Drone attack on Sudan market kills 28: rights group |url=https://www.africanews.com/amp/2026/02/16/drone-attack-on-sudan-market-kills-28-rights-group/ |website=africanews}}</ref> УСС заявілі аб знішчэнні сістэмы СПА праціўніка ў Абу-Забадзе, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-15 |title=Sudan army says destroys second RSF air defence system in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310737 |access-date=2026-02-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 16 лютага — прынамсі 26 чалавек загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка УСС па сховішчы для перамешчаных асоб у Эль-Сунуце, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-16 |title=Two days of drone strikes leave 60+ dead across Sudan’s Darfur and Kordofan regions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/two-days-of-drone-strikes-leave-60-dead-across-sudans-darfur-and-kordofan-regions/ |website=Radio Dabanga}}</ref> * 18 лютага — [[Сусветная харчовая праграма]] ўпершыню з 2024 года даставіла гуманітарную дапамогу ў Даланг і Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-19 |title=Aid reaches Sudan’s Kordofan as over 30 countries alarmed by drone attacks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/19/aid-reaches-sudans-kordofan-as-over-30-countries-alarmed-by-drone-attacks |website=Al Jazeera}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка САП па Курмуку загінуў адзін чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-19 |title=Drone strike hits Sudan’s Al-Kurmuk near Ethiopian border, official says |url=https://sudantribune.com/article/310868 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 19 лютага — Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. У выніку атакі БПЛА паўстанцаў на калону гуманітарнай дапамогі ў Катале, якая рухалася ў Даланг і Кадуглі, загінулі тры супрацоўнікі гуманітарнай арганізацыі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-20 |title=Three aid workers killed, 4 wounded in RSF drone attack in Sudan’s Kordofan |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/20/three-aid-workers-killed-4-wounded-in-rsf-drone-attack-in-sudans-kordofan |website=Al Jazeera}}</ref> * 21 лютага — Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што захапілі Эль-Ціну, размешчаную на мяжы з Чадам і Паўночным Дарфурам. Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура абверглі гэтае зацвярджэнне.<ref>{{Cite web |date=2026-02-22 |title=‘Joint Force repels RSF attack on Sudan-Chad border’, as rival claims spark border tensions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/joint-force-repels-rsf-attack-on-sudan-chad-border-as-rival-claims-spark-border-tensions |website=Radio Dabanga}}</ref> * 22 лютага — чыноўнік [[Муса Хілаль]] перажыў атаку мяцежнага дрона на свой гасцявой дом у Мустарыхе, Паўночны Дарфур. У выніку асобнай атакі на горад загінулі некалькі чалавек, а сын Хілаля атрымаў раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-02-22 |title=Musa Hilal survives drone assassination attempt in North Darfur stronghold |url=https://sudantribune.com/article/310983 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 23 лютага — Сілы аператыўнай падтрымкі атакавалі Мустарыху, у выніку чаго загінулі 28 мірных жыхароў.<ref>{{Cite web |date=2026-02-24 |title=RSF attack on Musa Hilal’s Darfur stronghold kills 28, doctors say |url=https://sudantribune.com/article/311045 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 24 лютага — [[Савет Бяспекі ААН]] увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> * 26 лютага — дроны баевікоў нанеслі ўдары па Гейсану ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-02-27 |title=RSF, SPLM-N escalate drone attacks on Blue Nile border towns |url=https://sudantribune.com/article/311167 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 28 лютага — у выніку ўдараў беспілотнікаў САП па Эль-Абейду загінулі дзевяць чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=Nine killed in Sudan’s El Obeid as RSF drone strikes intensify |url=https://sudantribune.com/article/311211 |access-date=2026-03-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> === Сакавік === * 1 сакавіка — САП і саюзнікі заявілі, што захапілі гарнізон у Аль-Такме, за 7 км на ўсход ад Даланга, і перарэзалі дарогу, якая злучае Даланг і Хабілу.<ref>{{Cite web |date=2026-03-01 |title=Sudanese army repels joint RSF-rebel attack on South Kordofan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/311239 |access-date=2026-03-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 2 сакавіка — дванаццаць чалавек атрымалі раненні ў выніку ўдару мяцежнага беспілотніка па брытанскай бальніцы ў Эль-Абейдзе.<ref>{{Cite web |date=2026-03-02 |title=RSF strike on El Obeid hospital injures 12, including medical staff |url=https://sudantribune.com/article/311290 |access-date=2026-03-03 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 4 сакавіка — у выніку абстрэлаў Даланга з боку САП і войск аль-Хілу загінулі пяць чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-03-04 |title=Five killed in artillery strike on Sudan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/311367 |access-date=2026-03-05 |website=Sudan Tribune}}</ref> Васемнаццаць чалавек загінулі ў выніку авіяўдару ВПС Судана па Мугладу.<ref name="africanews"/> * 5 сакавіка — прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі Бару ў Паўночным Кардафане<ref name="africanews"/>. Неўзабаве пасля гэтага САП разрабавалі і спалілі суседнюю вёску Ум Курайдзім<ref>{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-06 |website=Sudan Tribune}}</ref>, забіўшы сем чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Doctors network says RSF killed 7 civilians in North Kordofan attack |url=https://sudantribune.com/article/311439 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune}}</ref> Войскі Дагала заявілі, што ўзялі Эль-Бардаб на поўнач ад Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Sudan war: At least 9 dead in new Kordofan shelling carnage |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-at-least-9-dead-in-kordofan-shelling-canage |access-date=2026-03-06 |website=Radio Dabanga}}</ref> У выніку абстрэлу САП Даланга загінулі дваццаць восем чалавек.<ref name="africanews">{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Sudan: army claims recapture of Bara, at least 51 dead in fighting |url=https://www.africanews.com/2026/03/06/sudan-army-claims-recapture-of-bara-at-least-51-dead-in-fighting/ |access-date=2026-03-06 |website=Africanews}}</ref> * 7 сакавіка — прынамсі 34 чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў УСС па Абу-Забаду.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Dozens killed in drone strikes on markets in Kordofan and East Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-killed-in-drone-strikes-on-markets-in-kordofan-and-east-darfur |access-date=2026-03-10 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 8 сакавіка — шэсць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па паліўным рынку ў Эд-Дэйне<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Six killed in army drone strike on East Darfur fuel market |url=https://sudantribune.com/article/311501 |access-date=2026-03-09 |website=Sudan Tribune}}</ref>, а яшчэ 10 чалавек загінулі ў аналагічнай атацы ў Ньяле<ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=10 killed, seven injured in ‘SAF drone strike’ on South Darfur market’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/10-killed-seven-injured-in-saf-drone-strike-on-south-darfur-market |access-date=2026-03-10 |website=Radio Dabanga}}</ref>. Атрады аль-Хілу заявілі, што 17 чалавек загінулі ў выніку атакі войск Бурхана на рынак у Джалдзе, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=SPLM-N says army drone strike kills 17 in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311507 |access-date=2026-03-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 10 сакавіка — прынамсі 52 чалавекі загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка УСС па грамадзянскім канвоі недалёка ад Аль-Фулаха, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Sudan war: 52 killed in West Kordofan drone convoy carnage |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-52-killed-in-west-kordofan-drone-convoy-carnage |access-date=2026-03-12 |website=Radio Dabanga}}</ref> У выніку абстрэлаў Даланга з боку мяцежнікаў загінулі сем чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Seven civilians dead in new shelling of Dilling, South Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/seven-civilians-dead-in-new-shelling-of-dilling-south-kordofan |access-date=2026-03-12 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 11 сакавіка — прынамсі 17 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па школе ў Шукейры, штат Белы Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-03-12 |title=Students among 17 dead in RSF drone attack in Sudan’s White Nile State |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/students-among-17-dead-in-rsf-drone-attack-in-sudans-white-nile-state |access-date=2026-03-12 |website=Al Jazeera}}</ref> Прынамсі 20 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па Абу-Забаду<ref>{{cite news |title=Drone strikes hit West Darfur fuel market, shelling resumes in South Kordofan as Sudan fighting intensifies |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-strikes-hit-west-darfur-market-bombing-resumes-in-south-kordofan-as-sudan-fighting-intensifies |access-date=14 March 2026 |work=Radio Dabanga |date=12 March 2026}}</ref>. * 12 сакавіка — прынамсі 11 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку Адыконг у Заходнім Дарфуры, недалёка ад чадскага горада Адрэ.<ref>{{cite news |last=Khaled |first=Fatma |title=Drone strike in Sudan near the border with Chad kills 4, injures many more |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/12/sudan-darfur-war-army-drones-kordofan/06299b14-1e51-11f1-a29c-fd43da9a479a_story.html |access-date=13 March 2026 |agency=The Associated Press |publisher=The Washington Post |date=12 March 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Drone attack on market in Sudan kills 11, as air war civilian toll mounts |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/drone-attack-on-market-in-sudan-kills-11-as-air-war-civilian-toll-mounts |access-date=14 March 2026 |work=Al Jazeera |date=13 March 2026}}</ref> УСС заявілі, што адбілі ў мяцежнікаў Усходні Ёрт і лагер Балама ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{cite news |title=Sudan army says it seized two areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/311706 |access-date=14 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=12 March 2026}}</ref> * 13 сакавіка — трынаццаць баевікоў Дагала, уключаючы генерал-маёра, былі забітыя ў выніку ўдару ўрадавага дрона па калоне ў Фора-Баранга, Заходні Дарфур<ref>{{cite news |title=Sudanese army drone strike kills senior RSF commander in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/311726 |access-date=14 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=13 March 2026}}</ref>. * 16 сакавіка — САП адбілі Бару і Карнай у Паўночным Дарфуры, недалёка ад мяжы з Чадам.<ref>{{cite news |title=RSF seizes strategic city in Sudan’s North Kordofan, town on Chad border |url=https://sudantribune.com/article/311812 |access-date=17 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=16 March 2026}}</ref> * 18 сакавіка — мяцежнікаў абвінавацілі ў забойстве 12 чалавек у Шурайм-Міме, на поўнач ад Бары.<ref>{{cite news |title=Sudan doctors say RSF killed 12 civilians in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311909 |access-date=19 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=18 March 2026}}</ref> * 20 сакавіка — у выніку авіяўдару УСС па бальніцы Эд Даэйн загінулі семдзесят чалавек, 146 атрымалі раненні. Па дадзеных [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]], у выніку атакі больш за два мільёны чалавек засталіся без належнага медыцынскага абслугоўвання.<ref>{{Cite web |title=Chadian army bolsters presence near Sudan border as tensions rise |url=https://sudantribune.com/article/311984 |access-date=2026-03-22 |website=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chad launches security operation on Sudan border after drone strike |url=https://sudantribune.com/article/311925 |access-date=2026-03-22 |website=Sudan Tribune}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка САП па Аль-Дабе пацярпелі тры чалавекі, а таксама была пашкоджана электрастанцыя, што прывяло да адключэння электраэнергіі.<ref>{{Cite web |title=Chad shuts Sudan border after drone strike kills civilians in El Tina |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/chad-shuts-sudan-border-after-drone-strike-kills-civilians-in-el-tina |access-date=2026-03-22 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 24 сакавіка — атрады Дагала і аль-Хілу захапілі Курмук <ref>{{cite web|title=RSF-SPLM-N joint forces seize strategic Sudanese town near Ethiopian border.|url=https://sudantribune.com/article/312054|date=24 March 2026|access-date=26 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{cite web|title=‘RSF and SPLM-N seize parts of Sudan’s Blue Nile region’ as more than 73,000 flee |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-splm-n-seize-parts-of-sudans-blue-nile-region-as-more-than-73000-flee|date=24 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. * 25 сакавіка — САП забілі 16 мірных жыхароў у Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |title=Medical group accuses RSF of killing 16 civilians in Sudan’s Darfur |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/medical-group-accuses-rsf-of-killing-16-civilians-in-sudan-s-darfur/3878947 |access-date=2026-03-26 |website=Anadolu Ajansi}}</ref>. У выніку ўдару беспілотніка ў кантраляваным САП раёне Сараф-Амра ў Паўночным Дарфуры загінулі 22 чалавекі і 17 атрымалі раненні. Шэсць чалавек загінулі і 10 атрымалі раненні ў выніку меркаванага ўдару войск Дагала па грамадзянскай грузавіку ў Паўночным Кардафане.<ref>{{cite web|title=Two drone strikes on civilian targets kill 28 people in Sudan|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/26/sudan-drone-strikes-civilian-targets-north-darfur-market-north-kordofan-truck|date=26 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=The Guardian}}</ref> * 27 сакавіка — урадавыя дроны нанеслі ўдар па пазіцыях САП в Паўночным Дарфуры.<ref>{{cite web|title=SPLM-N says Sudanese army airstrike kills seven at South Kordofan funeral|url=https://sudantribune.com/article/312161|date=27 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> У выніку авіяўдару ВПС Судана па пахаванні ў Аль-Сунуце, Паўднёвы Кардафан, загінулі сем чалавек.<ref>{{cite web|title=SPLM-N says Sudanese army airstrike kills seven at South Kordofan funeral |url=https://sudantribune.com/article/312161 |date=27 March 2026|access-date=3 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 28 сакавіка — суданская ўрадавая армія заявіла, што адбіла атакі праціўніка на заходнія і паўночныя ўскраіны Даланга.<ref>{{cite web|title=Sudan army says it repels RSF-SPLM-N attack on Dilling|url=https://sudantribune.com/article/312191|date=28 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 29 сакавіка — УСС заявілі аб адбіцці атакі сіл Дагала і аль-Хілу на Аль-Кайлі ў штаце Блакітны Ніл, у выніку чаго загінулі 94 байца, некалькі чалавек былі захопленыя ў палон, а чатыры баявыя машыны знішчаны.<ref>{{cite web|title=Sudan army says repels attack in Blue Nile region|url=https://sudantribune.com/article/312234|date=29 March 2026|access-date=2 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> Прынамсі 14 чалавек загінулі ў выніку двухдзённага абстрэлу Даланга з боку мяцежнікаў<ref>{{cite web|title=At least 14 civilians killed in artillery shelling on Sudan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/312231 |date=29 March 2026|access-date=3 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. ===Красавік === * 2 красавіка — прынамсі 12 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па бальніцы Аль-Джабалайн у штаце Белы Ніл.<ref>{{Cite web |title=Drone strike on Sudan’s Al-Jabalain hospital kills 12 |url=https://sudantribune.com/article/312373 |access-date=2026-04-03 |website=Sudan Tribune}}</ref> Атрад САП здзейсніў налёт на бальніцу Аль-Усра ў Эд-Дэйн<ref>{{Cite web |title=Sudanese medical group says RSF forces stormed East Darfur hospital |url=https://sudantribune.com/article/312378 |access-date=2026-04-03 |website=Sudan Tribune}}</ref>. * 6 красавіка — урадавыя войскі адбілі Аль-Тукму, адкрыўшы дарогу з Даланга ў Хабілу. <ref>{{Cite web |title=Sudan army reopens key road to Dilling after fierce clashes |url=https://sudantribune.com/article/312510 |access-date=2026-04-07 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 8 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка УСС па вясельнай цырымоніі ў Кутуме загінула больш за 58 чалавек і яшчэ 100 атрымалі раненні, у тым ліку члены САП, а таксама былі разбураны некалькі дамоў.<ref>{{cite web|title=Drone strike kills over 40 at wedding in North Darfur’s Kutum|url=https://sudantribune.com/article/312585|date=9 April 2026|access-date=10 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{cite web|title=Civilian death toll from North Darfur drone attack on wedding procession rises to 58 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/civilian-death-toll-from-north-darfur-drone-attack-on-wedding-procession-rises-to-58 |date=12 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Radio Dabanga}}</ref> * 11 красавіка — чатыры чалавекі былі забітыя прыхільнікамі Дагала і аль-Хілу на Цэнтральным рынку Даланга.<ref>{{cite web|title=Artillery fire kills four in Sudan’s Dilling market |url=https://sudantribune.com/article/312699 |date=11 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> Генерал-маёр САП Аль-Нур Ахмед Адам, таксама вядомы як Аль-Нур Губа, перайшоў на бок сіл урада на фоне канфлікту з іншымі камандзірамі Дагала.<ref>{{cite web|title=Senior RSF commander in North Darfur defects to the Sudanese army |url=https://sudantribune.com/article/312687 |date=11 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 13 красавіка — дваццаць чалавек загінулі ў выніку двухдзённых удараў беспілотнікаў УСС па тэрыторыі Дарфура.<ref>{{cite web|title=Sudan army drone strikes kill 20 in Darfur, officials say |url=https://sudantribune.com/article/312756 |date=13 April 2026|access-date=16 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 14 красавіка — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС у Заходнім Дарфуры, які прыйшоўся па памежным пераходзе Адуконг з Чадам.<ref>{{cite web|title=Sudan army drone strike kills three at Chad border crossing |url=https://sudantribune.com/article/312837 |date=15 April 2026|access-date=16 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 18 красавіка — Узброеныя сілы Судана і саюзныя групы пачалі буйную наземную аперацыю ў Паўночным і Паўднёвым Кардафане, заявіўшы аб вяртанні Казгейля і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|title=Sudan army launches major ground offensive in North and South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/312946 |date=18 April 2026|access-date=20 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Тры чалавекі загінулі ў выніку авіяўдару прыхільнікаў Бурхана па бальніцы ў Генейне.<ref>{{cite web|title=Rising civilian toll in South Kordofan as fighting intensifies, drone strike kills three at West Darfur hospital |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rising-civilian-toll-in-south-kordofan-as-fighting-intensifies-drone-strike-kills-three-at-west-darfur-hospital |date=20 April 2026|access-date=23 April 2026|publisher=Radio Dabanga}}</ref> * 20 красавіка — урадавыя сілы заявілі, што адбілі Курмук.<ref>{{cite web|title=Sudan army says it recaptures Blue Nile town from RSF-rebel alliance |url=https://sudantribune.com/article/313002 |date=20 April 2026|access-date=21 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 24 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка ў Паўночным Дарфуры быў знішчаны аўтамабіль, які перавозіў грузы для лагера бежанцаў у Тавіле.<ref>{{cite web |title=At least 7 dead, UNHCR aid vehicle destroyed in Kordofan and North Darfur drone strikes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/unhcr-aid-vehicle-destroyed-in-north-darfur-drone-strike |website=Radio Dabanga |date=27 April 2026}}</ref> * 25 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка САП у Эль-Абейдзе загінулі сем чалавек, яшчэ 22 атрымалі раненні.<ref>{{cite web |title=Seven killed in drone strikes on Sudan’s El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/313138 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}</ref> Мяцежнікі заявілі аб захопе Аль-Кайлі ў штаце Блакітны Ніл, у той час як ўрадавыя войскі заявілі аб адбіцці атакі праціўніка на Салі, знішчыўшы 36 баявых машын і захапіўшы яшчэ дзве.<ref>{{cite web |title=Clashes intensify in Sudan’s Blue Nile as army and RSF alliance trade blows |url=https://sudantribune.com/article/313140 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}</ref> * 27 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка САП па лагеры для перамешчаных асоб Хамідыя ў Залінгеі пацярпелі пятнаццаць чалавек.<ref>{{cite web |title=Sudan army accused of drone strike on Zalingei displaced camp |url=https://sudantribune.com/article/313209 |website=Sudan Tribune |date=27 April 2026}}</ref> * 28 красавіка — ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> === Май === * 1 мая — прыхільнікі Дагала нанеслі ўдары беспілотнікамі па Джабаль-Аўлія, Эль-Абейду і Рахад-эль-Нубе.<ref>{{cite web |title=RSF drones strike southern Khartoum and North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/313383 |website=Sudan Tribune |date=1 May 2026}}</ref> * 2 мая — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі ля Хартума.<ref>{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=Paramilitary forces drone strike kills 5 near Sudan capital, rights group says |url=https://apnews.com/article/sudan-rsf-army-war-drone-42e4c942c488101eb9f7dfd53eedb2e7 |access-date=May 3, 2026 |website=[[AP News]]}}</ref> Асобны ўдар нанесены па рэзідэнцыі Абу Аклы Кайкаля ў Аль-Кахлі Зайдан, штат Гезіра, загінулі яго брат і пяць іншых сваякоў.<ref>{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=Drone strike kills six members of Abu Agla Keikal’s family in Central Sudan |url=https://sudantribune.com/article/313446 |access-date=May 3, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка УСС па Баліле ў Курмуку загінулі 10 чалавек.<ref>{{Cite web |date=May 4, 2026 |title=Dozens killed or displaced as drone strikes, fighting escalate across Sudan’s war zones |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-killed-or-displaced-as-drone-strikes-fighting-escalates-across-sudans-war-zones |access-date=May 5, 2026 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref> * 3 мая — мяцежны дрон нанёс удар па прамысловым комплексе Кенана ў Рабаку, штат Белы Ніл.<ref>{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=RSF drone strike targets Kenana industrial complex in White Nile State |url=https://sudantribune.com/article/313467 |access-date=May 4, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 4 мая — беспілотнікі САП ударылі па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах па ўсёй сталіцы. Улады абвінавацілі ААЭ і Эфіопію ў датычнасці да атак на горад.<ref>{{Cite web |date=May 5, 2026 |title=Sudan accuses Ethiopia and UAE of orchestrating drone attacks on airport |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype712r3qo |access-date=May 5, 2026 |website=[[BBC]]}}</ref> * 7 мая — фракцыя аль-Хілу заявіла аб захопе гарадоў Дукан і Керэн-Керэн на поўдзень ад Курмука.<ref>{{Cite web |date=May 5, 2026 |title=SPLM-N claims control of new areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/313668 |access-date=May 9, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 9 мая — урадавыя войскі заявілі, што адбілі Аль-Каілі.<ref>{{Cite web |date=May 9, 2026 |title=Sudanese army recaptures strategic town of Al-Kaily in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/313730 |access-date=May 10, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 10 мая — прыхільнікі Бурхана нанеслі ўдары беспілотнікамі па Ньяле, у тым ліку адзін удар па доме, дзе праходзіла сустрэча старэйшых лідараў САП, якія пакінулі яго перад атакай.<ref>{{Cite web |date=May 11, 2026 |title=Senior RSF leaders survive drone attack in Nyala, South Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-rsf-leaders-survive-drone-attack-in-nyala-south-darfur |access-date=May 12, 2026 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref> * 11 мая — старэйшы камандзір САП Алі Рызк, вядомы як Аль-Савана, абвясціў пра сыход з фракцыі.<ref>{{Cite web |date=May 11, 2026 |title=Senior RSF commander defects from Sudanese paramilitary group |url=https://sudantribune.com/article/313801 |access-date=May 12, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 12 мая — БПЛА нанёс удар каля рынку ў Карнай, Паўночны Дарфур<ref>{{Cite web |date=2026-05-12 |title=Drone strikes kill civilians in North Darfur's Karnoi |url=https://sudantribune.com/article/313865 |access-date=2026-05-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. У Генейне загінулі два чалавекі пад ударам беспілотніка<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=Sudanese army drone strike kills two in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/313882 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 13 мая — па меншай меры 61 чалавек загінуў у выніку сутыкненняў паміж баевікамі аль-Хілу і членамі племя Атара ў Каўдзе, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=At least 61 killed in South Kordofan tribal clashes with SPLM-N |url=https://sudantribune.com/article/313924 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што адбілі Могджу і збілі беспілотнік праціўніка над Ньялай.<ref>{{Cite web |date=2026-05-14 |title=RSF claims drone downed in South Darfur as attacks continue |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-drone-downed-in-south-darfur-as-attacks-continue |access-date=2026-05-15 |website=Radio Dabanga |language=en-US}}</ref> * 14 мая — УСС нанеслі ўдары беспілотнікамі па аб’ектах САП у Ньяле.<ref>{{Cite web |date=2026-05-14 |title=Sudanese army intensifies drone strikes on RSF strongholds in Nyala |url=https://sudantribune.com/article/313957 |access-date=2026-05-15 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 15 мая — урадавыя войскі адбілі Хор-Хасан у штаце Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |date=2026-05-15 |title=Sudanese army recaptures strategic Blue Nile town of Khor Hassan |url=https://sudantribune.com/article/313990 |access-date=2026-05-16 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 18 мая — урадавыя сілы адбілі Керн-Керн і Дукан у штаце Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |date=2026-05-18 |title=Sudan army recaptures two areas in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/314078 |access-date=2026-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> і ў трэці раз прарвалі аблогу Даланга<ref>{{Cite web |date=2026-05-18 |title=Sudan army breaks Dilling siege for third time, enabling aid delivery |url=https://sudantribune.com/article/314123 |access-date=2026-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 19 мая — у выніку ўдару беспілотніка усс па рынку ў Габешы, заходні Кардафан, загінулі 28 чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-05-19 |title=At least 28 civilians killed in drone strike on busy market in West Kordofan, rights group says |url=https://sudantribune.com/article/314146 |access-date=2026-05-20 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 21 мая — шэсць чалавек атрымалі раненні ў выніку ўдару беспілотніка САП, які знішчыў склад медыцынскіх прылад у Даланзе.<ref>{{Cite web |date=2026-05-21 |title=Drone strike injures six, destroys medical supplies in Dilling |url=https://sudantribune.com/article/314231 |access-date=2026-05-22 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 23 мая — прыхільнікі Бурхана заявілі, што збілі беспілотнік, які вылецеў з Эфіопіі, недалёка ад Эд-Дамазіна.<ref>{{Cite web |date=2026-05-23 |title=Sudan military says drone from Ethiopia shot down near Ed Damazin |url=https://sudantribune.com/article/314309 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 24 мая — суданскія войскі адбілі Аль-Барку, недалёка ад Курмука.<ref>{{Cite web |date=2026-05-25 |title=Sudan army seizes Al-Barka in Blue Nile, closing in on Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/314335 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Ціне загінулі чатырнаццаць чалавек.<ref name="may25"/> * 25 мая — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Карноі.<ref name="may25">{{Cite web |date=2026-05-25 |title=21 Civilians Killed in strikes on Tina, Kornoi Markets in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/314371 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 26 мая — УСС адбілі Абдаклу, Ады, Вашымбу, Ум Шанкар і Кіншынкару ў Кайсане, Штат Блакітны Ніл, і вымусілі праціўніка адступіць да мяжы з Эфіопіяй.<ref>{{Cite web |date=2026-05-26 |title=Sudan Army Recaptures Four Areas in Blue Nile, Pursues RSF to Ethiopian Border |url=https://sudantribune.com/article/314411 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 28 мая — прынамсі 30 чалавек загінулі ў выніку нападаў сіл Дагалы на вёскі Аль-Мура, Ум Саадун аш-Шарыф і Аль-Радха ў Заходняй Бары, Паўночны Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-05-29 |title=RSF attack kills 30 civilians in North Kordofan villages, tribal union says |url=https://sudantribune.com/article/314440 |access-date=2026-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-gov-reports-58-dead-in-rsf-attack-on-north-kordofan-villages |title=Sudan gov reports 58 dead in RSF attack on North Kordofan villages |work=Radio Dabanga |date=1 June 2026|access-date=3 June 2026}}</ref> Войскі Бурхана заявілі аб адбіцці атакі баевікоз на станцыю Амарыі ў раёне Кайсан, штат Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-05-29 |title=Sudan army repels attack on Amora station, foiling plan to cut off Qaisan |url=https://sudantribune.com/article/314444 |access-date=2026-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 30 мая — у выніку ўдару беспілотніка па двух аўтамабілях, якія рухаліся па дарозе Абу-Забад–Аль-Фула ў Заходнім Кардафане, загінулі дзесяць чалавек.<ref>{{cite web |title=Drone strike on civilian vehicles kills 10, including eight children, in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/314520 |website=Sudan Tribune |date=31 May 2026}}</ref> УСС заявілі, што збілі беспілотнік праціўніка над Кенанай, штат Белы Ніл.<ref>{{cite web |title=Sudan army shoots down long-range RSF drone carrying eight missiles over White Nile |url=https://sudantribune.com/article/314486 |website=Sudan Tribune |date=31 May 2026}}</ref> ===Чэрвень=== * 1 чэрвеня — паведамлялася аб некалькіх загінулых і параненых пры ракетным удары па рынку і сельскай бальніцы ў Кубуме, Паўднёвы Дарфур<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314596|title=Drone attack hits market and hospital in South Darfur as tribal war intensifies|work=Sudan Tribune|date=2 June 2026|access-date=2 June 2026}}</ref><ref name="kubum">{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/scores-dead-in-new-drone-attacks-across-darfur-kordofan |title=Scores dead in new drone attacks across Darfur, Kordofan |work=Radio Dabanga |date=2 June 2026|access-date=3 June 2026}}</ref>. [30.07.26 13:04] Dzianis Batura: * 4 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка па Кубуме загінулі дзевяць чалавек.<ref>{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/nine-killed-in-fresh-drone-strike-on-south-darfur-sniper-deployment-amid-rising-intertribal-kassala-tensions |title=Nine killed in fresh drone strike on South Darfur, ‘sniper deployment’ amid rising intertribal Kassala tensions |work=Radio Dabanga |date=5 June 2026|access-date=6 June 2026}}</ref> * 5 чэрвеня — дроны войск Дагала нанеслі ўдары беспілотнікамі па пазіцыях праціўніка ў Амдурмане, Эд-Дамазіне і Абу-Джубейхе ў Паўднёвым Кардафане.<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314739 |title=RSF launches coordinated drone attacks on Omdurman, Damazin and Abu Jubeiha |work=Sudan Tribune|date=5 June 2026|access-date=6 June 2026}}</ref> Чатыры чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў САП у Хамрат-эль-Шэйху, Паўночны Кардафан.<ref name="hamrat"/> * 6 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП у Хамрат-эль-Шэйху загінулі адзінаццаць чалавек.<ref name="hamrat">{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/15-civilians-killed-in-north-kordofan-drone-attacks |title=15 civilians killed in North Kordofan drone attacks |work=Radio Dabanga|date=7 June 2026|access-date=8 June 2026}}</ref> * 8 чэрвеня — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па двух аўтамабілях у Судры, Паўночны Кардафан.<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314846 |title=Drone strike kills three civilians in North Kordofan, Emergency Lawyers say |work=Sudan Tribune|date=8 June 2026|access-date=11 June 2026}}</ref> * 9 чэрвеня — Узброеныя сілы Судана перахапілі некалькі беспілотнікаў паўстанцаў над Хартумам<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314872 |title=Sudanese army air defences intercept RSF drones over Khartoum |work=Sudan Tribune|date=9 June 2026|access-date=11 June 2026}}</ref>. Удар беспілотніка САП разбурыў мост Ардамата ў Генейне.<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314903 |title=RSF’s administration says Sudanese army drone destroyed key Darfur bridge |work=Sudan Tribune|date=9 June 2026|access-date=11 June 2026}}</ref> * 10 чэрвеня — прынамсі 23 чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў мяцежнікаў у Эль-Абейдзе і Джэбель-Кардафане.<ref>{{cite news|url=https://thedefensepost.com/category/africa/|title=Drone Strikes on Key Sudan City Kill 23: Rights Group|work=The Defense Post|date=12 June 2026|access-date=12 June 2026}}</ref> * 11 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП у Эль-Абейдзе загінулі 16 чалавек і дзясяткі атрымалі раненні. Таксама былі нанесеныя ўдары па аб'ектах паблізу штаба 5-й пяхотнай дывізіі.<ref>{{Cite web |last=Fatima |first=Sakina |date=2026-06-12 |title=Sudan drone strike kills 16 amid scrutiny of UAE-RSF links |url=https://www.siasat.com/sudan-drone-strike-kills-16-amid-scrutiny-of-uae-rsf-links-3487544/ |access-date=2026-06-24 |website=The Siasat Daily}}</ref> An RSF strike on a fuel station in Tendalti killed a worker and injured several others.<ref>{{Cite web |date=2026-06-12 |title=RSF drone attack kills one in White Nile's Tendalti |url=https://sudantribune.com/article/315004 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 13 чэрвеня — урадавыя войскі заявілі, што адбілі сумесную атаку прыхільнікаў аль-Хілу і Дагала на Амуры, штат Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |date=2026-06-13 |title=Sudanese army repels RSF and SPLM-N alliance in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/315042 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune}}</ref>. * 16 чэрвеня — некалькі чалавек загінулі ў выніку абстрэлаў і ўдараў беспілотнікаў на залатыя руднікі ў штаце Белы Ніл. Адказнасць за ўдары былі ўскладзена на егіпецкія сілы.<ref>{{cite web |title=Egyptian drone strikes kill several at gold mine near Sudan border, miners say |url=https://sudantribune.com/article/315167 |website=Sudan Tribune |date=10 June 2026}}</ref> * 18 чэрвеня — прынамсі 50 мірных жыхароў загінулі ў выніку 10 дзён удараў беспілотнікаў па Эль-Абейду і Паўночным Кардафане.<ref>{{cite news |title=At least 29 countries raise alarm about atrocities in Sudan’s el-Obeid |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/6/18/dozens-of-countries-warn-of-atrocities-amid-escalation-in-sudans-el-obeid |access-date=24 June 2026 |work=[[Al Jazeera]] |date=18 June 2026}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі ў Аль-Мальхе загінулі дзевяць чалавек і 12 атрымалі раненні, у тым ліку некалькі чалавек атрымалі сур’ёзныя траўмы, а ўдар беспілотніка УСС па рынку ў тым жа горадзе параніў некалькі чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-06-19 |title=Nine Killed, 12 Injured in Drone Strike on Civilian Vehicle in North Darfur’s Al-Malha |url=https://darfur24.com/en/2026/06/19/nine-killed-12-injured-in-drone-strike-on-civilian-vehicle-in-north-darfurs-al-malha/ |access-date=2026-06-24 |website=Darfur24 }}</ref> * 19 чэрвеня — удары беспілотнікаў войск Дагала выклікалі адключэння электраэнергіі ў Эль-Абейдзе пасля траплення ў яго энергасістэму, заправачныя станцыі і танкеры.<ref>{{Cite web |date=2026-06-19 |title=Sudan paramilitary drone strikes persist in El Obeid, knocking out power and hospitals |url=https://sudantribune.com/article/315248 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 20 чэрвеня — САП заявілі, што захапілі Суркум у сектары Курмук.<ref>{{Cite web |date=2026-06-21 |title=RSF claims gains in Blue Nile as drone strikes kill civilians in White Nile and North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-gains-in-blue-nile-as-drone-strikes-kill-civilians-in-white-nile-and-north-kordofan |access-date=2026-06-24 |website=Radio Dabanga}}</ref> Узброеныя сілы Судана заявілі, што нанеслі масіраваныя ўдары беспілотнікамі па пазіцыях праціўніка па ўсім Паўночным Кардафане, каб прадухіліць магчымы напад на Эль-Абейд.<ref>{{Cite web |date=2026-06-20 |title=Sudanese army drone strikes foil RSF plan to attack El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/315279 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 22 чэрвеня — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па Эль-Абейду<ref>{{cite news |title=Drone strike kills two displaced people in Sudan’s El Obeid, state government says |url=https://sudantribune.com/article/315395 |access-date=24 June 2026 |work=[[Sudan Tribune]] |date=22 June 2026}}</ref>, яшчэ адзін чалавек загінуў і некалькі атрымалі раненні ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка Узброеных Сіл Судана па рынку ў Аль-Сае, Паўночны Дарфур<ref>{{Cite web |date=2026-06-24 |title=Drone Strike Hits Al-Sayyah Market, Killing One and Injuring Civilians |url=https://darfur24.com/en/2026/06/24/drone-strike-hits-al-sayyah-market-killing-one-and-injuring-civilians/ |access-date=2026-06-25 |website=Darfur24 News Website }}</ref>. ААН паведаміла, што ўдары па горадзе з 18 па 21 чэрвеня закранулі, сярод іншых мэтаў, электрападстанцыю і аўтазаправачную станцыю. Сетка лекараў Судана паведаміла, што ўдары прывялі да закрыцця медыцынскіх устаноў, уключаючы цэнтр дыялізу, і водаачышчальных станцый. Два моста на поўдзень ад Ум-Рувабы трапілі пад атакі БПЛА.<ref name="ST6-22-26">{{cite news |title=Drone strikes target Kordofan infrastructure, disrupt services, UN says |url=https://sudantribune.com/article/315405 |access-date=24 June 2026 |work=[[Sudan Tribune]] |date=23 June 2026}}</ref> * 23 чэрвеня — войскі Бурхана заявілі аб вяртанні Аль-Бара пасля наступлення ля эфіопскай мяжы ў раёне Гейсан у штаце Блакітны Ніл<ref>{{cite news |title=Sudan army launches offensive near Ethiopian border, captures rebel stronghold |url=https://sudantribune.com/article/315409 |access-date=24 June 2026 |work=[[Sudan Tribune]] |date=23 June 2026}}</ref>. Мяцежнікі заявілі пра захоп Амбра ў Паўночным Дарфуры.<ref name="amba">{{Cite web |date=2026-06-24 |title=Sudanese Armed Forces claim gains in Blue Nile as RSF take Furuawiya in North Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudanese-armed-forces-claim-gains-in-blue-nile-as-rsf-take-furuawiya-in-north-darfur |access-date=2026-06-25 |website=Radio Dabanga }}</ref> * 24 чэрвеня — мяцежнікі абвясцілі аб захопе Фуруавіі ў Паўночным Дарфуры.<ref name="amba"/> * 25 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па заправачнай станцыі ў Рабацы загінулі два чалавекі і некалькі атрымалі раненні. Іншы беспілотнік, накіраваны на раён аэрапорта Эль-Абейда, быў збіты<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=RSF drone attacks kill two in Rabak, army downs drone over El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/315489 |access-date=2026-06-25 |website=Sudan Tribune }}</ref>. * 26 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па аўтазаправачнай станцыі ў Эль-Абейдзе адзін чалавек загінуў і чацвёра атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=One killed in RSF drone attack on El Obeid fuel station |url=https://sudantribune.com/article/315550 |access-date=2026-06-27 |website=Sudan Tribune }}</ref> Паводле суданскай камісіі па гуманітарнай дапамозе, атрады Дагала атакавалі гуманітарны грузавік, які рухаўся ў Эль-Абейд, недалёка ад Эль-Рахада, забіўшы кіроўцу і параніўшы некалькіх іншых.<ref>{{Cite web |date=2026-06-27 |title=Sudan aid commission says RSF attacked relief convoy bound for El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/315592 |access-date=2026-06-28 |website=Sudan Tribune }}</ref> Восем вучаніц прыватнай жаночай школы Эль-Джыл-эль-Раед атрымалі раненні ад абломкаў пасля ўдару беспілотніка.<ref name="Dabanga28-6-2026">{{cite news |title=Drone attacks deepen humanitarian crisis in El Obeid, Joint Forces claims gains in North Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-attacks-deepen-humanitarian-crisis-in-el-obeid-joint-forces-claims-gains-in-north-darfur |access-date=29 June 2026 |work=[[Radio Dabanga]] |date=28 June 2026}}</ref> Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/amp/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}</ref>. * 27 чэрвеня — урадавыя войскі абвясцілі, што адбілі Абу-Камру ў Паўночным Дарфуры ў ходзе сумеснай аперацыі з саюзнымі апалчэннямі.<ref>{{Cite web |date=2026-06-27 |title=Sudanese joint forces recapture Abu Qamra from RSF in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/315589 |access-date=2026-06-27 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 29 чэрвеня — 4-я пяхотная дывізія УСС абвясціла аб тым, што адваявала раёны Магаджа і Саркам у штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-06-29 |title=Sudanese army says it recaptures two areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/315667 |access-date=2026-06-29 |website=Sudan Tribune}}</ref> The JDF meanwhile announced the recapture of Kulbus in West Darfur from the RSF.<ref>{{Cite web |date=2026-06-29 |title=Sudanese Joint Forces Recapture Kulbus in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/315676 |access-date=2026-06-29 |website=Sudan Tribune}}</ref> Тым часам ўлады абвясцілі аб адваяванні Кулбуса ў Заходнім Дарфуры.<ref>{{cite news |title=Sudan declares new cholera outbreak months after official end to one that lasted nearly 2 years |url=https://www.cbc.ca/news/world/sudan-cholera-kordofan-outbreak-9.7253235 |access-date=12 July 2026 |work=[[Canadian Broadcasting Corporation]] |date=29 June 2026}}</ref> * 30 чэрвеня — прыхільнікі генерала Бурхана бвясцілі, што за апошнія два тыдні яны знішчылі 224 вайсковыя аўтамабілі САП і захапілі 36, а таксама знішчылі два склады боепрыпасаў і два паліўныя склады.<ref>{{Cite web |date=2026-06-30 |title=Sudanese army claims destruction of 224 RSF combat vehicles |url=https://sudantribune.com/article/315708 |access-date=2026-07-01 |website=Sudan Tribune }}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Храналогіі]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] 5og2gs3f9gfuue10q9tac1xo9yza7dm 0 803891 5176284 5113751 2026-08-06T08:20:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176284 wikitext text/x-wiki ''У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з прозвішчам [[Яноўская]].'' [[Файл:Volha-ianouskaja.jpg|міні|Вольга Яноўская]] '''Вольга Ўладзіміраўна Яноўская''' (нар. 16 ліпеня 1983, Мінск, [[Англійская мова|англ]]. ''Olya Ianovskaia'') — беларуска-канадская выдавец, перакладчыца, аўтарка і спецыялістка ў галіне пошукавай аптымізацыі кантэнту (SEO), па адукацыі антраполаг. Яна з’яўляецца заснавальніцай і кіраўніцай Grunwald Publishing, незалежнага выдавецкага праекта (з 2023 году), які выдае беларускую літаратуру (мастацкую і і краіназнаўчую) [[Англійская мова|па-англійску]] і працуе на пашырэнне беларускай культурнай прысутнасці ў англамоўным свеце'''.''' Жыве ў [[Канада|Канадзе]]. == Біяграфія == Вольга Яноўская нарадзілася ў Мінску. У Канаду пераехала ў 1998 годзе, калі была падлеткам. Да пераезду вучылася ў гімназіі № 10 ў Мінску, а пасля эміграцыі хутка ўвайшла ў беларускае асяроддзе ў Таронта. Мае ступень бакалаўра па блізкаўсходніх цывілізацыях (BA in Near and Middle Eastern Civilizations), атрыманую ва [[Універсітэт Таронта|Універсітэце Таронта]] і ступень магістра ў сацыя-культурнай антрапалогіі MA in Socio-Cultural Anthropology (S.U.N.Y Buffalo, New York). Жыве ў Haliburton County, правінцыя [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]]. Мае беларускае і канадскае грамадзянствы. == Прафесійная дзейнасць == === SEO і лічбавы маркетынг === Яноўская працуе ў сферы SEO і лічбавага маркетынгу больш за пятнаццаць гадоў. Search Engine Land характарызуе яе як спецыялістку па тэхнічным SEO і лічбавым маркетынгу з досведам арганічнага росту глабальных камерцыйных платформ i маркетпляцаў. Супрацоўнічала з eBay і Shutterstock, Auction Technology Group, i буйнымі enterprise-кліентамі і у маркетынгавых і PR-праектах у вытворчай сферы. Яна рэгулярна піша для Search Engine Land. У 2025 годзе ўваходзіла ў склад журы Search Engine Land Awards<ref>[https://searchengineland.com/straight-from-the-source-2025-search-engine-land-awards-judges-reveal-what-makes-an-application-award-worthy-455512 Straight from the source: 2025 Search Engine Land Awards judges reveal what makes an application award-worthy] // searchengineland.com </ref>. === Выдавецкая дзейнасць === У 2023 годзе ў Канадзе была заснаваная Grunwald Publishing — невялікае незалежнае выдавецтва, якое ставіць мэтай зрабіць класічную беларускую літаратуру, этнаграфію, паэзію і прозу даступнымі для англамоўных чытачоў ва ўсім свеце. Яноўская кіруе выдавецтвам і каардынуе перакладчыцкі, рэдактарскі і выдавецкі працэс. У інтэрв’ю для Grunwald Publishing і reform.news яна апісвала гэты праект як частку больш шырокай працы над бачнасцю беларускай культуры ў англамоўным асяроддзі і неабходнасцю мець уласную беларускую медыйную і кніжную платформу. == Перакладчыцкія і рэдактарскія праекты == === ''Дзве Душы'' Максіма Гарэцкага === Першай кнігай, выдадзенай у Grunwald, стаў пераклад аповесці «Дзве душы» ''(“Two Souls”)'' [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]] (2024), падрыхтаваны Вольгай Яноўскай. <ref>[https://nashaniva.com/amp/be/351495 Беларуска расказала, навошта выдае ў Канадзе родную літаратуру па-англійску] // Наша Ніва 19.09.2024 </ref> Выдавецтва прадстаўляе кнігу як дэбютны праект, апублікаваны ў 2024 годзе. === ''Шляхціц Завальня, альбо Беларусь у фантастачных апавяданнях'' Яна Баршчэўскага === Наступным буйным праектам стаў англійскі пераклад кнігі ''Шляхціц Завальня, альбо Беларусь у фантастачных апавяданнях (“''Nobleman Zavalnia or Belarus in Fantastical Tales”) [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]]. На сайце выдавецтва гэтае выданне пазначана як першы поўны англійскі пераклад твора. У кнігу таксама ўвайшлі апавяданні ''Драўляны дзядок і кабета інсекта'' (“The Wooden Old Man and the Insect Woman”) і ''Душа не ў сваім целе'' (“The Soul Not in Its Own Body”). === ''The Belarusian Cookbook'' Аляксандра Белага === Яноўская таксама выступіла рэдактаркай і выдавецкай куратаркай абноўленага англамоўнага выдання ''The Belarusian Cookbook'' аўтарства [[Алесь Белы|Алеся Белага]], якое выйшла пад імпрынтам Grunwald Publishing. == Публіцыстыка і грамадзянская пазіцыя == Публіцыстыка Яноўскай у Search Engine Land мае форму культурнага і інфармацыйнага актывізму. У артыкуле ''“Dear Google: It’s time to remove Russian propaganda from search results”''<ref>[https://searchengineland.com/google-russian-propaganda-search-results-382229 Dear Google: It’s time to remove Russian propaganda from search results] // searchengineland.com </ref> яна пісала пра праблему прысутнасці расійскай прапаганды ў выніках пошуку і заклікала тэхналагічныя платформы несці адказнасць за інфармацыйнае асяроддзе. У артыкуле “''The web is multilingual – so why does search still speak just a few languages''?”<ref>[https://searchengineland.com/web-multilingual-search-few-languages-460026 The web is multilingual – so why does search still speak just a few languages?] //searchengineland.com </ref> яна звярнула ўвагу на сістэмнае выцясненне меншых моў і культур з лічбавай бачнасці. == Дадатковыя праекты і інтарэсы == Акрамя выдавецкай і аналітычнай працы, Яноўская вядзе анлайн-кнігарню антыкварных і вінтажных кніг Highlands Bookshop (highlandsbookshop.ca). Сярод яе асабістых інтарэсаў — антыкварыят, міколагія, фатаграфаванне дзікай прыроды, а таксама цікавасць да рэабілітацыі дзікіх жывёл<ref>[https://searchengineland.com/author/olya-ianovskaia About Olya Ianovskaia] // searchengineland.com </ref>. == Сям'я == Вольга — дачка вядомай беларуска-канадскай альпіністкі [[Лілія Іванаўна Яноўская|Ліліі Яноўскай]]<ref>[https://streetsoftoronto.com/toronto-culture/torontos-most-inspirational-women-of-2022-liliya-ianovskaia/ Toronto’s Most Inspirational Women of 2022- Liliya Ianovskaia] // streetsoftoronto.com </ref>, і ўнучка [[Сяргей Яноўскі|Сяргея Яноўскага]], удзельніка беларускага антысавецкага падполля. У яе таксама дзве сёстры: Кацярына Яноўская, сузаснавальніца спартыўнага стартапу [https://fitofan.org/ Fitofan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250901212858/https://fitofan.org/ |date=1 верасня 2025 }} , і Дар’я Яноўская, альпіністка, якая разам з маці ўзышла на Эверэст. Мае дачку Вілію. == Зноскі == {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-17}} [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] 7son86v8uli27olidjhl45wc6fw743o 0 804549 5175943 5115470 2026-08-05T13:28:19Z Kanstas 126220 змест, гістарычныя дадзеныя, тытульная выява, замена паланізму "рагатыўка" (rogatywka) на беларускае "рагатоўка" (згодна У.Караткевіча) 5175943 wikitext text/x-wiki [[Файл:Рагатоўка вышэйшага афіцэра 3-га шэфалежэр-лансьерскага палка.jpg|міні|Сучасная рэканструкцыя рагатоўкі палкоўніка [[3-ці полк шэвалежэр-лансьераў Імператарскай Гвардыі|3-га палка шэвалежэр-лансьераў Імператарскай гвардыі]] генерала [[Ян Канопка|Яна Канопкі]]]] '''Рагатоўка''' — шапка з характэрным квадратным нізам, элемент традыцыйнага [[Польшча|польскага]] нацыянальнага касцюма і ваеннай формы. Як і большасць іншых убораў мае сплеценыя з іншымі культурамі карані == З войска ВКЛ і Польская армія == === 18 стагоддзе — канфедэратка === [[Файл:Конфедератка.jpg|міні|Канфедэратка]] Шапка з футравымі палямі і суконным верхам розных формаў, у тым ліку квадратным, быў распаўсюджаны ў [[Польшча|Польшчы]], [[Русі]] і [[Скандынавія|Скандынавіі]] ўжо ў раннім [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]. Яна увайшла у тагачасную польскую [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] упачатку 18 стагоддзя, замяніўшы футравую шапку з прарэзамі спераду і ззаду. Капялюшы з квадратным верхам насілі прынамсі з 13 стагоддзя, у тым ліку ў [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Францыя|Францыі]] (бірэты), а з 14 стагоддзя ў [[Туркестан (рэгіён)|Туркестане]] і [[Асманская імперыя|Турцыі]] . Раннія формы шапак з квадратным верхам з'явіліся ў лёгкай кавалерыі Рэчы Паспалітай ў 16 стагоддзі дзякуючы татарскім вершнікам - уланам. Арыенталізацыя шляхецкай моды насуперак модам французкім і нямецкім, стала прычынай таго, што мяккая рагатоўўка стала папулярнай у краіне як галаўны ўбор патрыятычнага руху [[Барская канфедэрацыя|барскіх канфедэратаў]] у 1768 годзе, адсюль і мянушка «канфедэратка». Гэта была суконная [[Магерка|мужчынская шапка]] без брыля, з квадратнай тульяй, звычайна пунсовага (кармазінавага) колеру, абшытая чорнай або шэрай воўнай. Да левага боку мацаваліся кукарда, разетка або рыцарскі крыж, а таксама плюмаж або эгрэт. Рагатоўка, таксама вядомая як кракуска або ўланка, пазней была прынята ў якасці галаўнога ўбору ў рэгулярнай Нацыянальнай кавалерыі . У 1780-х і 1790-х гадах яна ператварылася ў высокую, умацаваную рагатую шапку з брылем, якая служыла галаўным уборам [[Уланы|уланаў]]. Існавалі і іншыя яе варыянты. Ідэнтыфікаваная з "польскім" галаўным уборам і нават называная "польскай шапкай", яна шырока выкарыстоўвалася дзеля дэманстрацыі патрыятычнага духу рознымі падраздзяленнямі падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]], у тым ліку пяхотай, апалчэннем і [[Касінеры|касінерамі]]. Мігранцкі рух пасля паразы паўстання зрабіў мяккія рагатоўкі папулярнымі ў рэвалюцыйнай [[Францыя|Францыі]] (тым ліку сярод гражданскага населення). У [[Легіёны польскія|польскіх легіёнах]], якія пазней былі сфарміраваны ў [[Італія|Італіі]], высокая, умацаваная чатырохвугольная шапка з брылем была ўведзена ў якасці стандартнага галаўнога ўбору для ўсіх фарміраванняў. === 19 стагоддзе === [[Файл:Shako_of_Polish_National_Guard_in_Lviv_in_1848.PNG|міні|Шака Нацыянальнай гвардыі ў форме рагатоўўкі (1848 г.)]] Высокая рагатоўка з брылем, пазней выкарыстоўвалася некаторымі кавалерыйскімі і пяхотнымі фарміраваннямі [[Герцагства Варшаўскае|Варшаўскага герцагства]], [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|Вялікага Княства Літоўскага]], уланскімі часткамі Францыі і яе хаўруснікаў (у тым ліку палкамі лёгкай кавалерыі Гвардыі), а таксама супраціўнікаў ([[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыя]], [[Расійская імперыя|Расія]], [[Вялікабрытанія|Англія]]). Згодна з палажэннямі 1810 года, рагатоўкі ўланаў і пяхоты вырабляліся з чорнага фетру і скуранога аколышу са скураным брылем, мелі вышыню 9 цаляў (22,5&nbsp;см) і з баком квадрату 10 цаляў (25 см), упрыгожваліся металічнай фурнітурай, какардамі, шнурамі, галунамі і бляхамі. Пасля 1815 года рагатоўка працягвала выкарыстоўвацца ўланамі [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]] і [[Літоўскі асобны корпус|Літоўскага асобнага корпусу]]. Больш шырока яна выкарыстоўвалася рознымі фарміраваннямі падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання]] 1830-1831 гадоў. рагатоўўкі ў розных формах, успрыманыя як нацыянальны сімвал, з'яўляліся падчас наступных польскіх паўстанняў супраць дзяржаў, якія падзялілі Польшчу, у тым ліку Кракаўскага паўстання 1846 года і [[Вясна народаў|Вясны народаў]] 1848 года, у тым ліку Польскага легіёна ў Венгрыі 1848-1849 гадоў і Польскага легіёна ў Італіі 1848 года. Яны часта былі адзіным нацыянальным элементам формы. Рагатоўкі для пяхоты і кавалерыі былі прадпісаны Нацыянальным урадам падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання]] 1863 года, але маглі быць ужытыя толькі ў абмежаванай ступені з-за імправізаванага характару аперацый. Падчас [[Грамадзянская вайна ў Амерыцы|Грамадзянскай вайны ў Амерыцы]] рагатоўўкі таксама выкарыстоўваў 58-ы Нью-Ёркскі добраахвотніцкі пяхотны полк, вядомы як Польскі легіён. === Першая сусветная вайна === Рагатоўка, як мужчынская суконная шапка, выкарыстоўвалася некаторымі польскімі ўзброенымі фарміраваннямі падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ( II брыгада польскіх легіёнаў, [[Армія Халлера|армія генерала Галера]], [[Пазнаньскае паўстанне|Вялікапольская армія]] ). === Другая Польская Рэспубліка === [[Файл:Rogatywka_design_1919.PNG|міні|рагатоўўка, узор 1919 года]] [[Файл:Rogatywka_(IIRP)_strzelcy_podhalańscy.jpg|міні|Гарнізонная фуражка ўзору 1935 года ( Падгальскія стралкі )]] [[Файл:Polish_Army_Warsaw_1939.jpg|міні|Афіцэр Польскай арміі ў чатырохвугольнай палявой фуражцы падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі]] 1939 года.]] Пасля таго, як Польшча аднавіла незалежнасць, Камісія па адзенні Міністэрства ваенных спраў 21 верасня 1919 года вырашыла ўвесці рагатоўўку ў якасці стандартнага галаўнога ўбору польскага ўзору для ўсіх родаў войскаў і званняў (у адрозненне ад круглай кепкі і мацеёўкі, якія прапагандавалі афіцэры легіёна ). Круглыя кепкі былі захаваны толькі для трох палкоў лёгкай кавалерыі і [[Корпус аховы памежжа|Корпуса аховы мяжы]] ды і флот меў сваю ўласную форму. Была ўведзена нізкая, няжорсткая рагатоўўка ўзору 1919 года, вырабленая з тканіны ахоўнага колеру (шэрага, карычневага і зялёнага), з карычневым скураным казырком, аблямаваным ліставым металам, бясколерным палям і кантам. Акрамя таго, насіліся [[Пілотка|фуражкі]] . Падчас рэформы формы 1935 года ранейшая чатырохвугольная фуражка была заменена гарнізоннай фуражкай новага ўзору з умацаванай квадратнай тульяй, нахіленай направа. Умацаваная чатырохвугольная фуражка насілася з усімі гарнізоннымі формамі. Яна выраблялася з [[Шавіёт|шэвіёту]] для унтэр-афіцэраў і [[Радавы|радавых]], а для старэйшых унтэр-афіцэраў і [[Афіцэр|афіцэраў]] — з камвольных [[Тканіна|тканін]] ( [[Твіл|саржы]], [[Krepa|крэпу]], камгарну ). Чатырохвугольныя фуражкі афіцэраў, мічманаў і прафесійных курсантаў мелі казыркі, абшытыя цёмным аксідным металам. Чатырохвугольныя фуражкі афіцэраў абшываліся серабрыстай [[Галун (пазумент)|тасьмой]], а фуражкі мічманаў — [[Кармазінавы колер|пунсова-]] [[Бавоўна|баваўнянай]] стужкай. Чатырохвугольныя фуражкі былі каляровымі — колер адпавядаў віду зброі або службе. У горных [[Дывізіён|дывізіях]] насілі рагатоўўку з арліным пяром, а ў 11-й Карпацкай пяхотнай дывізіі — рагатоўўку з пучком пёраў [[Цецярук|цецерука]] . У 1937 годзе гарнізонная фуражка была дапоўнена мяккай палявой фуражкай нежорсткай для арміі, за выключэннем ваенна-паветраных сіл, флоту, бранятанкавых войскаў і матарызаваных частак. Згодна з правіламі 1937 года, яна выраблялася з форменнай тканіны для радавога салдата і з камуфляжу для афіцэраў. Казырок быў жорсткім, вырабляўся з таго ж матэрыялу, што і фуражка. Поля былі складанымі і маглі апускацца для абароны вушэй і шыі. Эмблема на фуражцы была вышыта шэрай ніткай на авальнай тканіннай падкладцы. Палявыя фуражкі выкарыстоўваліся рознымі [[Партызаны|партызанскімі]] атрадамі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] . === Сёння === [[Файл:Rogatywka_mjr._jednostki_zmechanizowanej.JPG|міні|рагатоўўка [[Маёр|маёра]] механізаванага падраздзялення]] == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Zdzisław Żygulski jun., Henryk Wielecki: Polski mundur wojskowy. Kraków: 1988. ISBN 83-03-01483-8. * Henryk Wielecki: Dzieje polskiej rogatywki. Warszawa 1985: Instytut Wydawniczy „Nasza Księgarnia”. ISBN 83-10-08680-6. [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Польшчы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] pidx1f1fh3lbwx7mct7r4n722xp0zr9 0 805326 5176419 5123170 2026-08-06T11:26:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176419 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Фларыяна Ждановіча |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir =N |lat_deg = |lon_dir =E |lon_deg = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскі]] |гістарычны раён = [[Лошыца (жылы раён)|Лошыца]] |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|3}} [[Слуцкі Гасцінец (станцыя метро)|Слуцкі Гасцінец]] |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 393 м<ref>згодна паведамленню[https://t.me/s/Leninski_Minsk/35251 Тэлеграм-канала Адміністрацыі Ленінскага раёна Мінска]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = |на карце гугл = | Commons = |sort = }} '''Вуліца Фларыяна Ждановіча''' — [[вуліца]] на поўдні [[Мінск]]а ў [[Лошыца (жылы раён)|Лошыцы]]. Названа ў гонар [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|вядомага беларускага тэатральнага дзеяча]] 27 сакавіка 2026 г на 18-й сесіі дэпутатаў [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінгарсавета]]<ref>згодна паведамленню[https://t.me/s/Leninski_Minsk/35251 Тэлеграм-канала Адміністрацыі Ленінскага раёна Мінска]</ref><ref>[https://kupalauski.by/news/105-sezon/u-minsku-adna-z-vulits-atrymae-imya-flaryyana-zhdanovicha/ У Мінску адна з вуліц атрымае імя Фларыяна Ждановіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260427022543/https://kupalauski.by/news/105-sezon/u-minsku-adna-z-vulits-atrymae-imya-flaryyana-zhdanovicha/ |date=27 красавіка 2026 }} // Сайт Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы, 30.03.2026</ref>. Раней вуліца была безыменным праездам паміж вуліцамі [[Вуліца Станіслава Манюшкі (Мінск)|Станіслава Манюшкі]] і [[Вуліца Янкі Лучыны (Мінск)|Янкі Лучыны]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вуліцы Мінска:Ленінскі}} [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] 7j6qrfogaqhh2wf3a1h4b41odorx2me 0 806562 5176311 5129443 2026-08-06T09:01:48Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Rolling Stone]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5176311 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс|Rolling Stone}} '''«40 найвялікшых эма-альбомаў усіх часоў»''' ({{Lang-en|40 Greatest Emo Albums of All Time}}) — спіс, апублікаваны [[2 сакавіка]] [[2016]] года часопісам «[[Rolling Stone]]». У яго ўвайшлі найлепшыя, на думку рэдактараў часопіса, [[Эма (музычны стыль)|эма]]-альбомы, да кожнага з якіх былі прыкладзены аўтарскія рэцэнзіі. У лік рэцэнзентаў і складальнікаў спісу ўвайшлі: {{Падказка|Джон Баўэр|John Bayer (J.B.)}}, {{Падказка|Аарон Бёрджэс|Aaron Burgess (A.B.)}}, {{Падказка|Сьюзі Экспазіта|Suzy Exposito (S.E.)}}, {{Падказка|Леор Галіль|Leor Galil (L.G.)}}, {{Падказка|Джэймс Мантгомеры|James Montgomery (J.M.)}} і {{Падказка|Брытані Спанас|Brittany Spanos (B.S.)}}. == Статыстыка == Усе прадстаўленыя альбомы з’яўляюцца англамоўнымі. Статыстыка па дзесяцігоддзях і краінах прадстаўлена ў табліцах ніжэй: {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1.4em; clear:left;" !Гады !Колькасць альбомаў<br /><br /><br /><br /> !Працэнт |- |[[1980-я]] | align="center" |3 | align="center" |7,5% |- |[[1990-я]] | align="center" |16 | align="center" |40% |- |[[2000-я]] | align="center" |19 | align="center" |47,5% |- |[[2010-я]] | align="center" |1 | align="center" |2,5% |- |'''Усяго''' | align="center" |'''40''' | align="center" |'''100%''' |- |} {| class="wikitable" style="float:left;" !Краіна !Колькасць льбомаў<br /><br /><br /><br /> !Працэнт |- |{{Сцяг ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] | align="center" |40 | align="center" |100% |- |'''Усяго''' | align="center" |'''40''' | align="center" |'''100%''' |- |} <div style="clear:both;"></div>У дадзеным спісе таксама прысутнічаюць рэлізы, якія ўваходзяць у іншыя спісы найвялікшых альбомаў ад «Rolling Stone»: «{{Не перакладзена 5|Riot!|Riot!|ru|Riot!}}» ад «{{Не перакладзена 5|Paramore|Paramore|ru|Paramore}}» і «{{Не перакладзена 5|Bleed American|Bleed American|ru|Bleed American}}» ад «{{Не перакладзена 5|Jimmy Eat World|Jimmy Eat World|ru|Jimmy Eat World}}» уваходзяць у спіс {{Не перакладзена 5|50 найвялікшых поп-панк-альбомаў па версіі часопіса «Rolling Stone»|50 найвялікшых поп-панк-альбомаў па версіі часопіса «Rolling Stone»|ru|50 величайших поп-панк-альбомов по версии журнала Rolling Stone}}, дзе яны занялі 9 і 25 пазіцыі адпаведна == Спіс альбомаў == {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="background:#FFFAFA" width="75%" ! bgcolor="#ADD8E6" |№ ! bgcolor="#ADD8E6" |Альбом ! bgcolor="#ADD8E6" |Выканаўца ! bgcolor="#ADD8E6" |Год ! bgcolor="#ADD8E6" |Рэцэнзент |- |1 |«Diary» |Sunny Day Real Estate |{{Год у музыцы|1994}} |Леор Галіль |- |2 |«Rites of Spring» |Rites of Spring |{{Год у музыцы|1985}} |Аарон Бёрджэс |- |3 |«Nothing Feels Good» |The Promise Ring |{{Год у музыцы|1997}} |Леор Галіль |- |4 |«{{Не перакладзена|Dear You||en|Dear You}}» |Jawbreaker |{{Год у музыцы|1995}} |Джон Баўэр |- |5 |«{{Не перакладзена|Frame & Canvas|Frame & Canvas|en|Frame & Canvas}}» |Braid |{{Год у музыцы|1998}} |Аарон Бёрджэс |- |6 |«American Football» |American Football |{{Год у музыцы|1999}} |Сьюзі Экспазіта |- |7 |«{{Не перакладзена|Shmap’n Shmazz|Burritos, Inspiration Point, Fork Balloon Sports …|en|Shmap’n Shmazz}}» |Cap’n Jazz |{{Год у музыцы|1995}} |Сьюзі Экспазіта |- |8 |«Bleed American» |Jimmy Eat World |{{Год у музыцы|2001}} |Джон Баўэр |- |9 |«From Under the Cork Tree» |[[Fall Out Boy]] |{{Год у музыцы|2005}} |Брытані Спанас |- |10 |«Three Cheers for Sweet Revenge» |My Chemical Romance |{{Год у музыцы|2004}} |Джэймс Мантгомеры |- |11 |«Full Collapse» |Thursday |{{Год у музыцы|2001}} |Сьюзі Экспазіта |- |12 |«Do You Know Who You Are?» |Texas Is the Reason |{{Год у музыцы|1996}} |Сьюзі Экспазіта |- |13 |«Clarity» |Jimmy Eat World |{{Год у музыцы|1999}} |Джон Баўэр |- |14 |«Pinkerton» |[[Weezer]] |{{Год у музыцы|1996}} |Брытані Спанас |- |15 |«{{Не перакладзена|Can I Say|Can I Say|en|Can I Say}}» |Dag Nasty |{{Год у музыцы|1986}} |Аарон Бёрджэс |- |16 |«{{Не перакладзена|Yank Crime|Yank Crime|en|Yank Crime}}» |Drive Like Jehu |{{Год у музыцы|1994}} |Аарон Бёрджэс |- |17 |«The Power of Failing» |Mineral |{{Год у музыцы|1997}} |Леор Галіль |- |18 |«Through Being Cool» |Saves the Day |{{Год у музыцы|1999}} |Джон Баўэр |- |19 |«{{Не перакладзена|Deja Entendu||en|Deja Entendu}}» |Brand New |{{Год у музыцы|2003}} |Леор Галіль |- |20 |«{{Не перакладзена|In/Casino/Out||en|In/Casino/Out}}» |At the Drive-In |{{Год у музыцы|1998}} |Сьюзі Экспазіта |- |21 |«Four Minute Mile» |The Get Up Kids |{{Год у музыцы|1997}} |Джон Баўэр |- |22 |«{{Не перакладзена|…Is a Real Boy||en|…Is a Real Boy}}» |{{Не перакладзена|Say Anything|Say Anything|en|Say Anything (band)}} |{{Год у музыцы|2004}} |Брытані Спанас |- |23 |«{{Не перакладзена|Tell All Your Friends||en|Tell All Your Friends}}» |Taking Back Sunday |{{Год у музыцы|2002}} |Джон Баўэр |- |24 |«{{Не перакладзена|Embrace (альбом)|Embrace|en|Embrace (American band Embrace album)}}» |Embrace |{{Год у музыцы|1987}} |Аарон Бёрджэс |- |25 |«{{Не перакладзена|Domestica||en|Domestica}}» |Cursive |{{Год у музыцы|2000}} |Джон Баўэр |- |26 |«{{Не перакладзена|Look Now Look Again||en|Look Now Look Again}}» |{{Не перакладзена|Rainer Maria|Rainer Maria|en|Rainer Maria}} |{{Год у музыцы|1999}} |Сьюзі Экспазіта |- |27 |«{{Не перакладзена|The Places You Have Come to Fear the Most||en|The Places You Have Come to Fear the Most}}» |Dashboard Confessional |{{Год у музыцы|2001}} |Сьюзі Экспазіта |- |28 |«Riot!» |Paramore |{{Год у музыцы|2007}} |Брытані Спанас |- |29 |«Your Favorite Weapon» |Brand New |{{Год у музыцы|2001}} |Сьюзі Экспазіта |- |30 |«[[Lyburnum Wits End Liberation Fly]]» |{{Не перакладзена|Moss Icon|Moss Icon|en|Moss Icon}} |{{Год у музыцы|1994}} |Аарон Бёрджэс |- |31 |«{{Не перакладзена|Kill Them with Kindness|Kill Them with Kindness|en|Kill Them with Kindness (The Jealous Sound album)}}» |{{Не перакладзена|The Jealous Sound|The Jealous Sound|en|The Jealous Sound}} |{{Год у музыцы|2003}} |Джон Баўэр |- |32 |«[[Some Kind of Cadwallader]]» |Algernon Cadwallader |{{Год у музыцы|2008}} |Леор Галіль |- |33 |«[[The Medicine]]» |{{Не перакладзена|The Jazz June|The Jazz June|en|The Jazz June}} |{{Год у музыцы|2000}} |Сьюзі Экспазіта |- |34 |«{{Не перакладзена|Owls (альбом)|Owls|en|Owls (album)}}» |{{Не перакладзена|Owls|Owls|en|Owls (band)}} |{{Год у музыцы|2001}} |Аарон Бёрджэс |- |35 |«{{Не перакладзена|Good Apollo, I’m Burning Star IV, Volume One: From Fear Through the Eyes of Madness||en|Good Apollo, I’m Burning Star IV, Volume One: From Fear Through the Eyes of Madness}}» |Coheed and Cambria |{{Год у музыцы|2005}} |Леор Галіль |- |36 |«{{Не перакладзена|Gatefold|Gatefold|en|Gatefold (album)}}» |{{Не перакладзена|Orchid|Orchid|en|Orchid (hardcore punk band)}} |{{Год у музыцы|1999}} |Сьюзі Экспазіта |- |37 |«[[Science 1994]]» |{{Не перакладзена|Indian Summer|Indian Summer|en|Indian Summer (American band)}} |{{Год у музыцы|2002}} |Сьюзі Экспазіта |- |38 |«{{Не перакладзена|Intersections (альбом Into It. Over It.)|Intersections|en|Intersections (Into It. Over It. album)}}» |{{Не перакладзена|Into It. Over It.|Into It. Over It.|en|Into It. Over It.}} |{{Год у музыцы|2013}} |Аарон Бёрджэс |- |39 |«A Fever You Can’t Sweat Out» |Panic! at the Disco |{{Год у музыцы|2005}} |Джэймс Мантгомеры |- |40 |«In Love and Death» |The Used |{{Год у музыцы|2004}} |Брытані Спанас |} == Гл. таксама == * {{Не перакладзена 5|40 найвялікшых панк-альбомаў усіх часоў па версіі часопіса «Rolling Stone»|40 найвялікшых панк-альбомаў усіх часоў па версіі часопіса «Rolling Stone»|ru|40 величайших панк-альбомов всех времён по версии журнала Rolling Stone}} * {{Не перакладзена 5|50 найвялікшых поп-панк-альбомаў па версіі часопіса «Rolling Stone»|50 найвялікшых поп-панк-альбомаў па версіі часопіса «Rolling Stone»|ru|50 величайших поп-панк-альбомов по версии журнала Rolling Stone}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20171226055029/http://rollingstoneaus.com/music/post/40-greatest-emo-albums-of-all-time Спіс на сайце часопіса «Rolling Stone»]{{In lang|en}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-18}} [[Катэгорыя:Rolling Stone]] ffsv64vtqrola48fei0tm2g418449n6 0 806591 5175967 5163286 2026-08-05T14:10:44Z JerzyKundrat 174 Значнасць аб’екта артыкула пастаўлена пад сумненне. Падрабязнасці могуць быць на старонцы размоў. 5175967 wikitext text/x-wiki {{значнасць}} {{Картка мерапрыемства |country={{Сцягафікацыя|Польшча}} |сайт=https://tedxulicaminska.com/ |location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99 |status=Праведзена |name=TEDxUlicaMinska |genre=Канферэнцыя (фармат TEDx) |venue={{iw|Форт Макотаў|Форт Макотаў|pl|Fort M Twierdzy Warszawa}} (B'Fort) |first=18 красавіка 2026 |organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай) |image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]] |caption=лагатып канферэнцыі }} '''TEDxUlicaMinska''' — канферэнцыя паводле ліцэнзіі і ў фармаце [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}</ref>, якая адбылася 18 красавіка 2026 года ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]]). Мерапрыемства было прысвечана ідэям беларускай супольнасці і навуковай дыяспары.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|title=«Вы радыеактыўныя – і гэта цудоўная навіна». Пра што казалі на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419111127/https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/125453.html|title=«Родители всегда работали». Основатель EPAM Аркадий Добкин рассказал о своей семье и эмиграции в 90-е|website=Зеркало|date=2026-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419100307/https://news.zerkalo.io/life/125453.html|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref>. Арганізавана на валанцерскай аснове прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы (пад кіраўніцтвам [[Ганна Казлова|Ганны Казловай]]). Паводле ацэнак СМІ, падзея сабрала каля 300 гледачоў<ref name=":1" /> і стала першай канферэнцыяй франшызы TEDx, якую арганізавала беларуская дыяспара ў эміграцыі па-за межамі Беларусі.<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2026/04/15/tedx/|title=В Варшаве пройдет первая беларусская конференция TEDx в эмиграции|last=MOST|website=MOST Media|date=2026-04-15|access-date=2026-04-20}}</ref><ref name=":4" /> == Канцэпцыя і гісторыя стварэння == Праграма канферэнцыі складалася з выступаў дакладчыкаў (да 10 хвілін) па такіх тэмах, як развіццё тэхналогій, [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]], радыяцыйнай хіміі, паліталогіі і «эканомікі даверу». Слоганам канферэнцыі стала канцэпцыя «За межамі» (Beyond borders) — канферэнцыя прысвячалася людзям, якія вымушана ці па ўласным выбары перасеклі фізічныя або прафесійныя межы, і працягнулі сваю дзейнасць у іншых краінах<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://planbmedia.io/signal/tedxulicaminska-za-mezhami-kanferencyya-pra-ljudzej-yakiya-perasjokli-mezhy-i-zmyanili-neshta-sabe-i-svece.html|title=18 красавіка Варшава прыме TEDxUlicaMińska|first=План|last=Б|website=План Б.|date=2026-04-17|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/belorusskij-tedx-v-varsave-radiacia-mova-poisk-seba/a-76852059|title=Белорусский TEDx в Варшаве: радиация, мова, поиск себя|author=Татьяна Гаргалык|date=2026-04-20|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20260703100241/https://www.dw.com/ru/belorusskij-tedx-v-varsave-radiacia-mova-poisk-seba/a-76852059|archive-date=2026-07-03}}</ref>. Рабочымі мовамі мерапрыемства сталі беларуская і руская (у адпаведнасці з міжнароднымі патрабаваннямі да транскрыпцыі і субцітравання TED). Рашэнне аб правядзенні канферэнцыі менавіта ў Варшаве было абумоўлена лакалізацыяй адной з найбуйнейшых і найбольш актыўных супольнасцей беларускіх эмігрантаў. Адметная асаблівасць мерапрыемства у тым што паколькі ліцэнзаванне TED строга прывязана да мясцовай геаграфіі (і атрымаць ліцэнзію на імя нацыянальнай дыяспары тэхнічна немагчыма), таму беларускай супольнасцю ў эміграцыі быў створаны прэцэдэнт праз выкарыстанне тапоніма «Ulica Mińska» ў Варшаве для кансалідацыі спікераў, пазбаўленых магчымасці выступаць у сябе на радзіме з-за [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага і сацыяльнага крызісу]]. То бок выбар назвы ''TEDxUlicaMinska'' стаў кампрамісам паміж жорсткімі геаграфічнымі правіламі ліцэнзавання TED і сімвалізмам: з аднаго боку, імпрэза была прывязаная да рэальнай варшаўскай вуліцы Мінскай ({{Lang-pl|Ulica Mińska}}), якая з’яўляецца культурным і крэатыўным цэнтрам горада, з іншага боку — назва служыла прамой эмацыйнай адсылкай да сталіцы Беларусі<ref name=":2" />. Пляцоўкай для правядзення стала крэатыўная прастора B’Fort, створаная на месцы гістарычных руінаў аднаго з фартоў Варшаўскай крэпасці ХІХ стагоддзя<ref name=":1" />. Агульная працягласць канференцыі склала больш за 5 гадзін.<ref name=":4">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/u-varsave-adbylasja-kanferencyja-tedxulicaminska/|title=У Варшаве адбылася канферэнцыя TEDxUlicaMińska|last=|website=Рацыя|date=2026-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420112701/https://racyja.com/by/kultura/u-varsave-adbylasja-kanferencyja-tedxulicaminska/|archive-date=2026-04-20|access-date=2026-04-20}}</ref> == Спікеры == Праграма канферэнцыі была падзелена на тры тэматычныя блокі па 4 дакладчыка ў блоку, агулам на сцэну выйшлі 11 дакладчыкаў <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":3" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/post/zaden-besplatnyye-vystupleniya/|title=Выступления первого TEDxUlicaMińska в Варшаве теперь можно посмотреть бесплатно. Рассказываем где|website=citydog.io|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709124600/https://citydog.io/post/zaden-besplatnyye-vystupleniya/|archive-date=2026-07-09|access-date=2026-07-09}}</ref> * Леў Львоўскі — эканаміст, акадэмічны дырэктар даследчага цэнтра BEROC * Аляксандар Смірноў— хірург, нейрафізіёлаг. * Анастасія Зайцава—стратэг, ментар * Наталка Харытанюк—лінгвіст, паэтка * [[Рыгор Астапеня]] — палітолаг, заснавальнік ініцыятывы «Цэнтр новых ідэй» і дырэктар «Беларускай ініцыятывы» Chatham House. * [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]— пісьменніца, журналістка. Па бюракратычных прычынах выступ пісьменніцы Таццяны Заміроўскай дэманстраваўся гледачам у фармаце жывой трансляцыі<ref name=":3" />. * Валерый Астрынскі— прадпрымальнік, інвестар * Рамі Дхам—праграміст * Святлана Волчак— [[фізік]], [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]], сузаснавальніца часопіса [[Памылка (часопіс)|Памылка]] * [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]— навуковец, хімік, эксперт па радыяцыйнай і хімічнай бяспецы * Наталля Хадзякова— архітэктар, дызайнер * [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]— IT-прадпрымальнік, заснавальнік кампаніі EPAM Systems. == Гл. таксама == * [[TED (канферэнцыя)]] * [[Папулярызацыя навукі]] == Галерэя фота == <gallery mode="packed" heights="200px"> File:TEDxUlicaMinska 2026 Speakers and organizing team group photo 01.jpg | Спікеры і арганізатары канферэнцыі File:TEDxUlicaMinska Speaker Arkadiy Dobkin (Аркадий Добкин) Warsaw 2026 01.jpg | Аркадзь Добкін падчас свайго выступу File:TEDxUlicaMinska Speaker Nataly Khadziakova (Наталья Ходякова) Warsaw 2026.jpg | Наталля Хадзякова File:TEDxUlicaMinska Speaker Siarhei Besarab (Сергей Бесараб) Warsaw 2026 01.jpg | Cяргей Бесараб File:TEDxUlicaMinska Speaker Sviatlana Volchak (Светлана Волчак) Warsaw 2026 01.jpg | Святлана Волчак File:TEDxUlicaMinska 2026 Speaker Rammi Dgham (Рамми Дгхам) Warsaw 2026.jpg | Рамі Дгхам </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]] [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Падзеі 18 красавіка]] [[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]] 2ngwieu0dn86zmk2edpbsfdylymb2ej 0 806637 5175978 5133395 2026-08-05T14:37:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175978 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва = Бярэзінская хваля | лагатып = | горад = [[Бабруйск]] | краіна = [[Беларусь]] | слоган = | фармат = | час_вяшчання = | зона_вяшчання = | створана = | заснавальнік = | уладальнік = [[Трыбуна працы]] | галоўны офіс = Бабруйск, [[Вуліца Карла Лібкнехта (Бабруйск)|вул. К. Лібкнехта]], д. 49 | кіраўнікі = Алена Ласканьеўна Карпенка (2006-2016) | сайт = | on-line_трансляция = }} '''Бярэзінская хваля''' — беларуская рэгіянальная радыёстанцыя, якая вяшчала ў 2000-х і першай палове 2010-х гг. у г. [[Бабруйск]] і [[Бабруйскі раён|Бабруйскім раёне]]. Вяшчанне было на частаце 71,4 пераважна для пажылой вясковай аудыторыі<ref>Алена Карпенка [https://www.tribunapracy.by/2014/10/padaryce-backam-dobry-nastroj-albo-ne-zabudzce-nabyc-radyyopryyomnik/ Падарыце бацькам добры настрой, альбо Не забудзьце набыць радыёпрыёмнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220819102933/https://www.tribunapracy.by/2014/10/padaryce-backam-dobry-nastroj-albo-ne-zabudzce-nabyc-radyyopryyomnik/ |date=19 жніўня 2022 }} // [[Трыбуна працы]], 6.10.2014</ref>. Сярод радыёрубрык былі: “Ва ўрадзе”; “Весткі з гаспадарак раёна”; “На планерцы ў старшыні райвыканкама”; “Соцыум”; “Навіны культуры”; “За здаровы лад жыцця”, “Каментыруе спецыяліст”; “Надзённыя клопаты”; “Дзяжурны аддзел РАУС інфармуе”; “Інтрэрв`ю з нагоды”<ref>згодна [http://belsmi.by/index/smi/radio/bjarezinskaja-hvalja/ базе СМІ Беларусі]</ref>. Вяшчанне вялося пераважна на беларускай мове. З 1 студзеня 2016 г. Бярэзінская хваля спыніла працу, бо мясцовыя навіны пачало перадаваць [[Магілёў (радыё)|Радыё Магілёў]]<ref>[https://www.tribunapracy.by/peredachi-rajonnogo-radio/ Раённыя навіны — на FM-хвалі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220706173950/https://www.tribunapracy.by/peredachi-rajonnogo-radio/ |date=6 ліпеня 2022 }} // [[Трыбуна працы]]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://belsmi.by/index/smi/radio/bjarezinskaja-hvalja/ Бярэзінская хваля ў базе СМІ Беларусі] * [http://tb.podfm.ru/?page=1 Архіў радыёнавінаў Бабруйскага раёна за 2015-2016 гг.]{{Недаступная спасылка}} (у тым ліку частка перадач Бярэзінскай хвалі за 2015 г.) {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя: Бабруйскі раён]] rx8f9w2dsdlhbubhn6lgajpxjo5m8i6 0 806845 5175905 5172600 2026-08-05T12:22:10Z Siarhei V 122587 5175905 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426143131/https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. Дадатковым фактарам крытыкі нацыянальнай стратэгіі выступае сфарміраваная тэхналагічная і юрыдычная залежнасць ад расійскай інфраструктуры: навукоўцамі адзначаецца, што кіруючыя рашэнні фактычна прымаюцца структурамі «Расатама» (напрыклад, кампаніяй «ТВЭЛ»), у той час як Беларусь толькі выступае тэрыторыяй для экалагічнай рызыкі, аддаючы расійскаму аператару знешні кантроль.<ref name=":1" /> == Кіруючая арганізацыя == Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»|Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі]]» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|website=Флагшток|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аналітыка кадравага складу прадпрыемства, праведзеная СМІ, выявіла праблему вострага дэфіцыту профільнай экспертызы, неабходнай для арганізацыі ядзернага аб'екта такога ўзроўню і забеспячэння тэхналагічнага абгрунтавання бяспекі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426163106/https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Было высветлена, што адміністрацыйны апарат БелРАА сфарміраваны з прадстаўнікоў камітэта дзяржаўнага кантролю, архітэктараў газаправодаў, аграсервісаў, а таксама менеджараў па рознічным гандлі адзеннем, касметыкай і аптовых гандляроў электратаварамі<ref name=":0" />. Адсутнасць у штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне [[Гідрагеалогія|гідрагеалогіі]], бар'ернай фізікі ці [[Радыяхімія|радыехіміі]] трактуецца незалежнай навуковай супольнасцю як сур'ёзная інстытуцыянальная памылка ўлады, якая вядзе да немагчымасці кампетэнтнага і публічнага абмеркавання стратэгій працы адкідамі і павялічвае пагрозу крытычных памылак пры будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі магільніка.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393989|title=Гандляры адзеннем, супрацоўнікі аграсэрвісу і КДБ. Хто працуе ў арганізацыі, адказнай за ядзерны могільнік у Беларусі?|website=Наша Ніва|date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428181028/https://nashaniva.com/393989|archive-date=2026-04-28|access-date=2026-04-28}}</ref> Згодна з аналізам перадпраектнай дакументацыі і справаздачы аб ацэнцы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе (АУНА), праведзеным незалежнымі навукоўцамі ў 2026 годзе, распрацоўка і разлікі доўгатэрміновай бяспекі магільніка выконваліся пераважна расійскімі арганізацыямі (АТ «ТВЭЛ» і АТ «ЦПТІ»). Удзел профільных беларускіх навуковых інстытутаў (АІЯЭІ «Сосны», ЦНДІКІВР) абмежаваўся выключна геадэзічнымі працамі. Паводле ацэнкі экспертаў, адсутнасць незалежнай нацыянальнай праверкі разлікаў стварае рызыку ўзнікнення канфлікту інтарэсаў насуперак пратаколам МАГАТЭ<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|title=Вучоны ўказаў на недахопы справаздачы аб сховішчы радыёактыўных адходаў у Беларусі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704085701/https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|archive-date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref>. Фактычная стратэгічная залежнасць была афіцыйна пацверджана напрыканцы ліпеня 2026 года. На сустрэчы кіраўніцтва БелРАА з віцэ-прэзідэнтам па камерцыі АТ «ТВЭЛ», дырэктар беларускага аператара Міхаіл Кісель адкрыта прызнаў, што менавіта расійская карпарацыя аказвае садзейнічанне на ключавых этапах праекта ПЗРА, дае перадавыя тэхналогіі і будзе рыхтаваць для Беларусі персанал па звароце з адкідамі прама на аб'ектах у Расіі.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|title=В преддверии общественных обсуждений ядерного могильника БелРАО сменил информационную политику|website=Флагшток|date=2026-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260729111746/https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|archive-date=2026-07-29|access-date=2026-07-29}}</ref> == Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход == Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка. Гэта [[Астравецкі раён]], [[Мсціслаўскі раён]] і ўчасткі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] каля горада [[Хойнікі]] паблізу граніцы з Украінай<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/kak-budet-vygljadet-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mogut-postroit-na-gomelscine-pokazala-belrao.html|title=Как будет выглядеть ядерный могильник, который могут построить на Гомельщине, показала БелРАО|website=Флагшток|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vse-poshlo-ne-tak-kak-govorilos-na-gomelscine-mogut-postroit-jadernyj-mogilnik-kotoromu-net-analogov-v-mire.html|title=На Гомельщине могут построить ядерный могильник, которому нет аналогов в мире|website=Флагшток|date=2024-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і [[карозія]] здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэму. З геапалітычнага і транснацыянальнага пункта гледжання лакацыі разглядаюцца экспертамі як зона наўмыснай трансгранічнай пагрозы для сумежных краін, паколькі любыя ўцечкі радыяцыі злучаны з трансгранічнымі водамі: аб'ект на Гомельшчыне можа прадукаваць экалагічны ўплыў у басейне Дняпра і іншых водах Украіны, будаўніцтва ў Астраўцы (басейн ракі Нёман) уздзейнічае на краіны Балтыі, а ў Мсціславе — на Расійскую Федэрацыю.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515101608/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|archive-date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}</ref> Летам 2026 года пасля публікацыі дакументаў АУНА<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|title=Дополнительное предварительное информирование граждан и юридических лиц о планируемой хозяйственной и иной деятельности|website=Государственное предприятие «БелРАО»|access-date=2026-07-04}}</ref> інжынерны і тэхналагічны фармат праекта падвергся навуковай крытыцы з боку экспертаў, у тым ліку радыяцыйнага хіміка [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргея Бесараба]], які сфармуляваў шэраг тэхналагічных уразлівасцяў прапанаваных мадэляў. У прыватнасці эксперты паказваюць, што заяўлены ў праекце тэрмін прыдатнасці інжынерных бетонных кантэйнераў (да 300 гадоў) радыкальна не адпавядае перыяду паўраспаду асобных закладваемых ізатопаў (напрыклад, ёд-129 і тэхнецый-99). Памылковым названа і выкарыстанне выключна гліняных ізаляцыйных бар'ераў: комплексоны кшталту ЭДТА, якія масава прымяняюцца для мыцця і дэзактывацыі станцыйных кантэйнераў, здольныя звязваць актыніды і трансуранавыя элементы (плутоній, уран), у сотні разоў паскараючы іх міграцыю скрозь гліну. Сама методыка гідрадынамічнага разліку ў дакументах фіксуе хуткасць верагоднага прасочвання забруджванняў з аб'екта да рэк Газоўка ці Чорная Натопа на працягу ўсяго 6—14 гадоў, не ўлічваючы сучасную дынаміку экстрэмальных змяненняў клімату, а таксама пагрозу знішчэння фільтраў ізаляцыі ў выніку запраектных пажараў (напрыклад, падзення цяжкага самалёта). Супярэчнасцю міжнародным стандартам названа таксама размяшчэнне пляцоўкі для адкідаў пасля перапрацоўкі ядзернага паліва не ў глыбінных горных шахтах, а непасрэдна ў модулях прыпаверхневага пахавання<ref name=":2" />. == Узаемадзеянне з грамадствам == [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-gomelskoj-oblasti-pochti-70-podderzhivajut-razvitie-atomnoj-energetiki-utverzhdaetsja-po-itogam-oficialnogo-oprosa.html|title=В Гомельской области почти 70% поддерживают «развитие атомной энергетики», утверждается по итогам официального опроса|website=Флагшток|date=2026-03-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vlasti-poshli-na-hitrost-vmesto-otkrytoj-vstrechi-v-derevne-v-hojnikskom-rajone-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-proveli-zakrytuju-dlja-chinovnikov.html|title=Власти пошли на хитрость: вместо открытой встречи в деревне в Хойникском районе на тему строительства ядерного могильника провели закрытую для чиновников|website=Флагшток|date=2026-02-20|access-date=2026-04-24}}</ref>. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/k-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika-naselenie-gotovjat-vtihuju-o-proshedshej-v-hojnikskom-rajone-vstreche-vlasti-ne-rasskazali.html|title=К строительству ядерного могильника население готовят втихую — о прошедшей в Хойникском районе встрече власти не рассказали|website=Флагшток|date=2026-02-16|access-date=2026-04-24}}</ref>. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі<ref name=":1">{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501075140/https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|archive-date=2026-05-01|access-date=2026-05-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/mnenie-protiv-v-oficialnom-pisme-kak-gotovjat-naselenie-hojnikskogo-rajona-k-vozmozhnomu-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika.html|title=Мнение против — в официальном письме. Как готовят население Хойникского района к возможному строительству ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-02-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Правядзенне слуханняў у выключна закрытым фармаце характарызуецца незалежнымі эколагамі як працэс, пазбаўлены юрыдычнай вагі ў сістэме ААН (напрыклад, зыходзячы з духу Орхускай канвенцыі). Крытыцы падверглася і стаўленне праектантаў да наяўнай лакальнай экалогіі: паводле дадзеных справаздачы АУНА, у Хойніцкім раёне расліны высечанага пад магчымы праект лесу ўжо налічвалі высокія ўзроўні назапашанага пасля 1986 года цэзію-137 і стронцыю-90. Пры гэтым дакумент аднёс іх да катэгорыі «бяспечных адкідаў нарыхтоўкі» з прамой рэкамендацыяй аб рэалізацыі і перадачы гэтай радыеактыўнай драўніны іншым камерцыйным арганізацыям (што вядзе да з'яўлення паліўных дроў або пелет на ўнутраным спажывецкім рынку)<ref name=":2" />. На фоне незадаволенасці насельніцтва і напярэдадні новых стадый грамадскіх абмеркаванняў, у ліпені 2026 года БелРАА вымушана змяніла сваю інфармацыйную палітыку, каб зняць напружанне і адхіліць абвінавачанні ў некампетэнтнасці і кулуарнасці працэсу. Арганізацыя паспрабавала зрушыць акцэнты на наяўнасць міжнароднага нагляду, праанансаваўшы хуткае накіраванне запрашэння для спецыялізаванай місіі МАГАТЭ ARTEMIS.<ref name=":3" /> Пазней незалежны аналіз дакументацыі, праведзены прадстаўнікамі [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб'яднанай грамадзянскай партыі]], паказаў факт навуковай нелегітымнасці аднаго з галоўных разліковых дакументаў АУНА. Згодна са справаздачай расследавальнікаў, блок матэматычнага аналізу імавернасці здарэнняў на аб'екце (напрыклад, рызыкі пажару і вытрымкі кантэйнераў пры падзенні 400-тоннага авіялайнера) выдаваўся за аўтарытэтныя разлікі спецыялістаў «ТВЭЛ» (Расатам) і беларускага дзяржаўнага інстытута «БелНДПІЭнергапрам». Аднак на справе ўся гэтая частка дакумента апынулася простым скапіяваным тэкстам са студэнцкай дыпломнай працы выпускніка Томскага політэхнічнага ўніверсітэта (выдання 2019 года), захаваўшы грубыя ўнутраныя метадалагічныя памылкі зыходнага аўтара-студэнта.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|title=Радыёактыўная катастрофа на маршы: аналізуем кавалкі АУНА. І гэта – зусім ня жарты|author=Станіслаў Красулін|last=|website=https://www.ucpb.eu|date=2026-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260805115939/https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|archive-date=2026-08-05|access-date=2026-08-05}}</ref> == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] * [[Аб’ект 802|Аб'ект 802]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] pj2j47yo3ef4ip0bi907kqgnfq62qqu 5175907 5175905 2026-08-05T12:24:35Z Siarhei V 122587 5175907 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426143131/https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. Дадатковым фактарам крытыкі нацыянальнай стратэгіі выступае сфарміраваная тэхналагічная і юрыдычная залежнасць ад расійскай інфраструктуры: навукоўцамі адзначаецца, што кіруючыя рашэнні фактычна прымаюцца структурамі «Расатама» (напрыклад, кампаніяй «ТВЭЛ»), у той час як Беларусь толькі выступае тэрыторыяй для экалагічнай рызыкі, аддаючы расійскаму аператару знешні кантроль.<ref name=":1" /> == Кіруючая арганізацыя == Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»|Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі]]» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|website=Флагшток|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аналітыка кадравага складу прадпрыемства, праведзеная СМІ, выявіла праблему вострага дэфіцыту профільнай экспертызы, неабходнай для арганізацыі ядзернага аб'екта такога ўзроўню і забеспячэння тэхналагічнага абгрунтавання бяспекі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426163106/https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Было высветлена, што адміністрацыйны апарат БелРАА сфарміраваны з прадстаўнікоў камітэта дзяржаўнага кантролю, архітэктараў газаправодаў, аграсервісаў, а таксама менеджараў па рознічным гандлі адзеннем, касметыкай і аптовых гандляроў электратаварамі<ref name=":0" />. Адсутнасць у штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне [[Гідрагеалогія|гідрагеалогіі]], бар'ернай фізікі ці [[Радыяхімія|радыехіміі]] трактуецца незалежнай навуковай супольнасцю як сур'ёзная інстытуцыянальная памылка ўлады, якая вядзе да немагчымасці кампетэнтнага і публічнага абмеркавання стратэгій працы адкідамі і павялічвае пагрозу крытычных памылак пры будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі магільніка.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393989|title=Гандляры адзеннем, супрацоўнікі аграсэрвісу і КДБ. Хто працуе ў арганізацыі, адказнай за ядзерны могільнік у Беларусі?|website=Наша Ніва|date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428181028/https://nashaniva.com/393989|archive-date=2026-04-28|access-date=2026-04-28}}</ref> Згодна з аналізам перадпраектнай дакументацыі і справаздачы аб ацэнцы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе (АУНА), праведзеным незалежнымі навукоўцамі ў 2026 годзе, распрацоўка і разлікі доўгатэрміновай бяспекі магільніка выконваліся пераважна расійскімі арганізацыямі (АТ «ТВЭЛ» і АТ «ЦПТІ»). Удзел профільных беларускіх навуковых інстытутаў (АІЯЭІ «Сосны», ЦНДІКІВР) абмежаваўся выключна геадэзічнымі працамі. Паводле ацэнкі экспертаў, адсутнасць незалежнай нацыянальнай праверкі разлікаў стварае рызыку ўзнікнення канфлікту інтарэсаў насуперак пратаколам МАГАТЭ<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|title=Вучоны ўказаў на недахопы справаздачы аб сховішчы радыёактыўных адходаў у Беларусі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704085701/https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|archive-date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref>. Фактычная стратэгічная залежнасць была афіцыйна пацверджана напрыканцы ліпеня 2026 года. На сустрэчы кіраўніцтва БелРАА з віцэ-прэзідэнтам па камерцыі АТ «ТВЭЛ», дырэктар беларускага аператара Міхаіл Кісель адкрыта прызнаў, што менавіта расійская карпарацыя аказвае садзейнічанне на ключавых этапах праекта ПЗРА, дае перадавыя тэхналогіі і будзе рыхтаваць для Беларусі персанал па звароце з адкідамі прама на аб'ектах у Расіі.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|title=В преддверии общественных обсуждений ядерного могильника БелРАО сменил информационную политику|website=Флагшток|date=2026-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260729111746/https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|archive-date=2026-07-29|access-date=2026-07-29}}</ref> == Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход == Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка. Гэта [[Астравецкі раён]], [[Мсціслаўскі раён]] і ўчасткі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] каля горада [[Хойнікі]] паблізу граніцы з Украінай<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/kak-budet-vygljadet-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mogut-postroit-na-gomelscine-pokazala-belrao.html|title=Как будет выглядеть ядерный могильник, который могут построить на Гомельщине, показала БелРАО|website=Флагшток|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vse-poshlo-ne-tak-kak-govorilos-na-gomelscine-mogut-postroit-jadernyj-mogilnik-kotoromu-net-analogov-v-mire.html|title=На Гомельщине могут построить ядерный могильник, которому нет аналогов в мире|website=Флагшток|date=2024-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і [[карозія]] здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэму. З геапалітычнага і транснацыянальнага пункта гледжання лакацыі разглядаюцца экспертамі як зона наўмыснай трансгранічнай пагрозы для сумежных краін, паколькі любыя ўцечкі радыяцыі злучаны з трансгранічнымі водамі: аб'ект на Гомельшчыне можа прадукаваць экалагічны ўплыў у басейне Дняпра і іншых водах Украіны, будаўніцтва ў Астраўцы (басейн ракі Нёман) уздзейнічае на краіны Балтыі, а ў Мсціславе — на Расійскую Федэрацыю.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515101608/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|archive-date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}</ref> Летам 2026 года пасля публікацыі дакументаў АУНА<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|title=Дополнительное предварительное информирование граждан и юридических лиц о планируемой хозяйственной и иной деятельности|website=Государственное предприятие «БелРАО»|access-date=2026-07-04}}</ref> інжынерны і тэхналагічны фармат праекта падвергся навуковай крытыцы з боку экспертаў, у тым ліку радыяцыйнага хіміка [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргея Бесараба]], які сфармуляваў шэраг тэхналагічных уразлівасцяў прапанаваных мадэляў. У прыватнасці эксперты паказваюць, што заяўлены ў праекце тэрмін прыдатнасці інжынерных бетонных кантэйнераў (да 300 гадоў) радыкальна не адпавядае перыяду паўраспаду асобных закладваемых ізатопаў (напрыклад, ёд-129 і тэхнецый-99). Памылковым названа і выкарыстанне выключна гліняных ізаляцыйных бар'ераў: комплексоны кшталту ЭДТА, якія масава прымяняюцца для мыцця і дэзактывацыі станцыйных кантэйнераў, здольныя звязваць актыніды і трансуранавыя элементы (плутоній, уран), у сотні разоў паскараючы іх міграцыю скрозь гліну. Сама методыка гідрадынамічнага разліку ў дакументах фіксуе хуткасць верагоднага прасочвання забруджванняў з аб'екта да рэк Газоўка ці Чорная Натопа на працягу ўсяго 6—14 гадоў, не ўлічваючы сучасную дынаміку экстрэмальных змяненняў клімату, а таксама пагрозу знішчэння фільтраў ізаляцыі ў выніку запраектных пажараў (напрыклад, падзення цяжкага самалёта). Супярэчнасцю міжнародным стандартам названа таксама размяшчэнне пляцоўкі для адкідаў пасля перапрацоўкі ядзернага паліва не ў глыбінных горных шахтах, а непасрэдна ў модулях прыпаверхневага пахавання<ref name=":2" />. == Узаемадзеянне з грамадствам == [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-gomelskoj-oblasti-pochti-70-podderzhivajut-razvitie-atomnoj-energetiki-utverzhdaetsja-po-itogam-oficialnogo-oprosa.html|title=В Гомельской области почти 70% поддерживают «развитие атомной энергетики», утверждается по итогам официального опроса|website=Флагшток|date=2026-03-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vlasti-poshli-na-hitrost-vmesto-otkrytoj-vstrechi-v-derevne-v-hojnikskom-rajone-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-proveli-zakrytuju-dlja-chinovnikov.html|title=Власти пошли на хитрость: вместо открытой встречи в деревне в Хойникском районе на тему строительства ядерного могильника провели закрытую для чиновников|website=Флагшток|date=2026-02-20|access-date=2026-04-24}}</ref>. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/k-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika-naselenie-gotovjat-vtihuju-o-proshedshej-v-hojnikskom-rajone-vstreche-vlasti-ne-rasskazali.html|title=К строительству ядерного могильника население готовят втихую — о прошедшей в Хойникском районе встрече власти не рассказали|website=Флагшток|date=2026-02-16|access-date=2026-04-24}}</ref>. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі<ref name=":1">{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501075140/https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|archive-date=2026-05-01|access-date=2026-05-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/mnenie-protiv-v-oficialnom-pisme-kak-gotovjat-naselenie-hojnikskogo-rajona-k-vozmozhnomu-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika.html|title=Мнение против — в официальном письме. Как готовят население Хойникского района к возможному строительству ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-02-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Правядзенне слуханняў у выключна закрытым фармаце характарызуецца незалежнымі эколагамі як працэс, пазбаўлены юрыдычнай вагі ў сістэме ААН (напрыклад, зыходзячы з духу Орхускай канвенцыі). Крытыцы падверглася і стаўленне праектантаў да наяўнай лакальнай экалогіі: паводле дадзеных справаздачы АУНА, у Хойніцкім раёне расліны высечанага пад магчымы праект лесу ўжо налічвалі высокія ўзроўні назапашанага пасля 1986 года цэзію-137 і стронцыю-90. Пры гэтым дакумент аднёс іх да катэгорыі «бяспечных адкідаў нарыхтоўкі» з прамой рэкамендацыяй аб рэалізацыі і перадачы гэтай радыеактыўнай драўніны іншым камерцыйным арганізацыям (што вядзе да з'яўлення паліўных дроў або пелет на ўнутраным спажывецкім рынку)<ref name=":2" />. На фоне незадаволенасці насельніцтва і напярэдадні новых стадый грамадскіх абмеркаванняў, у ліпені 2026 года БелРАА вымушана змяніла сваю інфармацыйную палітыку, каб зняць напружанне і адхіліць абвінавачанні ў некампетэнтнасці і кулуарнасці працэсу. Арганізацыя паспрабавала зрушыць акцэнты на наяўнасць міжнароднага нагляду, праанансаваўшы хуткае накіраванне запрашэння для спецыялізаванай місіі МАГАТЭ ARTEMIS.<ref name=":3" /> Пазней незалежны аналіз дакументацыі, праведзены прадстаўнікамі [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб'яднанай грамадзянскай партыі]], паказаў факт навуковай нелегітымнасці аднаго з галоўных разліковых дакументаў АУНА. Згодна са справаздачай расследавальнікаў, блок матэматычнага аналізу імавернасці здарэнняў на аб'екце (напрыклад, рызыкі пажару і вытрымкі кантэйнераў пры падзенні 400-тоннага авіялайнера) выдаваўся за аўтарытэтныя разлікі спецыялістаў «ТВЭЛ» (Расатам) і беларускага дзяржаўнага інстытута «БелНДПІЭнергапрам». Аднак на справе ўся гэтая частка дакумента апынулася простым скапіяваным тэкстам са студэнцкай дыпломнай працы выпускніка [[Томскі політэхнічны ўніверсітэт|Томскага політэхнічнага ўніверсітэта]] (выдання 2019 года), захаваўшы грубыя ўнутраныя метадалагічныя памылкі зыходнага аўтара-студэнта.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|title=Радыёактыўная катастрофа на маршы: аналізуем кавалкі АУНА. І гэта – зусім ня жарты|author=Станіслаў Красулін|last=|website=https://www.ucpb.eu|date=2026-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260805115939/https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|archive-date=2026-08-05|access-date=2026-08-05}}</ref> == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] * [[Аб’ект 802|Аб'ект 802]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] bo7dgtrk50rkhf8mbp989vof8ryqzpl 5175908 5175907 2026-08-05T12:27:01Z Siarhei V 122587 5175908 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426143131/https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. Дадатковым фактарам крытыкі нацыянальнай стратэгіі выступае сфарміраваная тэхналагічная і юрыдычная залежнасць ад расійскай інфраструктуры: навукоўцамі адзначаецца, што кіруючыя рашэнні фактычна прымаюцца структурамі «Расатама» (напрыклад, кампаніяй «ТВЭЛ»), у той час як Беларусь толькі выступае тэрыторыяй для экалагічнай рызыкі, аддаючы расійскаму аператару знешні кантроль.<ref name=":1" /> == Кіруючая арганізацыя == Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»|Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі]]» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|website=Флагшток|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аналітыка кадравага складу прадпрыемства, праведзеная СМІ, выявіла праблему вострага дэфіцыту профільнай экспертызы, неабходнай для арганізацыі ядзернага аб'екта такога ўзроўню і забеспячэння тэхналагічнага абгрунтавання бяспекі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426163106/https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Было высветлена, што адміністрацыйны апарат БелРАА сфарміраваны з прадстаўнікоў камітэта дзяржаўнага кантролю, архітэктараў газаправодаў, аграсервісаў, а таксама менеджараў па рознічным гандлі адзеннем, касметыкай і аптовых гандляроў электратаварамі<ref name=":0" />. Адсутнасць у штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне [[Гідрагеалогія|гідрагеалогіі]], бар'ернай фізікі ці [[Радыяхімія|радыехіміі]] трактуецца незалежнай навуковай супольнасцю як сур'ёзная інстытуцыянальная памылка ўлады, якая вядзе да немагчымасці кампетэнтнага і публічнага абмеркавання стратэгій працы адкідамі і павялічвае пагрозу крытычных памылак пры будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі магільніка.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393989|title=Гандляры адзеннем, супрацоўнікі аграсэрвісу і КДБ. Хто працуе ў арганізацыі, адказнай за ядзерны могільнік у Беларусі?|website=Наша Ніва|date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428181028/https://nashaniva.com/393989|archive-date=2026-04-28|access-date=2026-04-28}}</ref> Згодна з аналізам перадпраектнай дакументацыі і справаздачы аб ацэнцы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе (АУНА), праведзеным незалежнымі навукоўцамі ў 2026 годзе, распрацоўка і разлікі доўгатэрміновай бяспекі магільніка выконваліся пераважна расійскімі арганізацыямі (АТ «ТВЭЛ» і АТ «ЦПТІ»). Удзел профільных беларускіх навуковых інстытутаў (АІЯЭІ «Сосны», ЦНДІКІВР) абмежаваўся выключна геадэзічнымі працамі. Паводле ацэнкі экспертаў, адсутнасць незалежнай нацыянальнай праверкі разлікаў стварае рызыку ўзнікнення канфлікту інтарэсаў насуперак пратаколам МАГАТЭ<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|title=Вучоны ўказаў на недахопы справаздачы аб сховішчы радыёактыўных адходаў у Беларусі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704085701/https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|archive-date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref>. Фактычная стратэгічная залежнасць была афіцыйна пацверджана напрыканцы ліпеня 2026 года. На сустрэчы кіраўніцтва БелРАА з віцэ-прэзідэнтам па камерцыі АТ «ТВЭЛ», дырэктар беларускага аператара Міхаіл Кісель адкрыта прызнаў, што менавіта расійская карпарацыя аказвае садзейнічанне на ключавых этапах праекта ПЗРА, дае перадавыя тэхналогіі і будзе рыхтаваць для Беларусі персанал па звароце з адкідамі прама на аб'ектах у Расіі.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|title=В преддверии общественных обсуждений ядерного могильника БелРАО сменил информационную политику|website=Флагшток|date=2026-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260729111746/https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|archive-date=2026-07-29|access-date=2026-07-29}}</ref> == Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход == Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка. Гэта [[Астравецкі раён]], [[Мсціслаўскі раён]] і ўчасткі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] каля горада [[Хойнікі]] паблізу граніцы з Украінай<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/kak-budet-vygljadet-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mogut-postroit-na-gomelscine-pokazala-belrao.html|title=Как будет выглядеть ядерный могильник, который могут построить на Гомельщине, показала БелРАО|website=Флагшток|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vse-poshlo-ne-tak-kak-govorilos-na-gomelscine-mogut-postroit-jadernyj-mogilnik-kotoromu-net-analogov-v-mire.html|title=На Гомельщине могут построить ядерный могильник, которому нет аналогов в мире|website=Флагшток|date=2024-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і [[карозія]] здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэму. З геапалітычнага і транснацыянальнага пункта гледжання лакацыі разглядаюцца экспертамі як зона наўмыснай трансгранічнай пагрозы для сумежных краін, паколькі любыя ўцечкі радыяцыі злучаны з трансгранічнымі водамі: аб'ект на Гомельшчыне можа прадукаваць экалагічны ўплыў у басейне Дняпра і іншых водах Украіны, будаўніцтва ў Астраўцы (басейн ракі Нёман) уздзейнічае на краіны Балтыі, а ў Мсціславе — на Расійскую Федэрацыю.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515101608/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|archive-date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}</ref> Летам 2026 года пасля публікацыі дакументаў АУНА<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|title=Дополнительное предварительное информирование граждан и юридических лиц о планируемой хозяйственной и иной деятельности|website=Государственное предприятие «БелРАО»|access-date=2026-07-04}}</ref> інжынерны і тэхналагічны фармат праекта падвергся навуковай крытыцы з боку экспертаў, у тым ліку радыяцыйнага хіміка [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргея Бесараба]], які сфармуляваў шэраг тэхналагічных уразлівасцяў прапанаваных мадэляў. У прыватнасці эксперты паказваюць, што заяўлены ў праекце тэрмін прыдатнасці інжынерных бетонных кантэйнераў (да 300 гадоў) радыкальна не адпавядае перыяду паўраспаду асобных закладваемых ізатопаў (напрыклад, ёд-129 і тэхнецый-99). Памылковым названа і выкарыстанне выключна гліняных ізаляцыйных бар'ераў: комплексоны кшталту ЭДТА, якія масава прымяняюцца для мыцця і дэзактывацыі станцыйных кантэйнераў, здольныя звязваць актыніды і трансуранавыя элементы (плутоній, уран), у сотні разоў паскараючы іх міграцыю скрозь гліну. Сама методыка гідрадынамічнага разліку ў дакументах фіксуе хуткасць верагоднага прасочвання забруджванняў з аб'екта да рэк Газоўка ці Чорная Натопа на працягу ўсяго 6—14 гадоў, не ўлічваючы сучасную дынаміку экстрэмальных змяненняў клімату, а таксама пагрозу знішчэння фільтраў ізаляцыі ў выніку запраектных пажараў (напрыклад, падзення цяжкага самалёта). Супярэчнасцю міжнародным стандартам названа таксама размяшчэнне пляцоўкі для адкідаў пасля перапрацоўкі ядзернага паліва не ў глыбінных горных шахтах, а непасрэдна ў модулях прыпаверхневага пахавання<ref name=":2" />. == Узаемадзеянне з грамадствам == [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-gomelskoj-oblasti-pochti-70-podderzhivajut-razvitie-atomnoj-energetiki-utverzhdaetsja-po-itogam-oficialnogo-oprosa.html|title=В Гомельской области почти 70% поддерживают «развитие атомной энергетики», утверждается по итогам официального опроса|website=Флагшток|date=2026-03-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vlasti-poshli-na-hitrost-vmesto-otkrytoj-vstrechi-v-derevne-v-hojnikskom-rajone-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-proveli-zakrytuju-dlja-chinovnikov.html|title=Власти пошли на хитрость: вместо открытой встречи в деревне в Хойникском районе на тему строительства ядерного могильника провели закрытую для чиновников|website=Флагшток|date=2026-02-20|access-date=2026-04-24}}</ref>. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/k-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika-naselenie-gotovjat-vtihuju-o-proshedshej-v-hojnikskom-rajone-vstreche-vlasti-ne-rasskazali.html|title=К строительству ядерного могильника население готовят втихую — о прошедшей в Хойникском районе встрече власти не рассказали|website=Флагшток|date=2026-02-16|access-date=2026-04-24}}</ref>. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі<ref name=":1">{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501075140/https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|archive-date=2026-05-01|access-date=2026-05-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/mnenie-protiv-v-oficialnom-pisme-kak-gotovjat-naselenie-hojnikskogo-rajona-k-vozmozhnomu-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika.html|title=Мнение против — в официальном письме. Как готовят население Хойникского района к возможному строительству ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-02-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Правядзенне слуханняў у выключна закрытым фармаце характарызуецца незалежнымі эколагамі як працэс, пазбаўлены юрыдычнай вагі ў сістэме ААН (напрыклад, зыходзячы з духу Орхускай канвенцыі). Крытыцы падверглася і стаўленне праектантаў да наяўнай лакальнай экалогіі: паводле дадзеных справаздачы АУНА, у Хойніцкім раёне расліны высечанага пад магчымы праект лесу ўжо налічвалі высокія ўзроўні назапашанага пасля 1986 года цэзію-137 і стронцыю-90. Пры гэтым дакумент аднёс іх да катэгорыі «бяспечных адкідаў нарыхтоўкі» з прамой рэкамендацыяй аб рэалізацыі і перадачы гэтай радыеактыўнай драўніны іншым камерцыйным арганізацыям (што вядзе да з'яўлення паліўных дроў або пелет на ўнутраным спажывецкім рынку)<ref name=":2" />. На фоне незадаволенасці насельніцтва і напярэдадні новых стадый грамадскіх абмеркаванняў, у ліпені 2026 года БелРАА вымушана змяніла сваю інфармацыйную палітыку, каб зняць напружанне і адхіліць абвінавачанні ў некампетэнтнасці і кулуарнасці працэсу. Арганізацыя паспрабавала зрушыць акцэнты на наяўнасць міжнароднага нагляду, праанансаваўшы хуткае накіраванне запрашэння для спецыялізаванай місіі МАГАТЭ ARTEMIS.<ref name=":3" /> Пазней незалежны аналіз дакументацыі, праведзены прадстаўнікамі [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб'яднанай грамадзянскай партыі]], паказаў факт навуковай нелегітымнасці аднаго з галоўных разліковых дакументаў АУНА. Згодна са справаздачай расследавальнікаў, блок матэматычнага аналізу імавернасці здарэнняў на аб'екце (напрыклад, рызыкі пажару і вытрымкі кантэйнераў пры падзенні 400-тоннага авіялайнера) выдаваўся за аўтарытэтныя разлікі спецыялістаў «ТВЭЛ» (Расатам) і беларускага дзяржаўнага інстытута «БелНДПІЭнергапрам». Аднак на справе ўся гэтая частка дакумента апынулася простым скапіяваным тэкстам са студэнцкай дыпломнай працы выпускніка [[Томскі політэхнічны ўніверсітэт|Томскага політэхнічнага ўніверсітэта]] (выдання 2019 года), захаваўшы грубыя ўнутраныя метадалагічныя памылкі зыходнага аўтара-студэнта.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|title=Радыёактыўная катастрофа на маршы: аналізуем кавалкі АУНА. І гэта – зусім ня жарты|author=Станіслаў Красулін|last=|website=https://www.ucpb.eu|date=2026-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260805115939/https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|archive-date=2026-08-05|access-date=2026-08-05}}</ref> == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] * [[Аб’ект 802|Аб'ект 802]] == Зноскі == {{reflist}} [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] 8q5ibmj22ezz14ttq0zs68b0kb0tlem 0 807016 5175975 5157282 2026-08-05T14:30:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5175975 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = «Бярэзінская панарама» |выява = |памер = |тып = |фармат = |заснавальнікі = |уладальнікі = [[Бярэзінскі раённы выканаўчы камітэт]] |выдавец = |рэдактар = Букель Юлія Віктараўна<ref>{{Cite web|url=https://www.berezino.by/ru/redakciya/nash-kollektiv|title=Наш коллектив|website=berezino.by|lang=ru|access-date=26 красавіка 2026|archive-date=28 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428085520/https://www.berezino.by/ru/redakciya/nash-kollektiv|url-status=dead}}</ref> |заснаванне = [[2 лістапада]] [[1931]] г. |спыненне публікацый = |палітычна = дзяржаўная |мова = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] |галоўны офіс = [[Беразіно]], вул. Камсамольская, д. 27 |тыраж = |кошт = |ISSN = |вэб-сайт = https://www.berezino.by/ }} '''Бярэзінская панарама''' — беларуская раённая дзяржаўная газета, якая выдаецца ў Бярэзінскім раёне. Мае свой сайт і праграму радыёвяшчання. == Гісторыя выдання == Газета пачала выдавацца пад назвай «Калгаснік» у 1931 г. Назву неўзабаве змянілі на «За сацыялістычную жывёлагадоўлю», потым на «Сцяг Леніна». У 1942 г. выдавалася падпольна спачатку пад назвай «Чырвоны партызан», потым зноў — «Сцяг Леніна». У сярэдзіне 1980-х гг. газета дасягнула піку па тыражы (7333 экзэмпляры), а ў 1990-я гг. перыядычнасць яе выхаду скарацілася з трох нумароў на тыдзень да двух. У 2003 г. змяніла назву на цяперашнюю. У 2009 г. завяла сайт berezino.by<ref name="Palynski">{{Cite web|author=Анатоль ПАЛЫНСКІ|url=https://www.berezino.by/ru/redakciya/nasha-istoriya|title=Наша история|website=berezino.by|access-date=26 красавіка 2026|archive-date=27 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260427230123/https://www.berezino.by/ru/redakciya/nasha-istoriya|url-status=dead}}</ref>. Доўгі час выдавалася на беларускай мове, але цяпер амаль выключна на рускай. === Вядомыя супрацоўнікі === * [[Васіль Конанавіч Аўдзюшын]] (адказны рэдактар, 1932 г.) * [[Барыс Флоравіч Манцэвіч]] (журналіст) == Бярэзінскі час == З 1960 г. пры газеце «Сцяг Леніна» было створана радыёвяшчанне<ref name="Palynski"/>. 31 снежня 2009 г. [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Мінінфарм]] рэгіструе радыёпраграму «Бярэзінскае раённае радыёвяшчанне» ў Дзяржаўным рэестры сродкаў массавай інфармацыі за № 130<ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/byarezinski_chas/ Бярэзінскі час] // СМІ Беларусі</ref>. Праграма дзейнічае пад назвай «Бярэзінскі час» і выходзіць двойчы на тыдзень на хвалі 105,5 FM у дыяпазоне вяшчання радыё «[[Мінская хваля]]» па аўторках і пятніцах з 6.15 да 6.30 раніцы<ref name="Palynski"/>. Праграма ідзе на беларускай мове<ref>[https://zvu4no.org/tracks/%D0%91%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D1%87%D0%B0%D1%81 Архіў праграмы «Бярэзінскі час» за 2016-17 гг.]</ref>. == Цікавыя факты == * Да 2 лістапада 1931 г. газета выдавалася з дапамогай [[шклаграф]]а<ref name="Palynski"/>. * У выданні газеты за 13 сакавіка 1986 г. была надрукавана старонка «Гарызонты Чарнобыльшчыны», а неўзабаве адбылася [[Чарнобыльская катастрофа]]<ref name="Palynski"/>. * У нумары за 16 жніўня 1987 г. быў апублікаваны матэрыял «Зямля знаходзіць сапраўднага гаспадара», аўтарам якога з’яўляўся тагачасны дырэктар саўгаса «Гарадзец» Шклоўскага раёна [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]]<ref name="Palynski"/>. == Узнагароды == * 2015: Газета адзначана дыпломам у намінацыі «Лепшы творчы праект журналістаў рэгіянальных СМІ і шматтыражных газет» за праект «Скажам дзякуй ветэранам»<ref name="Palynski"/>. * 2017: Перамога ў намінацыі «Лепшае асвятленне дзіцяча-юнацкай тэматыкі»<ref>[https://www.kleck.by/2018/11/05/opredeleny-pobediteli-oblastnogo-konkursa-sredi-smi-da-novyx-peramog-lider-nominacii-luchshie-materialy-o-razvitii-svoego-regiona/ Определены победители конкурса среди СМИ Минщины: «Да новых перамог» и сайт Клецкого райисполкома — в числе лидеров] {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.berezino.by/ru/home Сайт газеты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260428232148/https://www.berezino.by/ru/home |date=28 красавіка 2026 }} * [https://ok.ru/bereznskay Старонка на Аднакласніках] * [https://vk.com/club114288239 Старонка УКантакце] * [https://www.facebook.com/berezinskaya.panorama.3 Facebook] * [https://www.instagram.com/berezinskaya_panorama/ Instagram] * [https://t.me/s/bereza223311 Telegram] * [https://www.tiktok.com/@bpanoram TikTok] * [https://zvu4no.org/tracks/%D0%91%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D1%87%D0%B0%D1%81 Архіў праграмы «Бярэзінскі час» за 2016-17 гг.] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Бярэзінскі раён]] 9krd3f2wr7do38rvxflteheeilygqrt 0 807086 5176181 5138060 2026-08-06T05:41:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176181 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва = Веснік Быхаўшчыны | лагатып = | горад = [[Быхаў]] | краіна = [[Беларусь]] | слоган = | фармат = | час_вяшчання = | зона_вяшчання = | створана = [[1998]] | заснавальнік = | уладальнік = [[Быхаўскі раённы выканаўчы камітэт]] | галоўны офіс = Быхаў, вул. Леніна, 22 | кіраўнікі = Алеся Аляксандраўна Мухачова | сайт = | on-line_трансляция = }} '''Веснік Быхаўшчыны''' — беларуская рэгіянальная [[радыёстанцыя]], якая вяшчала з 1998 па першую палову 2010-х гг. у г. [[Быхаў]] і [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]]. У анкеце радыёстанцыі на сайце «СМІ Беларусі» пазначана наступная інфармацыя: «Асноўная задача радыё — гэта інфармаванне насельніцтва. Галоўны наш дэвіз — „Аператыўнасць і актуальнасць“. У перадачах асвятляюцца матэрыялы на розныя тэмы: дзейнасць органаў улады, выкананне прагнозных паказчыкаў, добраўпарадкаванне і навядзенне парадку, грамадская бяспека і дысцыпліна, адпачынак моладзі, жыццядзейнасць аграгарадкоў, сацыяльная абарона насельніцтва, работа з непаўналетнімі і многія іншыя. Гучаць крытычныя матэрыялы»<ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/vestnik-byhovschiny/ Вестник Быховщины] // СМІ Беларусі</ref>. Рэдакцыю радыёстанцыі ўнеслі ў адзіны дзяржаўны рэестр юрыдычных асобаў і індывідуальных прадпрымальнікаў 21 ці 22 чэрвеня 1998 г<ref name="bizinspect.by">[https://bizinspect.by/inst/5c1fc4f037b6871c5c2e5f41 Текущее состояние Редакция районной радиопрограммы «Вестник Быховщины»]</ref><ref>[https://m3.by/globalpartner/group/?id=1454427#comments_content-__EGR_data Отзывы на фирму Учреждение "Редакция Быховской районной радиопрограммы "Вестник Быховщины"]</ref>. Першапачаткова перадачы раённага радыё выходзілі ў эфір 1 раз у тыдзень на працягу 15—20 хвілін, а рабочы кабінет журналістаў знаходзіўся па вул. Савецкай, д. 2 у будынку аддзялення статыстыкі, радыёрубка была размешчана ў будынку вузла паштовай сувязі; вяшчанне вялося па [[Правадное вяшчанне|правадной сетцы]] і на УКХ<ref name="lib-bykhov.by">[https://lib-bykhov.by/bykhov/radioveshanie Радыёвяшчанне] // Мой край Быхаўшчына</ref>. У 2009 г. эфір павялічыўся да 10 разоў на тыдзень з аб’ёмам вяшчання 3 гадзіны 10 хвілін<ref>[https://infopedia.su/19x634d.html Вестник Быховщины, г. Быхов]</ref>. Па стане на 2011 г. дзейнічала 80 розных рубрык, з якіх найбольш папулярнымі былі: «Вы да нас звярнуліся», «Нашы землякі», «Перадавікі раёна», «Быхаўшчына: лічбы і факты». У 2010 г. выйшлі 13 новых рубрык, напрыклад, «Лёсы чалавечыя», «Год якасці», «Да 65-годдзя Перамогі», «Родная мова» і «Буслік»<ref name="lib-bykhov.by"/>. Некаторыя прапановы наконт тэм для асвятлення перадач на радыё «Веснік Быхаўшчыны» выказвалі слухачы падчас прамой лініі з чыноўнікамі [[Быхаўскі раённы выканаўчы камітэт|райвыканкама]]<ref>Сергей АНДРЕЕВ. [https://bykhov.gov.by/news/novosti-regiona/item/1424-mnenie Мнения слушателей] // Сайт Быхаўскага райвыканкама</ref>. 2 верасня 2012 г. з нагоды [[Дзень беларускага пісьменства|Дня беларускага пісьменства]] ў эфіры прайшла перадача «Свята, якое памнажае духоўную спадчыну» ў рамках супрацоўніцтва з бібліятэкамі раёна<ref>{{Cite web|author=Таццяна Каржова|url=https://www.bykhov.by/kultura/55095/|title=У бібліятэках горада і раёна з 2 па 8 верасня пройдзе шэраг мерапрыемстваў, прысвечаных гісторыі пісьменства|website=bykhov.by|url-status=dead}}</ref> У 2016 г. радыёстанцыя была ліквідавана і 6 чэрвеня 2016 г. выключана з Адзінага дзяржаўнага рэестра<ref name="bizinspect.by"/>. == Цікавыя факты == * Да 1998 г. «Веснік Быхаўшчыны» быў радыёпраграмай газеты «[[Маяк Прыдняпроўя]]»<ref name="lib-bykhov.by"/>. У 1988—1991 гг. там працаваў [[Мікалай Уладзіміравіч Леўчанка]]<ref>{{Cite web|url=https://www.bykhov.by/chelovek-i-ego-delo/78301/|title=Летописец Быховщины Николай Левченко|website=bykhov.by|date=28 кастрычніка 2013|lang=ru|access-date=28 красавіка 2026|archive-date=30 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260430181707/https://www.bykhov.by/chelovek-i-ego-delo/78301/|url-status=dead}}</ref>. * Першы галоўны рэдактар «Весніка Быхаўшчыны» Наталля Віктараўна Левачкова атрымала 2 узнагароды за сваю дзейнасць на радыёстанцыі: дыплом цэнтральнага камітэта Беларускага прафесійнага саюза работнікаў адукацыі і навукі за лепшую серыю радыёрэпартажаў аб дзейнасці, лідарах, актывістах галіновага прафсаюза работнікаў адукацыі<ref>[https://bykhov.gov.by/news/novosti-regiona/item/1422-nagrada Узнагароды] // Сайт Быхаўскага райвыканкама</ref> і пахвальную грамату ўпаўнаважанага па справах рэлiгiй i нацыянальнасцей «За актыўны ўдзел у Рэспубліканскім конкурсе сярод журналістаў і сродкаў масавай інфармацыі на лепшае асвятленне пытанняў міжнацыянальных i мiжканфесіянальных адносін, мiжкультурнага дыялогу ў Рэспублiцы Беларусь i супрацоўніцтва з суайчыннiкамi за мяжой»<ref>{{Cite web |url=https://belarus21.by/New/uznagarodzhanne-peramozhca-respubl-kanskaga-konkursu |title=Загад 28.05.2014 № 15-к «Аб узнагароджанні пераможцаў Рэспубліканскага конкурсу» упаўнаважанага па справах рэлiгiй i нацыянальнасцей Л. П. Гулякі |access-date=28 красавіка 2026 |archive-date=23 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823115725/https://belarus21.by/New/uznagarodzhanne-peramozhca-respubl-kanskaga-konkursu |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|author=Наталья Левачкова|url=http://www.bykhov.by/?p=92111|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129010805/http://www.bykhov.by/?p=92111|archivedate=2014-11-29|title=В Быхове состоялась презентация книги Сергея Антонова (аудио)|publisher=Маяк Прыдняпроўя|date=12 лістапада 2014|lang=ru|url-status=dead}} * [https://lib-bykhov.by/bykhov/radioveshanie Гісторыя радыёстанцыі «Веснік Быхаўшчыны»] * [http://belsmi.by/index/smi/radio/vestnik-byhovschiny/ Вестник Быховщины] // СМІ Беларусі == Літаратура == * Солобуто, Н. На местной радиоволне / Н. Солобуто // Маяк Прыдняпроўя. — 2006. — 6 мая. {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Быхаўскі раён]] afdovyr0qzjk88evao6kb3a724pbjo3 0 807392 5176163 5136669 2026-08-06T03:55:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176163 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Векавы вяз | Нацыянальная назва = | Выява = | Подпіс = | Катэгорыя МСАП = III |lat_dir = N |lat_deg = 53.524200|lat_min = |lat_sec = |long_dir = E |long_deg = 28.138083|long_min = |long_sec = |region = BY |CoordScale = | Размяшчэнне = [[Мар’іна Горка]], [[Пухавіцкі раён]], [[Мінская вобласць]] | Краіна = Беларусь | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 0,0284 га | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = [[30 кастрычніка]] [[2020]] | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = |Шырыня карты 2 = |Дата скасавання=[[17 снежня]] [[2024]]}} '''Векавы́ вяз''' — былы [[Батанічны помнік прыроды|батанічны помнік прыроды мясцовага значэння]] ў горадзе [[Мар’іна Горка]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. == Гісторыя == Аб’ект быў абвешчаны батанічным помнікам прыроды мясцовага значэння на падставе рашэння [[Пухавіцкі раённы выканаўчы камітэт|Пухавіцкага раённага выканаўчага камітэта]] №&nbsp;4015 ад 30 кастрычніка 2020 года. Рашэнне аб стварэнні помніка прыроды набыло законную сілу 25 лістапада 2020 года<ref name="pravo_2020">{{cite web |url=https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=R920n0105187 |title=Решение Пуховичского районного исполнительного комитета от 30 октября 2020 г. № 4015 «Об объявлении ботанического памятника природы местного значения» |publisher=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь |date=2020-11-24 |lang=ru |accessdate=23 студзеня 2025}}</ref>. 17 снежня 2024 года Пухавіцкі райвыканкам прыняў рашэнне №&nbsp;5267 аб спыненні функцыянавання дадзенага прыродаахоўнага аб’екта. Дакумент набыў законную сілу 11 студзеня 2025 года, пасля чаго дрэва афіцыйна пазбавілася статусу помніка прыроды<ref name="pravo_2024">{{cite web |url=https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=R924n0136509 |title=Решение Пуховичского районного исполнительного комитета от 17 декабря 2024 г. № 5267 «О прекращении функционирования ботанического памятника природы местного значения „Вековой вяз“» |publisher=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь |date=2025-01-10 |lang=ru |accessdate=23 студзеня 2025}}</ref>. == Апісанне == Дрэва знаходзіцца ў цэнтры гістарычнага парку, які ў мінулым атачаў сядзібны дом міністра ўнутраных спраў Расійскай імперыі графа [[Леў Макаў|Льва Макава]] (сучасная [[Сядзіба Макавых (Мар’іна Горка)|сядзіба Макава]]). Агульная плошча прыродаахоўнай тэрыторыі складала 0,0284 гектара<ref name="minpriroda">{{cite web |url=https://www.minpriroda.gov.by/ru/svg_map-ru/getElement/1163 |title=Вековой вяз |publisher=Министерство природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Беларусь |lang=ru |accessdate=23 студзеня 2025 |archive-date=13 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240813045218/https://minpriroda.gov.by/ru/svg_map-ru/getElement/1163 |url-status=dead }}</ref>. Аб’ект уяўляе сабой дрэва [[Вяз|вяза]]. Паводле даных 2017 года, яго вышыня дасягае 27 метраў, дыяметр ствала на вышыні 1,3 метра складае 157 сантыметраў, а дыяметр кроны — 19 метраў. Характэрнай асаблівасцю дрэва з’яўляецца яго разгалінаваная форма: на вышыні каля 3 метраў ствол раздвойваецца, а вышэй за 5 метраў дрэва мае ўжо чатыры асноўныя ствалы. У аснове галоўнага ствала развіваюцца маляўнічыя карані<ref name="minpriroda"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дрэвы-помнікі]] [[Катэгорыя:Былыя ахоўныя прыродныя тэрыторыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ахоўныя прыродныя тэрыторыі Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Мар’іна Горка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2025 годзе]] 6z47f4pl0fspsyxxb4wuxbudnc8i8jp 0 807405 5176076 5136730 2026-08-05T18:40:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176076 wikitext text/x-wiki [[Файл:Дзясятнікі, помнік нямецкім жаўнерам першай сусьветнай вайны, foto 8.jpg|thumb|Вайсковыя могілкі, капліца.]] '''Вайсковыя могілкі''' — ваеннае пахаванне часоў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў в. [[Дзесятнікі]] (Валожынскі раён). Адно з самых буйных ваенных пахаванняў гэтага перыяду на Беларусі. Тут пахаваны салдаты нямецка-аўстрыйскай арміі, а таксама і рускія салдаты. Капліца {{ГККРБ 4|613Г000083}}, пабудавана як мемарыяльнае надмагільнае збудаванне з бутавага каменю. Помнік архітэктуры малых форм з выкарыстаннем элементаў стылю «[[мадэрн]]». == Спасылкі == {{Commonscat}} * [https://heritage.gov.by/catalog/kaplitca-00083 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260519110221/https://heritage.gov.by/catalog/kaplitca-00083 |date=19 мая 2026 }} [[Катэгорыя:Дзесятнікі]] [[Катэгорыя:Культавыя збудаванні Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:Могілкі Беларусі]] 0ba01daoglfw2kd9wjaghy5ya78qk47 0 807573 5176178 5138427 2026-08-06T05:21:15Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5176178 wikitext text/x-wiki '''Гало́ўка''' — памяншальна-ласкальная форма да слова ''[[галава]]''<ref name="tsbm">{{verbum|tsbm|halouka|гало́ўка}}</ref><ref name="tsblm">{{verbum|tsblm2022|галоўка|гало́ўка}}</ref>, а таксама шматзначны тэрмін. == Біялогія == === Батаніка === * [[Галоўка (суквецце)|Галоўка]] — шарападобны плод або шарападобнае ці прадаўгаватае суквецце ў некаторых раслін<ref name="tsbm" /><ref name="tsblm" />. === Анатомія === * [[Галоўка косці]] — патоўшчаны сустаўны канец косці<ref name="tsbm" />. * {{нп5|Галоўка клітара|Галоўка клітара|ru|Головка клитора|en|Glans clitoridis}} — вонкавая частка клітара. * {{нп5|Галоўка палавога члена|Галоўка палавога члена|ru|Головка полового члена|en|Glans penis}} — канічнае завяршэнне мужчынскага палавога члена. == Прозвішча == * [[Казімір Галоўка]] — географ, педагог == Тэхніка == * {{нп5|Галоўка (інструмент)|Галоўка|ru|Головка (инструмент)|en|Socket (wrench)}} — аснастка для закручвання і выкручвання нітаў, вінтоў, гаек і пад. * {{нп5|Галоўка (халодная зброя)|Галоўка|ru|Головка (холодное оружие)|en|Pommel}} — наверша дзяржання нажа або іншай халоднай зброі. * {{нп5|Галоўка рэйкі|Галоўка рэйкі|ru|Головка рельса|en|Rail head}} — верхняя патоўшчаная частка рэйкі. * [[Дзялільная галоўка]] — прыстасаванне да металарэзнага станка<ref>{{Крыніцы/БелСЭ|том=4|старонка=218|артыкул=Дзялільная галоўка}}</ref>. * [[Магнітная галоўка]] — прылада для запісу, счытвання і сцірання інфармацыі з магнітных носьбітаў<ref>{{Крыніцы/БЭ|том=9|старонка=481|артыкул=Магнітная галоўка}}</ref>. == Музыка == * {{нп5|Галоўка (нота)|Галоўка|ru|Головка (нотная грамота)|en|Notehead}} — авальная частка нотнага знака. == Гл. таксама == * [[Боегалоўка|Баявая галоўка]] — частка снарада, баявой ракеты, якая ўключае зарад, узрывальнікі, часам сістэму саманавядзення<ref>{{verbum.by|tsblm2022|боегалоўка|боегало́ўка}}</ref>. * [[Каменная галоўка]] — сорт белакачаннай капусты<ref>{{Крыніцы/БелСЭ|том=5|старонка=414|артыкул=Каменная галоўка (сорт капусты)}}</ref>. * [[Глава (архітэктура)|Галоўка]] — дэкаратыўнае пакрыццё, размешчанае над купалам і ўладкаванае на барабане. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} fsxeaho9gnsyoli4osprl0kezbh226c 0 807714 5176312 5140263 2026-08-06T09:05:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176312 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Воранаўская газета |арыгінальная назва = Путь социализма |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = 1 жніўня 1944 г. |спыненне публікацый = |заснавальнікі = |уладальнікі = [[Воранаўскі раённы выканаўчы камітэт]] |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = Таццяна Паўлаўна Дудко |штат = |палітычна = дзяржаўная |мова = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] |перыядычнасць = |аб'ём = |тыраж = |галоўны офіс = [[Воранава]], [[Савецкая вуліца (Воранава)|Савецкая]], 44 |ISSN = |вэб-сайт = https://www.voran.by/ }} '''Воранаўская газета''' — беларуская газета [[Воранаўскі раён|Воранаўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], заснаваная 1 жніўня 1944 г. пад назвай «Путь социализма» на [[Руская мова|рускай мове]]. З 17 мая 1959 г. выходзіла пад назвай «Ленинское знамя». З красавіка 1962 г. па красавік 1963 г. «Ленинское знамя» і лідская газета «[[Лідская газета|Уперад]]» былі аб'яднаны пад назвай «Сцяг працы», але з 2 красавіка 1963 г. «Ленинское знамя» аднавіла сваю працу. а з восені 1991 г. стала выходзіць пад назвай «Воранаўская газета» на [[Беларуская мова|беларускай мове]]<ref>[https://www.voran.by/about/ О газете] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260201011241/https://www.voran.by/about/ |date=1 лютага 2026 }} // Воранаўская газета</ref>. У цяпершні час выходзіць па серадах і суботах з перавагай матэрыялаў рускай мове<ref>[http://belsmi.by/index/smi/pechatnie_smi/voranauskaya_gazeta/ Воранаўская газета] // СМІ Беларусі</ref>. == Вядомыя асобы выдання == * [[Аляксандр Васілевіч Жалкоўскі]] (1961-62 гг., рэдактар) * [[Георгій Фёдаравіч Юрчанка]] (літаратар, упершыню друкаваўся ў «Воранаўскай газеце» ў 1959 г.) == Радыёпраграма «Воранаўскі веснік» == Пры рэдакцыі газеты выходзіла радыёпраграма «Воранаўскі веснік» 2-3 разы на тыдзень на беларускай мове<ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/smi352/ Воранаўскі веснік] // СМІ Беларусі</ref>. Слоган: «Воранаўскі веснік – утульнае радыё. Слухайце сваё!», вядучая: Вольга Мелько<ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/smi352/ Воранаўскі веснік] // СМІ Беларусі</ref>. Вяшчанне вялося на частаце 105,9 FM у радыусе 60 км<ref>[https://web.archive.org/web/20210123044801/https://www.voran.by/radio/ архіўная інфармацыя «Воранаўскай газеты» за 23.01.2021]</ref>, потым на частаце 72,3 FM з тым жа радыусам ахопу<ref>[https://web.archive.org/web/20210413200526/https://www.voran.by/radio/ архіўная інфармацыя «Воранаўскай газеты» за 13.04.2021]</ref>. Апошняе абнаўленне старонкі радыёпраграмы, прысвечанае яе дзейнасці, адносіцца да 29 лістапада 2023 г<ref>[https://web.archive.org/web/20231129054238/https://www.voran.by/radio/ архіўная інфармацыя «Воранаўскай газеты» за 29.11.2023]</ref>, потым праз працяглы перапынак старонка стала змяшчаць інфармацыю пра правілы звароту грамадзян<ref>[https://www.voran.by/radio/ ОБРАЩЕНИЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210123044801/https://www.voran.by/radio/ |date=23 студзеня 2021 }} // Сайт Воранаўскай газеты</ref>. == Цікавыя факты == * У 1950-я гг рэдактарам і адзіным супрацоўнікам газеты был Осіп Фаддзеявіч Ліфшыц<ref>[https://www.voran.by/about/ О газете] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260201011241/https://www.voran.by/about/ |date=1 лютага 2026 }} // Воранаўская газета</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.voran.by/ Сайт газеты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260506105139/https://www.voran.by/ |date=6 мая 2026 }} * [https://t.me/s/vorannews Тэлеграм канал] * [https://www.instagram.com/vorannews/ Instagram] * [https://vk.com/vorannews Старонка УКантакце] * [https://www.facebook.com/voronovo.gazeta/ Facebook] * [https://www.youtube.com/channel/UCG3dV-ScM6uF90sGFKMjgUQ YouTube канал] * [https://ok.ru/group/55066166165523 Старонка на Аднакласніках] == Літаратура == * Вороновский район. Учреждение «Рэдакцыя газеты «Воранаўская газета» і праграмы радыёвяшчання «Воранаўскі веснік» // [https://4-4.by/sites/default/files/files/reviews/2020/zhurnalistika_grodno_text.pdf В объективе времени: журналистика Гродненщины] / редкол.: В. В. Кравцов, В. А. Лискович, В. Ф. Пранюк [и др.] ; сост. : И. А. Кашкевич, Л. Ф. Анцух. — Минск : Четыре четверти, 2020. —320 с. : ил. ISBN 978-985-581-373-7., сс.62-77 {{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Воранаўскі раён]] p9c894rdwbaxbdgwyt129bjum6r0z7c 0 807980 5176009 5143258 2026-08-05T16:24:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176009 wikitext text/x-wiki '''Ваджэнне куста''' (таксама ''Куст'', ''Кусты'')&nbsp;— традыцыйны беларускі вяснова-летні [[абрад]], які праводзіцца на свята [[Сёмуха|Тройцы]]. Сутнасць абраду заключаецца ў тым, што маладую дзяўчыну ці жанчыну ўпрыгожваюць зялёнымі галінкамі (робяць з яе «Куста») і водзяць па вёсцы з адмысловымі песнямі, абыходзячы ўсе двары і збіраючы пачастункі. Найбольш характэрны для [[Пінскае Палессе|Пінскага Палесся]] і сумежных тэрыторый, аднак лакальныя варыянты сустракаюцца і ў іншых рэгіёнах Беларусі, напрыклад, на [[Гомельшчына|Гомельшчыне]]. == Гісторыя і паходжанне == Абрад з'яўляецца помнікам духоўнай культуры і ўнікальнай жаночай прадуцыравальнай практыкай. Паводле даследаванняў фалькларысткі [[Рыма Кавалёва|Рымы Кавалёвай]], ядро свята «Куст» сыходзіць каранямі ў часы племені [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]. Слова «куст» у старажытнасці разумелася як «род» (прашчуры, продкі), што пацвярджаецца летапісамі XIII стагоддзя і шэрагам беларускіх прыказак (напрыклад, «пакланіся кусту, г.зн. свайму роду»). Такім чынам, абрад увасабляе містычную сувязь паміж жывымі членамі роду і іх продкамі, а таксама ўяўляе сабой магічны акт па забеспячэнні ўраджаю. Раней лічылася, што «Куст» дае ўраджай, абараняе ад сурокаў і не карае, а толькі велічае і просіць за сябе{{sfn|Кавалёва|с=342—343}}. З цягам часу абрад пад уплывам сацыяльна-эканамічных фактараў трансфарміраваўся. Адбылася змена яго асноўнай функцыі: з чыста аграрна-магічнай ён набыў шлюбную накіраванасць і стаў надзеяй і пажаданнем добрага шлюбу для маладых удзельніц<ref name="okc">{{cite web |url=https://okcbrest.by/%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4-%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0/ |title=Абрад “Ваджэнне куста” |publisher=Брэсцкі абласны грамадска-культурны цэнтр |lang=be |accessdate=18 мая 2026}}</ref>. == Апісанне абраду == Абрад пачынаецца ў першай палове дня, да абеду. Традыцыйна ён праводзіцца ў нядзелю, панядзелак ці нават чацвер пасля Тройцы. Жанчыны і дзяўчаты збіраюцца разам у адной з хат, дзе выбіраюць самую прыгожую або паважаную маладую дзяўчыну на ролю «Куста». Яе шчодра апранаюць у зялёнае адзенне, робяць вянок з кветак і цалкам абвешваюць галінкамі [[клён]]у, [[ліпа|ліпы]] або бярозы такім чынам, што яе постаць нагадвае сапраўдны жывы куст. Гэты гурт дзяўчат, які на Гомельшчыне часам называлі «дзявоцкае войска», пачынае ўрачысты абыход вёскі<ref name="chech">{{cite web |url=https://chechersk.museum.by/node/56263 |title=Абрад "Ваджэнне куста" |publisher=Чачэрскі гісторыка-этнаграфічны музей |lang=be |accessdate=18 мая 2026 |archive-date=7 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907145648/http://chechersk.museum.by/node/56263 |url-status=dead }}</ref>. Падышоўшы да чарговага двара, удзельніцы выклікаюць гаспадароў з хаты. Калі тыя выходзяць, дзяўчаты абступаюць іх і пачынаюць вадзіць вакол гаспадароў [[карагод]]ы, спяваючы спецыяльныя велічальныя і куставыя песні. У гэтых спевах яны славяць гаспадара, гаспадыню, іх дзяцей, зычаць сям'і здароўя, дабрабыту і багатага ўраджаю на полі. Таксама ў тэкстах песень заўсёды прысутнічае заклік адарыць «Кусту». У адказ на пажаданні гаспадары шчодра адорваюць гурт. У якасці гасцінцаў даюць хлеб, пірагі, мёд, мяса, сала, [[Яйка (харчовы прадукт)|яйкі]], розныя напоі і грошы. У некаторых дварах гаспадары спецыяльна накрываюць святочны стол прама на вуліцы і частуюць усіх удзельніц абраду<ref name="okc" />. Пасля таго, як дзяўчаты абыдуць усе двары ў вёсцы, пачынаецца завяршальны этап. Гурт накіроўваецца да ракі, возера або вяртаецца туды, дзе ўсе збіраліся першапачаткова. Там адбываецца важны рытуал: кожная ўдзельніца і нават выпадковыя мінакі імкнуцца сарваць з дзяўчыны-«Кусты» некалькі зялёных лісткоў. Гэтыя лісткі і галінкі надзяляліся ў народзе магутнай магічнай сілай. Іх кідалі ў ваду, каб забяспечыць дастатковую вільгаць на палях, закопвалі і раскідвалі на агародах у прадуцыравальных мэтах, а таксама захоўвалі дома для лекавання або абароны ад купальскага вогнішча{{sfn|Кавалёва|с=343}}. Завяршаюцца абрадавыя дзеянні агульным святочным застоллем са збраных прадуктаў, песнямі і танцамі да позняй ночы. == Рэгіянальныя асаблівасці == Святар і этнограф [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрый Булгакоўскі]] ў сваім зборніку «Пінчукі» (1890) зафіксаваў класічны варыянт абраду ў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскім павеце]], дзе ён называўся «Траецкія або на Куста». Паводле яго запісаў, дзяўчаты спявалі гаспадарам двароў такія словы {{sfn|Булгаковскій|1890|с=55}} <nowiki>:</nowiki> {{цытата|Прывялі Куста Ды з зялёнага клёну; Дай нам, пану, Хоць па залатому...{{арыгінальны тэкст|ru|Привэли Куста / Дай изъ зеленаго клёну; / Дай намъ, пану, / Хочь по золотому...}}}}У аграгарадку [[Лобча (Лунінецкі раён)|Лобча]] ([[Лунінецкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]) абрад «Ваджэнне куста» з'яўляецца яскравай рэгіянальнай адметнасцю і працягвае існаваць у нашы дні. Карэнныя жыхары звязваюць яго з памяццю пра продкаў. Штогадовае бесперапыннае ўзнаўленне гэтай традыцыі на Тройцу дапамагае жыхарам аграгарадка адчуваць сябе адзінай супольнасцю з глыбокай культурнай спадчынай<ref name="okc" />. На ўсходзе Беларусі, у прыватнасці ў вёсцы [[Меркулавічы]] ([[Чачэрскі раён]], [[Гомельская вобласць]]), абрад таксама меў свае адметнасці (запісана ад мясцовай жыхаркі В. І. Павідзіш, нар. 1933). Гурт дзяўчат называўся «дзявоцкім войскам». Падчас ваджэння карагодаў яны спявалі наступную песню: {{цытата| Ой, дзень добры, наша гаспадыня, Ой, ці не вяліш нашаму кусту стаці, Бочку мядочку прынявольнічкам даці, На маладзенькім на ганачку гуляці.<ref name="chech" />}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{артыкул|аўтар=Кавалёва Р. М.|загаловак=Архаічны фальклор|выданне=Фалькларыстычныя даследаванні : Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі : зборнік артыкулаў.|месца=Мінск|год=2010|выпуск=7|старонкі=339—347|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/92039/1/%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%91%D0%B2%D0%B0%20%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B0%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%20%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80.pdf|ref=Кавалёва}} {{Абходныя абрады славян}} {{Сёмуха}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абходныя абрады славян]] [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] [[Катэгорыя:Украінскія абрады і звычаі]] [[Катэгорыя:Сёмуха]] [[Катэгорыя:Культ продкаў]] [[Катэгорыя:Вялікдзень у славянскай традыцыі]] 2f67zs4c9uyn968rxzd7u8vezx0lgwi 0 808690 5176376 5148272 2026-08-06T10:37:31Z Pabojnia 135280 афармленне 5176376 wikitext text/x-wiki {{Асоба | род дзейнасці = рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі, [[тэолаг]] }}'''Ян Гружэўскі''' ({{Lang-pl|Jan Grużewski}}; [[1578]], [[Нягневічы]], [[Новагародскае ваяводства|Наваградскае ваяводства]] — [[12 жніўня]] [[1646]], [[Варшава]] ) — царкоўны дзеяч, тэолаг, [[святар]][[Езуіты|-езуіт]], рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі ў 1618–1625 і 1642–1645 гадах.<ref>{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/755?imageoff=1|title=Гружэўскі Ян|author=Пазднякоў Валерый|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173962|title=Гружэўскі Ян - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-05-29}}</ref> == Біяграфія == Бацькамі Гружэўскага былі Мікалай Гружэўскі і Райна Фурсаўна. Бацька Гружэўскага быў католікам, звязаным з дваром [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалая Радзівіла «Сіроткі»]]. Дзякуючы гэтым сувязям Гружэўскі ўступіў у [[Езуіты|Таварыства Ісуса]] ў [[Рыга|Рызе]] (1597). Пасля вучобы ў езуіцкіх калегіумах у [[Дэрпт|Дэрпце]] (1597), [[Браўнсбергскі езуіцкі калегіум|Браунсберге]] (1598-1600) і [[Віленскі езуіцкі калегіум|Вільні]] ён паехаў вывучаць тэалогію ў [[Рым]], дзе быў пасвечаны ў святары.<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/43794868/%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%99_Natione_Lituanus_Russorum_%D0%BA_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8E%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%B8%D0%B5%D0%B7%D1%83%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%AF%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_1578_1646_|аўтар=Jonas Drungilas|загаловак=Друнгилас Й. Natione Lituanus Russorum: к вопросу об этнокультурной идентичности ректора Вильнюсского университета иезуита Яна Гружевского (1578–1646)|год=2020-01-01|выданне=Религия и русь, XV–XVIII вв.}}</ref> У 1605 г. у Рыме на ўшанаванні кардынала Сцыпіёне Кафарэлі-Баргезе (Scipione Caffarelli-Borghese) Ян Гружэўскі публічна прачытаў па-літоўску вершы з 2-й часткі 4-га верша 11-га раздзела Кнігі Ісаі: «''Ён уразіць сваіх і прынясе смерць бязбожным''».<ref name=":0" /> Па вяртанні з Рыму атрымаў ступень доктара тэалогіі (1609). Быў прафесарам філасофіі ў [[Пултуск|Пултуску]] (1609–1611 і 1612–1613) і [[Бранева|Браневе]] (1613–1614), маральнай тэалогіі ў [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум|Нясвіжы]] (1611–1612) і схаластычнай тэалогіі ў Вільні (1615–1616). У Вільні ён быў дарадцам уніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Вельямін Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]] і віленскага архімандрыта [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]] па пытаннях рэарганізацыі уніяцкага манаства, шмат спрычыніўся да адраджэння [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільня)|базыльянскага кляштара ў Вільні]]. У 1618-1625 гадах — рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі. Падчас рэктарства Гружэўскага ў 1619 годзе адбылася бойка паміж студэнтамі Акадэміі і студэнтамі лютэранскай школы.<ref>Piechnik Ludwik. [https://dn710000.ca.archive.org/0/items/piechnik-dzieje-akademii-wilenskiej-t.-2-1983/Piechnik%2C%20Dzieje%20Akademii%20Wilenskiej%2C%20t.2%2C%201983.pdf Rozkwit Akademii Wileńskiej w latach 1600—1655]. Rzym, 1983. S. 26-28.</ref> З-за пачатку эпідэміі ў Вільні ў 1624 годзе мусіў распусціць акадэмію, сам з некалькімі братамі-езуітамі застаўся ў горадзе, заснаваў шпіталь для хворых па-за горадам. Зімою 1626 года эпідэмія была прыціхла, заняткі былі адноўлены для 720 вучняў, але чарговае вяртанне эпідэміі вымусіла зноў спыніць навучанне. Перабраўся ў Варшаву, дзе стаў прапаведнікам караля [[Жыгімонт ІІІ Ваза|Жыгімонта ІІІ Вазы]] (1626—30), прэпазітам дома прафесаў у Варшаве (1628—31). У 1631 годзе вярнуўся ў Вільню, дзе заняў пазіцыю прафесара тэалогіі і падканцлера Акадэміі. Прарэктар Дома прафесаў у Вільні (1641–1642) і рэктар Акадэміі ў другі раз (1641–1643), падчас гэтага кіравання арганізаваў новую езуіцкую пляцоўку ў Коўне. У 1644 годзе з дапамогай фундацыі [[Казімір Леў Сапега|Казіміра Льва Сапегі]] адкрыў юрыдычны факультэт у Віленскай акадэміі (''Schola Sapiehana''). З 1643 стаў правінцыялам Літоўскай езуіцкай правінцыі, смерць генерала ордэна [[Муцыё Вітэллескі]] ў 1645 годзе вымусіла Гружэўскага склікаць VIII кангрэгацыю Літоўскай езуіцкай правінцыі ў [[Пінск|Пінску]]. На мяжы 1645/1646 гадоў удзельнічаў у Генеральнай кангрэгацыі Таварыства Ісуса ў Рыме для выбараў новага генерала, вярнуўся з Рыму хворым і памёр у Варшаве. == Тэалагічныя погляды == Аўтар тэалагічных трактатаў: –. ''[Tractatus theologici].'' ''1. Tractatus Primus De Poenitentia. 2. Tractatus De CenC suris. 3. Tractatus De Censura Excommunicationis. 4. Tractatus De Sacramento Matrimonii''. VUB, F3-2107, 1611. –. ''Ultima et maxima hominis mutatio. Sive de mystica cum Deo unione, eaque admi rabili, et de duplici dispositione ad eandem, tribus libris explicanda''. Vilnae: typis Academicis Societatis Iesu, 1641. –. ''Ultima et maxima hominis mutatio sive de mystica eaque admirabili illius, cum Deo unione, et de duplici dispositione ad eandem, tribus libris explicanda''. Vilnae: typis Academicis Societatis Iesu, 1644. Як тэолаг, ён пашырыў сваю працу далёка за межы духоўных пытанняў, ахопліваючы маральныя і юрыдычныя пытанні. Каменціраваў арыстоцелеўскую этыку з пункту гледжання тэалагічнай дагматыкі, прытрымліваючыся сярэднявечных аўтараў, асабліва [[Аўгусцін Гіпонскі|Аўгусціна Гіпонскага]] і [[Фама Аквінскі|Фамы Аквінскага]].<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/145850824/Ihar_Bortnik_Steffen_Huber_eds_Leksykon_wsp%C3%B3lnych_filozof%C3%B3w|аўтар=Steffen Huber|загаловак=Ihar Bortnik, Steffen Huber (eds.). Leksykon wspólnych filozofów|год=2025-01-01|выданне=Ihar Bortnik, Steffen Huber (eds.). Leksykon wspólnych filozofów}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэктары Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Постаці Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Постаці Бранева]] [[Катэгорыя:Езуіты Беларусі]] [[Катэгорыя:Езуіты Польшчы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1646 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 12 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1578 годзе]] <references /> [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Тэолагі XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Тэолагі]] pa85cz20vnkh8s75899y5w0s5128cll 0 809101 5176216 5151851 2026-08-06T06:56:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5176216 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Галаўнёва}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Вольга Аляксандраўна Галаўнёва | арыгінальнае імя = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Старшыня суда [[Глускі раён|Глускага раёна]] | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = 7 верасня 2021 | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = 20.11.1982 | месца нараджэння = [[Глуск]], [[Магілёўская вобласць]], [[Беларуская ССР|БССР]] | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = [[юрыст]], [[суддзя]] | адукацыя = [[Юрыдычны каледж БДУ]]<br>[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (2007) | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Во́льга Алякса́ндраўна Галаўнёва''' ({{ДН|20|11|1982}}, [[Глуск]], [[Магілёўская вобласць]]) — беларускі [[юрыст]], суддзя. Старшыня суда [[Глускі раён|Глускага раёна]] (з 2021 года). == Біяграфія == Нарадзілася 20 лістапада 1982 года ў гарадскім пасёлку [[Глуск]]. Пасля заканчэння мясцовай сярэдняй школы №&nbsp;1 вучылася ў [[Юрыдычны каледж БДУ|Юрыдычным каледжы Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2007 годзе атрымала вышэйшую адукацыю па спецыяльнасці «правазнаўства», скончыўшы [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]<ref name="radzima">{{cite web|url=https://www.glusk.by/власть/predsedatelem-suda-glusskogo-rajona-naznachena-olga-golovnyova/|title=Старшынёй суда Глускага раёна прызначана Вольга Галаўнёва|publisher=Радзіма|date=21 верасня 2021|lang=ru|accessdate=6 чэрвеня 2026|url-status=dead}}</ref>. Працавала на пасадзе юрыста ў Глускім УКП «Жылкамгас» і Глускай ПМК №&nbsp;249. Пазней была судовым выканаўцам [[Суд Глускага раёна|суда Глускага раёна]]. На працягу чатырох з паловай гадоў загадвала юрыдычным сектарам [[Глускі раённы выканаўчы камітэт|Глускага райвыканкама]]<ref name="radzima"/>. З 2017 года працавала на пасадзе суддзі суда Глускага раёна. 7 верасня 2021 года ўказам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] прызначана старшынёй гэтага суда<ref name="radzima"/>. == Дзейнасць == Праваабарончыя арганізацыі звязваюць імя Вольгі Галаўнёвай з удзелам у палітычна матываваных рэпрэсіях у Беларусі<ref name="lukazone">{{cite web|url=https://luka.zone/person/d7265b3d-bc48-4fb4-902b-ba5542b6ecde|title=Галаўнёва Вольга Аляксандраўна|publisher=luka.zone|date=2024|lang=ru|accessdate=6 чэрвеня 2026}}</ref>. 15 лістапада 2023 года суддзя Галаўнёва вынесла абвінаваўчы прысуд паводле арт. 369 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса]] ([[Абраза прадстаўніка ўлады]]) у дачыненні да менеджаркі Вольгі Галамака — удавы, якая выхоўвае траіх непаўналетніх дзяцей (да выстаўлення абвінавачання жанчыну некалькі дзён утрымлівалі ў ізалятары). За публікацыю ў сацыяльнай сетцы «[[Instagram]]» відэароліка ў сторыз (якія маглі паглядзець каля 60 падпісчыкаў), што нібыта абражаў мясцовага інспектара [[Дзяржаўная аўтамабільная інспекцыя Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ДАІ]], Галаўнёва прыгаварыла жанчыну да 10 месяцаў абмежавання волі без накіравання ў папраўчую ўстанову адкрытага тыпу («[[Хатняя хімія|хатняй хіміі]]»). Апроч таго, суддзя прызначыла штраф у памеры 40 базавых велічынь (1480 рублёў), спагнала матэрыяльную кампенсацыю маральнай шкоды ў памеры 600 рублёў на карысць міліцыянера і дзяржпошліну на 111 рублёў<ref name="viasna">{{cite web|url=https://spring96.org/ru/news/114669|title=Шматдзетная ўдава павінна выплаціць амаль 2 200 рублёў за сторыз, якую "магло праглядзець" 60 чалавек|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясна]]|date=6 сакавіка 2024|lang=ru|accessdate=6 чэрвеня 2026}}</ref>. Акрамя таго, у перыяд старшынства Вольгі Галаўнёвай (паводле даследавання тэлеканала «[[Белсат]]» станам на чэрвень 2026 года), суд Глускага раёна стаў статыстычным лідарам у Беларусі па колькасці прызнаных «[[экстрэмісцкія матэрыялы|экстрэмісцкімі]]» інфармацыйных матэрыялаў у пераліку на душу насельніцтва (з пачатку 2025 года суд прыняў 57 адпаведных рашэнняў)<ref name="belsat">{{cite web|url=https://ru.belsat.eu/93656256/samyj-ekstremistskij-rajon-belarusi|title=Мы знайшлі самы «экстрэмісцкі» раён Беларусі. Вы маглі нават не чуць пра такі|publisher=[[Белсат]]|date=6 чэрвеня 2026|lang=ru|accessdate=6 чэрвеня 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Галаўнёва Вольга Аляксандраўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 20 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1982 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глуску]] [[Катэгорыя:Выпускнікі юрыдычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Суддзі Беларусі]] diefszat1kjie9zn8qw0g7wcxck2v08 0 809267 5176331 5153305 2026-08-06T09:48:59Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Sp5der-Beluga-Tracksuit-Gold-1.webp|Sp5der-Beluga-Tracksuit-Gold-1.webp]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by KnowRight|]]. 5176331 wikitext text/x-wiki '''Sp5der''' — амерыканскі стрытвэр- і модны брэнд, заснаваны ў 2019 годзе амерыканскім рэперам Джэфры Ламарам Уільямсам. Штаб-кватэра брэнда знаходзіцца ў [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлесе, штат Каліфорнія]], а карані — у [[Атланта|Атланце, штат Джорджыя]]. Да 2023 года Sp5der выйшаў на сусветны рынак, пашырыўшы яго за межы Злучаных Штатаў на Азію і Еўропу. У 2024 годзе Sp5der прадставіў калекцыю падчас Тыдня моды ў Нью-Ёрку. Брэнд паказаў больш за 35 дызайнаў для мужчын і жанчын. <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thecoolhour.com/sp5der-fw24-nocturnal-highway-makes-nyfw-runway-debut/?|title=SP5DER FW24 "Nocturnal Highway" Makes NYFW Runway Debut|website=www.thecoolhour.com|author=Yuna Seong|date=2024-09-10|access-date=2025-02-24}}</ref> З 5 па 10 мая 2026 года SP5DER распачаў шасцідзённае разгортванне, якое ўключала штодзённыя анлайн-рэлізы і фізічнае мерапрыемства ў [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрку]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://hypebeast.com/2026/5/sp5der-worldwide-five-day-nyc-popup|title=How To Secure the SP5DER "Worldwide Five Day" Drops and NYC Pop-Up Exclusives|website=Hypebeast |access-date=2026-05-04}}</ref> == Як адрозніць падробку == * Аўтэнтычныя худзі Sp5der важыць 23 унцыі (каля 780 г/м²), і выраблены з цяжкага амерыканскага флісу. * Вага [[Фліс|флісу]] — 780 г/м². Падробленая флісавая куртка важыць менш за 600 г (розмер M). * Сапраўдныя цэны пачынаюцца ад 200 долараў на афіцыйным сайце kingspider.co. Прадукцыю таксама можна набыць па больш высокай цане на [[eBay]], StockX і Grail. * Знешні бок сапраўднага Sp5der — плоскі [[трыкатаж]] з французскага трыліну або флісу — ніколі не з [[плюш|плюшу]], ніколі не пухнаты. Унутраны бок шліфаваны: кароткі ворс, мяккі навобмацак, з вышыняй ворсу 1–2 мм.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://dripheat.com/blog/should-a-real-sp5der-hoodie-feel-soft-or-rough-texture-guide/|title=Should a Real Sp5der Hoodie Feel Soft or Rough?|website=dripheat.com|date=2026-06-08|access-date=2026-06-10}}</ref> == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://spiderhoodieshop.org Афіцыйны дыстрыб'ютар Sp5der] {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-10}} [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі ЗША]] fsyk18gn7rrf176ak7j0sixn0x1fdyk 0 809842 5176350 5157197 2026-08-06T10:21:09Z Pabojnia 135280 арфаграфія 5176350 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бацюшкаў}} {{Асоба}} '''Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў''' ({{Lang-ru|Помпей Николаевич Батюшков}}; {{ВДП}}) — расійскі [[гісторык]], дзяржаўны і грамадскі дзеяч, выдавец. Малодшы брат паэта [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў|Канстанціна Бацюшкава]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/133681|title=Бацюшкаў Пампей Мікалаевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-22}}</ref><ref>[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. — Мінск, 1996. — Т.2. — С. 363.</ref><ref name=":0">[[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. — Мінск, 2010. — Т. 3. — С. 59-60.</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 1993. — Т.1. — С. 336.</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў маёнтку Данілаўскае Валагодскай губерні ў дваранскай сям’і, болей вядомай праз яго брата [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў|Канстанціна Бацюшкава]]. Атрымаў адукацыю спачатку ў прыватным пансіянаце для сталічнай арыстакратыі, пазней у Вышэйшай артылерыйскай школе (скончыў у 1831). Да 1840 служыў у арміі. У 1850 годзе быў прызначаны віцэ-губернатарам [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]. У 1856-67 — віцэ-дырэктар дэпартамента духоўных спраў іншаземных вераванняў. Вынікам яго дзейнасці была пабудова ў Беларусі і [[Украіна|Украіне]] больш 2 тысячаў праваслаўных цэркваў па тыпавых праектах. Прымаў захады перавесці багаслужэнне ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] з польскай мовы на рускую (праз ксяндза Сенчыкоўскага). У 1868-69 — папячыцель [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]]. На гэтых пасадах Бацюшкаў аддана служыў [[Самадзяржаўе|самадзяржаўю]], быў інструментам яго [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыйнай палітыкі]]. Па палітычных поглядах [[Славянафільства|славянафіл]].<ref name=":0" /> У 1870—1882 гадах Пампей Бацюшкаў працаваў у [[Масква|Маскве]]. Тут ён вызначыўся як віцэ-прэзідэнт Славянскага камітэта, які арганізоўваў грамадскую салідарнасць з барацьбой [[Балканы|балканскіх народаў]] супраць [[Асманская імперыя|асманскага ярма]] і збіраў сродкі на патрэбы [[Расійска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў.]] З 1882 года Бацюшкаў пастаянна пражываў у [[Санкт-Пецярбург]]у і цалкам прысвяціў сябе навуковай, літаратурнай і выдавецкай дзейнасці. Пасля цяжкай хваробы памёр 20 сакавіка 1892 года. Пахаваны ў [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочым манастыры]] ў Маскве. Асабісты архіў Пампея Бацюшкава зберагаецца ў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Расійскай нацыянальнай бібліятэцы]] (аддзел рукапісаў, ф. 52). == Працы == З 1860-х гадоў Пампей Бацюшкоў стаў вядомым у расійскіх акадэмічных колах дзякуючы шэрагу прац. Напрыклад, у 1863 годзе ў Санкт-Пецярбургу быў апублікаваны яго «''Атлас народонаселения Западно-Русского края по исповеданиям''». У 1868—1885 гадах у Санкт-Пецярбургу выйшлі восем выпускаў серыйнага выдання «''Памятники русской древности в западных губерниях''», у якім упершыню былі сабраны ілюстрацыі, малюнкі і гравюры ўнікальных помнікаў старажытнасці [[Краіны Балтыі|краін Балтыі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Валынь|Валыні]] і [[Падолле|Падолля]]. Аднак, як адзначаюць сучасныя даследчыкі, у гэтых выданнях аўтар аддаваў перавагу помнікам рускай культуры і ігнараваў мясцовую гістарычную традыцыю. . Па ўласнай ініцыятыве, падтрыманай царскім урадам і [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміяй навук]], з сярэдзіны 1880-х гадоў Пампей Бацюшкаў пачаў ствараць абагульненую гісторыю заходніх губерняў. Для гэтай мэты ён падабраў калектыў аўтараў, у склад якога ўвайшлі таленавітыя навукоўцы: прафесар Кіеўскай духоўнай акадэміі [[Мікалай Іванавіч Пятроў|Мікалай Пятроў]] — аўтар асноўнага тэксту кніг, пецярбургскі гісторык Мітрафан Гарадзецкі — рэдактар тэкстаў, а таксама мясцовыя даследчыкі і краязнаўцы. Сам Бацюшкаў ажыццяўляў арганізацыйнае і навукова-метадычнае кіраўніцтва, распрацоўваў асобныя раздзелы, браў на сябе выдавецкія клопаты. Дзякуючы намаганням гэтага творчага калектыву ў Санкт-Пецярбургу былі выдадзены ілюстраваныя кнігі, якія заклалі трывалую аснову для развіцця гістарычнага [[краязнаўства]]: * «''Холмская Русь. Историческое описание''» (1887), * «''Волынь. Исторические судьбы Юго-Западного края''» (1888), * «''Белоруссия и Литва. Историческое описание''» (1890), [https://prussia.online/books/belorussiya-i-litva] * «''Подолия. Историческое описание''» (1891), * «''Бессарабия. Историческое описание''» (1892). [[Расійская акадэмія навук]] завяла навуковую прэмію і медаль імя Бацюшкава, якія да 1917 года ўручаліся навукоўцам, якія дасягнулі найбольшых поспехаў у вывучэнні рэгіёнаў імперыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бацюшкаў Пампей Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы]] ry2vhhy9m779k46sixok380a1t0gnpn 0 810786 5175928 5165099 2026-08-05T13:00:11Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5175928 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне}} '''12-ы літоўскі батальён шуцманшафта''' ({{lang-de|12 Lithuanische Schutzmannschaftsbataillon}}) — літоўскае калабарацыянісцкае ваенізаванае фарміраванне часоў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], якое супрацоўнічала з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі. == Гісторыя == Батальён дапаможнай паліцыі ([[шуцманшафт]]а) быў сфарміраваны 9 жніўня 1941 года ў [[Каўнас]]е<ref>Stoliarovas (2008a), p. 21</ref>. 12-ы батальён дапаможнай паліцыі выконваў указанні нямецкага камандавання: ахоўваў ваенныя аб’екты, лагеры савецкіх ваеннапалонных, патруляваў, удзельнічаў у [[Халакост|Халакосце]]<ref>{{Cite web |url=https://www.bernardinai.lt/2010-04-12-laisves-kyzkeles-lietuviu-policijos-batalionai-antrojo-pasaulinio-karo-metais/ |title=Laisvės kyžkelės. Lietuvių policijos batalionai Antrojo pasaulinio karo metais |publisher=Bernardinai.lt|access-date=2022-07-27 |archive-date=2021-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812100311/https://www.bernardinai.lt/2010-04-12-laisves-kyzkeles-lietuviu-policijos-batalionai-antrojo-pasaulinio-karo-metais/ |url-status=live }}</ref> і карных аперацыях супраць партызан і мірных жыхароў<ref>LIETUVIŲ PAGALBINĖS POLICIJOS (APSAUGOS) 12-ASIS BATALIONAS</ref>. У верасні—кастрычніку 1941 года калабарацыяністы з 12-га батальёна ахоўвалі лагер савецкіх ваеннапалонных у Каўнаскім і Іанаўскім раёнах, суправаджалі перавозку палонных у [[Вілкавішкіс]]. За спробу ўцёкаў байцы стралялі ў палонных без папярэджання. Кантакты з грамадзянскім насельніцтвам былі строга забароненыя. Пад Мінскам разам з немцамі члены батальёна вартавалі лагер [[Шталаг 352]], у якім утрымлівалася каля 100 000 палонных чырвонаармейцаў. 11—12 верасня 1941 года літоўскія калабарацыяністы і немцы прыбылі ў вёску [[Ужусаляй]] (Ёнаўскі раён) для помсты за напад на нямецкіх салдат. Былі схопленыя 200 чалавек, западозраных у антынацысцкім руху. Пасля адбору немцы і літоўскія паліцэйскія з 12-га батальёна расстралялі 48 рускіх [[стараверства ў Літве|старавераў]] (47 мужчын і 1 жанчыну). У кастрычніку—лістападзе 1941 года батальён прымаў удзел у забойствах яўрэяў у ваколіцах [[Мінск]]а, [[Барысаў (горад)|Барысава]] і [[Слуцк]]а ў [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]. Пад камандаваннем Антанаса Імпулявічуса батальён разам з латышскімі, беларускімі калабарацыяністамі і нямецкай арміяй забілі каля 55 000 чалавек, у асноўным яўрэяў і палонных чырвонаармейцаў. Батальён прымаў удзел у карных аперацыях супраць партызан і мірных жыхароў на тэрыторыі Літвы і Беларусі. У [[Лагойск]]у ахвярамі калабарацыяністаў сталі 6 партызан і 1 камуніст, у [[Плешчаніцы|Плешчаніцах]] — 52 яўрэі і 2 партызаны. У верасні 1942 года разам з [[латышскія паліцэйскія батальёны|латышскімі паліцэйскімі]] і немцамі батальён, страціўшы ў баях 4 карнікаў, прымаў удзел у аперацыі супраць партызан брыгады «Дзядзькі Колі» ([[Пётр Рыгоравіч Лапацін|Пятра Лапаціна]]). Перад пачаткам аперацыі літоўскія калабарацыяністы сагналі жыхароў вёскі ў падвал будынка, які потым спалілі разам з жыхарамі. У лютым 1944 года 12-ы батальён шуцманшафта быў злучаны з 15-м батальёнам. За ўвесь час існавання батальён страціў загінулымі 34 калабарацыяніста. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Шуцманшафт]][[Катэгорыя:Калабарацыянізм у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Літва ў Другой сусветнай вайне]] 93hcgonoz2w1augi2c5pbo9zr3u6ugd 0 810908 5176309 5166353 2026-08-06T09:00:28Z M.L.Bot 261 стыль, афармленне, стварэнне элемента Вікіданых, далучэнне да VIAF, ачыстка карткі 5176309 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Вольга Станіславаўна Рацэвіч''' ({{ВДП}}) — беларуская публіцыстка, перакладчыца, галоўная рэдактарка часопіса «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]». == Біяграфія == Нарадзілася 7 лістапада 1985 года ў [[Альхоўка (Бярэзінскі раён)|Альхоўцы]] [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Скончыла сярэднюю школу № 2 у [[Беразіно|Беразіне]], [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Беларуская мова і літаратура». У 2008—2019 гадах працавала ў [[Звязда (выдавецкі дом)|Выдавецкім доме «Звязда»]] карэктарам, рэдактарам, загадчыкам аддзела кнігавыдання; у 2019—2021 — загадчыкам рэдакцыі мастацкай і навукова-папулярнай літаратуры выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]». З ліпеня 2021 — галоўная рэдактарка часопіса «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]». == Дзейнасць == Дэбютавада публікацыяй водгуку на апавяданнні [[Міхась Скрыпка|Міхася Скрыпкі]] — артыкулам «Калі зацвіталі верасы» у раённай газеце «Бярэзінская панарама» ў 2002 годзе<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br204691?sid=132281602|загаловак=Шануючы вас...: аповесці, апавяданні / Міхась Скрыпка}}</ref>. Уклала фотаальбом «Молодежь Беларуси: традиции и будущее» (2008)<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br0000244189?sid=132279044|загаловак=Молодежь Беларуси: традиции и будущее}}</ref>, «Сборник произведений для чтения в 11 классе» серыі «Школьная бібліятэка» (2017), навукова-папулярнае выданне «Далёкае — блізкае: знаёмствы, адкрыцці, дыялогі»<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.nlb.by/catalog/Collection/BY-NLB-br0001610368?sid=132281949|загаловак=Далёкае — блізкае: знаёмствы, адкрыцці, дыялогі}}</ref> серыі «Адрасы Беларусі ў свеце» (2019). Аўтарка кніг для дзяцей «10 пытанняў пра звяроў»<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br0001584183?sid=132277954|загаловак=10 пытанняў пра звяроў}}</ref> і «10 пытанняў пра расліны»<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br0001800774?sid=132278573|загаловак=10 пытанняў пра расліны}}</ref> серыі «100 пытанняў пра Беларусь» (2021, 2024, «Мастацкая літаратура»). Пераклала з рускай на беларускую дзве кнігі для дзяцей: [[Юлія Кузняцова]] «Першая вандроўка Мышкі»<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br0001572509?sid=132279852|загаловак=Першая вандроўка Мышкі}}</ref> і [[Анастасія Валхоўская]] «Чарнічны Мішка. Каляндар летуценнікаў»<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br0001653634?sid=132279994|загаловак=Чарнічны Мішка. Каляндар летуценнікаў}}</ref> (2020, «Мастацкая літаратура»). Пераклады Вольгі Рацэвіч на беларускую твораў мастацкай літаратуры публікуюцца ў часопісе «Маладосць». Некалькі публіцыстычных эсэ апублікавана ў «[[Літаратура і мастацтва (газета)|ЛіМе]]». У 2019—2024 — старшыня пярвічнай прафсаюзнай арганізацыі УП «Мастацкая літаратура», член прафсаюзаў з 2003 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рацэвіч Вольга Станіславаўна}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] kiggpb67trwveimumpf83tmhfyr33cu 10 810989 5176259 5166915 2026-08-06T07:55:03Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Шаблон:Картка канцлагера/Дакументацыя]] у [[Шаблон:Канцлагер/Дакументацыя]]: Уніфікацыя назваў 5166915 wikitext text/x-wiki Шаблон прызначаны для афармлення картак у артыкулах пра [[канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйныя лагеры]], лагеры смерці, падлагеры і іншыя месцы масавага зняволення. == Выкарыстанне == <pre> {{Картка канцлагера |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Шырыня = |Подпіс выявы = |Тып = |Месцазнаходжанне = |Каардынаты = |Іншыя назвы = |Перыяд эксплуатацыі = |Колькасць зняволеных = |Колькасць загінулых = |Кіруючая арганізацыя = |Камендант лагера = |Каменданты лагера = |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = }} </pre> == Параметры == ; Беларуская назва : Назва лагера па-беларуску. Абавязковы параметр. ; Арыгінальная назва : Назва лагера на мове арыгінала. Рэкамендуецца выкарыстоўваць моўны шаблон, напрыклад <code><nowiki>{{lang-de|Konzentrationslager Dachau}}</nowiki></code>. ; Выява : Назва файла без прэфікса <code>Файл:</code> або <code>Выява:</code>. ; Шырыня : Шырыня выявы. Прадвызначанае значэнне — <code>275px</code>. ; Подпіс выявы : Кароткае апісанне выявы. ; Тып : Тып лагера, напрыклад канцэнтрацыйны лагер, лагер смерці, транзітны лагер або падлагер. ; Месцазнаходжанне : Дзяржава, рэгіён, населены пункт або іншае апісанне месца размяшчэння лагера. ; Каардынаты : Геаграфічныя каардынаты. Рэкамендаваны фармат: <code><nowiki>{{Coord|...|display=inline}}</nowiki></code>. ; Іншыя назвы : Скарочаныя, гістарычныя або альтэрнатыўныя назвы лагера. ; Перыяд эксплуатацыі : Перыяд дзейнасці лагера або даты яго адкрыцця і закрыцця. ; Колькасць зняволеных : Агульная або прыблізная колькасць людзей, якія прайшлі праз лагер. ; Колькасць загінулых : Агульная або прыблізная колькасць загінулых і памерлых вязняў. ; Кіруючая арганізацыя : Арганізацыя або дзяржаўны орган, які кіраваў лагерам. ; Камендант лагера : Камендант лагера, калі вядома толькі адна асоба. ; Каменданты лагера : Пералік камендантаў, калі іх было некалькі. Не варта адначасова запаўняць параметры <code>Камендант лагера</code> і <code>Каменданты лагера</code>. ; Сайт : Спасылка на афіцыйны сайт мемарыяла, музея або архіва. ; Катэгорыя ў Commons : Назва катэгорыі на Вікісховішчы без прэфікса <code>Category:</code>. == Прыклад == <pre> {{Картка канцлагера |Беларуская назва = Дахау |Арыгінальная назва = {{lang-de|Konzentrationslager Dachau}} |Выява = Dachau-003.JPG |Подпіс выявы = Брама былога канцэнтрацыйнага лагера |Тып = [[Нацысцкія канцэнтрацыйныя лагеры|канцэнтрацыйны лагер]] |Месцазнаходжанне = каля горада [[Дахау (горад)|Дахау]], [[Баварыя]], [[Германія]] |Каардынаты = {{Coord|48|16|10|N|11|28|5|E|display=inline}} |Іншыя назвы = KZ Dachau |Перыяд эксплуатацыі = [[22 сакавіка]] [[1933]] — [[29 красавіка]] [[1945]] |Колькасць зняволеных = больш за 200 000 |Колькасць загінулых = не менш за 41 500 |Кіруючая арганізацыя = [[СС]] |Каменданты лагера = [[Тэадор Эйке]], [[Марцін Готфрыд Вайс]] і іншыя |Сайт = [https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/ kz-gedenkstaette-dachau.de] |Катэгорыя ў Commons = Dachau concentration camp }} </pre> == Заўвагі == Колькасць зняволеных і загінулых варта падаваць паводле сучасных навуковых або афіцыйных крыніц. Калі ў даследаваннях сустракаюцца розныя ацэнкі, у картцы пажадана выкарыстоўваць найбольш надзейную сучасную ацэнку, а рознагалоссі раскрываць у асноўным тэксце артыкула. <includeonly> [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Гісторыя]] </includeonly> 434u03r0ch0usyc5eggqr5fajgd45or 0 811124 5176192 5167691 2026-08-06T06:11:26Z DBatura 73587 /* */ 5176192 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao''' (працаваў з 2023 года<ref name="Guardian">{{cite news |date=2026-07-13 |title=At least 27 killed in fire at Bangkok pub with another 22 critically injured |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/12/at-least-27-killed-in-blaze-at-bangkok-pub-thai-officials-say |work=The Guardian |access-date=2026-07-13}}</ref>), размешчаным у [[Бангкок]]у (раёне Чатучак), пачаўся [[12 ліпеня]] [[2026]] года незадоўга да паўночы. У выніку пажару загінулі 33 чалавекі, больш за 70 атрымалі траўмы. Прычыны пажару расследуюцца, у якасці папярэдняй версіі называецца [[кароткае замыканне]] ў размешчаным на столі [[кандыцыянер]]ы<ref name="Thairath1">{{cite news |date=2026-07-13 |script-title=th:ย้อนรอย "ไฟไหม้สถานบันเทิง" ครั้งใหญ่ ไทยต้องถอดบทเรียนอีกกี่รอบ? |trans-title=Recap of the previous major "pub fires": How many times Thailand has to learnt its lesson?|url=https://www.thairath.co.th/scoop/infographic/2945903 |work=Thairath |lang=th |access-date=2026-07-13}}</ref>. Экстранныя службы атрымалі апавяшчэнне аб пажары ў 23:57, і прыкладна праз паўгадзіны распаўсюджванне агню было ўзята пад кантроль. Пасля пачатку пажару дым хутка запоўніў будынак, пры гэтым адключылася асвятленне. Непасрэдна пасля пажару былі выяўленыя 28 загінулых і больш за 70 пацярпелых, з іх 24 чалавекі знаходзіліся ў крытычным стане. Да 15 ліпеня колькасць ахвяр дасягнула 33 чалавек<ref name="CNA">{{cite news |date=2026-07-13 |title=Bangkok bar fire kills 27, officials say emergency exits were obstructed |url=https://www.channelnewsasia.com/asia/bangkok-bar-fire-27-killed-rong-beer-na-lat-phrao-6249566 |work=CNA |access-date=2026-07-13}}</ref><ref name="AP">{{cite news |date=2026-07-12 |title=Fire at a pub in Bangkok kills at least 27 people |url=https://apnews.com/article/thailand-bangkok-fire-pub-0869e3d356d4be11c5633f9ceb3dc329 |work=AP News |agency=Associated Press |access-date=2026-07-13}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/3286820/singers-death-brings-bangkok-pub-fire-toll-to-33|title=Singer’s death brings Bangkok pub fire toll to 33|work=Bangkok Post|date=2026-07-16|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Падзеі 12 ліпеня]][[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]][[Катэгорыя:Ліпень 2026 года]][[Катэгорыя:Пажары]] k0ehgyzbg0aex8fnutj38cfle9um3gk 0 811130 5176194 5170523 2026-08-06T06:13:48Z DBatura 73587 /* */ 5176194 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Жывёлы |parent = Colobus |rang = Від |latin = Colobus congoensis |author = Hart et al., 2026 |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Colobus congoensis }} '''''Colobus congoensis'''''{{ref-la}} — від малпаў роду [[калабусы]] з сямейства [[Мартышкавыя|мартышкавых]] атрада [[прыматы|прыматаў]]<ref name="Lhee-2026">{{Cite web |last=Lhee |first=Yejin |date=July 15, 2026 |title=Mysterious orange-lipped monkey discovered deep in the Congo rainforest is a new species |url=https://www.science.org/content/article/mysterious-orange-lipped-monkey-discovered-deep-congo-rainforest-new-species |website=Science}}</ref>. Эндэмічны для невялікай тэрыторыі нізіннага трапічнага лесу паміж рэкамі [[Ламамі (рака)|Ламамі]] і Ліло ва Усходне-цэнтральнай частцы [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] ([[Экватарыяльная Афрыка]]), большая частка якой знаходзіцца ў межах нацыянальнага парку Ламамі<ref name="Hart-2026"/>. Афіцыйна апісаны ў [[2026]] годзе, гэта сёмы прызнаны від калабусаў і пяты новы від афрыканскіх малпаў, апісаны за папярэднія 75 гадоў<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale" />. Малпа невялікая (для калабуса) і пераважна чорная. Яна адрозніваецца ружаватай або памяранцава-крэмавай плямай голай скуры вакол рота і ноздраў, размешчаным на цёмным твары, які ўключае шараватую маску вакол вачэй, і прыкметнай белай плямай вакол анусу<ref name="Hart-2026"/>. Генетычныя, анатамічныя і акустычныя даныя паказваюць на тое, што бліжэйшым сваяком жывёлы з’яўляецца [[чорны калабус]] (''Colobus satanas'') з Заходне-цэнтральнай Афрыкі, размешчаны больш чым за 1200 кіламетрах ад яго. Шляхі відаў, паводле ацэнак, аддзяліўся прыкладна 5 мільёнаў гадоў таму, што з’яўляецца самым глыбокім вядомым падзелам у межах роду<ref name="Hart-2026"/><ref name="ScienceAlert" />. Яго першаадкрывальнікі рэкамендавалі класіфікаваць яго як [[выміраючыя віды|выміраючы від]] у [[Чырвоная кніга|Чырвонай кнізе]] [[Міжнародны саюз аховы прыроды|Міжнароднага саюза аховы прыроды]]<ref name="Hart-2026"/>. == Таксанамія == ''Colobus congoensis'' быў апісаны 15 ліпеня 2026 года ў часопісе [[PLOS One]] групай даследчыкаў пад кіраўніцтвам Джона А. Харта, Джуніёра Д. Амбока і Кейт М. Дэтвайлер, якая працавала з даследчыкамі з такіх устаноў, як Фонд даследаванняў дзікай прыроды Лукуру, Франкфурцкае заалагічнае таварыства, [[Фларыдскі атлантычны ўніверсітэт]] і [[Ельскі ўніверсітэт]]<ref name="Hart-2026" /><ref name="FAU"/>. Ён аднесены да сямейства [[Мартышкавыя]] (Cercopithecidae), роду [[Калабусы]] (Colobus)<ref name="Hart-2026" />. [[Тыпавыя экзэмпляры|Галатып]] уяўляе сабой шкуру і шкілет дарослага самца (экзэмпляр YPM MAM 17307 захоўваецца ў Ельскім музеі натуральнай гісторыі Пібодзі, [[Нью-Хейвен (Канэктыкут)|Нью-Хейвен]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]), з двума дарослымі самкамі, пазначанымі як паратыпы; асобнікі атрыманы ад мёртвых асобін, канфіскаваных у паляўнічых падчас патрулявання парку. [[Тыпавое месцазнаходжанне]] знаходзіцца на ўсходнім беразе ракі Ламамі ў сектары Біёнда нацыянальнага парку Ламамі, правінцыя [[Чапо (правінцыя)|Чапо]]<ref name="Hart-2026" />. === Этымалогія === [[Відавы эпітэт]] «congoensis» паказвае на тое, што арэал віду абмежаваны [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]]; аўтары апісалі яго як першага прымата, названага ў гонар гэтай краіны<ref name="Hart-2026" /><ref name="ScienceAlert" />. Рэкамендуемая агульнапрынятая назва, Ліквелі (Likweli), — гэта мясцовая народная назва, якая выкарыстоўваецца народам баланга, які жыве на захад ад ракі Ламамі. Прадстаўнікі народа мітуку на ўсходняй мяжы яго арэала называюць малпу kasaba nkoni, што азначае «дрыжачая галіна»<ref name="Hart-2026" /><ref name="ScienceAlert" />. === Філагенія === Аналіз [[мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] паказаў, што C. congoensis з’яўляецца сястрынскім відам у адносінах да [[Чорны калабус|чорнага калабуса]] (C. satanas), прычым абодва віды разам утвараюць сястрынскую лінію ў адносінах да ўсіх іншых відаў калабусаў. Параўнанне анатоміі чэрапа і зубоў, а таксама рыкаючай вакалізацый таксама паказвае на цесную сувязь<ref name="Hart-2026" />. Выкарыстоўваючы ацэнкі, адкалібраваныя па выкапням даных, дывергенцыя паміж двума відамі была датавана прыблізна 5,0 мільёнамі гадоў таму, што ўяўляе сабой самую глыбокую дывергенцыі, калі-небудзь выяўленую сярод малпаў-калабусаў<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale" />. <gallery mode="packed" heights="200" caption="Блізкія віды"> Colobus angolensis.jpg|[[Ангольскі калабус]] Colobus satanas I.jpg|[[Чорны калабус]] </gallery> == Апісанне == Colobus congoensis — гэта невялікі даўгахвосты калабус (вага каля 7 кг), у якога афарбоўка воўны ў самцоў і самак практычна не адрозніваецца. Шэрсць на целе, канечнасцях і хвасце чорная, самыя доўгія валасінкі размешчаны на верхняй частцы плячэй і спіне, што ў некаторых асобін можа надаваць воўны бляск і ствараць эфект накідкі<ref name="Hart-2026" /><ref>{{Cite news |last=Woodford |first=James |date=2026-07-15 |title=Congolese monkey with mask-like face and strong BO is new to science {{!}} New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/2579257-congolian-monkey-with-mask-like-face-and-strong-bo-is-new-to-science/ |access-date=2026-07-16 |work=New Scientist |language=en-GB}}</ref>. Найбольш характэрнай рысай з’яўляецца прыкметная пляма голай, ружавата-аранжавай-крэмавай скуры, вакол рота і [[губны жалабок]] і распасціраецца да ніжняй часткі ноздраў, рэзка кантрастуе з астатняй чорнай пысай; цёмна-шэрая скура на выліцах і скронях надае мордзе маскавобразны выгляд<ref name="Hart-2026" />. Вушы вялікія, чорныя і складзеныя па краях. У абодвух падлог вакол анальнай адтуліны маецца добра выяўленае белая пляма скуры. У самак гэта пляма больш і безвалосая, а ў самцоў яно рэдка пакрыта тонкімі белымі валасінкамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="DiscoverWildlife" />. Гэты від меншы па масе цела і памеры чэрапа, чым усе астатнія прадстаўнікі роду<ref name=" Hart-2026"/><ref name=" Yahoo"/>. Ён адрозніваецца ад блізкароднаснага чорнага калабуса, твар якога цалкам чорны, светлым плямай на твары, шырокім белай перыанальнай плямай, меншымі памерамі, больш кароткай поўсцю на спіне і адсутнасцю пучка доўгай воўны ў падставе хваста<ref name="Hart-2026" /><ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Stephanie |date=July 16, 2026 |title=A New Orange-Faced Monkey Was Discovered Deep in the Congo — and It May Already Be Endangered |url=https://www.discovermagazine.com/a-new-orange-faced-monkey-was-discovered-deep-in-the-congo-and-it-may-already-be-endangered-49390 |website=Discover Magazine}}</ref>. Валасы на целе адносна кароткія (~9—12,5 см у даўжыню ў самцоў; ~6-8 см у самак у сярэдзіне спіны). Хвост у асноўным чорны. У больш старых асобін могуць назірацца сівыя валасінкі ўздоўж канца спіны і самога хваста, як гэта відаць на экзэмпляры YPM MAM 17308, у якога таксама моцна сцёртыя зубы ў адпаведным чэрапе, што паказвае на сталы ўзрост гэтай асобіны. Галава ў абодвух палоў апраўленая доўгімі чорнымі валасінкамі (~4-6 см) на лбе і баках твару. Цёмны гладкі твар у абодвух самцоў і самак адзначаны прыкметным участкам голай скуры ружаватага або памяранцава-крэмавага колеру, вакол рота і распасціраецца ад верхняй губы і [[губны жалабок|фільтрума]] да ніжніх частак крылаў носа. Памеры гэтай светлай плямы зменлівыя: у некаторых асобін яна пакрывае большую частку ніжняй частцы асобы ніжэй ноздраў, а ў іншых абмяжоўваецца каляротавай вобласцю і фільтрумам. Голая скура над выяўленымі скулавымі дугамі і скроневай вобласцю цёмна-шэрая, кантрастуе з чорнай скурай на стагоддзях і вакол вачэй, надаючы асобе маскообразный выгляд<ref name="Hart-2026" />. ==Распаўсюджванне і асяроддзе пражывання == Вядомы арэал ахоплівае прыблізна 1700 км² у правінцыях Чопа і [[Маніема (правінцыя)|Маніема]] ва Усходне-цэнтральнай частцы [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|ДРК]], у межах Міжрэчча Чуапа-Ламамі-[[Конга (рака)|Луалаба]] (TL2)<ref name="Hart-2026" />. Малпа сустракаецца ад усходняга берага ракі Ламамі на ўсход да ракі Ліло, прытоку ракі Конга. Нягледзячы на наяўнасць, па-відаць, падыходных лясных масіваў, калабус не быў знойдзены на захад ад Ламамі. Зарэгістраваныя вышыні вар’іруюцца ад прыблізна 390 да 500 м над узроўнем мора<ref name="Hart-2026" />. Малпа жыве пераважна ў высокіх густы' лясах, якія растуць на глыбокіх гліністых глебах, і на астраўках лясоў на цвёрдай глебе, дзе яна жыве разам з двума іншымі відамі калабусаў: чырвоным калабусам Парменцье ([[Piliocolobus parmentieri]]) і [[Ангольскі калабус|ангольскім калабусам]] (Colobus angolensis)<ref name="Hart-2026"/>. Большая частка яе арэала знаходзіцца ў межах нацыянальнага парку Ламамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="WaPo"/>. ==Паводзіны і экалогія == Colobus congoensis — драўняны від, які жыве ў кронах дрэў. Часцей за ўсё яго можна было ўбачыць у невялікіх групах, у сярэднім каля шасці асобін, часта ў змешаных групах з іншымі малпамі<ref name="Hart-2026"/>. Даследчыкі апісвалі яго як ціхага і цяжканазіраемага, паколькі замест таго, каб уцякаць пры сустрэчы, групы, як правіла, залазяць вышэй у кроны дрэў і назіраюць за даследчыкамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="DiscoverWildlife" />. Восем іншых відаў прыматаў дзеляць з ім арэал, сярод іх [[Баноба]] («Pan paniscus»)<ref name="Hart-2026" />. Як і іншыя калабусы, гэты від выдае гучныя, глыбокія рыкаючыя крыкі, якія часцей за ўсё чутныя на досвітку. Яго рык структурна найбольш падобны на рык чорнага калабуса, маючы хуткую частату пульсацыі, высокую частату і частотную мадуляцыю, і можа адрознівацца ад рыка [[Сімпатрычнае відаўтварэнне|сімпатрычнага]] ангольскага калабуса частатой пульсацыі і характэрным пырханнем паміж паслядоўнасцямі<ref name="Hart-2026" />. Рык быў зафіксаваны ў розных кантэкстах, уключаючы жорсткую сутычку падчас нападу [[венцэносны арол|венцэноснага арла]] (Stephanoaetus coronatus)<ref name="Hart-2026"/>. <gallery mode="packed" heights="200" caption="Суседзі і ворагі"> Lightmatter chimpanzee2.jpg|[[Баноба]] Crowned Eagle (Stephanoaetus coronatus), at Ndumo Nature Reserve, KwaZulu-Natal, South Africa (28328514704).jpg|[[Венцэносны арол]] </gallery> == Ахоўны статус == Аўтары апісання прапанавалі для малпы папярэдні статус [[выміраючыя віды|выміраючага віду]] (Endangered species) па шкале [[Чырвоная кніга|Чырвонага спісу]] [[Міжнародны саюз аховы прыроды|МСАП]], спасылаючыся на вельмі невялікі арэал і колькасць папуляцыі, а таксама на чаканыя наступствы ўзмацнення палявання і страты асяроддзя пражывання<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale"/>. Яны вызначылі, што працяг абароны нацыянальнага парку Ламамі і супрацоўніцтва з мясцовым насельніцтвам для прадухілення палявання на малпаў з’яўляюцца найбольш важнымі мерамі для выжывання жывёлы<ref name="Hart-2026" />. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="Hart-2026">{{cite journal |last1=Hart |first1=John A. |last2=Amboko |first2=Junior D. |last3=Arenson |first3=Julia L. |last4=Horton |first4=Emma R. |last5=Coates |first5=Kathryn F. |last6=Kapale |first6=Jean-Pierre I. |last7=Koko |first7=Mardoché B. |last8=Hart |first8=Terese B. |last9=Gilbert |first9=Christopher C. |last10=Sargis |first10=Eric J. |last11=Detwiler |first11=Kate M. |title=Likweli: A remarkable new species of ''Colobus'' monkey from the Lomami National Park, Democratic Republic of Congo |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=7 |article-number=e0349857 |year=2026 |doi=10.1371/journal.pone.0349857 |doi-access=free |pmid=42455812 |pmc=13372154 |issn=1932-6203 }}</ref> <ref name="Yale">{{cite web |title=Meet 'Likweli': A new monkey species discovered in the Congo Basin |website=Yale News |date=15 July 2026 |url=https://news.yale.edu/2026/07/15/meet-likweli-new-monkey-species-discovered-congo-basin |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="ScienceAlert">{{cite web |title=An Entirely New Monkey Species Has Been Hiding in The Congo Rainforest |website=ScienceAlert |date=July 2026 |url=https://www.sciencealert.com/an-entirely-new-species-of-monkey-has-been-living-in-the-congo-rainforest-this-whole-time |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="DiscoverWildlife">{{cite web |title=Mysterious new monkey species with orange lips discovered in the Congo rainforest |website=Discover Wildlife |date=15 July 2026 |url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/colobus-congoensis-congo |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="Yahoo">{{cite web |title=New Species of Monkey Discovered in the Congo |website=Yahoo News |date=July 2026 |url=https://www.yahoo.com/news/science/articles/species-monkey-discovered-congo-180000018.html |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="FAU">{{cite web |title=Striking new species of African monkey discovered deep in the Congo rainforest |website=EurekAlert! |publisher=Florida Atlantic University |date=July 2026 |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/1135548 |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="WaPo">{{cite news |title=A new monkey species, 'Likweli,' is found in the Congolese rainforest |newspaper=The Washington Post |date=15 July 2026 |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2026/07/16/new-monkey-species-likweli-is-found-congolese-rainforest/ |access-date=16 July 2026}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.rbc.ru/society/16/07/2026/6a5896cd9a79477ee10c084d Как выглядит новый вид «квакающих» обезьян с оранжевыми губами. Фото]. rbc.ru {{ВС}} [[Катэгорыя:Мартышкавыя]] [[Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 2026 годзе]] m3t0levl93sdur0wj72kqi1ho5zyvtf 0 811391 5176382 5169502 2026-08-06T10:41:54Z Pabojnia 135280 /* Вядомыя носьбіты */ афармленне 5176382 wikitext text/x-wiki '''Цітко́''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксандр Леанідавіч Цітко]] — беларускі ўрач-псіхіятр. * [[Дзмітрый Сяргеевіч Цітко]] — беларускі спецыяліст у галіне электроннай тэхнікі. * [[Ілья Віктаравіч Цітко]] — беларускі ўрач-неўролаг і рэабілітолаг. * [[Кацярына Уладзіміраўна Цітко]] — беларускі ўрач-тэрапеўт. * [[Леанард Мікалаевіч Цітко]] (1929—?) — беларускі педагог. * [[Лілія Цітко]] — польская лінгвістка і славістка, прафесар. * [[Раіса Іванаўна Цітко]] (1926—1977) — перадавік савецкай сельскай гаспадаркі, Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Яўген Леанідавіч Цітко]] — беларускі ўрач-нейрахірург. {{спіс цёзак2|Беларускія}} 2jpfhkq9hfjdzdwsszjsr24pga2vo5u 0 811732 5176111 5175797 2026-08-05T21:34:05Z M.L.Bot 261 дзіўна, жанчына ў мужчынскім родзе, але няхай; арфаграфія 5176111 wikitext text/x-wiki {{Пішу|Petrachkov}}{{да выдалення|не артыкул}}‎ '''Вольга Васілеўна Счасная''', сустракаецца '''Шчасная''' ({{lang-ru|Счастная}}; 6 кастрычніка 1916 — 15 ліпеня 1991) — беларуская педагог i фiлолаг. [[Заслужаны настаўнік Беларускай ССР|Заслужаная настаўніца Беларускай ССР]] (1.9.1967)<ref>{{Cite web|url=https://cloud.mail.ru/public/4zqZ/Lt7nrAZ8U|title=Фота пасведчання на званне|website=Фото из Облака Mail|access-date=2026-07-31}}</ref>. Настаўніца, намеснiк дырэктара сярэдняй школы № 6 у [[Маладзечна|Маладзечне]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B8|title=Государственное учреждение образования «Гимназия № 6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко». Истоки… // История гимназии - Гимназия №6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко|website=gim6mol.uomrik.gov.by|access-date=2026-07-31}}</ref> (цяпер гiмназія № 6 iмя С. Ц. Дзямешкі) ад яе заснавання i адкрыцця 1 верасня 1960 года. Таксама вяла грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у Маладзечне. Як педагог i фiлолаг ўнесла ўклад у беларускую краязнаўчую культуру города, сыграла значную ролю у выхаваннi школьнiкаў i дзяцей праз навучанне беларускай мове, якое ў 1960-я гады толькі пачала аднаўляцца. == Крыніцы == {{крыніцы}} 8v6f6nj381ci4xf66mz0giiry34v7co 10 812000 5176401 5175675 2026-08-06T11:08:52Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5176401 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кавальства |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кавальства]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе =[[Кузня]] |загаловак1 = Кавальскія прафесіі |спіс1 = * [[Бляхар]] * {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}} * {{нп3|Броннік|||Armourer}} * {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}} * {{нп3|Ігольшчык||d|Q95949792}} * [[Каваль]] * {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}} * {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}} * {{нп3|Меднік|||Coppersmith}} * {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}} * [[Нажоўшчык]] * {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}} * {{нп3|Падкоўшчык||bg|Подковач}} * {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}} * {{нп3|Цвікар||de|Nagelschmied}} * {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}} |загаловак2 = Працэсы |спіс2 = * {{нп3|Выцяжка|||Swaging}} * {{нп3|Загартоўка||ru|Упрочнение сплавов}} * {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}} * {{нп3|Кавальская зварка||uk|Ковальське зварювання}} * [[Коўка]] ** [[Мастацкая коўка]] * {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}} * {{нп3|Прабойнік|Прабіванне||Pritchel}} * {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Рыфленне||pl|Radełkowanie}} * {{нп3|Насечка||ru|Тауширование}} * {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}} * [[Цэментацыя сталі]] |загаловак3 = Прылады і інструменты |спіс3 = * {{нп3|Абціскач|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Горан||uk|Горно}} * {{нп3|Зубіла||ru|Зубило}} * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} * [[Клешчы]] * [[Кувалда]] * [[Малаток]] * {{нп3|Метчык||ru|Метчик}} * [[Молат]] ** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}} * {{нп3|Мяхі (кавальства)|Мяхі|ru|Мехи (техника)}} * {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}} * {{нп3|Плашка||ru|Плашка}} * {{нп3|Прабойнік|||Pritchel}} * {{нп3|Ціскі||ru|Тиски}} * {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] </noinclude> cqj7l3alnd7gi2znr83gkmulsi03xzj 0 812006 5176011 5175733 2026-08-05T16:29:27Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ вікіфікацыя, дапаўненне 5176011 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == На Беларусі кавальства вядома з часоў жалезнага веку і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], цёслы, долаты, скоблі, малаткі, прабойнікі, напільнікі), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння (рыбалоўныя кручкі, восці, брытвы, крэсівы, фібулы, спражкі, цвікі), рыштунак конніка і каня (цуглі, падковы, страмёны), зброя (наканечнікі коп’яў і стрэл). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] hf9dm65pz7rsbe3y6idsheeo53d588v 5176033 5176011 2026-08-05T17:01:30Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5176033 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == На Беларусі кавальства вядома з часоў жалезнага веку і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні у кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы у пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], цёслы, долаты, скоблі, малаткі, прабойнікі, напільнікі), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння (рыбалоўныя кручкі, восці, брытвы, крэсівы, фібулы, спражкі, цвікі), рыштунак конніка і каня (цуглі, падковы, страмёны), зброя (наканечнікі коп’яў і стрэл). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] ezkusnc9ir4wu4gh0zgv02r7q0wxtf8 5176037 5176033 2026-08-05T17:07:30Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ арфаграфія 5176037 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == На Беларусі кавальства вядома з часоў жалезнага веку і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], цёслы, долаты, скоблі, малаткі, прабойнікі, напільнікі), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння (рыбалоўныя кручкі, восці, брытвы, крэсівы, фібулы, спражкі, цвікі), рыштунак конніка і каня (цуглі, падковы, страмёны), зброя (наканечнікі коп’яў і стрэл). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] natp6jrg35c5ezidwglyjongu90470k 5176044 5176037 2026-08-05T17:28:32Z Ciepiersia 162280 /* Сыравіна */ дапаўненне 5176044 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == На Беларусі кавальства вядома з часоў жалезнага веку і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных рудняў у [[ХVI стагоддзе|ХVI]] — [[ХVII стагоддзе|ХVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «Opisanie polskich żelaza fabryk», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], цёслы, долаты, скоблі, малаткі, прабойнікі, напільнікі), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння (рыбалоўныя кручкі, восці, брытвы, крэсівы, фібулы, спражкі, цвікі), рыштунак конніка і каня (цуглі, падковы, страмёны), зброя (наканечнікі коп’яў і стрэл). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 3uask9c9s62ew7ivl5fvb21wpyqw717 5176045 5176044 2026-08-05T17:30:35Z Ciepiersia 162280 /* Сыравіна */ вікіфікацыя 5176045 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == На Беларусі кавальства вядома з часоў жалезнага веку і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных рудняў у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], цёслы, долаты, скоблі, малаткі, прабойнікі, напільнікі), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння (рыбалоўныя кручкі, восці, брытвы, крэсівы, фібулы, спражкі, цвікі), рыштунак конніка і каня (цуглі, падковы, страмёны), зброя (наканечнікі коп’яў і стрэл). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] ktcs9t66kh9rq3ghsv9lnvokdftxhi6 5176372 5176045 2026-08-06T10:34:03Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне, ілюстрацыя 5176372 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных рудняў у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], цёслы, долаты, скоблі, малаткі, прабойнікі, напільнікі), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння (рыбалоўныя кручкі, восці, брытвы, крэсівы, фібулы, спражкі, цвікі), рыштунак конніка і каня (цуглі, падковы, страмёны), зброя (наканечнікі коп’яў і стрэл). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 2djog3z2xutdb2wavty0rqzm6jndic4 5176435 5176372 2026-08-06T11:49:35Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5176435 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных рудняў у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], цёслы, долаты, скоблі, малаткі, прабойнікі, напільнікі), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння (рыбалоўныя кручкі, восці, брытвы, крэсівы, фібулы, спражкі, цвікі), рыштунак конніка і каня (цуглі, падковы, страмёны), зброя (наканечнікі коп’яў і стрэл). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] jk2fx9f9c43kxldrby7vx23rf1eyrmv 5176436 5176435 2026-08-06T11:50:59Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ афармленне 5176436 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Першабытныя ліцейшчыкі (гутнікі, руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных рудняў у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], цёслы, долаты, скоблі, малаткі, прабойнікі, напільнікі), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння (рыбалоўныя кручкі, восці, брытвы, крэсівы, фібулы, спражкі, цвікі), рыштунак конніка і каня (цуглі, падковы, страмёны), зброя (наканечнікі коп’яў і стрэл). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] kl3lgt6e8qqohj5oj0xubyrzoj5n5g4 0 812044 5176418 5175202 2026-08-06T11:25:48Z Ciepiersia 162280 афармленне 5176418 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Desoldering.jpg|thumb|Ручная пайка [[паяльнік]]ам]] '''Пайка''', '''паянне''' — тэхналагічны працэс атрымання нераздымнага злучэння цвёрдых матэрыялаў расплаўленым прыпоем. Пры пайцы адбываецца ўзаемнае растварэнне і пранікненне асноўнага матэрыялу і вадкага прыпою, які запаўняе прамежак паміж злучанымі часткамі вырабу і пасля ахаладжэння цвярдзее з утварэннем суцэльнага паянага шва. Пайкай злучаюць вырабы з [[метал]]аў і іх [[сплавы|сплаваў]], радзей [[шкло|шкла]], керамікі, [[графіт]]у і інш. матэрыялаў у аўтамабіле- і прыладабудаванні, электроніцы, [[радыётэхніка|радыётэхніцы]] і інш. Адрозніваюць пайку цвёрдымі прыпоямі на аснове [[серабро|серабра]], [[медзь|медзі]] і інш. ([[тэмпература плаўлення]] 550—1100 °C) і мяккімі прыпоямі на аснове [[волава]], [[свінец|свінцу]] і інш. (да 400 °C). У адрозненне ад зваркі канцы вырабаў, злучаных пайкай, не аплаўляюцца. Для ачысткі паверхні металаў ад аксідных ці інш. плёнак выкарыстоўваюць флюсы. Для аблягчэння працэсу пайкі паверхні вырабаў часам папярэдне лудзяць (гл. луджэнне). Неметалічныя матэрыялы злучаюць прыпоямі з актыўнымі металамі (напр., тытан, [[цырконій]], [[хром]]) ці звычайнымі прыпоямі пасля металізацыі. Пры пайцы вырабы разам з прыпоем награюць у электрапечах, [[паяльнік]]амі, [[паяльная лямпа|паяльнымі лямпамі]], газавымі гарэлкамі, інфрачырвонымі і лазернымі прамянямі і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пайка, паянне||}} {{Ювелірнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Пайка]] [[Катэгорыя:Металургічныя працэсы і аперацыі]] [[Катэгорыя:Тэхналогіі машынабудавання]] [[Катэгорыя:Тэхналогіі электронікі]] 6qsyj7pf50w08rt9qm888fmx416ovcg 5176423 5176418 2026-08-06T11:30:18Z Autumndancer 168015 5176423 wikitext text/x-wiki [[Файл:Desoldering.jpg|thumb|Ручная пайка [[паяльнік]]ам]] '''Пайка''', '''паянне''' — тэхналагічны працэс атрымання нераздымнага злучэння цвёрдых матэрыялаў расплаўленым прыпоем. Пры пайцы адбываецца ўзаемнае растварэнне і пранікненне асноўнага матэрыялу і вадкага прыпою, які запаўняе прамежак паміж злучанымі часткамі вырабу і пасля ахаладжэння цвярдзее з утварэннем суцэльнага паянага шва. Пайкай злучаюць вырабы з [[метал]]аў і іх [[сплавы|сплаваў]], радзей [[шкло|шкла]], керамікі, [[графіт]]у і інш. матэрыялаў у аўтамабіле- і прыладабудаванні, электроніцы, [[радыётэхніка|радыётэхніцы]] і інш. Адрозніваюць пайку цвёрдымі прыпоямі на аснове [[серабро|серабра]], [[медзь|медзі]] і інш. ([[тэмпература плаўлення]] 550—1100 °C) і мяккімі прыпоямі на аснове [[волава]], [[свінец|свінцу]] і інш. (да 400 °C). У адрозненне ад зваркі канцы вырабаў, злучаных пайкай, не аплаўляюцца. Для ачысткі паверхні металаў ад аксідных ці інш. плёнак выкарыстоўваюць флюсы. Для аблягчэння працэсу пайкі паверхні вырабаў часам папярэдне лудзяць (гл. луджэнне). Неметалічныя матэрыялы злучаюць прыпоямі з актыўнымі металамі (напр., тытан, [[цырконій]], [[хром]]) ці звычайнымі прыпоямі пасля металізацыі. Пры пайцы вырабы разам з прыпоем награюць у электрапечах, [[паяльнік]]амі, [[паяльная лямпа|паяльнымі лямпамі]], газавымі гарэлкамі, інфрачырвонымі і лазернымі прамянямі і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пайка, паянне||}} {{Ювелірнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Пайка]] [[Катэгорыя:Металургічныя працэсы і аперацыі]] [[Катэгорыя:Тэхналогіі машынабудавання]] [[Катэгорыя:Тэхналогіі электронікі]] 7tykdtejzhbr3z2p49ufon0kjbo1gi3 5176428 5176423 2026-08-06T11:43:39Z Autumndancer 168015 5176428 wikitext text/x-wiki [[Файл:Desoldering.jpg|thumb|Ручная пайка [[паяльнік]]ам]] '''Пайка''', '''паянне''' — тэхналагічны працэс атрымання нераздымнага злучэння цвёрдых матэрыялаў расплаўленым прыпоем. Пры пайцы адбываецца ўзаемнае растварэнне і пранікненне асноўнага матэрыялу і вадкага прыпою, які запаўняе прамежак паміж злучанымі часткамі вырабу і пасля ахаладжэння цвярдзее з утварэннем суцэльнага паянага шва. Пайкай злучаюць вырабы з [[метал]]аў і іх [[сплавы|сплаваў]], радзей [[шкло|шкла]], [[кераміка|керамікі]], [[графіт]]у і інш. матэрыялаў у аўтамабіле- і прыладабудаванні, электроніцы, [[радыётэхніка|радыётэхніцы]] і інш. Адрозніваюць пайку цвёрдымі прыпоямі на аснове [[серабро|серабра]], [[медзь|медзі]] і інш. ([[тэмпература плаўлення]] 550—1100 °C) і мяккімі прыпоямі на аснове [[волава]], [[свінец|свінцу]] і інш. (да 400 °C). У адрозненне ад зваркі канцы вырабаў, злучаных пайкай, не аплаўляюцца. Для ачысткі паверхні металаў ад аксідных ці інш. плёнак выкарыстоўваюць флюсы. Для аблягчэння працэсу пайкі паверхні вырабаў часам папярэдне лудзяць (гл. луджэнне). Неметалічныя матэрыялы злучаюць прыпоямі з актыўнымі металамі (напр., тытан, [[цырконій]], [[хром]]) ці звычайнымі прыпоямі пасля металізацыі. Пры пайцы вырабы разам з прыпоем награюць у электрапечах, [[паяльнік]]амі, [[паяльная лямпа|паяльнымі лямпамі]], газавымі гарэлкамі, інфрачырвонымі і лазернымі прамянямі і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пайка, паянне||}} {{Ювелірнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Пайка]] [[Катэгорыя:Металургічныя працэсы і аперацыі]] [[Катэгорыя:Тэхналогіі машынабудавання]] [[Катэгорыя:Тэхналогіі электронікі]] lq5fitzu7882hevhijvu5k7wx1h6z21 5176429 5176428 2026-08-06T11:45:08Z Autumndancer 168015 5176429 wikitext text/x-wiki [[Файл:Desoldering.jpg|thumb|Ручная пайка [[паяльнік]]ам]] '''Пайка''', '''паянне''' — тэхналагічны працэс атрымання нераздымнага злучэння цвёрдых матэрыялаў расплаўленым прыпоем. Пры пайцы адбываецца ўзаемнае растварэнне і пранікненне асноўнага матэрыялу і вадкага прыпою, які запаўняе прамежак паміж злучанымі часткамі вырабу і пасля ахаладжэння цвярдзее з утварэннем суцэльнага паянага шва. Пайкай злучаюць вырабы з [[метал]]аў і іх [[сплавы|сплаваў]], радзей [[шкло|шкла]], [[кераміка|керамікі]], [[графіт]]у і інш. матэрыялаў у [[аўтамабілебудаванне|аўтамабіле-]] і прыладабудаванні, электроніцы, [[радыётэхніка|радыётэхніцы]] і інш. Адрозніваюць пайку цвёрдымі прыпоямі на аснове [[серабро|серабра]], [[медзь|медзі]] і інш. ([[тэмпература плаўлення]] 550—1100 °C) і мяккімі прыпоямі на аснове [[волава]], [[свінец|свінцу]] і інш. (да 400 °C). У адрозненне ад зваркі канцы вырабаў, злучаных пайкай, не аплаўляюцца. Для ачысткі паверхні металаў ад аксідных ці інш. плёнак выкарыстоўваюць флюсы. Для аблягчэння працэсу пайкі паверхні вырабаў часам папярэдне лудзяць (гл. луджэнне). Неметалічныя матэрыялы злучаюць прыпоямі з актыўнымі металамі (напр., тытан, [[цырконій]], [[хром]]) ці звычайнымі прыпоямі пасля металізацыі. Пры пайцы вырабы разам з прыпоем награюць у электрапечах, [[паяльнік]]амі, [[паяльная лямпа|паяльнымі лямпамі]], газавымі гарэлкамі, інфрачырвонымі і лазернымі прамянямі і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пайка, паянне||}} {{Ювелірнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Пайка]] [[Катэгорыя:Металургічныя працэсы і аперацыі]] [[Катэгорыя:Тэхналогіі машынабудавання]] [[Катэгорыя:Тэхналогіі электронікі]] 6ekpw9qo0ypnt048rjbcu8n4jljirpq 0 812049 5176132 5174968 2026-08-05T22:32:19Z JerzyKundrat 174 5176132 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Кузьма Іванавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь з роду [[Заслаўскія|Заслаўскіх]] (блізкія да [[род Астрожскіх|Астрожскіх]]), дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Малодшы сын князя Івана Юр’евіча Заслаўскага і Алены Фёдараўны. Дзяржаўца свіслацкі (1540—1543). Быў жанаты з княгіняй [[Настасся Юр’еўна Гальшанская-Дубровіцкая|Настассяй Юр’еўнай Гальшанскай-Дубровіцкай]]. Іх дзеці ў 1556 годзе пры падзеле спадчыны згаслага роду князёў [[Гальшанскія|Гальшанскіх]] атрымалі палову [[Глуск]]а ў [[Новагародскі павет|Новагародскім]] і [[Рычаў]] у [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскім павеце]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|133556}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Кузьма Іванавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Кузьма Іванавіч]] ibqk7g3pq0f2nry7jnr1vvfwrvrqb35 5176133 5176132 2026-08-05T22:32:34Z JerzyKundrat 174 5176133 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Кузьма Іванавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь з роду [[Заслаўскія|Заслаўскіх]] (блізкія да [[род Астрожскіх|Астрожскіх]]), дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Малодшы сын князя Івана Юр’евіча Заслаўскага і Алены Фёдараўны. Дзяржаўца свіслацкі (1540—1543). Быў жанаты з княгіняй [[Настасся Юр’еўна Гальшанская-Дубровіцкая|Настассяй Юр’еўнай Гальшанскай-Дубровіцкай]]. Іх дзеці ў 1556 годзе пры падзеле спадчыны згаслага роду князёў [[Гальшанскія|Гальшанскіх]] атрымалі палову [[Глуск]]а ў [[Новагародскі павет|Новагародскім]] і [[Рычаў]] у [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскім павеце]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|133556}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Кузьма Іванавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія|Кузьма Іванавіч]] 3d66uyh8kg4ecy4tj94lpswbkl01jsr 5176135 5176133 2026-08-05T22:34:40Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5176135 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Кузьма Іванавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь з роду [[Заслаўскія|Заслаўскіх]] (блізкія да [[род Астрожскіх|Астрожскіх]]), дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Малодшы сын князя Івана Юр’евіча Заслаўскага і Алены Фёдараўны. Дзяржаўца свіслацкі (1540—1543). Быў жанаты з княгіняй [[Настасся Юр’еўна Гальшанская-Дубровіцкая|Настассяй Юр’еўнай Гальшанскай-Дубровіцкай]]. Іх дзеці ў 1556 годзе пры падзеле спадчыны згаслага роду князёў [[Гальшанскія|Гальшанскіх]] атрымалі палову [[Глуск]]а ў [[Новагародскі павет|Новагародскім]] і [[Рычаў]] у [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскім павеце]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|133556}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Кузьма Іванавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія|Кузьма Іванавіч]] 5u2wb6lzdde19gzge02r5tzet330jk6 0 812055 5175957 5175837 2026-08-05T13:57:44Z Emilia Noah 155537 /* Спіс арбітальных запускаў */ 5175957 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Кароткае апісанне|спіс артыкулаў у адным з праектаў Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прыводзіцца інфармацыя аб запусках касмічных аб’ектаў у 2026 годзе. У спісе прадстаўлены запускі, якія ставілі сваёй мэтай вывядзенне {{Не перакладзена 5|Карысная нагрузка|карыснай нагрузкі|ru|Полезная нагрузка}} (або {{Не перакладзена 5|Масагабарытны макет|масагабарытных макетаў|ru|Массогабаритный макет}}) на [[Геацэнтрычная арбіта|калязямную арбіту]] або траекторыю адлёту ў {{Не перакладзена 5|Міжпланетная прастора|міжпланетную прастору|ru|Межпланетное пространство}}. У спісе не прадстаўлены [[Субарбітальны касмічны палёт|субарбітальныя запускі]], а таксама запускі [[Балістычная ракета|балістычных]], {{Не перакладзена 5|Геафізічная ракета|геафізічных|ru|Геофизическая ракета}} і {{Не перакладзена 5|Метэаралагічная ракета|метэаралагічных|ru|Метеорологическая ракета}} ракет. Таксама не ўлічваюцца запускі, якія не адбыліся і пры якіх ракета-носьбіт не сышла са старту. Інфармацыя ўзята з адкрытых афіцыйных крыніц. Назвы аб’ектаў і запускаючых дзяржаў адпавядаюць дадзеным, якія прадстаўляюцца краінамі ўдзельнікамі «Канвенцыі аб рэгістрацыі аб’ектаў, якія запускаюцца ў касмічную прастору», прынятай на Генеральнай Асамблеі ААН у 1974 годзе<ref>{{Cite web|title=3235 (XXIX). Конвенция о регистрации объектов, запускаемых в космическое пространство|url=https://www.unoosa.org/pdf/gares/ARES_29_3235R.pdf|website=www.unoosa.org|date=1974-11-12|lang=ru|access-date=2022-01-06|archive-date=2021-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711134406/https://www.unoosa.org/pdf/gares/ARES_29_3235R.pdf|url-status=live}}</ref>. ==Спіс арбітальных запускаў== {| class="wikitable" |+ Спіс [[Геацэнтрычная арбіта|арбітальных]] запускаў, зробленых у [[2026]] годзе. <span style="background-color: #ffD0D0">Ружовым колерам</span> выдзелены няўдалыя запускі. '''Тоўстым''' вылучаныя пілатуемыя касмічныя апараты. ! Дата ([[Універсальны каардынаваны час|UTC]]) !! Стартавы комплекс !! Ракета-носьбіт !! {{Не перакладзена 5|Міжнародны Ідэнтыфікатар|NSSDC ID|ru|Международный Идентификатор}} !! {{Не перакладзена 5|Нумар па спадарожнікавым каталогу|SCN|ru|Номер по спутниковому каталогу}} !! Назва КА !! Тып/Прызначэнне |- | [[3 студзеня]] (2:09) || {{Сцяг ЗША}} {{Не перакладзена 5|База Ванденберг|База Ванденберг|ru|База Ванденберг}}, {{Не перакладзена 5|SLC-4|SLC-4|ru|SLC-4}}E || {{Сцяг ЗША}} [[Falcon 9]] FT ''(B1081.21)''{{Заўвага|''Курсівам'' пазначаны серыйны нумар носьбіта (калі вядомы). Для шматразовых ступеняў носьбітаў «[[Falcon 9]]» і «{{Не перакладзена 5|Falcon Heavy|Falcon Heavy|ru|Falcon Heavy}}» паказваюцца іх серыйныя нумары і, праз кропку, парадкавыя нумары палёту гэтых ступеняў.}} || [https://www.nasa.gov/nssdc/ 2026-001A] || [https://www.n2yo.com/satellite/?s=67304 67304] || {{Сцяг Італіі}} CSG-3 || {{Не перакладзена 5|COSMO-SkyMed|COSMO-SkyMed|ru|COSMO-SkyMed}} 2nd Gen |- | [[4 студзеня]] (6:48) || {{Сцяг ЗША}} [[База ВПС ЗША на мысе Канаверал]], {{Не перакладзена 5|SLC-40|SLC-40|ru|SLC-40}} || {{Сцяг ЗША}} [[Falcon 9]] FT ''(B1101.1)'' || [https://www.nasa.gov/nssdc/ 2026-002A] || [https://www.n2yo.com/satellite/?s=67305 67305] || {{Сцяг ЗША}} STARLINK-36490 і {{Не перакладзена 5|Спіс спадарожнікаў Starlink|яшчэ 28|ru|Список спутников Starlink}} (G6-88) || {{Не перакладзена 5|Starlink|Starlink|ru|Starlink}} v2.0 mini |- | [[9 студзеня]] (21:41) || {{Сцяг ЗША}} [[База ВПС ЗША на мысе Канаверал]], {{Не перакладзена 5|SLC-40|SLC-40|ru|SLC-40}} || {{Сцяг ЗША}} [[Falcon 9]] FT ''(B1069.29)'' || [https://www.nasa.gov/nssdc/ 2026-003A] || [https://www.n2yo.com/satellite/?s=67334 67334] || {{Сцяг ЗША}} STARLINK-35343 і {{Не перакладзена 5|Спіс спадарожнікаў Starlink|яшчэ 28|ru|Список спутников Starlink}} (G6-96) || {{Не перакладзена 5|Starlink|Starlink|ru|Starlink}} v2.0 mini |} ==Зводныя табліцы== ===Па дзяржавах, якія запускаюць=== Тэрмін «запускаючая дзяржава» абазначае дзяржаву, з тэрыторыі або ўстановак якой ажыццяўляецца запуск касмічнага аб’екта. ==Зноскі== {{Notelist}} ==Крыніцы== {{Крыніцы}} ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Спіс касмічных запускаў Расіі ў 2026 годзе|Спіс касмічных запускаў Расіі ў 2026 годзе|ru|Список космических запусков России в 2026 году}} *{{Не перакладзена 5|Храналогія пілатуемых касмічных палётаў (2020-я)|Храналогія пілатуемых касмічных палётаў (2020-я)|ru|Хронология пилотируемых космических полётов (2020-е)}} *{{Не перакладзена 5|Спіс касмічных запускаў|Спіс касмічных запускаў|ru|Список космических запусков}} ==Спасылкі== *Jonathan McDowell. [https://planet4589.org/space/jsr/latest.html Jonathan’s Space Report — Next Issue]{{Ref-en}}. *Jonathan McDowell. [https://planet4589.org/space/log/launch.html Launch Log]{{Ref-en}}. *Gunter Dirk Krebs. [https://space.skyrocket.de/directories/chronology.htm Chronology of Space Launches]{{Ref-en}}. *[https://nextspaceflight.com/launches/ Rocket Launch Manifest]{{Ref-en}}. Next Spaceflight. {{Не перакладзена 5|NASASpaceflight|NASASpaceflight|en|NASASpaceflight}}. *Dr. T.S. Kelso. [https://celestrak.org/satcat/search.php Satellite catalog (SATCAT)]{{Ref-en}}. CelesTrak. *Dr. T.S. Kelso. [https://celestrak.org/NORAD/elements/table.php?GROUP=last-30-days&FORMAT=tle Last 30 Days' Launches]{{Ref-en}}. CelesTrak. *[https://orbitalfocus.uk/Diaries/Launches/Launches.php?year=2026 Orbital Focus.] Launches and Orbital Operations{{Ref-en}}. *[https://www.unoosa.org/oosa/osoindex/search-ng.jspx?lf_id= Online Index of Objects Launched into Outer Space]{{Ref-en}}. {{Не перакладзена 5|Упраўленне па пытаннях касмічнай прасторы ААН|Упраўленне па пытаннях касмічнай прасторы ААН|ru|Управление по вопросам космического пространства ООН}}. {{Спіс касмічных запускаў}} [[Катэгорыя:Спісы касмічных запускаў]] [[Катэгорыя:2026 год у касманаўтыцы]] n8lol4x0qp8nhvh3lwbwxlifzwpp3vt 0 812072 5175911 5175843 2026-08-05T12:34:47Z ~2026-40856-89 171449 /* Аблічча */ 5175911 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж | Імя = Картыкея | Міфалогія = [[індуізм|індуісцкая]] | Выява = Fresco depicting Kartikeya from the Veer Bhan Da Shivala, Amritsar, circa late-19th century.jpg| Памер выявы = 250px | Подпіс = Фрэска ў [[Амрытсар]]ы, [[19 стагоддзе|XIX]] ст. | Апісанне = Бог вайны | У іншых культурах = Муруган, Сканда, Дэвасенапаці, Маасена | Бацька = [[Шыва]] | Маці = [[Парваці]] | Жонка = [[Дэвасена]] | Дзеці = }} '''Картыкея''' ({{lang-sa|कार्त्तिकेयः}}) — бог [[вайна|вайны]] ў [[індуізм|індуісцкай]] міфалогіі. Вядомы таксама як Муруган, Сканда, Дэвасенапаці, Маасена, Кумара, Вішакха і г. д. == Паходжанне == Навукоўцы лічаць, што культ Картыкеі ў [[індуізм]]е ўзнік у выніку [[сінкрэтызм]]у, зліцця некалькіх першапачаткова разнародных культаў. Адным з найбольш старажытных з’яўляецца культ бога Сканды, які ў сваю чаргу можа паходзіць з даведычных уяўленняў пра ''граха'', злых духаў, што прыносілі хваробы. Так, у адным з [[аюрведа|аюрведычных]] трактатаў [[1 тысячагоддзе|1]] тысячагоддзя н. э. узгадваецца хвароба ''Сканда-граха''<ref>[https://10.1111/j.1749-8171.2007.00036.x Skanda in Epic and Puranic Literature: An Examination of the Origins and Development of a Hindu Deity in North India]</ref>. У старажытнай [[рэлігія|рэлігійнай]] [[літаратура|літаратуры]] постаць бога Сканды з’явілася яшчэ раней. Напрыклад, у «[[Веды (індуізм)|Ведах]]» і трэцяй кнізе «[[Махабхарата|Махабхараты]]» ён названы сынам [[Агні]] і [[Сваха|Свахі]]. Але ў «[[Рамаяна|Рамаяне]]», дзевятай кнізе «Махабхараты» і паэме [[Калідаса|Калідасы]] «Кумарасамбхава» Сканда, Кумара, або Картыкея — сын [[Шыва|Шывы]] і [[Парваці]]<ref>[https://doi.org/10.1558/rsth.v33i1.7 Mann, R.D. Skanda and His Fathers in the Aranyakaparvan]</ref>. Згодна паэме, якая адлюстроўвае канчатковую традыцыю зліцця, Картыкея быў старэйшым братам [[Ганеша|Ганешы]]. Яго нараджэнне стала магчымым дзякуючы ўмяшанню Агні, але рэчаісным бацькам быў Шыва. У Пуранах паведамляецца, што па загаду Шывы зорныя дзевы ''крытыка'' (атаемасляюцца з [[Плеяды (зорнае скопішча)|Пляядамі]]) атрымалі ад яго шэсць розных хлопчыкаў для выхавання, а потым Парваці злучыла іх у аднаго. Адсюль узнікла імя Картыкея — выхаванец ''крытыка''. У нашы дні Картыкею часцяком малююць шасцірукім або шасцігаловым і называюць Шанмухам (шасцітварым). Тым не менш, у першай палове 1 тысячагоддзя н. э. адрозненне ў культах і постацях багоў вайны яшчэ захоўвалася, таму ў [[Кушанскае царства|кушанскіх]] надпісах Сканда і Кумара — імёны розных багоў. У імперыі [[Імперыя Гупта|Гупта]] сустракаліся адрозныя імёны нашчадкаў валадароў Кумарагупта і Скандагупта. У [[будызм]]е захаваўся асобны бог Сканда. На поўдні [[Індыя|Індыі]] адбылася сінкрэтызацыя індуісцкага бога вайны з мясцовым бажаством Муруганам. Культ Муругана ясна прасочваецца ў эпоху [[Дравідыйскія мовы|дравідыйскай]] паэзіі ''сангам'' ([[3 стагоддзе да н.э.|III]] ст. да н.э. — [[3 стагоддзе|III]] ст. н.э.) і звязаны з жыхарамі горнай мясцовасці. Мяркуецца, што шанаванне Муругана можа мець вельмі старажытныя дадравідыйскія карані<ref>Clothey, F. [https://books.google.by/books?id=PC2aDwAAQBAJ The Many Faces of Murukan: The History and Meaning of a South Indian God. With the Poem Prayers to Lord Murukan]. P. 23—43</ref>. Дзякуючы сінкрэтызму на поўдні культ Картыкеі набыў экспрэсіўныя відовішчныя формы. == Аблічча == У традыцыйнай [[індуізм|індуісцкай]] іканаграфіі выява Картыкеі мае аблічча маладога, станістага воіна, што сімвалізуе духоўную чысціню, сілу, пільнасць і перамогу. Картыкею часцяком малююць з дзідай Вель у руках, верхам на [[Паўліны|паўліне]] Парвані. Дзіда Вель мае шырокае наверша і ўжываецца не толькі як ваенны атрыбут, але і сімвал вышэйшых ведаў. Паўлін Парвані можа трымаць у кіпцюрах або дзюбе [[змеі|змяю]], што ўвасабляе ўтаймаванне чалавечага запалу, жаданняў і разумовай атручанасці. Другая важная жывёла, што суправаджае Картыкею, — [[певень]], сімвал абуджэння. Вядомы [[сцяг]] Картыкеі з выявай пеўня. На поўначы і на поўдні Індыі існуюць істотныя адрозненні ў выяўленні бога вайны. ''Шанмукха'', выява з шасцю галавамі, лічыцца агульнай. Яна падкрэслівае яго пільнасць, здольнасць бачыць ва ўсіх накірунках, а таксама шэсць ''бхага'', якасцей Бога: веданне, адрачэнне, сілу, славу, багацце і боскую іскру. Але на поўначы шасцігаловы Карцікея быў лепей вядомы ў старажытны час. У нашы дні, пераважаюць выявы з адной галавой. Наадварот, шасцігаловы Муруган — звычайная частка сучаснай іканаграфіі на поўдні. На поўначы Картыкея — заўсёды воін-валадар. На поўдні папулярны выявы ў выглядзе маладога прыгожага аскета Дандаюдхапані. Шанаванне на поўначы сканцэнтравана на яго ўласцівасцях як нябеснага вайскавода. На поўдні абсалютным цэнтрам культу Муругана з'яўляецца дзіда Вель. У некаторых храмах антрапаморфная выява можа зусім адсутнічаць. == Шанаванне == На поўдні [[Індыя|Індыі]] Муруган успрымаецца як адно з вярхоўных [[бог|бостваў]], часам сімвалізуе [[тамілы|тамільскую]] ідэнтычнасць. У [[Тамілнад]]зе вылучаюцца ''Арупадай Віду'', шэсць [[храм]]аў, кожны з якіх атаесамляецца з пэўным этапам або важным фактам з жыцця бога. Пілігрымкі па ўсіх шасці лічацца абавязковымі для адданых вернікаў. На поўдні [[Шры-Ланка|Шры-Ланкі]] галоўнае месца шанавання — [[індуізм|індуісцкі]] храм Катарагама, куды таксама здзейсняюць пілігрымкі вернікі-[[будызм|будысты]]. У [[Малайзія|Малайзіі]] імігрантамі з Індыі пабудаваны знакаміты храм Картыкеі ў пячорах Бату. У ім знаходзіцца найвышэйшая статуя бога вайны (42,7 м) у свеце. На поўначы Індыі знакамітыя храмавыя комплексы, прысвечаныя Картыкеі, месцяцца ў [[Рудрапраяг]]у ([[Утаракханд]]), [[Курукшэтра|Курукшэтры]] ([[Хар’яна]]) і [[Чандыгарх]]у. [[Свята|Святы]], прысвечаныя Картыкеі, — Тайпусам (канец [[студзень|студзеня]] — пачатак [[люты|лютага]]), Сканда Шашці ([[кастычнік]] — [[лістапад]]), Картыгаі-Дыпам (лістапад — пачатак [[снежань|снежня]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://pujayagna.com/blogs/hindu-gods-goddesses/lord-kartikeya?srsltid=AfmBOoqJSU5h3t-u1E0Y08UIbW3rNfv4SFGCkTtR-Q-emU9opL5E3pLE Lord Kartikeya] * [https://devdutt.com/kartikeya-of-punjab-and-the-southern-kartikeya/ Kartikeya of Punjab, and the Southern Kartikeya] * [https://murugan.org Муруган Бхакці] [[Катэгорыя:Багі індуізму]] [[Катэгорыя:Багі вайны]] 96v978dnlmgnujum4zkwk05s4suvjqh 5175913 5175911 2026-08-05T12:35:14Z ~2026-40856-89 171449 /* Шанаванне */ 5175913 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж | Імя = Картыкея | Міфалогія = [[індуізм|індуісцкая]] | Выява = Fresco depicting Kartikeya from the Veer Bhan Da Shivala, Amritsar, circa late-19th century.jpg| Памер выявы = 250px | Подпіс = Фрэска ў [[Амрытсар]]ы, [[19 стагоддзе|XIX]] ст. | Апісанне = Бог вайны | У іншых культурах = Муруган, Сканда, Дэвасенапаці, Маасена | Бацька = [[Шыва]] | Маці = [[Парваці]] | Жонка = [[Дэвасена]] | Дзеці = }} '''Картыкея''' ({{lang-sa|कार्त्तिकेयः}}) — бог [[вайна|вайны]] ў [[індуізм|індуісцкай]] міфалогіі. Вядомы таксама як Муруган, Сканда, Дэвасенапаці, Маасена, Кумара, Вішакха і г. д. == Паходжанне == Навукоўцы лічаць, што культ Картыкеі ў [[індуізм]]е ўзнік у выніку [[сінкрэтызм]]у, зліцця некалькіх першапачаткова разнародных культаў. Адным з найбольш старажытных з’яўляецца культ бога Сканды, які ў сваю чаргу можа паходзіць з даведычных уяўленняў пра ''граха'', злых духаў, што прыносілі хваробы. Так, у адным з [[аюрведа|аюрведычных]] трактатаў [[1 тысячагоддзе|1]] тысячагоддзя н. э. узгадваецца хвароба ''Сканда-граха''<ref>[https://10.1111/j.1749-8171.2007.00036.x Skanda in Epic and Puranic Literature: An Examination of the Origins and Development of a Hindu Deity in North India]</ref>. У старажытнай [[рэлігія|рэлігійнай]] [[літаратура|літаратуры]] постаць бога Сканды з’явілася яшчэ раней. Напрыклад, у «[[Веды (індуізм)|Ведах]]» і трэцяй кнізе «[[Махабхарата|Махабхараты]]» ён названы сынам [[Агні]] і [[Сваха|Свахі]]. Але ў «[[Рамаяна|Рамаяне]]», дзевятай кнізе «Махабхараты» і паэме [[Калідаса|Калідасы]] «Кумарасамбхава» Сканда, Кумара, або Картыкея — сын [[Шыва|Шывы]] і [[Парваці]]<ref>[https://doi.org/10.1558/rsth.v33i1.7 Mann, R.D. Skanda and His Fathers in the Aranyakaparvan]</ref>. Згодна паэме, якая адлюстроўвае канчатковую традыцыю зліцця, Картыкея быў старэйшым братам [[Ганеша|Ганешы]]. Яго нараджэнне стала магчымым дзякуючы ўмяшанню Агні, але рэчаісным бацькам быў Шыва. У Пуранах паведамляецца, што па загаду Шывы зорныя дзевы ''крытыка'' (атаемасляюцца з [[Плеяды (зорнае скопішча)|Пляядамі]]) атрымалі ад яго шэсць розных хлопчыкаў для выхавання, а потым Парваці злучыла іх у аднаго. Адсюль узнікла імя Картыкея — выхаванец ''крытыка''. У нашы дні Картыкею часцяком малююць шасцірукім або шасцігаловым і называюць Шанмухам (шасцітварым). Тым не менш, у першай палове 1 тысячагоддзя н. э. адрозненне ў культах і постацях багоў вайны яшчэ захоўвалася, таму ў [[Кушанскае царства|кушанскіх]] надпісах Сканда і Кумара — імёны розных багоў. У імперыі [[Імперыя Гупта|Гупта]] сустракаліся адрозныя імёны нашчадкаў валадароў Кумарагупта і Скандагупта. У [[будызм]]е захаваўся асобны бог Сканда. На поўдні [[Індыя|Індыі]] адбылася сінкрэтызацыя індуісцкага бога вайны з мясцовым бажаством Муруганам. Культ Муругана ясна прасочваецца ў эпоху [[Дравідыйскія мовы|дравідыйскай]] паэзіі ''сангам'' ([[3 стагоддзе да н.э.|III]] ст. да н.э. — [[3 стагоддзе|III]] ст. н.э.) і звязаны з жыхарамі горнай мясцовасці. Мяркуецца, што шанаванне Муругана можа мець вельмі старажытныя дадравідыйскія карані<ref>Clothey, F. [https://books.google.by/books?id=PC2aDwAAQBAJ The Many Faces of Murukan: The History and Meaning of a South Indian God. With the Poem Prayers to Lord Murukan]. P. 23—43</ref>. Дзякуючы сінкрэтызму на поўдні культ Картыкеі набыў экспрэсіўныя відовішчныя формы. == Аблічча == У традыцыйнай [[індуізм|індуісцкай]] іканаграфіі выява Картыкеі мае аблічча маладога, станістага воіна, што сімвалізуе духоўную чысціню, сілу, пільнасць і перамогу. Картыкею часцяком малююць з дзідай Вель у руках, верхам на [[Паўліны|паўліне]] Парвані. Дзіда Вель мае шырокае наверша і ўжываецца не толькі як ваенны атрыбут, але і сімвал вышэйшых ведаў. Паўлін Парвані можа трымаць у кіпцюрах або дзюбе [[змеі|змяю]], што ўвасабляе ўтаймаванне чалавечага запалу, жаданняў і разумовай атручанасці. Другая важная жывёла, што суправаджае Картыкею, — [[певень]], сімвал абуджэння. Вядомы [[сцяг]] Картыкеі з выявай пеўня. На поўначы і на поўдні Індыі існуюць істотныя адрозненні ў выяўленні бога вайны. ''Шанмукха'', выява з шасцю галавамі, лічыцца агульнай. Яна падкрэслівае яго пільнасць, здольнасць бачыць ва ўсіх накірунках, а таксама шэсць ''бхага'', якасцей Бога: веданне, адрачэнне, сілу, славу, багацце і боскую іскру. Але на поўначы шасцігаловы Карцікея быў лепей вядомы ў старажытны час. У нашы дні, пераважаюць выявы з адной галавой. Наадварот, шасцігаловы Муруган — звычайная частка сучаснай іканаграфіі на поўдні. На поўначы Картыкея — заўсёды воін-валадар. На поўдні папулярны выявы ў выглядзе маладога прыгожага аскета Дандаюдхапані. Шанаванне на поўначы сканцэнтравана на яго ўласцівасцях як нябеснага вайскавода. На поўдні абсалютным цэнтрам культу Муругана з'яўляецца дзіда Вель. У некаторых храмах антрапаморфная выява можа зусім адсутнічаць. == Шанаванне == На поўдні [[Індыя|Індыі]] Муруган успрымаецца як адно з вярхоўных [[бог|бостваў]], часам сімвалізуе [[тамілы|тамільскую]] ідэнтычнасць. У [[Тамілнад]]зе вылучаюцца ''Арупадай Віду'', шэсць [[храм]]аў, кожны з якіх атаесамляецца з пэўным этапам або важным фактам з жыцця бога. Пілігрымкі па ўсіх шасці лічацца абавязковымі для адданых вернікаў. На поўдні [[Шры-Ланка|Шры-Ланкі]] галоўнае месца шанавання — [[індуізм|індуісцкі]] храм Катарагама, куды таксама здзейсняюць пілігрымкі вернікі-[[будызм|будысты]]. У [[Малайзія|Малайзіі]] імігрантамі з Індыі пабудаваны знакаміты храм Картыкеі ў пячорах Бату. У ім знаходзіцца найвышэйшая статуя бога вайны (42,7 м) у свеце. На поўначы Індыі знакамітыя храмавыя комплексы, прысвечаныя Картыкеі, месцяцца ў [[Рудрапраяг]]у ([[Утаракханд]]), [[Курукшэтра|Курукшэтры]] ([[Хар’яна]]) і [[Чандыгарх]]у. [[Свята|Святы]], прысвечаныя Картыкеі, — Тайпусам (канец [[студзень|студзеня]] — пачатак [[люты|лютага]]), Сканда Шашці ([[кастрычнік]] — [[лістапад]]), Картыгаі-Дыпам (лістапад — пачатак [[снежань|снежня]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://pujayagna.com/blogs/hindu-gods-goddesses/lord-kartikeya?srsltid=AfmBOoqJSU5h3t-u1E0Y08UIbW3rNfv4SFGCkTtR-Q-emU9opL5E3pLE Lord Kartikeya] * [https://devdutt.com/kartikeya-of-punjab-and-the-southern-kartikeya/ Kartikeya of Punjab, and the Southern Kartikeya] * [https://murugan.org Муруган Бхакці] [[Катэгорыя:Багі індуізму]] [[Катэгорыя:Багі вайны]] mmyzm2mr6ttqtzilj6sc5d0df8yq6hy 5175970 5175913 2026-08-05T14:14:05Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5175970 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж | Імя = Картыкея | Міфалогія = [[індуізм|індуісцкая]] | Выява = Fresco depicting Kartikeya from the Veer Bhan Da Shivala, Amritsar, circa late-19th century.jpg| Памер выявы = 250px | Подпіс = Фрэска ў [[Амрытсар]]ы, [[19 стагоддзе|XIX]] ст. | Апісанне = Бог вайны | У іншых культурах = Муруган, Сканда, Дэвасенапаці, Маасена | Бацька = [[Шыва]] | Маці = [[Парваці]] | Жонка = [[Дэвасена]] | Дзеці = }} '''Картыкея''' ({{lang-sa|कार्त्तिकेयः}}) — бог [[вайна|вайны]] ў [[індуізм|індуісцкай]] міфалогіі. Вядомы таксама як Муруган, Сканда, Дэвасенапаці, Маасена, Кумара, Вішакха і г. д. == Паходжанне == Навукоўцы лічаць, што культ Картыкеі ў [[індуізм]]е ўзнік у выніку [[сінкрэтызм]]у, зліцця некалькіх першапачаткова разнародных культаў. Адным з найбольш старажытных з’яўляецца культ бога Сканды, які ў сваю чаргу можа паходзіць з даведычных уяўленняў пра ''граха'', злых духаў, што прыносілі хваробы. Так, у адным з [[аюрведа|аюрведычных]] трактатаў [[1 тысячагоддзе|1]] тысячагоддзя н. э. узгадваецца хвароба ''Сканда-граха''<ref>[https://10.1111/j.1749-8171.2007.00036.x Skanda in Epic and Puranic Literature: An Examination of the Origins and Development of a Hindu Deity in North India]</ref>. У старажытнай [[рэлігія|рэлігійнай]] [[літаратура|літаратуры]] постаць бога Сканды з’явілася яшчэ раней. Напрыклад, у «[[Веды (індуізм)|Ведах]]» і трэцяй кнізе «[[Махабхарата|Махабхараты]]» ён названы сынам [[Агні]] і [[Сваха|Свахі]]. Але ў «[[Рамаяна|Рамаяне]]», дзевятай кнізе «Махабхараты» і паэме [[Калідаса|Калідасы]] «Кумарасамбхава» Сканда, Кумара, або Картыкея — сын [[Шыва|Шывы]] і [[Парваці]]<ref>[https://doi.org/10.1558/rsth.v33i1.7 Mann, R.D. Skanda and His Fathers in the Aranyakaparvan]</ref>. Згодна паэме, якая адлюстроўвае канчатковую традыцыю зліцця, Картыкея быў старэйшым братам [[Ганеша|Ганешы]]. Яго нараджэнне стала магчымым дзякуючы ўмяшанню Агні, але рэчаісным бацькам быў Шыва. У Пуранах паведамляецца, што па загаду Шывы зорныя дзевы ''крытыка'' (атаемасляюцца з [[Плеяды (зорнае скопішча)|Пляядамі]]) атрымалі ад яго шэсць розных хлопчыкаў для выхавання, а потым Парваці злучыла іх у аднаго. Адсюль узнікла імя Картыкея — выхаванец ''крытыка''. У нашы дні Картыкею часцяком малююць шасцірукім або шасцігаловым і называюць Шанмухам (шасцітварым). Тым не менш, у першай палове 1 тысячагоддзя н. э. адрозненне ў культах і постацях багоў вайны яшчэ захоўвалася, таму ў [[Кушанскае царства|кушанскіх]] надпісах Сканда і Кумара — імёны розных багоў. У імперыі [[Імперыя Гупта|Гупта]] сустракаліся адрозныя імёны нашчадкаў валадароў Кумарагупта і Скандагупта. У [[будызм]]е захаваўся асобны бог Сканда. На поўдні [[Індыя|Індыі]] адбылася сінкрэтызацыя індуісцкага бога вайны з мясцовым бажаством Муруганам. Культ Муругана ясна прасочваецца ў эпоху [[Дравідыйскія мовы|дравідыйскай]] паэзіі ''сангам'' ([[3 стагоддзе да н.э.|III]] ст. да н.э. — [[3 стагоддзе|III]] ст. н.э.) і звязаны з жыхарамі горнай мясцовасці. Мяркуецца, што шанаванне Муругана можа мець вельмі старажытныя дадравідыйскія карані<ref>Clothey, F. [https://books.google.by/books?id=PC2aDwAAQBAJ The Many Faces of Murukan: The History and Meaning of a South Indian God. With the Poem Prayers to Lord Murukan]. P. 23—43</ref>. Дзякуючы сінкрэтызму на поўдні культ Картыкеі набыў экспрэсіўныя відовішчныя формы. == Аблічча == У традыцыйнай [[індуізм|індуісцкай]] іканаграфіі выява Картыкеі мае аблічча маладога, станістага воіна, што сімвалізуе духоўную чысціню, сілу, пільнасць і перамогу. Картыкею часцяком малююць з дзідай Вель у руках, верхам на [[Паўліны|паўліне]] Парвані. Дзіда Вель мае шырокае наверша і ўжываецца не толькі як ваенны атрыбут, але і сімвал вышэйшых ведаў. Паўлін Парвані можа трымаць у кіпцюрах або дзюбе [[змеі|змяю]], што ўвасабляе ўтаймаванне чалавечага запалу, жаданняў і разумовай атручанасці. Другая важная жывёла, што суправаджае Картыкею, — [[певень]], сімвал абуджэння. Вядомы [[сцяг]] Картыкеі з выявай пеўня. На поўначы і на поўдні Індыі існуюць істотныя адрозненні ў выяўленні бога вайны. ''Шанмукха'', выява з шасцю галавамі, лічыцца агульнай. Яна падкрэслівае яго пільнасць, здольнасць бачыць ва ўсіх накірунках, а таксама шэсць ''бхага'', якасцей Бога: веданне, адрачэнне, сілу, славу, багацце і боскую іскру. Але на поўначы шасцігаловы Карцікея быў лепей вядомы ў старажытны час. У нашы дні, пераважаюць выявы з адной галавой. Наадварот, шасцігаловы Муруган — звычайная частка сучаснай іканаграфіі на поўдні. На поўначы Картыкея — заўсёды воін-валадар. На поўдні папулярны выявы ў выглядзе маладога прыгожага аскета Дандаюдхапані. Шанаванне на поўначы сканцэнтравана на яго ўласцівасцях як нябеснага вайскавода. На поўдні абсалютным цэнтрам культу Муругана з'яўляецца дзіда Вель. У некаторых храмах антрапаморфная выява можа зусім адсутнічаць. == Шанаванне == На поўдні [[Індыя|Індыі]] Муруган успрымаецца як адно з вярхоўных [[бог|бостваў]], часам сімвалізуе [[тамілы|тамільскую]] ідэнтычнасць. У [[Тамілнад]]зе вылучаюцца ''Арупадай Віду'', шэсць [[храм]]аў, кожны з якіх атаесамляецца з пэўным этапам або важным фактам з жыцця бога. Пілігрымкі па ўсіх шасці лічацца абавязковымі для адданых вернікаў. На поўдні [[Шры-Ланка|Шры-Ланкі]] галоўнае месца шанавання — [[індуізм|індуісцкі]] храм Катарагама, куды таксама здзейсняюць пілігрымкі вернікі-[[будызм|будысты]]. У [[Малайзія|Малайзіі]] імігрантамі з Індыі пабудаваны знакаміты храм Картыкеі ў пячорах Бату. У ім знаходзіцца найвышэйшая статуя бога вайны (42,7 м) у свеце. На поўначы Індыі знакамітыя храмавыя комплексы, прысвечаныя Картыкеі, месцяцца ў [[Рудрапраяг]]у ([[Утаракханд]]), [[Курукшэтра|Курукшэтры]] ([[Хар’яна]]) і [[Чандыгарх]]у. [[Свята|Святы]], прысвечаныя Картыкеі, — Тайпусам (канец [[студзень|студзеня]] — пачатак [[люты|лютага]]), Сканда Шашці ([[кастрычнік]] — [[лістапад]]), Картыгаі-Дыпам (лістапад — пачатак [[снежань|снежня]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://pujayagna.com/blogs/hindu-gods-goddesses/lord-kartikeya?srsltid=AfmBOoqJSU5h3t-u1E0Y08UIbW3rNfv4SFGCkTtR-Q-emU9opL5E3pLE Lord Kartikeya] * [https://devdutt.com/kartikeya-of-punjab-and-the-southern-kartikeya/ Kartikeya of Punjab, and the Southern Kartikeya] * [https://murugan.org Муруган Бхакці] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Багі індуізму]] [[Катэгорыя:Багі вайны]] 2mczv2frt5nalf5n8gkv2cjom55c4ux 0 812168 5175890 2026-08-05T12:00:47Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{будучая спартыўная падзея}}{{Кароткае апісанне|спіс артыкулаў у адным з праектаў Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} {{Гады ў гісторыі спорта|2032}} '''[[2032]]''' год будзе адзначаны шэрагам [[Спорт|спартыўных]] падзей. == Каляндар падзей == * [[23 ліпеня]]—[[8 жніўня]] — [...» 5175890 wikitext text/x-wiki {{будучая спартыўная падзея}}{{Кароткае апісанне|спіс артыкулаў у адным з праектаў Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} {{Гады ў гісторыі спорта|2032}} '''[[2032]]''' год будзе адзначаны шэрагам [[Спорт|спартыўных]] падзей. == Каляндар падзей == * [[23 ліпеня]]—[[8 жніўня]] — [[Летнія Алімпійскія гульні 2032|XXXV Летнія Алімпійскія гульні]] ([[Брысбен]]). == Баскетбол == == Футбол == * [[чэрвень]]—[[ліпень]] — [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2032|чэмпіянат Еўропы]] ([[Італія]], [[Турцыя]]). ==Хакей== *[[вясна]] — {{Не перакладзена 5|Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2028|чэмпіянат свету|ru|Чемпионат мира по хоккею с шайбой 2028}} == Нарадзіліся == == Памерлі == ==Гл. таксама== == Зноскі == {{Крыніцы}} ==Літаратура== == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2032 год у спорце|*]] 0l3trf9to34zotz7mlcnmr5g23eut5e 5175954 5175890 2026-08-05T13:44:35Z Emilia Noah 155537 /* Хакей */ 5175954 wikitext text/x-wiki {{будучая спартыўная падзея}}{{Кароткае апісанне|спіс артыкулаў у адным з праектаў Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} {{Гады ў гісторыі спорта|2032}} '''[[2032]]''' год будзе адзначаны шэрагам [[Спорт|спартыўных]] падзей. == Каляндар падзей == * [[23 ліпеня]]—[[8 жніўня]] — [[Летнія Алімпійскія гульні 2032|XXXV Летнія Алімпійскія гульні]] ([[Брысбен]]). == Баскетбол == == Футбол == * [[чэрвень]]—[[ліпень]] — [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2032|чэмпіянат Еўропы]] ([[Італія]], [[Турцыя]]). ==Хакей== == Нарадзіліся == == Памерлі == ==Гл. таксама== == Зноскі == {{Крыніцы}} ==Літаратура== == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2032 год у спорце|*]] 2zd01fj551zbb8cezh7a4a06ijryuzy 1 812169 5175892 2026-08-05T12:01:36Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5175892 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 0 812170 5175893 2026-08-05T12:04:11Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Дно]], [[акіянічнае дно]] * [[Дно (горад)]] * [[Дно (станцыя)]] {{неадназначнасць}}» 5175893 wikitext text/x-wiki * [[Дно]], [[акіянічнае дно]] * [[Дно (горад)]] * [[Дно (станцыя)]] {{неадназначнасць}} dzcejdu8rhdpwhhhxhzjm4yskqr35ns 0 812171 5175910 2026-08-05T12:34:22Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «{{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзеячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}} Малодшая дачка беларускаг...» 5175910 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзеячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}} Малодшая дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці здолела дамагчыся спаткання ў турме, такім чынам Тодар Кляшторны ўбачыў нованароджаную дачку.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў Казахстан{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года, першыя пяць гадоў жыцця, была з маці ў Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы (АЛЖИР){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У восем гадоў Мая сустрэла былую зняволеную Карлага ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў Омскай вобласці{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя сухоты, што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла менінгіт, паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала пасля аперацыі з перасадкай кавалка косці з нагі ў пазванкі, ужо падчас пасялення ў Омскай вобласці.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме і Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў інстытуце «Белпрампраект» у аддзеле генеральнага планавання, займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} == Сям’я == Бацька — Тодар Тодаравіч Кляшторны (1903—1937) — беларускі паэт, расстраляны 30 кастрычніка 1937 года{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — Яніна Міхайлаўна Германовіч (1909—1959) — служачая, былая зняволеная ГУЛАГу.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Старэйшыя сёстры — Тадзіяна (Тадзіна), выхавацелька, аўтарка вершаў для дзяцей, і Весналіна{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Дачка Тамара і ўнучка Хрысціна.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо»{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства [[Мартыралог Беларусі]] (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу Зянона Пазняка ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «Курапаты»{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «СБ. Беларусь сегодня», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькі і маці ў КДБ, прытым, што бацька рэабілітаваны яшчэ ў 1957 годзе.{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}} Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, дзе сустракалася з прэзідэнтам Нурсултанам Назарбаевым.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|ref=Nashaniva.com|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} 7nsv04qvpfpbvam5az3nfwsp1qoj6we 5175914 5175910 2026-08-05T12:43:12Z M.L.Bot 261 5175914 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзеячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}} Малодшая дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці здолела дамагчыся спаткання ў турме, такім чынам Тодар Кляшторны ўбачыў нованароджаную дачку.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў Казахстан{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года, першыя пяць гадоў жыцця, была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У восем гадоў Мая сустрэла былую зняволеную Карлага ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў Омскай вобласці{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя сухоты, што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла менінгіт, паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала пасля аперацыі з перасадкай кавалка косці з нагі ў пазванкі, ужо падчас пасялення ў Омскай вобласці.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме і Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў інстытуце «Белпрампраект» у аддзеле генеральнага планавання, займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|250x250пкс|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць – Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — Тодар Тодаравіч Кляшторны (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — Яніна Міхайлаўна Германовіч (1909—1959), служачая, былая зняволеная ГУЛАГу.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Старэйшыя сёстры — [[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна (Тадзіна)]], выхавацелька, аўтарка вершаў для дзяцей, і Весналіна{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Дачка Тамара і ўнучка Хрысціна.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо»{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства [[Мартыралог Беларусі]] (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу Зянона Пазняка ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «Курапаты»{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «СБ. Беларусь сегодня», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькі і маці ў КДБ, прытым, што бацька рэабілітаваны яшчэ ў 1957 годзе.{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}} Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, дзе сустракалася з прэзідэнтам Нурсултанам Назарбаевым.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|ref=Nashaniva.com|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} e79codyfy22i5diqwurjre1rw8cbljg 5175929 5175914 2026-08-05T13:00:53Z M.L.Bot 261 5175929 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзеячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар Кляшторны ўбачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў Казахстан{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг|Карлага]] ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў Омскай вобласці{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя сухоты, што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла менінгіт, паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасялення ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі ў пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме і Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў інстытуце «[[Белпрампраект]]» у аддзеле генеральнага планавання, займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць – Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — Тодар Тодаравіч Кляшторны (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — Яніна Міхайлаўна Германовіч (1909—1959), служачая, былая зняволеная ГУЛАГу.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Старэйшыя сёстры — [[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна (Тадзіна)]] і Весналіна (Валя){{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Дачка Тамара і ўнучка Хрысціна.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо»{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства [[Мартыралог Беларусі]] (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу Зянона Пазняка ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «Курапаты»{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «СБ. Беларусь сегодня», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькі і маці ў КДБ, прытым, што бацька рэабілітаваны яшчэ ў 1957 годзе.{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}} Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, дзе сустракалася з прэзідэнтам Нурсултанам Назарбаевым.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|ref=Nashaniva.com|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} 2uqb3r3qieh5wu0e3t52woh0a8xridl 5175932 5175929 2026-08-05T13:05:06Z M.L.Bot 261 5175932 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзеячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар Кляшторны ўбачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў Казахстан{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг|Карлага]] ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў Омскай вобласці{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя сухоты, што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла менінгіт, паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасялення ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі ў пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме і Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў інстытуце «[[Белпрампраект]]» у аддзеле генеральнага планавання, займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць – Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — Тодар Тодаравіч Кляшторны (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — Яніна Міхайлаўна Германовіч (1909—1959), служачая, былая зняволеная ГУЛАГу.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Старэйшыя сёстры — [[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна (Тадзіна)]] і Весналіна (Валя){{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Дачка Тамара і ўнучка Хрысціна.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо»{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства [[Мартыралог Беларусі]] (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькоў у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі на тэрыторыі АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|ref=Nashaniva.com|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} 9g3airl8o97dmowa6teeifop4yskqir 5175959 5175932 2026-08-05T13:59:43Z Autumndancer 168015 Autumndancer перайменаваў старонку [[Мая Кляшторная]] у [[Мая Тодараўна Кляшторная]] па-над перасылкай 5175932 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзеячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар Кляшторны ўбачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў Казахстан{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг|Карлага]] ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў Омскай вобласці{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя сухоты, што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла менінгіт, паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасялення ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі ў пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме і Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў інстытуце «[[Белпрампраект]]» у аддзеле генеральнага планавання, займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць – Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — Тодар Тодаравіч Кляшторны (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — Яніна Міхайлаўна Германовіч (1909—1959), служачая, былая зняволеная ГУЛАГу.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Старэйшыя сёстры — [[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна (Тадзіна)]] і Весналіна (Валя){{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Дачка Тамара і ўнучка Хрысціна.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо»{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства [[Мартыралог Беларусі]] (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькоў у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі на тэрыторыі АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|ref=Nashaniva.com|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} 9g3airl8o97dmowa6teeifop4yskqir 5176019 5175959 2026-08-05T16:36:07Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ 5176019 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзеячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар Кляшторны ўбачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў Казахстан{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг|Карлага]] ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў Омскай вобласці{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя сухоты, што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла менінгіт, паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасялення ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі ў пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме і Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў інстытуце «[[Белпрампраект]]» у аддзеле генеральнага планавання, займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць – Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — Тодар Тодаравіч Кляшторны (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — Яніна Міхайлаўна Германовіч (1909, Раванічы — 1959, Мінск). З сялянскай сям’і. Атрымала сярэднюю адукацыю. Працавала афіцыянткай у 1-й сталовай Мінваенторга. Арыштаваная 28.11.1937 года па адрасе Менск, вул. Фабрычная, д. 10/4, кв. 7, асуджана асобай нарадай пры НКУС БССР як «член сям’і (жонка) здрадніка радзімы» да 8 гадоў ППЛ. З Аршанскай турмы, разам з дачкой Маяй, 24.1.1938 года прыбыла ў АЛЖИР. Вызвалена 1.12.1945 года. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, імаверна, арыштавана і выслана ў Бялова Кемераўскай вобласці РСФСР. Вызвалена ў 1955 годзе. Рэабілітавана трыбуналам БВА 4.11.1955 года. У 1957 годзе ёй "кампенсавалі" канфіскаваную маёмасць. Старэйшыя сёстры — [[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна]] (Тадзіна; нар. 1932) і Весналіна (Валя; нар. 1935). Дачка Тамара і ўнучка Хрысціна.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо»{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства [[Мартыралог Беларусі]] (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькоў у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі на тэрыторыі АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|ref=Nashaniva.com|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} bbvvj2kmfmkvzyewxbuifoolju6tclo 5176020 5176019 2026-08-05T16:37:29Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ 5176020 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзеячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар Кляшторны ўбачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў Казахстан{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг|Карлага]] ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў Омскай вобласці{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя сухоты, што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла менінгіт, паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасялення ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі ў пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме і Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў інстытуце «[[Белпрампраект]]» у аддзеле генеральнага планавання, займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць – Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — '''Тодар Тодаравіч Кляшторны''' (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — '''Яніна Міхайлаўна Германовіч''' (1909, Раванічы — 1959, Мінск). З сялянскай сям’і. Атрымала сярэднюю адукацыю. Працавала афіцыянткай у 1-й сталовай Мінваенторга. Арыштаваная 28.11.1937 года па адрасе Менск, вул. Фабрычная, д. 10/4, кв. 7, асуджана асобай нарадай пры НКУС БССР як «член сям’і (жонка) здрадніка радзімы» да 8 гадоў ППЛ. З Аршанскай турмы, разам з дачкой Маяй, 24.1.1938 года прыбыла ў АЛЖИР. Вызвалена 1.12.1945 года. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, імаверна, арыштавана і выслана ў Бялова Кемераўскай вобласці РСФСР. Вызвалена ў 1955 годзе. Рэабілітавана трыбуналам БВА 4.11.1955 года. У 1957 годзе ёй "кампенсавалі" канфіскаваную маёмасць. Старэйшыя сёстры — '''[[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна]]''' (Тадзіна; нар. 1932) і '''Весналіна''' (Валя; нар. 1935). Дачка '''Тамара''' і ўнучка '''Хрысціна'''.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо»{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства [[Мартыралог Беларусі]] (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькоў у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі на тэрыторыі АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|ref=Nashaniva.com|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} tkgzo2qxq2ps4myby1vf4rf2rf16zpl 5176025 5176020 2026-08-05T16:41:02Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5176025 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзеячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч{{Пераход|Сям’я|pink}}. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар Кляшторны ўбачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў Казахстан{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг|Карлага]] ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў Омскай вобласці{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя сухоты, што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла менінгіт, паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасялення ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі ў пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме і Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў інстытуце «[[Белпрампраект]]» у аддзеле генеральнага планавання, займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць – Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — '''Тодар Тодаравіч Кляшторны''' (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — '''Яніна Міхайлаўна Германовіч''' (1909, Раванічы — 1959, Мінск). З сялянскай сям’і. Атрымала сярэднюю адукацыю. Працавала афіцыянткай у 1-й сталовай Мінваенторга. Арыштаваная 28.11.1937 года па адрасе Менск, вул. Фабрычная, д. 10/4, кв. 7, асуджана асобай нарадай пры НКУС БССР як «член сям’і (жонка) здрадніка радзімы» да 8 гадоў ППЛ. З Аршанскай турмы, разам з дачкой Маяй, 24.1.1938 года прыбыла ў АЛЖИР. Вызвалена 1.12.1945 года. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, імаверна, арыштавана і выслана ў Бялова Кемераўскай вобласці РСФСР. Вызвалена ў 1955 годзе. Рэабілітавана трыбуналам БВА 4.11.1955 года. У 1957 годзе ёй "кампенсавалі" канфіскаваную маёмасць. Старэйшыя сёстры — '''[[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна]]''' (Тадзіна; нар. 1932) і '''Весналіна''' (Валя; нар. 1935). Дачка '''Тамара''' і ўнучка '''Хрысціна'''.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо»{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства [[Мартыралог Беларусі]] (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькоў у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі на тэрыторыі АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|ref=Nashaniva.com|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} 7k7hstfuc27c22gc7o9w13w3tm5mwbm 5176026 5176025 2026-08-05T16:41:48Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ 5176026 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзеячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч{{Пераход|Сям’я|pink}}. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар Кляшторны ўбачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў Казахстан{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг|Карлага]] ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў Омскай вобласці{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя сухоты, што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла менінгіт, паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасялення ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі ў пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме і Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў інстытуце «[[Белпрампраект]]» у аддзеле генеральнага планавання, займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць – Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — '''[[Тодар Тодаравіч Кляшторны]]''' (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — '''Яніна Міхайлаўна Германовіч''' (1909, Раванічы — 1959, Мінск). З сялянскай сям’і. Атрымала сярэднюю адукацыю. Працавала афіцыянткай у 1-й сталовай Мінваенторга. Арыштаваная 28.11.1937 года па адрасе Менск, вул. Фабрычная, д. 10/4, кв. 7, асуджана асобай нарадай пры НКУС БССР як «член сям’і (жонка) здрадніка радзімы» да 8 гадоў ППЛ. З Аршанскай турмы, разам з дачкой Маяй, 24.1.1938 года прыбыла ў АЛЖИР. Вызвалена 1.12.1945 года. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, імаверна, арыштавана і выслана ў Бялова Кемераўскай вобласці РСФСР. Вызвалена ў 1955 годзе. Рэабілітавана трыбуналам БВА 4.11.1955 года. У 1957 годзе ёй "кампенсавалі" канфіскаваную маёмасць. Старэйшыя сёстры — '''[[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна]]''' (Тадзіна; нар. 1932) і '''Весналіна''' (Валя; нар. 1935). Дачка '''Тамара''' і ўнучка '''Хрысціна'''.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо»{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства [[Мартыралог Беларусі]] (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькоў у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі на тэрыторыі АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|ref=Nashaniva.com|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} s0iyxa3y2kabnm53af33lgpuqmydz7i 5176042 5176026 2026-08-05T17:22:35Z M.L.Bot 261 5176042 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч{{Пераход|Сям’я|pink}}. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар убачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў Казахстан{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг]]а ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў Омскай вобласці{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя сухоты, што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла менінгіт, паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасяленні ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі на пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме і Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў інстытуце «[[Белпрампраект]]» у аддзеле генеральнага планавання, займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — '''[[Тодар Тодаравіч Кляшторны]]''' (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — '''Яніна Міхайлаўна Германовіч''' (1909, [[Раванічы]] — 1959, Мінск). З сялянскай сям’і. Атрымала сярэднюю адукацыю. Працавала ў 1-й сталовай Мінваенторга. Арыштаваная 28.11.1937 года па адрасе Менск, вул. Фабрычная, д. 10/4, кв. 7, асуджана [[Асобая нарада пры НКУС СССР|асобай нарадай пры НКУС]] як «член сям’і (жонка) здрадніка радзімы» да 8 гадоў ППЛ. З Аршанскай турмы, разам з дачкой Маяй, 24.1.1938 года прыбыла ў АЛЖИР. Вызвалена 1.12.1945 года. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, імаверна, арыштавана і выслана ў Бялова Кемераўскай вобласці РСФСР. Вызвалена ў 1955 годзе. Рэабілітавана трыбуналам БВА 4.11.1955 года. У 1957 годзе ёй «кампенсавалі» канфіскаваную маёмасць. Асабовая справе № 5570-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі.{{sfn|Маракоў|2005|}} Старэйшыя сёстры — '''[[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна]]''' (Тадзіна; нар. 1932) і '''Весналіна''' (Валя; нар. 1935). Дачка '''Тамара''' і ўнучка '''Хрысціна'''.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо»{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства [[Мартыралог Беларусі]] (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькоў у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі на тэрыторыі АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|Германовіч Яніна Міхайлаўна|спасылка=https://web.archive.org/web/20160305013345/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20351|ref=Маракоў}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|ref=Nashaniva.com|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} a9dcoalp08lr5r6sxjblulw2ciz9o7o 5176043 5176042 2026-08-05T17:24:13Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ 5176043 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч{{Пераход|Сям’я|pink}}. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар убачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў Казахстан{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг]]а ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў Омскай вобласці{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя сухоты, што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла менінгіт, паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасяленні ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі на пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме і Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў інстытуце «[[Белпрампраект]]» у аддзеле генеральнага планавання, займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — '''[[Тодар Тодаравіч Кляшторны]]''' (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — '''Яніна Міхайлаўна Германовіч''' (1909, [[Раванічы]] — 1959, Мінск). З сялянскай сям’і. Атрымала сярэднюю адукацыю. Працавала ў 1-й сталовай Мінваенторга. Арыштаваная 28.11.1937 года па адрасе Менск, вул. Фабрычная, д. 10/4, кв. 7, асуджана [[Асобая нарада пры НКУС СССР|асобай нарадай пры НКУС]] як «член сям’і (жонка) здрадніка радзімы» да 8 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|ППЛ]]. З Аршанскай турмы, разам з дачкой Маяй, 24.1.1938 года прыбыла ў АЛЖИР. Вызвалена 1.12.1945 года. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, імаверна, арыштавана і выслана ў Бялова Кемераўскай вобласці РСФСР. Вызвалена ў 1955 годзе. Рэабілітавана трыбуналам БВА 4.11.1955 года. У 1957 годзе ёй «кампенсавалі» канфіскаваную маёмасць. Асабовая справе № 5570-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі.{{sfn|Маракоў|2005|}} Старэйшыя сёстры — '''[[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна]]''' (Тадзіна; нар. 1932) і '''Весналіна''' (Валя; нар. 1935). Дачка '''Тамара''' і ўнучка '''Хрысціна'''.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо»{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства [[Мартыралог Беларусі]] (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькоў у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі на тэрыторыі АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|Германовіч Яніна Міхайлаўна|спасылка=https://web.archive.org/web/20160305013345/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20351|ref=Маракоў}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|ref=Nashaniva.com|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} 89w3ukfds73msdqrc3894a5v2vwf88f 5176060 5176043 2026-08-05T18:09:55Z M.L.Bot 261 /* Дзейнасць */ 5176060 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч{{Пераход|Сям’я|pink}}. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар убачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў Казахстан{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг]]а ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў Омскай вобласці{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя сухоты, што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла менінгіт, паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасяленні ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі на пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме і Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў інстытуце «[[Белпрампраект]]» у аддзеле генеральнага планавання, займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — '''[[Тодар Тодаравіч Кляшторны]]''' (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — '''Яніна Міхайлаўна Германовіч''' (1909, [[Раванічы]] — 1959, Мінск). З сялянскай сям’і. Атрымала сярэднюю адукацыю. Працавала ў 1-й сталовай Мінваенторга. Арыштаваная 28.11.1937 года па адрасе Менск, вул. Фабрычная, д. 10/4, кв. 7, асуджана [[Асобая нарада пры НКУС СССР|асобай нарадай пры НКУС]] як «член сям’і (жонка) здрадніка радзімы» да 8 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|ППЛ]]. З Аршанскай турмы, разам з дачкой Маяй, 24.1.1938 года прыбыла ў АЛЖИР. Вызвалена 1.12.1945 года. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, імаверна, арыштавана і выслана ў Бялова Кемераўскай вобласці РСФСР. Вызвалена ў 1955 годзе. Рэабілітавана трыбуналам БВА 4.11.1955 года. У 1957 годзе ёй «кампенсавалі» канфіскаваную маёмасць. Асабовая справе № 5570-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі.{{sfn|Маракоў|2005|}} Старэйшыя сёстры — '''[[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна]]''' (Тадзіна; нар. 1932) і '''Весналіна''' (Валя; нар. 1935). Дачка '''Тамара''' і ўнучка '''Хрысціна'''.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо». Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства [[Мартыралог Беларусі]] (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькоў у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі на тэрыторыі АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|Германовіч Яніна Міхайлаўна|спасылка=https://web.archive.org/web/20160305013345/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20351|ref=Маракоў}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|ref=Nashaniva.com|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} 0cdaxtkj9c5vvjopvmsulahwvfwagq0 5176112 5176060 2026-08-05T21:36:36Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5176112 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч{{Пераход|Сям’я|pink}}. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар убачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў Казахстан{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР) у Карагандзінскай вобласці{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг]]а ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў Омскай вобласці{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя сухоты, што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла менінгіт, паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасяленні ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі на пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме і Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў інстытуце «[[Белпрампраект]]» у аддзеле генеральнага планавання, займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — '''[[Тодар Тодаравіч Кляшторны]]''' (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — '''Яніна Міхайлаўна Германовіч''' (1909, [[Раванічы]] — 1959, Мінск). З сялянскай сям’і. Атрымала сярэднюю адукацыю. Працавала ў 1-й сталовай Мінваенторга. Арыштаваная 28.11.1937 года па адрасе Менск, вул. Фабрычная, д. 10/4, кв. 7, асуджана [[Асобая нарада пры НКУС СССР|асобай нарадай пры НКУС]] як «член сям’і (жонка) здрадніка радзімы» да 8 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|ППЛ]]. З Аршанскай турмы, разам з дачкой Маяй, 24.1.1938 года прыбыла ў АЛЖИР. Вызвалена 1.12.1945 года. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, імаверна, арыштавана і выслана ў Бялова Кемераўскай вобласці РСФСР. Вызвалена ў 1955 годзе. Рэабілітавана трыбуналам БВА 4.11.1955 года. У 1957 годзе ёй «кампенсавалі» канфіскаваную маёмасць. Асабовая справе № 5570-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі.{{sfn|Маракоў|2005|}} Старэйшыя сёстры — '''[[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна]]''' (Тадзіна; нар. 1932) і '''Весналіна''' (Валя; нар. 1935). Дачка '''Тамара''' і ўнучка '''Хрысціна'''.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо». Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства [[Мартыралог Беларусі]] (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Nashaniva.com|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла ўрэшце азнаёміцца з архіўнымі следчымі справамі сваіх бацькоў у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі на тэрыторыі АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|Германовіч Яніна Міхайлаўна|спасылка=https://web.archive.org/web/20160305013345/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20351|ref=Маракоў}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|ref=Nashaniva.com|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} m89rtnydm4dhp92gh088nl22uidzioc 0 812173 5175916 2026-08-05T12:44:10Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Аменарэя''' — адсутнасць [[менструацыя|менструацый]] на працягу 6 і больш месяцаў у палаваспелых [[жанчына|жанчын]] (ад 15—16 да 45 гадоў). Абумоўлена недастатковасцю гармонаў, якія дзейнічаюць на [[палавыя органы]] жанчыны, або неўспрымальнасцю палавых орг...» 5175916 wikitext text/x-wiki '''Аменарэя''' — адсутнасць [[менструацыя|менструацый]] на працягу 6 і больш месяцаў у палаваспелых [[жанчына|жанчын]] (ад 15—16 да 45 гадоў). Абумоўлена недастатковасцю гармонаў, якія дзейнічаюць на [[палавыя органы]] жанчыны, або неўспрымальнасцю палавых органаў да гармонаў. ''Фізіялагічная'' аменарэя назіраецца да палавой спеласці, у перыяд [[цяжарнасць|цяжарнасці]], [[грудное выкормліванне|груднога выкормлівання]] і ў клімактэрычны перыяд. Пры ''несапраўднай'' аменарэі менструальны цыкл нармальны, але [[кроў]] не выходзіць вонкі з прычыны заган развіцця палавых органаў (адсутнасць похвы або [[шыйка маткі|шыйкі маткі]], адтуліны ў [[дзявочая плява|дзявоцкай пляве]] і інш.). Пры ''сапраўднай паталагічнай'' аменарэі адсутнічаюць цыклічныя змены ў палавых органах, фізіялагічныя працэсы выспявання фалікулаў і [[яйцаклетка|яйцаклеткі]], што выклікае бясплоднасць; парушана функцыянальная сістэма рэгуляцыі менструальнай і ў цэлым генератыўнай функцыі жанчыны (гіпаталамус—гіпофіз—перыферычныя залозы—палавыя органы). Адрозніваюць аменарэю ''паталагічную першасную'' (менструацыі не было ні разу ў жыцці), абумоўленую паталогіяй выспявання яечнікаў, наднырачнікаў, [[шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]], [[матка жанчына|маткі]], а таксама гіпаталама-гіпафізарнай вобласці і вышэйшых аддзелаў цэнтральнай нервовай систэмы. Развіваецца пры ўздзеянні неспрыяльных фактараў на арганізм жанчыны ў перыяд унутрывантробнага развіцця і адразу пасля родаў. Аменарэя ''паталагічная другасная'' (менструацыя была хоць адзін раз) звязана таксама з захворваннямі органаў — звёнаў рэгуляцыі менструальнай функцыі ў выніку запаленчых, функцыянальных, арганичных (пухліны) пашкоджанняў, нервова-псіхічных стрэсаў і інш. у перыяд палавой сталасці. Папярэднічае хваробе гіпаменструальны сіндром: менструацыі (пасля нармальных) рэдкія, кароткія, з мізэрным [[крывацёк]]ам. Для лячэння неабходна спецыяльнае абследаванне. [[Катэгорыя:Фізіялогія рэпрадуктыўнай сістэмы жанчын]] 9q3gxiutx8kmdi4yvnd0n39ohnivwhz 5175922 5175916 2026-08-05T12:55:19Z Autumndancer 168015 5175922 wikitext text/x-wiki '''Аменарэя''' — адсутнасць [[менструацыя|менструацый]] на працягу 6 і больш месяцаў у палаваспелых [[жанчына|жанчын]] (ад 15—16 да 45 гадоў). Абумоўлена недастатковасцю гармонаў, якія дзейнічаюць на [[палавыя органы]] жанчыны, або неўспрымальнасцю палавых органаў да гармонаў. ''Фізіялагічная'' аменарэя назіраецца да палавой спеласці, у перыяд [[цяжарнасць|цяжарнасці]], [[грудное выкормліванне|груднога выкормлівання]] і ў клімактэрычны перыяд. Пры ''несапраўднай'' аменарэі менструальны цыкл нармальны, але [[кроў]] не выходзіць вонкі з прычыны заган развіцця палавых органаў (адсутнасць похвы або [[шыйка маткі|шыйкі маткі]], адтуліны ў [[дзявочая плява|дзявоцкай пляве]] і інш.). Пры ''сапраўднай паталагічнай'' аменарэі адсутнічаюць цыклічныя змены ў палавых органах, фізіялагічныя працэсы выспявання фалікулаў і [[яйцаклетка|яйцаклеткі]], што выклікае бясплоднасць; парушана функцыянальная сістэма рэгуляцыі менструальнай і ў цэлым генератыўнай функцыі жанчыны (гіпаталамус—гіпофіз—перыферычныя залозы—палавыя органы). Адрозніваюць аменарэю ''паталагічную першасную'' (менструацыі не было ні разу ў жыцці), абумоўленую паталогіяй выспявання яечнікаў, [[наднырачнікі|наднырачнікаў]], [[шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]], [[матка жанчыны|маткі]], а таксама гіпаталама-гіпафізарнай вобласці і вышэйшых аддзелаў цэнтральнай нервовай систэмы. Развіваецца пры ўздзеянні неспрыяльных фактараў на арганізм жанчыны ў перыяд унутрывантробнага развіцця і адразу пасля родаў. Аменарэя ''паталагічная другасная'' (менструацыя была хоць адзін раз) звязана таксама з захворваннямі органаў — звёнаў рэгуляцыі менструальнай функцыі ў выніку запаленчых, функцыянальных, арганичных (пухліны) пашкоджанняў, нервова-псіхічных стрэсаў і інш. у перыяд палавой сталасці. Папярэднічае хваробе гіпаменструальны сіндром: менструацыі (пасля нармальных) рэдкія, кароткія, з мізэрным [[крывацёк]]ам. Для лячэння неабходна спецыяльнае абследаванне. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аменарэя||}} [[Катэгорыя:Фізіялогія рэпрадуктыўнай сістэмы жанчын]] it6s1yq8l80eik5d0db8mbg3wf6n90d 5175924 5175922 2026-08-05T12:56:06Z Autumndancer 168015 5175924 wikitext text/x-wiki '''Аменарэя''' — адсутнасць [[менструацыя|менструацый]] на працягу 6 і больш месяцаў у палаваспелых [[жанчына|жанчын]] (ад 15—16 да 45 гадоў). Абумоўлена недастатковасцю гармонаў, якія дзейнічаюць на [[палавыя органы]] жанчыны, або неўспрымальнасцю палавых органаў да гармонаў. ''Фізіялагічная'' аменарэя назіраецца да палавой спеласці, у перыяд [[цяжарнасць|цяжарнасці]], [[грудное выкормліванне|груднога выкормлівання]] і ў клімактэрычны перыяд. Пры ''несапраўднай'' аменарэі менструальны цыкл нармальны, але [[кроў]] не выходзіць вонкі з прычыны заган развіцця палавых органаў (адсутнасць [[похва чалавека (рэпрадуктыўная сістэма)|похвы]] або [[шыйка маткі|шыйкі маткі]], адтуліны ў [[дзявочая плява|дзявоцкай пляве]] і інш.). Пры ''сапраўднай паталагічнай'' аменарэі адсутнічаюць цыклічныя змены ў палавых органах, фізіялагічныя працэсы выспявання фалікулаў і [[яйцаклетка|яйцаклеткі]], што выклікае бясплоднасць; парушана функцыянальная сістэма рэгуляцыі менструальнай і ў цэлым генератыўнай функцыі жанчыны (гіпаталамус—гіпофіз—перыферычныя залозы—палавыя органы). Адрозніваюць аменарэю ''паталагічную першасную'' (менструацыі не было ні разу ў жыцці), абумоўленую паталогіяй выспявання яечнікаў, [[наднырачнікі|наднырачнікаў]], [[шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]], [[матка жанчыны|маткі]], а таксама гіпаталама-гіпафізарнай вобласці і вышэйшых аддзелаў цэнтральнай нервовай систэмы. Развіваецца пры ўздзеянні неспрыяльных фактараў на арганізм жанчыны ў перыяд унутрывантробнага развіцця і адразу пасля родаў. Аменарэя ''паталагічная другасная'' (менструацыя была хоць адзін раз) звязана таксама з захворваннямі органаў — звёнаў рэгуляцыі менструальнай функцыі ў выніку запаленчых, функцыянальных, арганичных (пухліны) пашкоджанняў, нервова-псіхічных стрэсаў і інш. у перыяд палавой сталасці. Папярэднічае хваробе гіпаменструальны сіндром: менструацыі (пасля нармальных) рэдкія, кароткія, з мізэрным [[крывацёк]]ам. Для лячэння неабходна спецыяльнае абследаванне. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аменарэя||}} [[Катэгорыя:Фізіялогія рэпрадуктыўнай сістэмы жанчын]] oddi36y7udds3cldg5mc8eoxqmudt36 5175926 5175924 2026-08-05T12:56:53Z Autumndancer 168015 5175926 wikitext text/x-wiki '''Аменарэя''' — адсутнасць [[менструацыя|менструацый]] на працягу 6 і больш месяцаў у палаваспелых [[жанчына|жанчын]] (ад 15—16 да 45 гадоў). Абумоўлена недастатковасцю гармонаў, якія дзейнічаюць на [[палавыя органы]] жанчыны, або неўспрымальнасцю палавых органаў да гармонаў. ''Фізіялагічная'' аменарэя назіраецца да палавой спеласці, у перыяд [[цяжарнасць|цяжарнасці]], [[грудное выкормліванне|груднога выкормлівання]] і ў клімактэрычны перыяд. Пры ''несапраўднай'' аменарэі менструальны цыкл нармальны, але [[кроў]] не выходзіць вонкі з прычыны заган развіцця палавых органаў (адсутнасць [[похва чалавека (рэпрадуктыўная сістэма)|похвы]] або [[шыйка маткі|шыйкі маткі]], адтуліны ў [[дзявочая плява|дзявоцкай пляве]] і інш.). Пры ''сапраўднай паталагічнай'' аменарэі адсутнічаюць цыклічныя змены ў палавых органах, фізіялагічныя працэсы выспявання фалікулаў і [[яйцаклетка|яйцаклеткі]], што выклікае бясплоднасць; парушана функцыянальная сістэма рэгуляцыі менструальнай і ў цэлым генератыўнай функцыі жанчыны (гіпаталамус—гіпофіз—перыферычныя залозы—палавыя органы). Адрозніваюць аменарэю ''паталагічную першасную'' (менструацыі не было ні разу ў жыцці), абумоўленую паталогіяй выспявання яечнікаў, [[наднырачнікі|наднырачнікаў]], [[шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]], [[матка жанчыны|маткі]], а таксама гіпаталама-гіпафізарнай вобласці і вышэйшых аддзелаў цэнтральнай нервовай систэмы. Развіваецца пры ўздзеянні неспрыяльных фактараў на арганізм жанчыны ў перыяд унутрывантробнага развіцця і адразу пасля родаў. Аменарэя ''паталагічная другасная'' (менструацыя была хоць адзін раз) звязана таксама з захворваннямі органаў — звёнаў рэгуляцыі менструальнай функцыі ў выніку запаленчых, функцыянальных, арганічных (пухліны) пашкоджанняў, нервова-псіхічных стрэсаў і інш. у перыяд палавой сталасці. Папярэднічае хваробе гіпаменструальны сіндром: менструацыі (пасля нармальных) рэдкія, кароткія, з мізэрным [[крывацёк]]ам. Для лячэння неабходна спецыяльнае абследаванне. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аменарэя||}} [[Катэгорыя:Фізіялогія рэпрадуктыўнай сістэмы жанчын]] enznd5d6ph0xx7ov0k7szsx9c26eukf 5175927 5175926 2026-08-05T12:57:23Z Autumndancer 168015 5175927 wikitext text/x-wiki '''Аменарэя''' — адсутнасць [[менструацыя|менструацый]] на працягу 6 і больш месяцаў у палаваспелых [[жанчына|жанчын]] (ад 15—16 да 45 гадоў). Абумоўлена недастатковасцю гармонаў, якія дзейнічаюць на [[палавыя органы]] жанчыны, або неўспрымальнасцю палавых органаў да гармонаў. ''Фізіялагічная'' аменарэя назіраецца да палавой спеласці, у перыяд [[цяжарнасць|цяжарнасці]], [[грудное выкормліванне|груднога выкормлівання]] і ў клімактэрычны перыяд. Пры ''несапраўднай'' аменарэі менструальны цыкл нармальны, але [[кроў]] не выходзіць вонкі з прычыны заган развіцця палавых органаў (адсутнасць [[похва чалавека (рэпрадуктыўная сістэма)|похвы]] або [[шыйка маткі|шыйкі маткі]], адтуліны ў [[дзявочая плява|дзявоцкай пляве]] і інш.). Пры ''сапраўднай паталагічнай'' аменарэі адсутнічаюць цыклічныя змены ў палавых органах, фізіялагічныя працэсы выспявання фалікулаў і [[яйцаклетка|яйцаклеткі]], што выклікае бясплоднасць; парушана функцыянальная сістэма рэгуляцыі менструальнай і ў цэлым генератыўнай функцыі жанчыны ([[гіпаталамус]]—[[гіпофіз]]—перыферычныя залозы—палавыя органы). Адрозніваюць аменарэю ''паталагічную першасную'' (менструацыі не было ні разу ў жыцці), абумоўленую паталогіяй выспявання яечнікаў, [[наднырачнікі|наднырачнікаў]], [[шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]], [[матка жанчыны|маткі]], а таксама гіпаталама-гіпафізарнай вобласці і вышэйшых аддзелаў цэнтральнай нервовай систэмы. Развіваецца пры ўздзеянні неспрыяльных фактараў на арганізм жанчыны ў перыяд унутрывантробнага развіцця і адразу пасля родаў. Аменарэя ''паталагічная другасная'' (менструацыя была хоць адзін раз) звязана таксама з захворваннямі органаў — звёнаў рэгуляцыі менструальнай функцыі ў выніку запаленчых, функцыянальных, арганічных (пухліны) пашкоджанняў, нервова-псіхічных стрэсаў і інш. у перыяд палавой сталасці. Папярэднічае хваробе гіпаменструальны сіндром: менструацыі (пасля нармальных) рэдкія, кароткія, з мізэрным [[крывацёк]]ам. Для лячэння неабходна спецыяльнае абследаванне. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аменарэя||}} [[Катэгорыя:Фізіялогія рэпрадуктыўнай сістэмы жанчын]] o6dkl123zkmij1s2ljd2hfodxhv0faj 0 812174 5175919 2026-08-05T12:50:56Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Універсальная картка}} [[28 ліпеня]] [[2026]] года, у 16:27 па мясцовым часе, адбылося землетрасенне ў [[Японія|японскай]] прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамото]].. Ачаг [[землетрасенне|землетрасення]] размяшчаўся на глыбіні 10 км, Магнітуда землетрасення|маг...» 5175919 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} [[28 ліпеня]] [[2026]] года, у 16:27 па мясцовым часе, адбылося землетрасенне ў [[Японія|японскай]] прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамото]].. Ачаг [[землетрасенне|землетрасення]] размяшчаўся на глыбіні 10 км, [[Магнітуда землетрасення|магнітуда]] склала 6,8. Ахвярамі землятрусу сталі 38 чалавек, яшчэ больш за сотню чалавек былі параненыя. Былі пашкоджаныя больш за 4600 будынкаў, каля 10 000 чалавек былі вымушаныя пакінуць свае дамы. У тым ліку, пашкоджанні атрымаў [[замак Кумамота]], які пацярпеў у выніку [[Землетрасенне ў Кумамота (2016)|землятрусу 2016 года]] і на момант новага землятрусу яшчэ канчаткова не адноўлены<ref name="jiji2a">{{cite news |title=熱中症死か、初の災害関連疑い 車中泊の７０代、死者３８人に―２次避難へ準備急ぐ・熊本地震６日目 |url=https://jen.jiji.com/jc/i?g=eco&k=2026080200167 |access-date=2026-08-02 |agency=Jiji Press |date=2026-08-02 |lang=ja |trans-title=Heatstroke suspected, first disaster-related death: 70-year-old man sleeping in car, death toll rises to 38 – Preparations for secondary evacuation rushed – Day 6 of Kumamoto earthquakes}}</ref><ref name="nhk31c">{{cite news |title=【被害状況】熊本地震 関連調査中含め36人死亡 熊本県発表 |url=https://news.web.nhk/newsweb/na/na-k10015191421000 |access-date=2026-07-31 |publisher=NHK One |date=2026-07-31 |lang=ja |trans-title=[Damage Report] 36 people have died, including those under investigation, in connection with the Kumamoto earthquake, according to Kumamoto Prefecture}}</ref><ref name="Yomiuri30a">{{cite news |title=【速報】熊本地震の死者は３５人、最高気温４０度の「酷暑日」予想で熱中症に要警戒 |url=https://www.yomiuri.co.jp/national/20260730-GYT1T00084/ |access-date=2026-07-31 |publisher=The Yomiuri Shimbun |date=2026-07-30 |lang=ja |trans-title=[Breaking News] 35 deaths in Kumamoto earthquake; heatstroke warnings advised as temperatures are expected to reach 40 degrees Celsius ("extreme heat day")}}</ref><ref name="fdma">{{cite report |title=令和８年熊本地震による被害及び 消防機関等の対応状況（第３４報) |trans-title=Damage caused by the 2026 Kumamoto Earthquake and the response of fire departments and other organizations (Report No. 34) |url=https://www.fdma.go.jp/disaster/info/items/20260728kumamotojishin34.pdf |access-date=2026-08-02 |work=[[Fire and Disaster Management Agency]] |date=2026-08-02 |language=ja }}</ref><ref>{{cite news|title=2 women who died in Aeon mall blast were told to return inside by employer |url=https://english.kyodonews.net/articles/-/81370 |date=2026-08-03|access-date=2026-08-03|publisher=[[Kyodo News]]}}</ref><ref name="30dead">{{cite news|title=Death toll from M7.1 Kumamoto earthquake rises to 30, search efforts continue |url=https://english.kyodonews.net/articles/-/81055 |date=2026-07-30|access-date=2026-07-30|publisher=[[Kyodo News]]}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:2026 год у Японіі]][[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]][[Катэгорыя:Землетрасенні ў Японіі]][[Катэгорыя:Ліпень 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 28 ліпеня]] 8g1z68wlayqey8eicdupuwc40hqjvfk 0 812175 5175930 2026-08-05T13:03:26Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Амаладжэнне''' — 1) набыццё арганізмам, які старэе, прыкмет маладосці; працэс процілеглы старэнню. Першая навуковая канцэпцыя амаладжэння належыць французскаму вучонаму Ш.​Э.​Броўн-Секару (1889), які меркаваў, што прычына старэння — аслабленне палаво...» 5175930 wikitext text/x-wiki '''Амаладжэнне''' — 1) набыццё арганізмам, які старэе, прыкмет маладосці; працэс процілеглы старэнню. Першая навуковая канцэпцыя амаладжэння належыць французскаму вучонаму Ш.​Э.​Броўн-Секару (1889), які меркаваў, што прычына старэння — аслабленне палавой актыўнасці, а амаладжальны сродак — экстракт палавых залоз жывёл. Амаладжальныя ўласцівасці ў розны час прыпісваліся балгарскай сыраквашы, антырэтыкулярнай цытатаксічнай сываратцы, гармонам, навакаіну і інш. Па сучасных уяўленнях амаладжэнне складанага шматклетачнага арганізма немагчыма з прычыны незваротнасці фаз [[антагенез]]у (дзяцінства, маладосць, сталасць, старасць). Можна гаварыць пра запаволенае старэнне, карэкцыю ўзроставых змен, працягласць жыцця, але не пра амаладжэнне ў поўным сэнсе гэтага слова. 2) Павелічэнне маладых асобін у складзе папуляцыі або ўзмоцненае размнажэнне клетак шматклетачнага арганізма. [[Катэгорыя:Здаровы лад жыцця]] 1ioclqoyjkumfx96tppcs4utmo39uz8 5175931 5175930 2026-08-05T13:04:47Z Autumndancer 168015 5175931 wikitext text/x-wiki '''Амаладжэнне''' — 1) набыццё арганізмам, які старэе, прыкмет маладосці; працэс процілеглы старэнню. Першая навуковая канцэпцыя амаладжэння належыць французскаму вучонаму Ш.​Э.​Броўн-Секару (1889), які меркаваў, што прычына старэння — аслабленне палавой актыўнасці, а амаладжальны сродак — экстракт палавых залоз жывёл. Амаладжальныя ўласцівасці ў розны час прыпісваліся балгарскай сыраквашы, антырэтыкулярнай цытатаксічнай сываратцы, гармонам, навакаіну і інш. Па сучасных уяўленнях амаладжэнне складанага шматклетачнага арганізма немагчыма з прычыны незваротнасці фаз [[антагенез]]у (дзяцінства, маладосць, сталасць, старасць). Можна гаварыць пра запаволенае старэнне, карэкцыю ўзроставых змен, працягласць жыцця, але не пра амаладжэнне ў поўным сэнсе гэтага слова. 2) Павелічэнне маладых асобін у складзе папуляцыі або ўзмоцненае размнажэнне клетак шматклетачнага арганізма. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Амаладжэнне||}} [[Катэгорыя:Здаровы лад жыцця]] d4u0l9euuonhp1ybzqzlh99qhyebu9j 5175935 5175931 2026-08-05T13:05:58Z Autumndancer 168015 5175935 wikitext text/x-wiki '''Амаладжэнне''' — 1) набыццё арганізмам, які старэе, прыкмет маладосці; працэс процілеглы старэнню. Першая навуковая канцэпцыя амаладжэння належыць французскаму вучонаму [[Шарль Броўн-Секар|Шарлю Эадуару ​Броўн-Секару]] (1889), які меркаваў, што прычына старэння — аслабленне палавой актыўнасці, а амаладжальны сродак — экстракт палавых залоз жывёл. Амаладжальныя ўласцівасці ў розны час прыпісваліся балгарскай сыраквашы, антырэтыкулярнай цытатаксічнай сываратцы, гармонам, навакаіну і інш. Па сучасных уяўленнях амаладжэнне складанага шматклетачнага арганізма немагчыма з прычыны незваротнасці фаз [[антагенез]]у (дзяцінства, маладосць, сталасць, старасць). Можна гаварыць пра запаволенае старэнне, карэкцыю ўзроставых змен, працягласць жыцця, але не пра амаладжэнне ў поўным сэнсе гэтага слова. 2) Павелічэнне маладых асобін у складзе папуляцыі або ўзмоцненае размнажэнне клетак шматклетачнага арганізма. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Амаладжэнне||}} [[Катэгорыя:Здаровы лад жыцця]] 07vjo9dzfauazyfehj8qunydiirrhyf 5175937 5175935 2026-08-05T13:07:44Z Autumndancer 168015 5175937 wikitext text/x-wiki '''Амаладжэнне''' — 1) набыццё арганізмам, які старэе, прыкмет маладосці; працэс процілеглы старэнню. Першая навуковая канцэпцыя амаладжэння належыць французскаму вучонаму [[Шарль Броўн-Секар|Шарлю Эадуару ​Броўн-Секару]] (1889), які меркаваў, што прычына старэння — аслабленне палавой актыўнасці, а амаладжальны сродак — экстракт палавых залоз жывёл. Амаладжальныя ўласцівасці ў розны час прыпісваліся балгарскай сыраквашы, антырэтыкулярнай цытатаксічнай сываратцы, [[гармоны|гармонам]], навакаіну і інш. Па сучасных уяўленнях амаладжэнне складанага шматклетачнага арганізма немагчыма з прычыны незваротнасці фаз [[антагенез]]у ([[дзяцінства]], маладосць, сталасць, старасць). Можна гаварыць пра запаволенае старэнне, карэкцыю ўзроставых змен, працягласць жыцця, але не пра амаладжэнне ў поўным сэнсе гэтага слова. 2) Павелічэнне маладых асобін у складзе папуляцыі або ўзмоцненае размнажэнне клетак шматклетачнага арганізма. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Амаладжэнне||}} [[Катэгорыя:Здаровы лад жыцця]] fu2l8vjwrarci3d6nvdw3z4ae7o3l5j 5176144 5175937 2026-08-05T22:47:50Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5176144 wikitext text/x-wiki '''Амаладжэнне''' — 1) набыццё арганізмам, які старэе, прыкмет маладосці; працэс процілеглы старэнню. Першая навуковая канцэпцыя амаладжэння належыць французскаму вучонаму [[Шарль Броўн-Секар|Шарлю Эадуару ​Броўн-Секару]] (1889), які меркаваў, што прычына старэння — аслабленне палавой актыўнасці, а амаладжальны сродак — экстракт палавых залоз жывёл. Амаладжальныя ўласцівасці ў розны час прыпісваліся балгарскай сыраквашы, антырэтыкулярнай цытатаксічнай сываратцы, [[гармоны|гармонам]], навакаіну і інш. Па сучасных уяўленнях амаладжэнне складанага шматклетачнага арганізма немагчыма з прычыны незваротнасці фаз [[антагенез]]у ([[дзяцінства]], маладосць, сталасць, старасць). Можна гаварыць пра запаволенае старэнне, карэкцыю ўзроставых змен, працягласць жыцця, але не пра амаладжэнне ў поўным сэнсе гэтага слова. 2) Павелічэнне маладых асобін у складзе папуляцыі або ўзмоцненае размнажэнне клетак шматклетачнага арганізма. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Амаладжэнне||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-05}} [[Катэгорыя:Здаровы лад жыцця]] 40yequj5id0fgmf2xk34f5gcah5e9jq 0 812176 5175945 2026-08-05T13:35:29Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Універсальная картка}} Крушэнне парома ''MV Barima'' адбылося [[18 ліпеня]] [[2026]] года каля 23:00 у [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]], прыкладна за 11 км ад узбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]]. Прычынай крушэння стала перакульванне судна вялікай хваляй. У выніку здарэння...» 5175945 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} Крушэнне парома ''MV Barima'' адбылося [[18 ліпеня]] [[2026]] года каля 23:00 у [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]], прыкладна за 11 км ад узбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]]. Прычынай крушэння стала перакульванне судна вялікай хваляй. У выніку здарэння загінулі 73 чалавекі, 30 чалавек прапалі без вестак, былі выратаваны 76 чалавек. Здарэнне стала адной з найбуйнейшых марскіх катастроф у гісторыі Гаяны. У краіне была абвешчана трохдзённая жалоба<ref name="GYC">{{Cite news |date=2026-07-24 |title=MV Barima death toll rises to 73 as divers recover another body inside the wreck |url=https://guyanachronicle.com/2026/07/24/mv-barima-death-toll-rises-to-73-as-divers-recover-another-body-inside-the-wreck/ |access-date=2026-07-24 |publisher=[[Guyana Chronicle]]}}</ref><ref name="Demerarawaves2">{{Cite news |date=2026-07-21 |title=53 bodies so far recovered from MV Barima tragedy |url=https://demerarawaves.com/2026/07/21/53-bodies-so-far-recovered-from-mv-barima-tragedy/ |access-date=2026-07-21 |publisher=Demerara Waves}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-07-20 |title=Huge search operation after passenger ferry sinks off coast of Guyana |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/19/dozens-missing-after-passenger-ferry-sinks-off-coast-of-guyana |access-date=2026-07-21 |publisher=[[The Guardian]]}}</ref>. [[Паром]] MV Barima даўжынёй 40 метраў быў пабудаваны ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў 1939 годзе<ref>{{Cite web |title=Vessel list |url=https://www.clydeships.co.uk/list.php?a1PageSize=25&ship_listPage=17&a1Order=Sorter_name&a1Dir=DESC&a1Page=1581 |publisher=Clyde Ships |access-date=2026-07-20}}</ref>. Судна эксплуатавалася ў Гаяне больш за 40 гадоў, перавозячы пасажыраў і грузы паміж [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўнам]], Мараваунай, Мабарумай і Порт-Кайтумам. 18 ліпеня судна выйшла ў рэйс з Джорджтаўна ў напрамку Порт-Кайтума, маючы на борце 162 пасажыры, 17 членаў экіпажа і каля 200 тон грузу. Каля 23:00 судна падало сігнал бедства. Ратавальнікі прыбылі на месца здарэння ў 2:30 19 ліпеня<ref name="Kaieteur">{{Cite web |date=2026-07-20 |title=MV Barima comes to tragic end after 87 years |url=https://kaieteurnewsonline.com/2026/07/20/mv-barima-comes-to-tragic-end-after-87-years/ |access-date=2026-07-20 |publisher=[[Kaieteur News]]}}</ref>. Капітан і трое іншых членаў экіпажа выжылі, праведзеныя тэсты паказалі наяўнасць слядоў [[марыхуана|марыхуаны]] ў арганізме капітана і аднаго з членаў экіпажа, яны былі затрыманыя<ref>{{Cite news |date=2026-07-20 |title=Twenty-seven bodies recovered after ferry capsizes off Guyana |url=https://www.reuters.com/world/ten-bodies-recovered-after-ferry-capsizes-off-guyana-coast-2026-07-20/ |access-date=2026-07-21 |publisher=[[Reuters]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-07-23 |title=Police wouldn’t explain continued detention of Captain and crew member of sunken MV Barima ferry |url=https://newssourcegy.com/news/police-wouldnt-explain-continued-detention-of-captain-and-crew-member-of-sunken-mv-barima-ferry/ |access-date=2026-07-23 |publisher=NEWS Source Guyana}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Ліпень 2026 года]][[Катэгорыя:Караблекрушэнні]][[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 18 ліпеня]] io8y1w8pwhupujsclg2k2j5kceww7mk 0 812177 5175953 2026-08-05T13:42:25Z DBatura 73587 DBatura перанёс старонку [[Наступленне ў Амхары (2024)]] у [[Наступленне ў Амхары (2024—2025)]] 5175953 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Наступленне ў Амхары (2024—2025)]] 4l2jo41w3dmtco57cpdw6nwkn13x47t 0 812178 5175960 2026-08-05T13:59:44Z Autumndancer 168015 Autumndancer перайменаваў старонку [[Мая Кляшторная]] у [[Мая Тодараўна Кляшторная]] па-над перасылкай 5175960 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мая Тодараўна Кляшторная]] empz0kc6o74cseww8eceg5oqzar88te 0 812179 5175976 2026-08-05T14:34:04Z Aliaksei Lastouski 75892 Новая старонка: «'''Казімір Алойзы''' '''Галоўка''' ([[Польская мова|пол]]. ''Kazimierz Alojzy'' ''Hołowka'', [[3 сакавіка]] [[1718]], [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскі павет]] - пасля [[1787]]) - географ, педагог і выдавец, аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве.<ref>{{Cite web|l...» 5175976 wikitext text/x-wiki '''Казімір Алойзы''' '''Галоўка''' ([[Польская мова|пол]]. ''Kazimierz Alojzy'' ''Hołowka'', [[3 сакавіка]] [[1718]], [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскі павет]] - пасля [[1787]]) - географ, педагог і выдавец, аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vkl.by/articles/625|title=Галоўка Казімір|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - Articles Main|access-date=2026-08-05}}</ref> == Біяграфія == Магістр філасофіі і вольных мастацтваў. З шляхецкай сям’і. З 1731 [[Езуіты|езуіт]]. Вучыўся ў езуіцкіх калегіумах у [[Навагрудскі езуіцкі калегіум|Навагрудку]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|Гродне]], [[Віленская езуіцкая акадэмія|Вільні]]. З 1743 святар. Выкладаў [[Граматыка|граматыку]], паэзію, [[Рыторыка|рыторыку]], [[Філасофія|філасофію]], [[Маральная тэалогія|тэалогію маральную]], [[Геаграфія|геаграфію]], гісторыю, матэматыку ў езуіцкіх навучальных установах у Вільні (1746/47, 1749—52), [[Варшаўскі езуіцкі калегіум|Варшаве]] (1747—49, 1752/53). У Вільні адначасова выконваў функцыі віцэ-рэгента шляхецкага канвікта (1749-52). У 1753—55 у Вільні выхавацель сыноў рэферэндара ВКЛ Антонія Тадэвуша Пшаздзецкага. У 1756/57 выкладаў геаграфію ў Навагрудку, адначасова місіянер у [[Любча|Любчы]], у 1757/58 выкладаў тэалогію маральную ў Вільні. З 1760 выкладаў геаграфію ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пінскім езуіцкім калегіуме]]. Пасля скасавання ордэна езуітаў (1773) звесткі пра Галоўку адсутнічаюць. Аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве (''Compendium geographiae'', Вільня, 1743), нарыса па геаграфіі Рэчы Паспалітай на лац. мове (каля 1748, не збярогся) і на польскай мове (перавыдаваўся 5 разоў з 1757 у дадатку да практычнай энцыклапедыі Якуба Казіміра Гаўра «''Агульная эканоміка землеўласніка''»), геаграфічных табліц і карт, у т.л. ВКЛ («Chartae geographicae Galliae, Germaniae, Majoris Poloniae et M. Duc. Lithuaniae», 1750, не зберагліся). З 1747 на працягу 8 гадоў выдаваў на польскай мове «''Гістарычныя календары''», якія мелі асветніцкі характар. Аўтар кнігі «''Еўропа ў соймах''» («''Europa'' ''seymuiąca''», Варшава, 1753) пра парламентарызм Рэчы Паспалітай і іншых еўрапейскіх краін. Спрэчным з'яўляецца аўтарства працы "''Domowe wiadomosci o Wielkim Xięstwie Litewskim z przyłączeniem historyi tegoż narodu przedrukowane [...]''", якую Караль Эстрайхер прыпісвае да даробку Казіміра Галоўкі, але паводле Эдварда Шнайдэра больш верагодны аўтар - езуіт [[Францішак Папроцкі]]. == Працы == [https://polona.pl/item-view/5aac1b0d-7103-441c-b501-fe047284e856/0/f9276c72-c17e-495f-b650-2426584fd26a Compendium geographiae in versiculos dispositae e priscis novisq. scriptoribus depromptum, usui jllustrissimae florentissimaeq. juventutis in Alma Academia et Universitate Vilnensi Societatis Jesu dedicatum. 1743] [https://sbc.wbp.kielce.pl/dlibra/doccontent?id=45772 Oekonomika ziemianska generalna punktami partykularnemi, interrogatoryami gospodarskiemi, praktyką miesięczną, Modelluszami albo tabulami arythmetycznemi obiasniona. 1757.] == Літаратура == Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя : [у 3 т.]. – Мінск, 2005. – Т. 1. – С. 487. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 200. Hołowka Kazimierz Alojzy, Polski Słownik Biograficzny. T.IX. S. 598-599. Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 135 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Галоўка Казімір}} i1gb0vqqc4k8oki0p9a3es4v7o9k7ut 5175977 5175976 2026-08-05T14:35:02Z Aliaksei Lastouski 75892 5175977 wikitext text/x-wiki '''Казімір Алойзы''' '''Галоўка''' ([[Польская мова|пол]]. ''Kazimierz Alojzy'' ''Hołowka'', [[3 сакавіка]] [[1718]], [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскі павет]] - пасля [[1787]]) - географ, педагог і выдавец, аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vkl.by/articles/625|title=Галоўка Казімір|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - Articles Main|access-date=2026-08-05}}</ref> == Біяграфія == Магістр філасофіі і вольных мастацтваў. З шляхецкай сям’і. З 1731 [[Езуіты|езуіт]]. Вучыўся ў езуіцкіх калегіумах у [[Навагрудскі езуіцкі калегіум|Навагрудку]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|Гродне]], [[Віленская езуіцкая акадэмія|Вільні]]. З 1743 святар. Выкладаў [[Граматыка|граматыку]], паэзію, [[Рыторыка|рыторыку]], [[Філасофія|філасофію]], [[Маральная тэалогія|тэалогію маральную]], [[Геаграфія|геаграфію]], гісторыю, матэматыку ў езуіцкіх навучальных установах у Вільні (1746/47, 1749—52), [[Варшаўскі езуіцкі калегіум|Варшаве]] (1747—49, 1752/53). У Вільні адначасова выконваў функцыі віцэ-рэгента шляхецкага канвікта (1749-52). У 1753—55 у Вільні выхавацель сыноў рэферэндара ВКЛ Антонія Тадэвуша Пшаздзецкага. У 1756/57 выкладаў геаграфію ў Навагрудку, адначасова місіянер у [[Любча|Любчы]], у 1757/58 выкладаў тэалогію маральную ў Вільні. З 1760 выкладаў геаграфію ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пінскім езуіцкім калегіуме]]. Пасля скасавання ордэна езуітаў (1773) звесткі пра Галоўку адсутнічаюць. Аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве (''Compendium geographiae'', Вільня, 1743), нарыса па геаграфіі Рэчы Паспалітай на польскай мове (перавыдаваўся 5 разоў з 1757 у дадатку да практычнай энцыклапедыі Якуба Казіміра Гаўра «''Агульная эканоміка землеўласніка''»), геаграфічных табліц і карт, у т.л. ВКЛ («Chartae geographicae Galliae, Germaniae, Majoris Poloniae et M. Duc. Lithuaniae», 1750, не зберагліся). З 1747 на працягу 8 гадоў выдаваў на польскай мове «''Гістарычныя календары''», якія мелі асветніцкі характар. Аўтар кнігі «''Еўропа ў соймах''» («''Europa'' ''seymuiąca''», Варшава, 1753) пра парламентарызм Рэчы Паспалітай і іншых еўрапейскіх краін. Спрэчным з'яўляецца аўтарства працы "''Domowe wiadomosci o Wielkim Xięstwie Litewskim z przyłączeniem historyi tegoż narodu przedrukowane [...]''", якую Караль Эстрайхер прыпісвае да даробку Казіміра Галоўкі, але паводле Эдварда Шнайдэра больш верагодны аўтар - езуіт [[Францішак Папроцкі]]. == Працы == [https://polona.pl/item-view/5aac1b0d-7103-441c-b501-fe047284e856/0/f9276c72-c17e-495f-b650-2426584fd26a Compendium geographiae in versiculos dispositae e priscis novisq. scriptoribus depromptum, usui jllustrissimae florentissimaeq. juventutis in Alma Academia et Universitate Vilnensi Societatis Jesu dedicatum. 1743] [https://sbc.wbp.kielce.pl/dlibra/doccontent?id=45772 Oekonomika ziemianska generalna punktami partykularnemi, interrogatoryami gospodarskiemi, praktyką miesięczną, Modelluszami albo tabulami arythmetycznemi obiasniona. 1757.] == Літаратура == Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя : [у 3 т.]. – Мінск, 2005. – Т. 1. – С. 487. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 200. Hołowka Kazimierz Alojzy, Polski Słownik Biograficzny. T.IX. S. 598-599. Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 135 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Галоўка Казімір}} jlkte6025doyz38ynrahwdaq22qdz8k 5175979 5175977 2026-08-05T14:38:09Z Aliaksei Lastouski 75892 5175979 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}}'''Казімір Алойзы''' '''Галоўка''' ([[Польская мова|пол]]. ''Kazimierz Alojzy'' ''Hołowka'', [[3 сакавіка]] [[1718]], [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскі павет]] - пасля [[1787]]) - [[географ]], [[Педагогіка|педагог]] і выдавец, аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vkl.by/articles/625|title=Галоўка Казімір|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - Articles Main|access-date=2026-08-05}}</ref> == Біяграфія == Магістр філасофіі і вольных мастацтваў. З шляхецкай сям’і. З 1731 [[Езуіты|езуіт]]. Вучыўся ў езуіцкіх калегіумах у [[Навагрудскі езуіцкі калегіум|Навагрудку]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|Гродне]], [[Віленская езуіцкая акадэмія|Вільні]]. З 1743 святар. Выкладаў [[Граматыка|граматыку]], паэзію, [[Рыторыка|рыторыку]], [[Філасофія|філасофію]], [[Маральная тэалогія|тэалогію маральную]], [[Геаграфія|геаграфію]], гісторыю, матэматыку ў езуіцкіх навучальных установах у Вільні (1746/47, 1749—52), [[Варшаўскі езуіцкі калегіум|Варшаве]] (1747—49, 1752/53). У Вільні адначасова выконваў функцыі віцэ-рэгента шляхецкага канвікта (1749-52). У 1753—55 у Вільні выхавацель сыноў рэферэндара ВКЛ Антонія Тадэвуша Пшаздзецкага. У 1756/57 выкладаў геаграфію ў Навагрудку, адначасова місіянер у [[Любча|Любчы]], у 1757/58 выкладаў тэалогію маральную ў Вільні. З 1760 выкладаў геаграфію ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пінскім езуіцкім калегіуме]]. Пасля скасавання ордэна езуітаў (1773) звесткі пра Галоўку адсутнічаюць. Аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве (''Compendium geographiae'', Вільня, 1743), нарыса па геаграфіі Рэчы Паспалітай на польскай мове (перавыдаваўся 5 разоў з 1757 у дадатку да практычнай энцыклапедыі Якуба Казіміра Гаўра «''Агульная эканоміка землеўласніка''»), геаграфічных табліц і карт, у т.л. ВКЛ («Chartae geographicae Galliae, Germaniae, Majoris Poloniae et M. Duc. Lithuaniae», 1750, не зберагліся). З 1747 на працягу 8 гадоў выдаваў на польскай мове «''Гістарычныя календары''», якія мелі асветніцкі характар. Аўтар кнігі «''Еўропа ў соймах''» («''Europa'' ''seymuiąca''», Варшава, 1753) пра парламентарызм Рэчы Паспалітай і іншых еўрапейскіх краін. Спрэчным з'яўляецца аўтарства працы "''Domowe wiadomosci o Wielkim Xięstwie Litewskim z przyłączeniem historyi tegoż narodu przedrukowane [...]''", якую Караль Эстрайхер прыпісвае да даробку Казіміра Галоўкі, але паводле Эдварда Шнайдэра больш верагодны аўтар - езуіт [[Францішак Папроцкі]]. == Працы == [https://polona.pl/item-view/5aac1b0d-7103-441c-b501-fe047284e856/0/f9276c72-c17e-495f-b650-2426584fd26a Compendium geographiae in versiculos dispositae e priscis novisq. scriptoribus depromptum, usui jllustrissimae florentissimaeq. juventutis in Alma Academia et Universitate Vilnensi Societatis Jesu dedicatum. 1743] [https://sbc.wbp.kielce.pl/dlibra/doccontent?id=45772 Oekonomika ziemianska generalna punktami partykularnemi, interrogatoryami gospodarskiemi, praktyką miesięczną, Modelluszami albo tabulami arythmetycznemi obiasniona. 1757.] == Літаратура == Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя : [у 3 т.]. – Мінск, 2005. – Т. 1. – С. 487. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 200. Hołowka Kazimierz Alojzy, Polski Słownik Biograficzny. T.IX. S. 598-599. Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 135 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Галоўка Казімір}} 6u4o2dgclyhjyf77ynad97lstfyslpn 5175980 5175979 2026-08-05T14:40:21Z Aliaksei Lastouski 75892 5175980 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Дата нараджэння = [[3 сакавіка]] [[1718]] | Месца нараджэння = [[Пінскі павет]] | Навуковая сфера = [[географ]] | Альма-матар = [[Віленская езуіцкая акадэмія]] | Навуковае званне = прафесар геаграфіі і рыторыкі }}'''Казімір Алойзы''' '''Галоўка''' ([[Польская мова|пол]]. ''Kazimierz Alojzy'' ''Hołowka'', [[3 сакавіка]] [[1718]], [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскі павет]] - пасля [[1787]]) - [[географ]], [[Педагогіка|педагог]] і выдавец, аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vkl.by/articles/625|title=Галоўка Казімір|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - Articles Main|access-date=2026-08-05}}</ref> == Біяграфія == Магістр філасофіі і вольных мастацтваў. З шляхецкай сям’і. З 1731 [[Езуіты|езуіт]]. Вучыўся ў езуіцкіх калегіумах у [[Навагрудскі езуіцкі калегіум|Навагрудку]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|Гродне]], [[Віленская езуіцкая акадэмія|Вільні]]. З 1743 святар. Выкладаў [[Граматыка|граматыку]], паэзію, [[Рыторыка|рыторыку]], [[Філасофія|філасофію]], [[Маральная тэалогія|тэалогію маральную]], [[Геаграфія|геаграфію]], гісторыю, матэматыку ў езуіцкіх навучальных установах у Вільні (1746/47, 1749—52), [[Варшаўскі езуіцкі калегіум|Варшаве]] (1747—49, 1752/53). У Вільні адначасова выконваў функцыі віцэ-рэгента шляхецкага канвікта (1749-52). У 1753—55 у Вільні выхавацель сыноў рэферэндара ВКЛ Антонія Тадэвуша Пшаздзецкага. У 1756/57 выкладаў геаграфію ў Навагрудку, адначасова місіянер у [[Любча|Любчы]], у 1757/58 выкладаў тэалогію маральную ў Вільні. З 1760 выкладаў геаграфію ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пінскім езуіцкім калегіуме]]. Пасля скасавання ордэна езуітаў (1773) звесткі пра Галоўку адсутнічаюць. Аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве (''Compendium geographiae'', Вільня, 1743), нарыса па геаграфіі Рэчы Паспалітай на польскай мове (перавыдаваўся 5 разоў з 1757 у дадатку да практычнай энцыклапедыі Якуба Казіміра Гаўра «''Агульная эканоміка землеўласніка''»), геаграфічных табліц і карт, у т.л. ВКЛ («Chartae geographicae Galliae, Germaniae, Majoris Poloniae et M. Duc. Lithuaniae», 1750, не зберагліся). З 1747 на працягу 8 гадоў выдаваў на польскай мове «''Гістарычныя календары''», якія мелі асветніцкі характар. Аўтар кнігі «''Еўропа ў соймах''» («''Europa'' ''seymuiąca''», Варшава, 1753) пра парламентарызм Рэчы Паспалітай і іншых еўрапейскіх краін. Спрэчным з'яўляецца аўтарства працы "''Domowe wiadomosci o Wielkim Xięstwie Litewskim z przyłączeniem historyi tegoż narodu przedrukowane [...]''", якую Караль Эстрайхер прыпісвае да даробку Казіміра Галоўкі, але паводле Эдварда Шнайдэра больш верагодны аўтар - езуіт [[Францішак Папроцкі]]. == Працы == [https://polona.pl/item-view/5aac1b0d-7103-441c-b501-fe047284e856/0/f9276c72-c17e-495f-b650-2426584fd26a Compendium geographiae in versiculos dispositae e priscis novisq. scriptoribus depromptum, usui jllustrissimae florentissimaeq. juventutis in Alma Academia et Universitate Vilnensi Societatis Jesu dedicatum. 1743] [https://sbc.wbp.kielce.pl/dlibra/doccontent?id=45772 Oekonomika ziemianska generalna punktami partykularnemi, interrogatoryami gospodarskiemi, praktyką miesięczną, Modelluszami albo tabulami arythmetycznemi obiasniona. 1757.] == Літаратура == Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя : [у 3 т.]. – Мінск, 2005. – Т. 1. – С. 487. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 200. Hołowka Kazimierz Alojzy, Polski Słownik Biograficzny. T.IX. S. 598-599. Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 135 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Галоўка Казімір}} di5mrlatfvx6hs5i5i25pc4w30hywi0 5175986 5175980 2026-08-05T15:37:54Z JerzyKundrat 174 5175986 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Дата нараджэння = [[3 сакавіка]] [[1718]] | Месца нараджэння = [[Пінскі павет]] | Навуковая сфера = [[географ]] | Альма-матар = [[Віленская езуіцкая акадэмія]] | Навуковае званне = прафесар геаграфіі і рыторыкі }}'''Казімір Алойзы''' '''Галоўка''' ([[Польская мова|пол]]. ''Kazimierz Alojzy'' ''Hołowka'', [[3 сакавіка]] [[1718]], [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскі павет]] — пасля [[1787]]) — [[географ]], [[Педагогіка|педагог]] і выдавец, аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vkl.by/articles/625|title=Галоўка Казімір|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - Articles Main|access-date=2026-08-05}}</ref> == Біяграфія == Магістр філасофіі і вольных мастацтваў. З шляхецкай сям’і. З 1731 [[Езуіты|езуіт]]. Вучыўся ў езуіцкіх калегіумах у [[Навагрудскі езуіцкі калегіум|Навагрудку]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|Гродне]], [[Віленская езуіцкая акадэмія|Вільні]]. З 1743 святар. Выкладаў [[Граматыка|граматыку]], паэзію, [[Рыторыка|рыторыку]], [[Філасофія|філасофію]], [[Маральная тэалогія|тэалогію маральную]], [[Геаграфія|геаграфію]], гісторыю, матэматыку ў езуіцкіх навучальных установах у Вільні (1746/47, 1749—52), [[Варшаўскі езуіцкі калегіум|Варшаве]] (1747—49, 1752/53). У Вільні адначасова выконваў функцыі віцэ-рэгента шляхецкага канвікта (1749-52). У 1753—55 у Вільні выхавацель сыноў рэферэндара ВКЛ Антонія Тадэвуша Пшаздзецкага. У 1756/57 выкладаў геаграфію ў Навагрудку, адначасова місіянер у [[Любча|Любчы]], у 1757/58 выкладаў тэалогію маральную ў Вільні. З 1760 выкладаў геаграфію ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пінскім езуіцкім калегіуме]]. Пасля скасавання ордэна езуітаў (1773) звесткі пра Галоўку адсутнічаюць. Аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве (''Compendium geographiae'', Вільня, 1743), нарыса па геаграфіі Рэчы Паспалітай на польскай мове (перавыдаваўся 5 разоў з 1757 у дадатку да практычнай энцыклапедыі Якуба Казіміра Гаўра «''Агульная эканоміка землеўласніка''»), геаграфічных табліц і карт, у т.л. ВКЛ («Chartae geographicae Galliae, Germaniae, Majoris Poloniae et M. Duc. Lithuaniae», 1750, не зберагліся). З 1747 на працягу 8 гадоў выдаваў на польскай мове «''Гістарычныя календары''», якія мелі асветніцкі характар. Аўтар кнігі «''Еўропа ў соймах''» («''Europa'' ''seymuiąca''», Варшава, 1753) пра парламентарызм Рэчы Паспалітай і іншых еўрапейскіх краін. Спрэчным з’яўляецца аўтарства працы «''Domowe wiadomosci o Wielkim Xięstwie Litewskim z przyłączeniem historyi tegoż narodu przedrukowane […]''», якую Караль Эстрайхер прыпісвае да даробку Казіміра Галоўкі, але паводле Эдварда Шнайдэра больш верагодны аўтар — езуіт [[Францішак Папроцкі]]. == Працы == [https://polona.pl/item-view/5aac1b0d-7103-441c-b501-fe047284e856/0/f9276c72-c17e-495f-b650-2426584fd26a Compendium geographiae in versiculos dispositae e priscis novisq. scriptoribus depromptum, usui jllustrissimae florentissimaeq. juventutis in Alma Academia et Universitate Vilnensi Societatis Jesu dedicatum. 1743] [https://sbc.wbp.kielce.pl/dlibra/doccontent?id=45772 Oekonomika ziemianska generalna punktami partykularnemi, interrogatoryami gospodarskiemi, praktyką miesięczną, Modelluszami albo tabulami arythmetycznemi obiasniona. 1757.] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя : [у 3 т.]. — Мінск, 2005. — Т. 1. — С. 487. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 200. Hołowka Kazimierz Alojzy, Polski Słownik Biograficzny. T.IX. S. 598—599. Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 135 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Галоўка Казімір}} al2n0a5qtejn5x4hqctynbc2czrdhkr 5175989 5175986 2026-08-05T15:46:08Z Aliaksei Lastouski 75892 5175989 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Дата нараджэння = [[3 сакавіка]] [[1718]] | Месца нараджэння = [[Пінскі павет]] | Навуковая сфера = [[географ]] | Альма-матар = [[Віленская езуіцкая акадэмія]] | Навуковае званне = прафесар геаграфіі і рыторыкі }}'''Казімір Алойзы''' '''Галоўка''' ([[Польская мова|пол]]. ''Kazimierz Alojzy'' ''Hołowka'', [[3 сакавіка]] [[1718]], [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскі павет]] - пасля [[1787]]) - [[географ]], [[Педагогіка|педагог]] і выдавец, аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vkl.by/articles/625|title=Галоўка Казімір|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - Articles Main|access-date=2026-08-05}}</ref> == Біяграфія == Магістр філасофіі і вольных мастацтваў. З шляхецкай сям’і. З 1731 [[Езуіты|езуіт]]. Вучыўся ў езуіцкіх калегіумах у [[Навагрудскі езуіцкі калегіум|Навагрудку]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|Гродне]], [[Віленская езуіцкая акадэмія|Вільні]]. З 1743 святар. Выкладаў [[Граматыка|граматыку]], паэзію, [[Рыторыка|рыторыку]], [[Філасофія|філасофію]], [[Маральная тэалогія|тэалогію маральную]], [[Геаграфія|геаграфію]], гісторыю, матэматыку ў езуіцкіх навучальных установах у Вільні (1746/47, 1749—52), [[Варшаўскі езуіцкі калегіум|Варшаве]] (1747—49, 1752/53). У Вільні адначасова выконваў функцыі віцэ-рэгента шляхецкага канвікта (1749-52). У 1753—55 у Вільні выхавацель сыноў рэферэндара ВКЛ Антонія Тадэвуша Пшаздзецкага. У 1756/57 выкладаў геаграфію ў Навагрудку, адначасова місіянер у [[Любча|Любчы]], у 1757/58 выкладаў тэалогію маральную ў Вільні. З 1760 выкладаў геаграфію ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пінскім езуіцкім калегіуме]]. Пасля скасавання ордэна езуітаў (1773) звесткі пра Галоўку адсутнічаюць. Аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве (''Compendium geographiae'', Вільня, 1743), нарыса па геаграфіі Рэчы Паспалітай на польскай мове (перавыдаваўся 5 разоў з 1757 у дадатку да практычнай энцыклапедыі Якуба Казіміра Гаўра «''Агульная эканоміка землеўласніка''»), геаграфічных табліц і карт, у т.л. ВКЛ («Chartae geographicae Galliae, Germaniae, Majoris Poloniae et M. Duc. Lithuaniae», 1750, не зберагліся). З 1747 на працягу 8 гадоў выдаваў на польскай мове «''Гістарычныя календары''», якія мелі асветніцкі характар. Аўтар кнігі «''Еўропа ў соймах''» («''Europa'' ''seymuiąca''», Варшава, 1753) пра парламентарызм Рэчы Паспалітай і іншых еўрапейскіх краін. Спрэчным з'яўляецца аўтарства працы "''Domowe wiadomosci o Wielkim Xięstwie Litewskim z przyłączeniem historyi tegoż narodu przedrukowane [...]''", якую Караль Эстрайхер прыпісвае да даробку Казіміра Галоўкі, але паводле Эдварда Шнайдэра больш верагодны аўтар - езуіт [[Францішак Папроцкі]]. == Працы == [https://polona.pl/item-view/5aac1b0d-7103-441c-b501-fe047284e856/0/f9276c72-c17e-495f-b650-2426584fd26a Compendium geographiae in versiculos dispositae e priscis novisq. scriptoribus depromptum, usui jllustrissimae florentissimaeq. juventutis in Alma Academia et Universitate Vilnensi Societatis Jesu dedicatum. 1743] [https://sbc.wbp.kielce.pl/dlibra/doccontent?id=45772 Oekonomika ziemianska generalna punktami partykularnemi, interrogatoryami gospodarskiemi, praktyką miesięczną, Modelluszami albo tabulami arythmetycznemi obiasniona. 1757.] == Літаратура == Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя : [у 3 т.]. – Мінск, 2005. – Т. 1. – С. 487. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 200. Hołowka Kazimierz Alojzy, Polski Słownik Biograficzny. T.IX. S. 598-599. Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 135 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Галоўка Казімір}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1718 годзе]] 00yecp1yj7fk384cbrhh8r6791jknlq 5175990 5175989 2026-08-05T15:47:14Z Aliaksei Lastouski 75892 5175990 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Дата нараджэння = [[3 сакавіка]] [[1718]] | Месца нараджэння = [[Пінскі павет]] | Навуковая сфера = [[географ]] | Альма-матар = [[Віленская езуіцкая акадэмія]] | Навуковае званне = прафесар геаграфіі і рыторыкі }}'''Казімір Алойзы''' '''Галоўка''' ([[Польская мова|пол]]. ''Kazimierz Alojzy'' ''Hołowka'', [[3 сакавіка]] [[1718]], [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскі павет]] - пасля [[1787]]) - [[географ]], [[Педагогіка|педагог]] і выдавец, аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vkl.by/articles/625|title=Галоўка Казімір|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - Articles Main|access-date=2026-08-05}}</ref> == Біяграфія == Магістр філасофіі і вольных мастацтваў. З шляхецкай сям’і. З 1731 [[Езуіты|езуіт]]. Вучыўся ў езуіцкіх калегіумах у [[Навагрудскі езуіцкі калегіум|Навагрудку]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|Гродне]], [[Віленская езуіцкая акадэмія|Вільні]]. З 1743 святар. Выкладаў [[Граматыка|граматыку]], паэзію, [[Рыторыка|рыторыку]], [[Філасофія|філасофію]], [[Маральная тэалогія|тэалогію маральную]], [[Геаграфія|геаграфію]], гісторыю, матэматыку ў езуіцкіх навучальных установах у Вільні (1746/47, 1749—52), [[Варшаўскі езуіцкі калегіум|Варшаве]] (1747—49, 1752/53). У Вільні адначасова выконваў функцыі віцэ-рэгента шляхецкага канвікта (1749-52). У 1753—55 у Вільні выхавацель сыноў рэферэндара ВКЛ Антонія Тадэвуша Пшаздзецкага. У 1756/57 выкладаў геаграфію ў Навагрудку, адначасова місіянер у [[Любча|Любчы]], у 1757/58 выкладаў тэалогію маральную ў Вільні. З 1760 выкладаў геаграфію ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пінскім езуіцкім калегіуме]]. Пасля скасавання ордэна езуітаў (1773) звесткі пра Галоўку адсутнічаюць. Аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве (''Compendium geographiae'', Вільня, 1743), нарыса па геаграфіі Рэчы Паспалітай на польскай мове (перавыдаваўся 5 разоў з 1757 у дадатку да практычнай энцыклапедыі Якуба Казіміра Гаўра «''Агульная эканоміка землеўласніка''»), геаграфічных табліц і карт, у т.л. ВКЛ («Chartae geographicae Galliae, Germaniae, Majoris Poloniae et M. Duc. Lithuaniae», 1750, не зберагліся). З 1747 на працягу 8 гадоў выдаваў на польскай мове «''Гістарычныя календары''», якія мелі асветніцкі характар. Аўтар кнігі «''Еўропа ў соймах''» («''Europa'' ''seymuiąca''», Варшава, 1753) пра парламентарызм Рэчы Паспалітай і іншых еўрапейскіх краін. Спрэчным з'яўляецца аўтарства працы "''Domowe wiadomosci o Wielkim Xięstwie Litewskim z przyłączeniem historyi tegoż narodu przedrukowane [...]''", якую Караль Эстрайхер прыпісвае да даробку Казіміра Галоўкі, але паводле Эдварда Шнайдэра больш верагодны аўтар - езуіт [[Францішак Папроцкі]]. == Працы == [https://polona.pl/item-view/5aac1b0d-7103-441c-b501-fe047284e856/0/f9276c72-c17e-495f-b650-2426584fd26a Compendium geographiae in versiculos dispositae e priscis novisq. scriptoribus depromptum, usui jllustrissimae florentissimaeq. juventutis in Alma Academia et Universitate Vilnensi Societatis Jesu dedicatum. 1743] [https://sbc.wbp.kielce.pl/dlibra/doccontent?id=45772 Oekonomika ziemianska generalna punktami partykularnemi, interrogatoryami gospodarskiemi, praktyką miesięczną, Modelluszami albo tabulami arythmetycznemi obiasniona. 1757.] == Літаратура == Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя : [у 3 т.]. – Мінск, 2005. – Т. 1. – С. 487. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 200. Hołowka Kazimierz Alojzy, Polski Słownik Biograficzny. T.IX. S. 598-599. Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 135 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Галоўка Казімір}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1718 годзе]] <references /> [[Катэгорыя:Географы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Географы]] [[Катэгорыя:Езуіты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай езуіцкай акадэміі]] 7oedffcmyo6p8i2bi0url6kifbc7ivj 5176143 5175990 2026-08-05T22:47:45Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5176143 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Дата нараджэння = [[3 сакавіка]] [[1718]] | Месца нараджэння = [[Пінскі павет]] | Навуковая сфера = [[географ]] | Альма-матар = [[Віленская езуіцкая акадэмія]] | Навуковае званне = прафесар геаграфіі і рыторыкі }}'''Казімір Алойзы''' '''Галоўка''' ([[Польская мова|пол]]. ''Kazimierz Alojzy'' ''Hołowka'', [[3 сакавіка]] [[1718]], [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскі павет]] - пасля [[1787]]) - [[географ]], [[Педагогіка|педагог]] і выдавец, аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vkl.by/articles/625|title=Галоўка Казімір|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - Articles Main|access-date=2026-08-05}}</ref> == Біяграфія == Магістр філасофіі і вольных мастацтваў. З шляхецкай сям’і. З 1731 [[Езуіты|езуіт]]. Вучыўся ў езуіцкіх калегіумах у [[Навагрудскі езуіцкі калегіум|Навагрудку]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|Гродне]], [[Віленская езуіцкая акадэмія|Вільні]]. З 1743 святар. Выкладаў [[Граматыка|граматыку]], паэзію, [[Рыторыка|рыторыку]], [[Філасофія|філасофію]], [[Маральная тэалогія|тэалогію маральную]], [[Геаграфія|геаграфію]], гісторыю, матэматыку ў езуіцкіх навучальных установах у Вільні (1746/47, 1749—52), [[Варшаўскі езуіцкі калегіум|Варшаве]] (1747—49, 1752/53). У Вільні адначасова выконваў функцыі віцэ-рэгента шляхецкага канвікта (1749-52). У 1753—55 у Вільні выхавацель сыноў рэферэндара ВКЛ Антонія Тадэвуша Пшаздзецкага. У 1756/57 выкладаў геаграфію ў Навагрудку, адначасова місіянер у [[Любча|Любчы]], у 1757/58 выкладаў тэалогію маральную ў Вільні. З 1760 выкладаў геаграфію ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пінскім езуіцкім калегіуме]]. Пасля скасавання ордэна езуітаў (1773) звесткі пра Галоўку адсутнічаюць. Аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве (''Compendium geographiae'', Вільня, 1743), нарыса па геаграфіі Рэчы Паспалітай на польскай мове (перавыдаваўся 5 разоў з 1757 у дадатку да практычнай энцыклапедыі Якуба Казіміра Гаўра «''Агульная эканоміка землеўласніка''»), геаграфічных табліц і карт, у т.л. ВКЛ («Chartae geographicae Galliae, Germaniae, Majoris Poloniae et M. Duc. Lithuaniae», 1750, не зберагліся). З 1747 на працягу 8 гадоў выдаваў на польскай мове «''Гістарычныя календары''», якія мелі асветніцкі характар. Аўтар кнігі «''Еўропа ў соймах''» («''Europa'' ''seymuiąca''», Варшава, 1753) пра парламентарызм Рэчы Паспалітай і іншых еўрапейскіх краін. Спрэчным з'яўляецца аўтарства працы "''Domowe wiadomosci o Wielkim Xięstwie Litewskim z przyłączeniem historyi tegoż narodu przedrukowane [...]''", якую Караль Эстрайхер прыпісвае да даробку Казіміра Галоўкі, але паводле Эдварда Шнайдэра больш верагодны аўтар - езуіт [[Францішак Папроцкі]]. == Працы == [https://polona.pl/item-view/5aac1b0d-7103-441c-b501-fe047284e856/0/f9276c72-c17e-495f-b650-2426584fd26a Compendium geographiae in versiculos dispositae e priscis novisq. scriptoribus depromptum, usui jllustrissimae florentissimaeq. juventutis in Alma Academia et Universitate Vilnensi Societatis Jesu dedicatum. 1743] [https://sbc.wbp.kielce.pl/dlibra/doccontent?id=45772 Oekonomika ziemianska generalna punktami partykularnemi, interrogatoryami gospodarskiemi, praktyką miesięczną, Modelluszami albo tabulami arythmetycznemi obiasniona. 1757.] == Літаратура == Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя : [у 3 т.]. – Мінск, 2005. – Т. 1. – С. 487. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 200. Hołowka Kazimierz Alojzy, Polski Słownik Biograficzny. T.IX. S. 598-599. Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 135 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-05}} {{DEFAULTSORT:Галоўка Казімір}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1718 годзе]] <references /> [[Катэгорыя:Географы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Географы]] [[Катэгорыя:Езуіты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай езуіцкай акадэміі]] cqssh07lbddtafmxo22bcy9tpw93xgg 5176177 5176143 2026-08-06T05:20:23Z Autumndancer 168015 5176177 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Галоўка}} {{Навуковец | Дата нараджэння = [[3 сакавіка]] [[1718]] | Месца нараджэння = [[Пінскі павет]] | Навуковая сфера = [[географ]] | Альма-матар = [[Віленская езуіцкая акадэмія]] | Навуковае званне = прафесар геаграфіі і рыторыкі }}'''Казімір Алойзы''' '''Галоўка''' ([[Польская мова|пол]]. ''Kazimierz Alojzy'' ''Hołowka'', [[3 сакавіка]] [[1718]], [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскі павет]] — пасля [[1787]]) — [[географ]], [[Педагогіка|педагог]] і выдавец, аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vkl.by/articles/625|title=Галоўка Казімір|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - Articles Main|access-date=2026-08-05}}</ref> == Біяграфія == Магістр філасофіі і вольных мастацтваў. З шляхецкай сям’і. З 1731 [[Езуіты|езуіт]]. Вучыўся ў езуіцкіх калегіумах у [[Навагрудскі езуіцкі калегіум|Навагрудку]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|Гродне]], [[Віленская езуіцкая акадэмія|Вільні]]. З 1743 святар. Выкладаў [[Граматыка|граматыку]], паэзію, [[Рыторыка|рыторыку]], [[Філасофія|філасофію]], [[Маральная тэалогія|тэалогію маральную]], [[Геаграфія|геаграфію]], гісторыю, матэматыку ў езуіцкіх навучальных установах у Вільні (1746/47, 1749—52), [[Варшаўскі езуіцкі калегіум|Варшаве]] (1747—49, 1752/53). У Вільні адначасова выконваў функцыі віцэ-рэгента шляхецкага канвікта (1749-52). У 1753—55 у Вільні выхавацель сыноў рэферэндара ВКЛ Антонія Тадэвуша Пшаздзецкага. У 1756/57 выкладаў геаграфію ў Навагрудку, адначасова місіянер у [[Любча|Любчы]], у 1757/58 выкладаў тэалогію маральную ў Вільні. З 1760 выкладаў геаграфію ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пінскім езуіцкім калегіуме]]. Пасля скасавання ордэна езуітаў (1773) звесткі пра Галоўку адсутнічаюць. Аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве (''Compendium geographiae'', Вільня, 1743), нарыса па геаграфіі Рэчы Паспалітай на польскай мове (перавыдаваўся 5 разоў з 1757 у дадатку да практычнай энцыклапедыі Якуба Казіміра Гаўра «''Агульная эканоміка землеўласніка''»), геаграфічных табліц і карт, у т.л. ВКЛ («Chartae geographicae Galliae, Germaniae, Majoris Poloniae et M. Duc. Lithuaniae», 1750, не зберагліся). З 1747 на працягу 8 гадоў выдаваў на польскай мове «''Гістарычныя календары''», якія мелі асветніцкі характар. Аўтар кнігі «''Еўропа ў соймах''» («''Europa'' ''seymuiąca''», Варшава, 1753) пра парламентарызм Рэчы Паспалітай і іншых еўрапейскіх краін. Спрэчным з’яўляецца аўтарства працы «''Domowe wiadomosci o Wielkim Xięstwie Litewskim z przyłączeniem historyi tegoż narodu przedrukowane […]''», якую Караль Эстрайхер прыпісвае да даробку Казіміра Галоўкі, але паводле Эдварда Шнайдэра больш верагодны аўтар — езуіт [[Францішак Папроцкі]]. == Працы == [https://polona.pl/item-view/5aac1b0d-7103-441c-b501-fe047284e856/0/f9276c72-c17e-495f-b650-2426584fd26a Compendium geographiae in versiculos dispositae e priscis novisq. scriptoribus depromptum, usui jllustrissimae florentissimaeq. juventutis in Alma Academia et Universitate Vilnensi Societatis Jesu dedicatum. 1743] [https://sbc.wbp.kielce.pl/dlibra/doccontent?id=45772 Oekonomika ziemianska generalna punktami partykularnemi, interrogatoryami gospodarskiemi, praktyką miesięczną, Modelluszami albo tabulami arythmetycznemi obiasniona. 1757.] == Літаратура == Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя : [у 3 т.]. — Мінск, 2005. — Т. 1. — С. 487. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 200. Hołowka Kazimierz Alojzy, Polski Słownik Biograficzny. T.IX. S. 598—599. Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 135 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-05}} {{DEFAULTSORT:Галоўка Казімір}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1718 годзе]] <references /> [[Катэгорыя:Географы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Географы]] [[Катэгорыя:Езуіты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай езуіцкай акадэміі]] 9tub2uc7ni0o3wtyjuf63gexu13gdgd 0 812180 5175981 2026-08-05T15:33:24Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Міжнародныя адносіны}} '''Беларуска-паўднёвакарэйскія адносіны''' — двухбаковыя дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікай Карэя]], устаноўленыя 10 лютага 1992 года. У 2020 годзе двухбаковы тавараабарот п...» 5175981 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны}} '''Беларуска-паўднёвакарэйскія адносіны''' — двухбаковыя дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікай Карэя]], устаноўленыя 10 лютага 1992 года. У 2020 годзе двухбаковы тавараабарот паміж Беларуссю і Рэспублікай Карэя склаў 159,4 млн долараў. У 2020 годзе экспарт Беларусі ў Рэспубліку Карэя склаў 39,1 млн долараў. == Гісторыя == Да 1991 года двухбаковыя адносіны паміж Беларуссю і Рэспублікай Карэя былі часткай двухбаковых адносін паміж Рэспублікай Карэя і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 10 лютага 1992 года былі ўсталяваныя дыпламатычныя адносіны<ref name="хван76">''Хван Д.Х.'' Развитие дипломатических отношений между Республикой Кореей и Республикой Беларусь в 1992 - 2012 гг. // Весці БДПУ. Серыя 2. Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. - 2024. - № 2 (120). - С. 76.</ref>. У 1997 годзе Прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка]] упершыню наведаў Рэспубліку Карэя<ref name="хван76" />. У 1997 годзе было адкрыта пасольства Беларусі ў Сеуле<ref name="хван76"/>. У жніўні 2005 года прэм’ер-міністр Беларусі [[Генадзь Васільевіч Навіцкі|Генадзь Навіцкі]] наведаў Сеул<ref>''Хван Д.Х.'' Развитие дипломатических отношений между Республикой Кореей и Республикой Беларусь в 1992 - 2012 гг. // Весці БДПУ. Серыя 2. Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. - 2024. - № 2 (120). - С. 77.</ref>. У 2007 годзе адкрылася пасольства Рэспублікі Карэя ў Мінску<ref name=" хван76"/>. == Эканамічныя адносіны == У 2020 годзе двухбаковы тавараабарот паміж Беларуссю і Рэспублікай Карэя склаў 159,4 млн долараў<ref name="малевич33">Малевич Ю.И., Маглыш А.А. Сотрудничество Республики Беларусь и Республики Корея: политика, экономика, наука, культура // Беларусь в современном мире. Материалы XXIII Международной научной конференции, посвященной 103-й годовщине образования Белорусского государственного университета. - Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 2025. - С. 33.</ref>, з якога 39,1 млн — беларускі экспарт<ref name="малевич33" />, а 120,3 млн — паўднёвакарэйскі<ref name="малевич33" />. == Паслы Беларусі ў Рэспубліцы Карэя == * Сямешка Аляксандр Віктаравіч (6 кастрычніка 1999 — 15 лістапада 2005)<ref name="хван76" />. * Чарнецкі Андрэй Міхайлавіч (20 верасня 2021 — н.ч.). == Гл. таксама == * [[Беларуска-паўночнакарэйскія адносіны]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Паўднёвая Карэя]][[Катэгорыя:Знешняя палітыка Паўднёвай Карэі]] 3dv0e4ym42rmrl0z5e7rv6tg8ba6bcy 5175983 5175981 2026-08-05T15:33:57Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5175983 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны}} '''Беларуска-паўднёвакарэйскія адносіны''' — двухбаковыя дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікай Карэя]], устаноўленыя 10 лютага 1992 года. У 2020 годзе двухбаковы тавараабарот паміж Беларуссю і Рэспублікай Карэя склаў 159,4 млн долараў. У 2020 годзе экспарт Беларусі ў Рэспубліку Карэя склаў 39,1 млн долараў. == Гісторыя == Да 1991 года двухбаковыя адносіны паміж Беларуссю і Рэспублікай Карэя былі часткай двухбаковых адносін паміж Рэспублікай Карэя і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 10 лютага 1992 года былі ўсталяваныя дыпламатычныя адносіны<ref name="хван76">''Хван Д.Х.'' Развитие дипломатических отношений между Республикой Кореей и Республикой Беларусь в 1992 - 2012 гг. // Весці БДПУ. Серыя 2. Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. - 2024. - № 2 (120). - С. 76.</ref>. У 1997 годзе Прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка]] ўпершыню наведаў Рэспубліку Карэя<ref name="хван76" />. У 1997 годзе было адкрыта пасольства Беларусі ў Сеуле<ref name="хван76"/>. У жніўні 2005 года прэм’ер-міністр Беларусі [[Генадзь Васілевіч Навіцкі|Генадзь Навіцкі]] наведаў Сеул<ref>''Хван Д.Х.'' Развитие дипломатических отношений между Республикой Кореей и Республикой Беларусь в 1992 - 2012 гг. // Весці БДПУ. Серыя 2. Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. - 2024. - № 2 (120). - С. 77.</ref>. У 2007 годзе адкрылася пасольства Рэспублікі Карэя ў Мінску<ref name=" хван76"/>. == Эканамічныя адносіны == У 2020 годзе двухбаковы тавараабарот паміж Беларуссю і Рэспублікай Карэя склаў 159,4 млн долараў<ref name="малевич33">Малевич Ю.И., Маглыш А.А. Сотрудничество Республики Беларусь и Республики Корея: политика, экономика, наука, культура // Беларусь в современном мире. Материалы XXIII Международной научной конференции, посвященной 103-й годовщине образования Белорусского государственного университета. - Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 2025. - С. 33.</ref>, з якога 39,1 млн — беларускі экспарт<ref name="малевич33" />, а 120,3 млн — паўднёвакарэйскі<ref name="малевич33" />. == Паслы Беларусі ў Рэспубліцы Карэя == * Сямешка Аляксандр Віктаравіч (6 кастрычніка 1999 — 15 лістапада 2005)<ref name="хван76" />. * Чарнецкі Андрэй Міхайлавіч (20 верасня 2021 — н.ч.). == Гл. таксама == * [[Беларуска-паўночнакарэйскія адносіны]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Паўднёвая Карэя]][[Катэгорыя:Знешняя палітыка Паўднёвай Карэі]] 62vmpno6culuwewmtmdtuykd1x6jvjs 0 812181 5175984 2026-08-05T15:35:08Z Aliaksei Lastouski 75892 Новая старонка: «{{Навуковец | Дата нараджэння = [[1790]] | Месца нараджэння = [[Гродна]] | Дата смерці = [[1874]] | Месца смерці = [[Вільня]] | Навуковая сфера = [[механіка]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Навуковая ступень = [[доктар]] | Навуко...» 5175984 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Дата нараджэння = [[1790]] | Месца нараджэння = [[Гродна]] | Дата смерці = [[1874]] | Месца смерці = [[Вільня]] | Навуковая сфера = [[механіка]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Навуковая ступень = [[доктар]] | Навуковае званне = прафесар механікі | Вядомыя вучні = [[Ігнат Дамейка]] }}'''Валяр'ян Гурскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Walerian Górski'', [[1790]], [[Гродна]] - [[1874]], [[Вільня]]) - прафесар Віленскага ўніверсітэта, механік. == Біяграфія == Скончыў павятовую школу ў Навагрудку, пасля вучыўся на фізіка-матэматычным факультэце ў Віленскім універсітэце, дзе 12 лістапада 1816 абараніў дысертацыю на ступень доктара філасофіі. Для ўдасканалення ведаў за кошт універсітэта накіраваны за мяжу. На працягу 4 гадоў быў у Германіі, Галанды! і Англіі; у Францыі праслухаў курс лекцый у Політэхнічнай школе і на іншых спецыяльных курсах. Пасля вяртання з-за мяжы ў 1821 уз у Віленскім універсітэце практычную механіку, а таксама навукі па будаўніцтве дарог, мастоў і каналаў. Сярод яго вучняў быў [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]]. Шмат сіл Гурскі аддаў рабоце кабінета механікі, якім кіраваў да закрыцця універсітэта. У 1821 ён заклаў у Вільні бульвар над ракой Вілейка каля Бекішавай гары. У 1823 па даручэнні ўлад выконваў механічныя і гідралагічныя работы ў Пецярбургу і яго наваколлі. У 1828 збудаваў на рацэ Вілейцы вісячы мост на ланцугах. Пасля закрыцця універсітэта пераехаў у 1832 у Варшаву, дзе атрымаў пасаду ў тэхнічным аддзеле ўрадавай камісіі. Быў членам будаўнічага савета, членам камітэта па пабудове шпіталясвятога Лазара ў Варшаве, быў рэферэнтам статыстычнай службы. Пасля выслугі пенсіі ў 1850 пакінуў службу і вярнуўся ў Вільню, дзе атрымаў у спадчына ад багатую бібліятэку па гісторыі Віленскага універсітэта, якую ў свой час разам з домам атрымаў у спадчыну ад сваяка прафесара [[Міхаіл Мадэставіч Палінскі|Міхала Палінскага]] (быў жанаты на яго сястры). Шмат працаваў над кнігамі, займаўся бібліяграфіяй. Пасля яго смерці кнігазбор быў прададзены графу Антонію Тышкевічу. Жыццё не пакінула яму дастаткова вольнага часу для літаратурнай працы, аднак ён змясціў некалькі артыкулаў у віленскіх перыядычных выданнях. Выдаў у 1842 годзе пераклад "''Падручніка для будаўнікоў чыгунак''" Эдуара Канстана Біота, першы польскамоўны падручнік для інжынераў-чыгуначнікаў. == Працы == [https://polona.pl/preview/3a33cad4-1d5b-4e4d-bde9-c51a8f57974d Pismo podręczne dla budującego drogi żelazne albo wykład zasad ogolnych sztuki budowania drogi żelaznej, Warszawa, 1842.] == Літаратура == Bieliński, Józef. Uniwersytet Wilenski (1579—1831). Кrакow, 1899—1900. Т. 3. 5. 182—184. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 124. Górski Walerian, Polski Słownik Biograficzny. T.VIII. S. 454-455. Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 121 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Гурскі Валяр'ян}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1874 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1790 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Механіка]] khab0q8zfy0edqeagw7uatxedge3718 5175987 5175984 2026-08-05T15:40:30Z Aliaksei Lastouski 75892 5175987 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Выява = [[File:Walerian Gorski (94104726).jpg|thumb|]] | Дата нараджэння = [[1790]] | Месца нараджэння = [[Гродна]] | Дата смерці = [[1874]] | Месца смерці = [[Вільня]] | Навуковая сфера = [[механіка]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Навуковая ступень = [[доктар]] | Навуковае званне = прафесар механікі | Вядомыя вучні = [[Ігнат Дамейка]] }}'''Валяр'ян Гурскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Walerian Górski'', [[1790]], [[Гродна]] - [[1874]], [[Вільня]]) - прафесар Віленскага ўніверсітэта, механік. == Біяграфія == Скончыў павятовую школу ў Навагрудку, пасля вучыўся на фізіка-матэматычным факультэце ў Віленскім універсітэце, дзе 12 лістапада 1816 абараніў дысертацыю на ступень доктара філасофіі. Для ўдасканалення ведаў за кошт універсітэта накіраваны за мяжу. На працягу 4 гадоў быў у Германіі, Галанды! і Англіі; у Францыі праслухаў курс лекцый у Політэхнічнай школе і на іншых спецыяльных курсах. Пасля вяртання з-за мяжы ў 1821 уз у Віленскім універсітэце практычную механіку, а таксама навукі па будаўніцтве дарог, мастоў і каналаў. Сярод яго вучняў быў [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]]. Шмат сіл Гурскі аддаў рабоце кабінета механікі, якім кіраваў да закрыцця універсітэта. У 1821 ён заклаў у Вільні бульвар над ракой Вілейка каля Бекішавай гары. У 1823 па даручэнні ўлад выконваў механічныя і гідралагічныя работы ў Пецярбургу і яго наваколлі. У 1828 збудаваў на рацэ Вілейцы вісячы мост на ланцугах. Пасля закрыцця універсітэта пераехаў у 1832 у Варшаву, дзе атрымаў пасаду ў тэхнічным аддзеле ўрадавай камісіі. Быў членам будаўнічага савета, членам камітэта па пабудове шпіталясвятога Лазара ў Варшаве, быў рэферэнтам статыстычнай службы. Пасля выслугі пенсіі ў 1850 пакінуў службу і вярнуўся ў Вільню, дзе атрымаў у спадчына ад багатую бібліятэку па гісторыі Віленскага універсітэта, якую ў свой час разам з домам атрымаў у спадчыну ад сваяка прафесара [[Міхаіл Мадэставіч Палінскі|Міхала Палінскага]] (быў жанаты на яго сястры). Шмат працаваў над кнігамі, займаўся бібліяграфіяй. Пасля яго смерці кнігазбор быў прададзены графу Антонію Тышкевічу. Жыццё не пакінула яму дастаткова вольнага часу для літаратурнай працы, аднак ён змясціў некалькі артыкулаў у віленскіх перыядычных выданнях. Выдаў у 1842 годзе пераклад "''Падручніка для будаўнікоў чыгунак''" Эдуара Канстана Біота, першы польскамоўны падручнік для інжынераў-чыгуначнікаў. == Працы == [https://polona.pl/preview/3a33cad4-1d5b-4e4d-bde9-c51a8f57974d Pismo podręczne dla budującego drogi żelazne albo wykład zasad ogolnych sztuki budowania drogi żelaznej, Warszawa, 1842.] == Літаратура == Bieliński, Józef. Uniwersytet Wilenski (1579—1831). Кrакow, 1899—1900. Т. 3. 5. 182—184. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 124. Górski Walerian, Polski Słownik Biograficzny. T.VIII. S. 454-455. Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 121 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Гурскі Валяр'ян}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1874 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1790 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Механіка]] k5wqbnecjj2wwp7f54ngn0esloqmw5w 5175988 5175987 2026-08-05T15:45:16Z Aliaksei Lastouski 75892 5175988 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Выява = [[File:Walerian Gorski (94104726).jpg|thumb|]] | Дата нараджэння = [[1790]] | Месца нараджэння = [[Гродна]] | Дата смерці = [[1874]] | Месца смерці = [[Вільня]] | Навуковая сфера = [[механіка]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Навуковая ступень = [[доктар філасофіі]] | Навуковае званне = прафесар механікі | Вядомыя вучні = [[Ігнат Дамейка]] }}'''Валяр'ян Гурскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Walerian Górski'', [[1790]], [[Гродна]] - [[1874]], [[Вільня]]) - прафесар Віленскага ўніверсітэта, механік.<ref>{{Cite web|url=https://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1009:-gors--&catid=36:2009-10-27-12-02-55&Itemid=467|title=ГУРСКІ (Gorsкі) Валяр'ян|website=spadchyna.net|access-date=2026-08-05}}</ref> == Біяграфія == Скончыў павятовую школу ў [[Навагрудак|Навагрудку]], пасля вучыўся на фізіка-матэматычным факультэце ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]], дзе 12 лістапада 1816 абараніў [[Дысертацыя|дысертацыю]] на ступень [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]]. Для ўдасканалення ведаў за кошт універсітэта накіраваны за мяжу. На працягу 4 гадоў быў у Германіі, Галанды! і Англіі; у Францыі праслухаў курс лекцый у [[Палітэхнічная школа|Палітэхнічнай школе]] і на іншых спецыяльных курсах. Пасля вяртання з-за мяжы ў 1821 узначаліў у Віленскім універсітэце кафедру механікі, а таксама выкладаў навукі па будаўніцтве дарог, мастоў і каналаў. Сярод яго вучняў быў [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]]. Шмат сіл Гурскі аддаў рабоце кабінета механікі, якім кіраваў да закрыцця універсітэта.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://muzeumpamieci.umk.pl/?p=6430|title=Wilno, 1803-1832, Zbiory Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego: Gabinet machin {{!}} Muzeum w polskiej kulturze pamięci|first=Ewelina|last=Bednarz|date=2020-07-21|access-date=2026-08-05}}</ref> У 1821 ён заклаў у Вільні бульвар над ракой [[Вілейка (рака)|Вілейка]] каля [[Бекішава гара|Бекішавай гары]]. У 1823 па даручэнні ўлад выконваў механічныя і гідралагічныя работы ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] і яго наваколлі. У 1828 збудаваў на рацэ Вілейцы вісячы мост на ланцугах. Пасля закрыцця універсітэта пераехаў у 1832 у [[Варшава|Варшаву]], дзе атрымаў пасаду ў тэхнічным аддзеле ўрадавай камісіі. Быў членам будаўнічага савета, членам камітэта па пабудове шпіталясвятога Лазара ў Варшаве, быў рэферэнтам статыстычнай службы. Пасля выслугі пенсіі ў 1850 пакінуў службу і вярнуўся ў Вільню, дзе атрымаў у спадчына ад багатую бібліятэку па гісторыі Віленскага універсітэта, якую ў свой час разам з домам атрымаў у спадчыну ад сваяка прафесара [[Міхаіл Мадэставіч Палінскі|Міхала Палінскага]]. Шмат працаваў над кнігамі, займаўся бібліяграфіяй. Пасля яго смерці кнігазбор быў прададзены графу [[Антоні Тышкевіч|Антонію Тышкевічу]]. Жыццё не пакінула яму дастаткова вольнага часу для літаратурнай працы, аднак ён змясціў некалькі артыкулаў у віленскіх перыядычных выданнях. Выдаў у 1842 годзе пераклад "''Падручніка для будаўнікоў чыгунак''" Эдуара Канстана Біота, першы польскамоўны падручнік для інжынераў-чыгуначнікаў. == Працы == [https://polona.pl/preview/3a33cad4-1d5b-4e4d-bde9-c51a8f57974d Pismo podręczne dla budującego drogi żelazne albo wykład zasad ogolnych sztuki budowania drogi żelaznej, Warszawa, 1842.] == Літаратура == Bieliński, Józef. Uniwersytet Wilenski (1579—1831). Кrакow, 1899—1900. Т. 3. 5. 182—184. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 124. Górski Walerian, Polski Słownik Biograficzny. T.VIII. S. 454-455. Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 121 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Гурскі Валяр'ян}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1874 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1790 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Механіка]] 6lnsc27ccqc6mbli7vso7khmk3mbztm 5175993 5175988 2026-08-05T15:50:26Z Aliaksei Lastouski 75892 5175993 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Выява = [[File:Walerian Gorski (94104726).jpg|thumb|]] | Дата нараджэння = [[1790]] | Месца нараджэння = [[Гродна]] | Дата смерці = [[1874]] | Месца смерці = [[Вільня]] | Навуковая сфера = [[механіка]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Навуковая ступень = [[доктар філасофіі]] | Навуковае званне = прафесар механікі | Вядомыя вучні = [[Ігнат Дамейка]] }}'''Валяр'ян Гурскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Walerian Górski'', [[1790]], [[Гродна]] - [[1874]], [[Вільня]]) - прафесар Віленскага ўніверсітэта, механік.<ref>{{Cite web|url=https://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1009:-gors--&catid=36:2009-10-27-12-02-55&Itemid=467|title=ГУРСКІ (Gorsкі) Валяр'ян|website=spadchyna.net|access-date=2026-08-05}}</ref> == Біяграфія == Скончыў павятовую школу ў [[Навагрудак|Навагрудку]], пасля вучыўся на фізіка-матэматычным факультэце ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]], дзе 12 лістапада 1816 абараніў [[Дысертацыя|дысертацыю]] на ступень [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]]. Для ўдасканалення ведаў за кошт універсітэта накіраваны за мяжу. На працягу 4 гадоў быў у Германіі, Галанды! і Англіі; у Францыі праслухаў курс лекцый у [[Палітэхнічная школа|Палітэхнічнай школе]] і на іншых спецыяльных курсах. Пасля вяртання з-за мяжы ў 1821 узначаліў у Віленскім універсітэце кафедру механікі, а таксама выкладаў навукі па будаўніцтве дарог, мастоў і каналаў. Сярод яго вучняў быў [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]]. Шмат сіл Гурскі аддаў рабоце кабінета механікі, якім кіраваў да закрыцця універсітэта.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://muzeumpamieci.umk.pl/?p=6430|title=Wilno, 1803-1832, Zbiory Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego: Gabinet machin {{!}} Muzeum w polskiej kulturze pamięci|first=Ewelina|last=Bednarz|date=2020-07-21|access-date=2026-08-05}}</ref> У 1821 ён заклаў у Вільні бульвар над ракой [[Вілейка (рака)|Вілейка]] каля [[Бекішава гара|Бекішавай гары]]. У 1823 па даручэнні ўлад выконваў механічныя і гідралагічныя работы ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] і яго наваколлі. У 1828 збудаваў на рацэ Вілейцы вісячы мост на ланцугах. Пасля закрыцця універсітэта пераехаў у 1832 у [[Варшава|Варшаву]], дзе атрымаў пасаду ў тэхнічным аддзеле ўрадавай камісіі. Быў членам будаўнічага савета, членам камітэта па пабудове шпіталясвятога Лазара ў Варшаве, быў рэферэнтам статыстычнай службы. Пасля выслугі пенсіі ў 1850 пакінуў службу і вярнуўся ў Вільню, дзе атрымаў у спадчына ад багатую бібліятэку па гісторыі Віленскага універсітэта, якую ў свой час разам з домам атрымаў у спадчыну ад сваяка прафесара [[Міхаіл Мадэставіч Палінскі|Міхала Палінскага]]. Шмат працаваў над кнігамі, займаўся бібліяграфіяй. Пасля яго смерці кнігазбор быў прададзены графу [[Антоні Тышкевіч|Антонію Тышкевічу]]. Жыццё не пакінула яму дастаткова вольнага часу для літаратурнай працы, аднак ён змясціў некалькі артыкулаў у віленскіх перыядычных выданнях. [[Файл:Walerian Górski (58669).jpg|міні|Валерыян Гурскі. 1875.]] Выдаў у 1842 годзе пераклад "''Падручніка для будаўнікоў чыгунак''" Эдуара Канстана Біота, першы польскамоўны падручнік для інжынераў-чыгуначнікаў. == Працы == [https://polona.pl/preview/3a33cad4-1d5b-4e4d-bde9-c51a8f57974d Pismo podręczne dla budującego drogi żelazne albo wykład zasad ogolnych sztuki budowania drogi żelaznej, Warszawa, 1842.] == Літаратура == Bieliński, Józef. Uniwersytet Wilenski (1579—1831). Кrакow, 1899—1900. Т. 3. 5. 182—184. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 124. Górski Walerian, Polski Słownik Biograficzny. T.VIII. S. 454-455. Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 121 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Гурскі Валяр'ян}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1874 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1790 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Механіка]] raf23ciumr68u17ko137n3usafyafbb 5176142 5175993 2026-08-05T22:47:39Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5176142 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Выява = [[File:Walerian Gorski (94104726).jpg|thumb|]] | Дата нараджэння = [[1790]] | Месца нараджэння = [[Гродна]] | Дата смерці = [[1874]] | Месца смерці = [[Вільня]] | Навуковая сфера = [[механіка]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Навуковая ступень = [[доктар філасофіі]] | Навуковае званне = прафесар механікі | Вядомыя вучні = [[Ігнат Дамейка]] }}'''Валяр'ян Гурскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Walerian Górski'', [[1790]], [[Гродна]] - [[1874]], [[Вільня]]) - прафесар Віленскага ўніверсітэта, механік.<ref>{{Cite web|url=https://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1009:-gors--&catid=36:2009-10-27-12-02-55&Itemid=467|title=ГУРСКІ (Gorsкі) Валяр'ян|website=spadchyna.net|access-date=2026-08-05}}</ref> == Біяграфія == Скончыў павятовую школу ў [[Навагрудак|Навагрудку]], пасля вучыўся на фізіка-матэматычным факультэце ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]], дзе 12 лістапада 1816 абараніў [[Дысертацыя|дысертацыю]] на ступень [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]]. Для ўдасканалення ведаў за кошт універсітэта накіраваны за мяжу. На працягу 4 гадоў быў у Германіі, Галанды! і Англіі; у Францыі праслухаў курс лекцый у [[Палітэхнічная школа|Палітэхнічнай школе]] і на іншых спецыяльных курсах. Пасля вяртання з-за мяжы ў 1821 узначаліў у Віленскім універсітэце кафедру механікі, а таксама выкладаў навукі па будаўніцтве дарог, мастоў і каналаў. Сярод яго вучняў быў [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]]. Шмат сіл Гурскі аддаў рабоце кабінета механікі, якім кіраваў да закрыцця універсітэта.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://muzeumpamieci.umk.pl/?p=6430|title=Wilno, 1803-1832, Zbiory Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego: Gabinet machin {{!}} Muzeum w polskiej kulturze pamięci|first=Ewelina|last=Bednarz|date=2020-07-21|access-date=2026-08-05}}</ref> У 1821 ён заклаў у Вільні бульвар над ракой [[Вілейка (рака)|Вілейка]] каля [[Бекішава гара|Бекішавай гары]]. У 1823 па даручэнні ўлад выконваў механічныя і гідралагічныя работы ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] і яго наваколлі. У 1828 збудаваў на рацэ Вілейцы вісячы мост на ланцугах. Пасля закрыцця універсітэта пераехаў у 1832 у [[Варшава|Варшаву]], дзе атрымаў пасаду ў тэхнічным аддзеле ўрадавай камісіі. Быў членам будаўнічага савета, членам камітэта па пабудове шпіталясвятога Лазара ў Варшаве, быў рэферэнтам статыстычнай службы. Пасля выслугі пенсіі ў 1850 пакінуў службу і вярнуўся ў Вільню, дзе атрымаў у спадчына ад багатую бібліятэку па гісторыі Віленскага універсітэта, якую ў свой час разам з домам атрымаў у спадчыну ад сваяка прафесара [[Міхаіл Мадэставіч Палінскі|Міхала Палінскага]]. Шмат працаваў над кнігамі, займаўся бібліяграфіяй. Пасля яго смерці кнігазбор быў прададзены графу [[Антоні Тышкевіч|Антонію Тышкевічу]]. Жыццё не пакінула яму дастаткова вольнага часу для літаратурнай працы, аднак ён змясціў некалькі артыкулаў у віленскіх перыядычных выданнях. [[Файл:Walerian Górski (58669).jpg|міні|Валерыян Гурскі. 1875.]] Выдаў у 1842 годзе пераклад "''Падручніка для будаўнікоў чыгунак''" Эдуара Канстана Біота, першы польскамоўны падручнік для інжынераў-чыгуначнікаў. == Працы == [https://polona.pl/preview/3a33cad4-1d5b-4e4d-bde9-c51a8f57974d Pismo podręczne dla budującego drogi żelazne albo wykład zasad ogolnych sztuki budowania drogi żelaznej, Warszawa, 1842.] == Літаратура == Bieliński, Józef. Uniwersytet Wilenski (1579—1831). Кrакow, 1899—1900. Т. 3. 5. 182—184. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 124. Górski Walerian, Polski Słownik Biograficzny. T.VIII. S. 454-455. Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 121 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-05}} {{DEFAULTSORT:Гурскі Валяр'ян}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1874 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1790 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Механіка]] dpdu76hboqzogjjmeun1gvq2od15eb4 5176271 5176142 2026-08-06T08:09:35Z Aliaksei Lastouski 75892 5176271 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Выява = [[File:Walerian Gorski (94104726).jpg|thumb|]] | Дата нараджэння = [[1790]] | Месца нараджэння = [[Гродна]] | Дата смерці = [[1874]] | Месца смерці = [[Вільня]] | Навуковая сфера = [[механіка]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Навуковая ступень = [[доктар філасофіі]] | Навуковае званне = прафесар механікі | Вядомыя вучні = [[Ігнат Дамейка]] }}'''Валяр'ян Гурскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Walerian Górski'', [[1790]], [[Гродна]] - [[1874]], [[Вільня]]) - прафесар Віленскага ўніверсітэта, механік.<ref>{{Cite web|url=https://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1009:-gors--&catid=36:2009-10-27-12-02-55&Itemid=467|title=ГУРСКІ (Gorsкі) Валяр'ян|website=spadchyna.net|access-date=2026-08-05}}</ref> == Біяграфія == Скончыў павятовую школу ў [[Навагрудак|Навагрудку]], пасля вучыўся на фізіка-матэматычным факультэце ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]], дзе 12 лістапада 1816 абараніў [[Дысертацыя|дысертацыю]] на ступень [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]]. Для ўдасканалення ведаў за кошт універсітэта накіраваны за мяжу. На працягу 4 гадоў быў у Германіі, Галанды! і Англіі; у Францыі праслухаў курс лекцый у [[Палітэхнічная школа|Палітэхнічнай школе]] і на іншых спецыяльных курсах. Пасля вяртання з-за мяжы ў 1821 узначаліў у Віленскім універсітэце кафедру механікі, а таксама выкладаў навукі па будаўніцтве дарог, мастоў і каналаў. Сярод яго вучняў быў [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]]. Шмат сіл Гурскі аддаў рабоце кабінета механікі, якім кіраваў да закрыцця універсітэта.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://muzeumpamieci.umk.pl/?p=6430|title=Wilno, 1803-1832, Zbiory Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego: Gabinet machin {{!}} Muzeum w polskiej kulturze pamięci|first=Ewelina|last=Bednarz|date=2020-07-21|access-date=2026-08-05}}</ref> У 1821 ён заклаў у Вільні бульвар над ракой [[Вілейка (рака)|Вілейка]] каля [[Бекішава гара|Бекішавай гары]]. У 1823 па даручэнні ўлад выконваў механічныя і гідралагічныя работы ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] і яго наваколлі. У 1828 збудаваў на рацэ Вілейцы вісячы мост на ланцугах. Пасля закрыцця універсітэта пераехаў у 1832 у [[Варшава|Варшаву]], дзе атрымаў пасаду ў тэхнічным аддзеле ўрадавай камісіі. Быў членам будаўнічага савета, членам камітэта па пабудове шпіталясвятога Лазара ў Варшаве, быў рэферэнтам статыстычнай службы. Пасля выслугі пенсіі ў 1850 пакінуў службу і вярнуўся ў Вільню, дзе атрымаў у спадчына ад багатую бібліятэку па гісторыі Віленскага універсітэта, якую ў свой час разам з домам атрымаў у спадчыну ад сваяка прафесара [[Міхаіл Мадэставіч Палінскі|Міхала Палінскага]]. Шмат працаваў над кнігамі, займаўся бібліяграфіяй. Пасля яго смерці кнігазбор быў прададзены графу [[Антоні Тышкевіч|Антонію Тышкевічу]]. Жыццё не пакінула яму дастаткова вольнага часу для літаратурнай працы, аднак ён змясціў некалькі артыкулаў у віленскіх перыядычных выданнях. [[Файл:Walerian Górski (58669).jpg|міні|Валяр'ян Гурскі. 1875.]] Выдаў у 1842 годзе пераклад "''Падручніка для будаўнікоў чыгунак''" Эдуара Канстана Біота, першы польскамоўны падручнік для інжынераў-чыгуначнікаў. == Працы == [https://polona.pl/preview/3a33cad4-1d5b-4e4d-bde9-c51a8f57974d Pismo podręczne dla budującego drogi żelazne albo wykład zasad ogolnych sztuki budowania drogi żelaznej, Warszawa, 1842.] == Літаратура == Bieliński, Józef. Uniwersytet Wilenski (1579—1831). Кrакow, 1899—1900. Т. 3. 5. 182—184. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 124. Górski Walerian, Polski Słownik Biograficzny. T.VIII. S. 454-455. Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 121 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-05}} {{DEFAULTSORT:Гурскі Валяр'ян}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1874 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1790 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Механіка]] 046sixutciiwdo19otop0siksqyfu2g 5176274 5176271 2026-08-06T08:11:09Z Aliaksei Lastouski 75892 5176274 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Выява = [[File:Walerian Gorski (94104726).jpg|thumb|]] | Дата нараджэння = [[1790]] | Месца нараджэння = [[Гродна]] | Дата смерці = [[1874]] | Месца смерці = [[Вільня]] | Навуковая сфера = [[механіка]] | Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Навуковая ступень = [[доктар філасофіі]] | Навуковае званне = прафесар механікі | Вядомыя вучні = [[Ігнат Дамейка]] }}'''Валяр'ян Гурскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Walerian Górski'', [[1790]], [[Гродна]] - [[1874]], [[Вільня]]) - прафесар Віленскага ўніверсітэта, механік.<ref>{{Cite web|url=https://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1009:-gors--&catid=36:2009-10-27-12-02-55&Itemid=467|title=ГУРСКІ (Gorsкі) Валяр'ян|website=spadchyna.net|access-date=2026-08-05}}</ref> == Біяграфія == Скончыў павятовую школу ў [[Навагрудак|Навагрудку]], пасля вучыўся на фізіка-матэматычным факультэце ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]], дзе 12 лістапада 1816 абараніў [[Дысертацыя|дысертацыю]] на ступень [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]]. Для ўдасканалення ведаў за кошт універсітэта накіраваны за мяжу. На працягу 4 гадоў быў у Германіі, Галанды! і Англіі; у Францыі праслухаў курс лекцый у [[Палітэхнічная школа|Палітэхнічнай школе]] і на іншых спецыяльных курсах. Пасля вяртання з-за мяжы ў 1821 узначаліў у Віленскім універсітэце кафедру механікі, а таксама выкладаў навукі па будаўніцтве дарог, мастоў і каналаў. Сярод яго вучняў быў [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]]. Шмат сіл Гурскі аддаў рабоце кабінета механікі, якім кіраваў да закрыцця універсітэта.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://muzeumpamieci.umk.pl/?p=6430|title=Wilno, 1803-1832, Zbiory Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego: Gabinet machin {{!}} Muzeum w polskiej kulturze pamięci|first=Ewelina|last=Bednarz|date=2020-07-21|access-date=2026-08-05}}</ref> У 1821 ён заклаў у Вільні бульвар над ракой [[Вілейка (рака)|Вілейка]] каля [[Бекішава гара|Бекішавай гары]]. У 1823 па даручэнні ўлад выконваў механічныя і гідралагічныя работы ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] і яго наваколлі. У 1828 збудаваў на рацэ Вілейцы вісячы мост на ланцугах. Пасля закрыцця універсітэта пераехаў у 1832 у [[Варшава|Варшаву]], дзе атрымаў пасаду ў тэхнічным аддзеле ўрадавай камісіі. Быў членам будаўнічага савета, членам камітэта па пабудове шпіталясвятога Лазара ў Варшаве, быў рэферэнтам статыстычнай службы. Пасля выслугі пенсіі ў 1850 пакінуў службу і вярнуўся ў Вільню, дзе атрымаў убагатую бібліятэку па гісторыі Віленскага універсітэта, якую ў свой час разам з домам атрымаў у спадчыну ад сваяка прафесара [[Міхаіл Мадэставіч Палінскі|Міхала Палінскага]]. Шмат працаваў над кнігамі, займаўся бібліяграфіяй. Пасля яго смерці кнігазбор быў прададзены графу [[Антоні Тышкевіч|Антонію Тышкевічу]]. Жыццё не пакінула яму дастаткова вольнага часу для літаратурнай працы, аднак ён змясціў некалькі артыкулаў у віленскіх перыядычных выданнях. [[Файл:Walerian Górski (58669).jpg|міні|Валяр'ян Гурскі. 1875.]] Выдаў у 1842 годзе пераклад "''Падручніка для будаўнікоў чыгунак''" Эдуара Канстана Біота, першы польскамоўны падручнік для інжынераў-чыгуначнікаў. == Працы == [https://polona.pl/preview/3a33cad4-1d5b-4e4d-bde9-c51a8f57974d Pismo podręczne dla budującego drogi żelazne albo wykład zasad ogolnych sztuki budowania drogi żelaznej, Warszawa, 1842.] == Літаратура == Bieliński, Józef. Uniwersytet Wilenski (1579—1831). Кrакow, 1899—1900. Т. 3. 5. 182—184. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 124. Górski Walerian, Polski Słownik Biograficzny. T.VIII. S. 454-455. Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 121 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-05}} {{DEFAULTSORT:Гурскі Валяр'ян}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1874 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1790 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Механіка]] 81meq4uhrqmlle90jmdsm41k771ho0v 0 812182 5176006 2026-08-05T16:22:35Z Aliaksei Lastouski 75892 Новая старонка: «'''Стафан Бісіс''' ([[Лацінская мова|лац]]. ''Stephanus Laurentius Bisius'', [[Польская мова|пол.]] ''Stefan Wawrzyniec Bisio,'' [[1720]] ці [[1724]], [[Венецыя]] - пасля 1787, [[Местрэ]] пад Венецыяй) - вучоны-медык, філосаф.<ref>{{Cite web|url=https://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=766:2009-11-14-15-33-55&catid=36:2009-10-27-12-02-55&Item...» 5176006 wikitext text/x-wiki '''Стафан Бісіс''' ([[Лацінская мова|лац]]. ''Stephanus Laurentius Bisius'', [[Польская мова|пол.]] ''Stefan Wawrzyniec Bisio,'' [[1720]] ці [[1724]], [[Венецыя]] - пасля 1787, [[Местрэ]] пад Венецыяй) - вучоны-медык, філосаф.<ref>{{Cite web|url=https://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=766:2009-11-14-15-33-55&catid=36:2009-10-27-12-02-55&Itemid=467|title=БІСІС Стафан|website=spadchyna.net|access-date=2026-08-05}}</ref> Нарадзіўся ў Венецыі. Вывучаў медыцыну ў [[Павія|Павіі]], дзе ў 1746 абараніў дысертацыю на ступень доктара медыцыны i філасофіі. Каля 1748 быў прафесарам лекарскага калегіума ў [[Турын|Турыне]], потым займаўся ўрачэбнай практыкай у Венецыі. У 1763 па запрашэнні [[Ганна Ябланоўская|Ганны з Сапегаў Ябланоўскай]] прыехаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае княства Літоўскае]] i працаваў спачатку хатнім урачом у маёнтку [[Сямятычы|Семятычы]] ка­ля [[Драгічын (Польшча)|Драгічына]], дзе арганізаваў прыродазнаўчы музей, зборы старажытнасцей, багатую бібліятэку і школу для навучання акушэрак. Там ён правёў пяць, потым на некаторы час быў у [[Нясвіж|Нясвіжы]] па запрашэнню [[Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку|Караля Радзівіла Пане Каханку]]. Каля 1772 быў урачом пры [[Віленская акадэмія|Віленскай]] [[Віленская акадэмія|езуіцкай акадэміі]]. Першым у ВКЛ ажыццявіў паталага-анатамічную секцыю (1770, Вільня, на той час ён яшчэ стала жыў у Нясвіжы, у тым жа годзе апублікаваў вынікі на лаціне і па-польску). У 1777 годзе прадаў свой кнігазбор Віленскай акадэміі. У 1779-80 гадах знаходзіўся ў Львове, адкуль у пачатку 1781 года выехаў у Мілан. Пасля рэформы Віленскай акадэміі, ператварэння яе ў [[Галоўная віленская школа|Галоўную школу ВКЛ]] i стварэння асобнага медыцынскага калегіума ў 1781 годзе быў прызначаны яго прафесарам i да 1782 узначальваў ка­федру тэорыі ўрачэбнай [[Анатомія|анатоміі]], а пазней кафедру [[Фізіялогія|фізіялогіі]] i анатоміі. Першы ў Рэчы Паспалітай выкладаў курс фізіялогіі. Ставіў эксперыменты на жывёлах. Меў дачыненне да стварэння [[Анатамічны кабінет|анатамічнага кабінета]] пры Віленскім універсітэце, створаныя ім прэпараты стануць зародкам анатамічнага музея ў Вільні. Ад [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] атрымаў тытул каралеўскага лекара. У 1787 пакінуў універсітэт i вярнуўся на радзіму ў Італію. Аўтар некалькіх медыцынскіх трактатаў. Рашуча выступаў супраць умяшання рэлігіі ў медыцыну. Апублікаваў на лацінскай мове твор «''Адказ С.Бісіса, доктара філасофіі i медыцыны, сябру філосафу на пытанні адносна меланхоліі, магіі i каўтуна''» (1772), у якім з навукова-матэрыялістычных пазіцый падыходзіў да этыялогіі шэрага нервовап-сіхічных захворванняў, тлумачыў ix паходжанне пэўнымі паталагічнымі зменамі нервовай сістэмы. Бісіс лічыў, што галоўную ролю ў псіхіцы адыгрывае мозг, асабліва яго крывяносныя сасуды. Насуперак пашыраным перакананням не лічыў шкодным адразанне каўтуна, не лічыў яго асобнай хваробай. == Літаратура == Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 61. Bisio Stefan, Polski Słownik Biograficzny. T.IІ. S. 109. Bisius Stephanus, Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 46. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == <references /> == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:<Бісіс Стафан}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1720 годзе]] 34qdaf78hh2zhf90lzdbned3xwhcnm7 5176008 5176006 2026-08-05T16:23:26Z Aliaksei Lastouski 75892 5176008 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}}'''Стафан Бісіс''' ([[Лацінская мова|лац]]. ''Stephanus Laurentius Bisius'', [[Польская мова|пол.]] ''Stefan Wawrzyniec Bisio,'' [[1720]] ці [[1724]], [[Венецыя]] - пасля 1787, [[Местрэ]] пад Венецыяй) - вучоны-медык, філосаф.<ref>{{Cite web|url=https://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=766:2009-11-14-15-33-55&catid=36:2009-10-27-12-02-55&Itemid=467|title=БІСІС Стафан|website=spadchyna.net|access-date=2026-08-05}}</ref> Нарадзіўся ў Венецыі. Вывучаў медыцыну ў [[Павія|Павіі]], дзе ў 1746 абараніў дысертацыю на ступень доктара медыцыны i філасофіі. Каля 1748 быў прафесарам лекарскага калегіума ў [[Турын|Турыне]], потым займаўся ўрачэбнай практыкай у Венецыі. У 1763 па запрашэнні [[Ганна Ябланоўская|Ганны з Сапегаў Ябланоўскай]] прыехаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае княства Літоўскае]] i працаваў спачатку хатнім урачом у маёнтку [[Сямятычы|Семятычы]] ка­ля [[Драгічын (Польшча)|Драгічына]], дзе арганізаваў прыродазнаўчы музей, зборы старажытнасцей, багатую бібліятэку і школу для навучання акушэрак. Там ён правёў пяць, потым на некаторы час быў у [[Нясвіж|Нясвіжы]] па запрашэнню [[Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку|Караля Радзівіла Пане Каханку]]. Каля 1772 быў урачом пры [[Віленская акадэмія|Віленскай]] [[Віленская акадэмія|езуіцкай акадэміі]]. Першым у ВКЛ ажыццявіў паталага-анатамічную секцыю (1770, Вільня, на той час ён яшчэ стала жыў у Нясвіжы, у тым жа годзе апублікаваў вынікі на лаціне і па-польску). У 1777 годзе прадаў свой кнігазбор Віленскай акадэміі. У 1779-80 гадах знаходзіўся ў Львове, адкуль у пачатку 1781 года выехаў у Мілан. Пасля рэформы Віленскай акадэміі, ператварэння яе ў [[Галоўная віленская школа|Галоўную школу ВКЛ]] i стварэння асобнага медыцынскага калегіума ў 1781 годзе быў прызначаны яго прафесарам i да 1782 узначальваў ка­федру тэорыі ўрачэбнай [[Анатомія|анатоміі]], а пазней кафедру [[Фізіялогія|фізіялогіі]] i анатоміі. Першы ў Рэчы Паспалітай выкладаў курс фізіялогіі. Ставіў эксперыменты на жывёлах. Меў дачыненне да стварэння [[Анатамічны кабінет|анатамічнага кабінета]] пры Віленскім універсітэце, створаныя ім прэпараты стануць зародкам анатамічнага музея ў Вільні. Ад [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] атрымаў тытул каралеўскага лекара. У 1787 пакінуў універсітэт i вярнуўся на радзіму ў Італію. Аўтар некалькіх медыцынскіх трактатаў. Рашуча выступаў супраць умяшання рэлігіі ў медыцыну. Апублікаваў на лацінскай мове твор «''Адказ С.Бісіса, доктара філасофіі i медыцыны, сябру філосафу на пытанні адносна меланхоліі, магіі i каўтуна''» (1772), у якім з навукова-матэрыялістычных пазіцый падыходзіў да этыялогіі шэрага нервовап-сіхічных захворванняў, тлумачыў ix паходжанне пэўнымі паталагічнымі зменамі нервовай сістэмы. Бісіс лічыў, што галоўную ролю ў псіхіцы адыгрывае мозг, асабліва яго крывяносныя сасуды. Насуперак пашыраным перакананням не лічыў шкодным адразанне каўтуна, не лічыў яго асобнай хваробай. == Літаратура == Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 61. Bisio Stefan, Polski Słownik Biograficzny. T.IІ. S. 109. Bisius Stephanus, Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 46. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == <references /> {{DEFAULTSORT:<Бісіс Стафан}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1720 годзе]] 0kmqyy4gckrtt1wjhjtwkhn0zclizoy 5176010 5176008 2026-08-05T16:28:17Z Aliaksei Lastouski 75892 5176010 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Дата нараджэння = [[1720]] ці [[1724]] | Месца нараджэння = [[Венецыя]] | Дата смерці = пасля [[1787]] | Месца смерці = [[Местрэ]] | Род дзейнасці = [[медык]] | Навуковая сфера = [[медыцына]], [[анатомія]], [[фізіялогія]] | Месца працы = [[Віленская езуіцкая акадэмія]] | Навуковая ступень = [[доктар філасофіі]] | Навуковае званне = [[прафесар фізіялогіі]] }}'''Стафан Бісіс''' ([[Лацінская мова|лац]]. ''Stephanus Laurentius Bisius'', [[Польская мова|пол.]] ''Stefan Wawrzyniec Bisio,'' [[1720]] ці [[1724]], [[Венецыя]] - пасля 1787, [[Местрэ]] пад Венецыяй) - вучоны-[[медык]], [[філосаф]].<ref>{{Cite web|url=https://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=766:2009-11-14-15-33-55&catid=36:2009-10-27-12-02-55&Itemid=467|title=БІСІС Стафан|website=spadchyna.net|access-date=2026-08-05}}</ref> Нарадзіўся ў Венецыі. Вывучаў медыцыну ў [[Павія|Павіі]], дзе ў 1746 абараніў дысертацыю на ступень доктара медыцыны i філасофіі. Каля 1748 быў прафесарам лекарскага калегіума ў [[Турын|Турыне]], потым займаўся ўрачэбнай практыкай у Венецыі. У 1763 па запрашэнні [[Ганна Ябланоўская|Ганны з Сапегаў Ябланоўскай]] прыехаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае княства Літоўскае]] i працаваў спачатку хатнім урачом у маёнтку [[Сямятычы|Семятычы]] ка­ля [[Драгічын (Польшча)|Драгічына]], дзе арганізаваў прыродазнаўчы музей, зборы старажытнасцей, багатую бібліятэку і школу для навучання акушэрак. Там ён правёў пяць, потым на некаторы час быў у [[Нясвіж|Нясвіжы]] па запрашэнню [[Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку|Караля Радзівіла Пане Каханку]]. Каля 1772 быў урачом пры [[Віленская акадэмія|Віленскай]] [[Віленская акадэмія|езуіцкай акадэміі]]. Першым у ВКЛ ажыццявіў паталага-анатамічную секцыю (1770, Вільня, на той час ён яшчэ стала жыў у Нясвіжы, у тым жа годзе апублікаваў вынікі на лаціне і па-польску). У 1777 годзе прадаў свой кнігазбор Віленскай акадэміі. У 1779-80 гадах знаходзіўся ў [[Львоў|Львове]], адкуль у пачатку 1781 года выехаў у [[Мілан]]. Пасля рэформы Віленскай акадэміі, ператварэння яе ў [[Галоўная віленская школа|Галоўную школу ВКЛ]] i стварэння асобнага медыцынскага калегіума ў 1781 годзе быў прызначаны яго прафесарам i да 1782 узначальваў ка­федру тэорыі ўрачэбнай [[Анатомія|анатоміі]], а пазней кафедру [[Фізіялогія|фізіялогіі]] i анатоміі. Першы ў Рэчы Паспалітай выкладаў курс фізіялогіі. Ставіў эксперыменты на жывёлах. Меў дачыненне да стварэння [[Анатамічны кабінет|анатамічнага кабінета]] пры Віленскім універсітэце, створаныя ім прэпараты стануць зародкам анатамічнага музея ў Вільні. Ад [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] атрымаў тытул каралеўскага лекара. У 1787 пакінуў універсітэт i вярнуўся на радзіму ў Італію. Аўтар некалькіх медыцынскіх трактатаў. Рашуча выступаў супраць умяшання рэлігіі ў медыцыну. Апублікаваў на лацінскай мове твор «''Адказ С.Бісіса, доктара філасофіі i медыцыны, сябру філосафу на пытанні адносна меланхоліі, магіі i каўтуна''» (1772), у якім з навукова-матэрыялістычных пазіцый падыходзіў да этыялогіі шэрага нервовап-сіхічных захворванняў, тлумачыў ix паходжанне пэўнымі паталагічнымі зменамі нервовай сістэмы. Бісіс лічыў, што галоўную ролю ў псіхіцы адыгрывае мозг, асабліва яго крывяносныя сасуды. Насуперак пашыраным перакананням не лічыў шкодным адразанне [[Каўтун|каўтуна]], не лічыў яго асобнай хваробай. == Літаратура == Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 61. Bisio Stefan, Polski Słownik Biograficzny. T.IІ. S. 109. Bisius Stephanus, Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 46. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == <references /> {{DEFAULTSORT:<Бісіс Стафан}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1720 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Венецыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай езуіцкай акадэміі]] [[Катэгорыя:Медыкі]] [[Катэгорыя:Фізіялогія]] cvim3zrar8f1jdyvcmn5f9lam67vd4f 5176031 5176010 2026-08-05T16:58:05Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Стэфан Бізіа]] 5176031 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Стэфан Бізіа]] d2xjdqdf6h5nutkd45eds78n7tr0p3c 0 812183 5176036 2026-08-05T17:07:25Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Тодар Кляшторны]] 5176036 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Тодар Кляшторны]] suv60gpnc6s6xhta92c7mmzhktebxki 0 812184 5176090 2026-08-05T20:21:27Z Rabbi Mendl 19651 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/138493567|Портнов, Александр Сталиевич]]» 5176090 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен|клуб=Динамо Минск}}'''Алякса́ндр Партно́ў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] [[Скачкі ў ваду|прыгун ў ваду]], заслужаны майстар спорту СССР, алімпійскі чэмпіён 1980 года на 3-метровым трампліне. Адзін з 4 алімпійскіх чэмпіёнаў па скачках у ваду ў гісторыі савецкага спорту (разам з Уладзімірам Васіным, Аленай Вайцэхоўскай і Ірынай Калінінай). Скончыў Беларускі інстытут фізічнай культуры. Выступаў за "Дынама" (Мінск). Удзельнічаў у Алімпіядзе-1988, дзе заняў 10-е месца. Чэмпіён Еўропы 1981 у скачках з трампліна. Чэмпіён СССР 1982, 1984, 1987 і 1988 гадоў. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылки == * {{З ВАЭ|title=Портнов Александр Сталиевич}} [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па скачках у ваду]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Артыкулы без выяў (пазначана ў Вікіданых: P373)]] [[Катэгорыя:Спартсмены паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баку]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1961 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 верасня]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] 49y1l3ug9zxkz4ca2mlec8bddjnfyt7 5176093 5176090 2026-08-05T20:30:32Z Rabbi Mendl 19651 крыніцы 5176093 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен|клуб=Динамо Минск}}'''Алякса́ндр Партно́ў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] [[Скачкі ў ваду|прыгун ў ваду]], заслужаны майстар спорту СССР, алімпійскі чэмпіён 1980 года на 3-метровым трампліне. Адзін з 4 алімпійскіх чэмпіёнаў па скачках у ваду ў гісторыі савецкага спорту (разам з Уладзімірам Васіным, Аленай Вайцэхоўскай і Ірынай Калінінай). Скончыў Беларускі інстытут фізічнай культуры. Выступаў за "Дынама" (Мінск). Удзельнічаў у Алімпіядзе-1988, дзе заняў 10-е месца. Чэмпіён Еўропы 1981 у скачках з трампліна. Чэмпіён СССР 1982, 1984, 1987 і 1988 гадоў<ref>[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.]</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылки == *[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.] * {{З ВАЭ|title=Портнов Александр Сталиевич}} [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па скачках у ваду]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Артыкулы без выяў (пазначана ў Вікіданых: P373)]] [[Катэгорыя:Спартсмены паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баку]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1961 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 верасня]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] dt35yzjsw0n5g9amsbbjdzmqgcju7dw 5176095 5176093 2026-08-05T20:37:19Z Rabbi Mendl 19651 оформление, вікіфікацыя 5176095 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен|клуб=Динамо Минск}}'''Алякса́ндр Партно́ў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] [[Скачкі ў ваду|прыгун ў ваду]], заслужаны майстар спорту СССР, алімпійскі чэмпіён 1980 года на 3-метровым трампліне. Адзін з 4 алімпійскіх чэмпіёнаў па скачках у ваду ў гісторыі савецкага спорту (разам з Уладзімірам Васіным, Аленай Вайцэхоўскай і Ірынай Калінінай). Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускі інстытут фізічнай культуры]]. Выступаў за «Дынама» (Мінск). Удзельнічаў у [[Летнія Алімпійскія гульні 1988|Летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года]], дзе заняў 10-е месца. Чэмпіён Еўропы 1981 у скачках з трампліна. Чэмпіён СССР 1982, 1984, 1987 і 1988 гадоў<ref>[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.]</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылки == *[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.] * {{З ВАЭ|title=Портнов Александр Сталиевич}} [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па скачках у ваду]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Артыкулы без выяў (пазначана ў Вікіданых: P373)]] [[Катэгорыя:Спартсмены паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баку]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1961 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 верасня]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] gmvwoala0u9tt45gc3vu7m1x93k3uag 5176096 5176095 2026-08-05T20:38:59Z Rabbi Mendl 19651 вікіфікацыя 5176096 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен|клуб=Динамо Минск}}'''Алякса́ндр Партно́ў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] [[Скачкі ў ваду|прыгун ў ваду]], заслужаны майстар спорту СССР, [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|алімпійскі чэмпіён 1980 года]] на 3-метровым трампліне. Адзін з 4 алімпійскіх чэмпіёнаў па скачках у ваду ў гісторыі савецкага спорту (разам з Уладзімірам Васіным, Аленай Вайцэхоўскай і Ірынай Калінінай). Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускі інстытут фізічнай культуры]]. Выступаў за «Дынама» (Мінск). Удзельнічаў у [[Летнія Алімпійскія гульні 1988|Летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года]], дзе заняў 10-е месца. Чэмпіён Еўропы 1981 у скачках з трампліна. Чэмпіён СССР 1982, 1984, 1987 і 1988 гадоў<ref>[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.]</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылки == *[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.] * {{З ВАЭ|title=Портнов Александр Сталиевич}} [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па скачках у ваду]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Артыкулы без выяў (пазначана ў Вікіданых: P373)]] [[Катэгорыя:Спартсмены паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баку]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1961 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 верасня]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] oxv7l61er0603mt3v9tax4n6rlcsyit 5176097 5176096 2026-08-05T20:51:00Z Rabbi Mendl 19651 5176097 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен|клуб=Динамо Минск}}'''Алякса́ндр Партно́ў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] [[Скачкі ў ваду|прыгун ў ваду]], заслужаны майстар спорту СССР, [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|алімпійскі чэмпіён 1980 года]] на 3-метровым трампліне. Адзін з 4 алімпійскіх чэмпіёнаў па скачках у ваду ў гісторыі савецкага спорту (разам з Уладзімірам Васіным, Аленай Вайцэхоўскай і Ірынай Калінінай). Бацькі Аляксандра — Сталій Львовіч і Лідзія Міхайлаўна — былі трэнерамі па скачках у ваду. Хлопчыка з дзяцінства рыхтавалі да спорта, нагружаючы кросамі, заняткамі на батуце, акрабатычнымі практыкаваннямі. Спачатку Аляксандр спецыялізаваўся на скачках з 10-метровай вышкі, пад кіраўніцтвам Анатоля Андрэева. Але пасля няўдалага трэніровачнага скачка перайшоў на 3-метровы трамплін, і трэнерам хлопчыка стаў яго бацька. У 1976 годе перамог у матчы СССР — ГДР і атрымаў бронзавы медаль юніёрскага чэмпіянату Еўропы. Да 1979 году Партноў падрыхтаваў адну з самых складаных адвольных праграм у свеце і прадэманстраваў яе на Спартакіядзе народаў СССР, дзе заняў чацвёртае месца. У 1980 годзе стаў [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|алімпійскім чэмпіёнам]] на 3-метровым трампліне. Чэмпіён Еўропы 1981 у скачках з трампліна. Чэмпіён СССР 1982, 1984, 1987 і 1988 гадоў<ref>[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.]</ref>. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускі інстытут фізічнай культуры]]. Выступаў за «Дынама» (Мінск). Удзельнічаў у [[Летнія Алімпійскія гульні 1988|Летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года]], дзе заняў 10-е месца. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылки == *[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.] * {{З ВАЭ|title=Портнов Александр Сталиевич}} [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па скачках у ваду]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Артыкулы без выяў (пазначана ў Вікіданых: P373)]] [[Катэгорыя:Спартсмены паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баку]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1961 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 верасня]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] 3itme0crw5odvi0cxmxl6783ku3hotm 5176101 5176097 2026-08-05T21:01:35Z Rabbi Mendl 19651 /* {{int:filedesc}} */ дополнение 5176101 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен|клуб=Динамо Минск}}'''Алякса́ндр Партно́ў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] [[Скачкі ў ваду|прыгун ў ваду]], заслужаны майстар спорту СССР, [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|алімпійскі чэмпіён 1980 года]] на 3-метровым трампліне. Адзін з 4 алімпійскіх чэмпіёнаў па скачках у ваду ў гісторыі савецкага спорту (разам з Уладзімірам Васіным, Аленай Вайцэхоўскай і Ірынай Калінінай). Бацькі Аляксандра — Сталій Львовіч і Лідзія Міхайлаўна — былі трэнерамі па скачках у ваду. Хлопчыка з дзяцінства рыхтавалі да спорта, нагружаючы кросамі, заняткамі на батуце, акрабатычнымі практыкаваннямі. Спачатку Аляксандр спецыялізаваўся на скачках з 10-метровай вышкі, пад кіраўніцтвам Анатоля Андрэева. Але пасля няўдалага трэніровачнага скачка перайшоў на 3-метровы трамплін, і трэнерам хлопчыка стаў яго бацька. У 1976 годе перамог у матчы СССР — ГДР і атрымаў бронзавы медаль юніёрскага чэмпіянату Еўропы. Да 1979 году Партноў падрыхтаваў адну з самых складаных адвольных праграм у свеце і прадэманстраваў яе на Спартакіядзе народаў СССР, дзе заняў чацвёртае месца. У сакавіку 1980 года Аляксандр Партноў прэзентаваў унікальную праграму на міжнародным турніры «Вясновыя ластаўкі» ў Мінску, з якой ён атрымаў перамогу. На наступным адборачным турніры прыгун траўміраваў калена за пяць дзён да [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|Алімпійскіх Гульняў]], але медыкі зрабілі ўсё магчымае для ўдзелу беларуса ў Алімпіядзе-80 у Маскве. З другой сумай балаў Аляксандр прайшоў кваліфікацыю і ўпэўнена адчуваў сябе ў фінале. Аднак, падчас наскоку на трамплін у восьмым скачку загудзела публіка за шкляной перагародкай, якая хварэла за плыўчых. Аглушаны Аляксандр сарваў скачок. Па правілах, калі спартовец не змог выканаць скачок з-за вонкавых перашкод, яму дазвалялась яго паўтарыць. Аляксандр мог бы спрасціць элементы, але, ведаючы, што суддзі будуць прадузятыя да яго, вырашыў дэманстраваць усё, на што здольны. Ён набраў гросмайстарскую суму ў фінале — 614,970, і такім чынам стаў недасягальным алімпійскім чэмпіёнам на 3-метровым трампліне. Чэмпіён Еўропы 1981 у скачках з трампліна. Чэмпіён СССР 1982, 1984, 1987 і 1988 гадоў<ref>[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.]</ref>. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускі інстытут фізічнай культуры]]. Выступаў за «Дынама» (Мінск). Удзельнічаў таксама ў [[Летнія Алімпійскія гульні 1988|Летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года]], дзе заняў 10-е месца. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылки == *[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.] * {{З ВАЭ|title=Портнов Александр Сталиевич}} [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па скачках у ваду]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Артыкулы без выяў (пазначана ў Вікіданых: P373)]] [[Катэгорыя:Спартсмены паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баку]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1961 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 верасня]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] p8a69wwpjgap28986ks97jw3sarbw4h 5176102 5176101 2026-08-05T21:02:56Z Rabbi Mendl 19651 /* {{int:filedesc}} */ дополнение 5176102 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен|клуб=Динамо Минск}}'''Алякса́ндр Партно́ў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] [[Скачкі ў ваду|прыгун ў ваду]], заслужаны майстар спорту СССР, [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|алімпійскі чэмпіён 1980 года]] на 3-метровым трампліне. Адзін з 4 алімпійскіх чэмпіёнаў па скачках у ваду ў гісторыі савецкага спорту (разам з Уладзімірам Васіным, Аленай Вайцэхоўскай і Ірынай Калінінай). Бацькі Аляксандра — Сталій Львовіч і Лідзія Міхайлаўна — былі трэнерамі па скачках у ваду. Хлопчыка з дзяцінства рыхтавалі да спорта, нагружаючы кросамі, заняткамі на батуце, акрабатычнымі практыкаваннямі. Спачатку Аляксандр спецыялізаваўся на скачках з 10-метровай вышкі, пад кіраўніцтвам Анатоля Андрэева. Але пасля няўдалага трэніровачнага скачка перайшоў на 3-метровы трамплін, і трэнерам хлопчыка стаў яго бацька. У 1976 годе перамог у матчы СССР — ГДР і атрымаў бронзавы медаль юніёрскага чэмпіянату Еўропы. Да 1979 году Партноў падрыхтаваў адну з самых складаных адвольных праграм у свеце і прадэманстраваў яе на Спартакіядзе народаў СССР, дзе заняў чацвёртае месца. У сакавіку 1980 года Аляксандр Партноў прэзентаваў унікальную праграму на міжнародным турніры «Вясновыя ластаўкі» ў Мінску, з якой ён атрымаў перамогу. На наступным адборачным турніры прыгун траўміраваў калена за пяць дзён да [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|Алімпійскіх Гульняў]], але медыкі зрабілі ўсё магчымае для ўдзелу беларуса ў Алімпіядзе-80 у Маскве. З другой сумай балаў Аляксандр прайшоў кваліфікацыю і ўпэўнена адчуваў сябе ў фінале. Аднак, падчас наскоку на трамплін у восьмым скачку загудзела публіка за шкляной перагародкай, якая хварэла за плыўчых. Аглушаны Аляксандр сарваў скачок. Па правілах, калі спартовец не змог выканаць скачок з-за вонкавых перашкод, яму дазвалялась яго паўтарыць. Аляксандр мог бы спрасціць элементы, але, ведаючы, што суддзі будуць прадузятыя да яго, вырашыў дэманстраваць усё, на што здольны. Ён набраў гросмайстарскую суму ў фінале — 614,970, і такім чынам стаў недасягальным алімпійскім чэмпіёнам на 3-метровым трампліне. Чэмпіён Еўропы 1981 у скачках з трампліна. Чэмпіён СССР 1982, 1984, 1987 і 1988 гадоў<ref>[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.]</ref>. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускі інстытут фізічнай культуры]]. Выступаў за «Дынама» (Мінск). Удзельнічаў таксама ў [[Летнія Алімпійскія гульні 1988|Летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года]], дзе заняў 10-е месца. Пасля заканчэння кар'еры спартсмена стаў дзіцячым трэнерам. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылки == *[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.] * {{З ВАЭ|title=Портнов Александр Сталиевич}} [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па скачках у ваду]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Артыкулы без выяў (пазначана ў Вікіданых: P373)]] [[Катэгорыя:Спартсмены паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баку]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1961 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 верасня]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] bt9kc1jd3uiusgi4p8hbiue607nru8p 5176104 5176102 2026-08-05T21:10:23Z Rabbi Mendl 19651 катэгорыі 5176104 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен|клуб=Динамо Минск}}'''Алякса́ндр Партно́ў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] [[Скачкі ў ваду|прыгун ў ваду]], заслужаны майстар спорту СССР, [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|алімпійскі чэмпіён 1980 года]] на 3-метровым трампліне. Адзін з 4 алімпійскіх чэмпіёнаў па скачках у ваду ў гісторыі савецкага спорту (разам з Уладзімірам Васіным, Аленай Вайцэхоўскай і Ірынай Калінінай). Бацькі Аляксандра — Сталій Львовіч і Лідзія Міхайлаўна — былі трэнерамі па скачках у ваду. Хлопчыка з дзяцінства рыхтавалі да спорта, нагружаючы кросамі, заняткамі на батуце, акрабатычнымі практыкаваннямі. Спачатку Аляксандр спецыялізаваўся на скачках з 10-метровай вышкі, пад кіраўніцтвам Анатоля Андрэева. Але пасля няўдалага трэніровачнага скачка перайшоў на 3-метровы трамплін, і трэнерам хлопчыка стаў яго бацька. У 1976 годе перамог у матчы СССР — ГДР і атрымаў бронзавы медаль юніёрскага чэмпіянату Еўропы. Да 1979 году Партноў падрыхтаваў адну з самых складаных адвольных праграм у свеце і прадэманстраваў яе на Спартакіядзе народаў СССР, дзе заняў чацвёртае месца. У сакавіку 1980 года Аляксандр Партноў прэзентаваў унікальную праграму на міжнародным турніры «Вясновыя ластаўкі» ў Мінску, з якой ён атрымаў перамогу. На наступным адборачным турніры прыгун траўміраваў калена за пяць дзён да [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|Алімпійскіх Гульняў]], але медыкі зрабілі ўсё магчымае для ўдзелу беларуса ў Алімпіядзе-80 у Маскве. З другой сумай балаў Аляксандр прайшоў кваліфікацыю і ўпэўнена адчуваў сябе ў фінале. Аднак, падчас наскоку на трамплін у восьмым скачку загудзела публіка за шкляной перагародкай, якая хварэла за плыўчых. Аглушаны Аляксандр сарваў скачок. Па правілах, калі спартовец не змог выканаць скачок з-за вонкавых перашкод, яму дазвалялась яго паўтарыць. Аляксандр мог бы спрасціць элементы, але, ведаючы, што суддзі будуць прадузятыя да яго, вырашыў дэманстраваць усё, на што здольны. Ён набраў гросмайстарскую суму ў фінале — 614,970, і такім чынам стаў недасягальным алімпійскім чэмпіёнам на 3-метровым трампліне. Чэмпіён Еўропы 1981 у скачках з трампліна. Чэмпіён СССР 1982, 1984, 1987 і 1988 гадоў<ref>[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.]</ref>. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускі інстытут фізічнай культуры]]. Выступаў за «Дынама» (Мінск). Удзельнічаў таксама ў [[Летнія Алімпійскія гульні 1988|Летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года]], дзе заняў 10-е месца. Пасля заканчэння кар'еры спартсмена стаў дзіцячым трэнерам. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылки == *[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.] * {{З ВАЭ|title=Портнов Александр Сталиевич}} [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па скачках у ваду]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Артыкулы без выяў (пазначана ў Вікіданых: P373)]] [[Катэгорыя:Спартсмены паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баку]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1961 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 верасня]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУФК]] n0qtvgarrqa968v76yy1ij27ehwbnfv 5176130 5176104 2026-08-05T22:31:08Z Rabbi Mendl 19651 шаблон цёзкі 5176130 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Партноў}} {{Спартсмен|клуб=[[Дынама Мінск]]}}'''Алякса́ндр Партно́ў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] [[Скачкі ў ваду|прыгун ў ваду]], заслужаны майстар спорту СССР (1980), [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|алімпійскі чэмпіён 1980 года]] на 3-метровым трампліне. Адзін з 4 алімпійскіх чэмпіёнаў па скачках у ваду ў гісторыі савецкага спорту (разам з Уладзімірам Васіным, Аленай Вайцэхоўскай і Ірынай Калінінай). Бацькі Аляксандра — Сталій Львовіч і Лідзія Міхайлаўна — былі трэнерамі па скачках у ваду. Хлопчыка з дзяцінства рыхтавалі да спорта, нагружаючы кросамі, заняткамі на батуце, акрабатычнымі практыкаваннямі. Спачатку Аляксандр спецыялізаваўся на скачках з 10-метровай вышкі, пад кіраўніцтвам Анатоля Андрэева. Але пасля няўдалага трэніровачнага скачка перайшоў на 3-метровы трамплін, і трэнерам хлопчыка стаў яго бацька. У 1976 годе перамог у матчы СССР — ГДР і атрымаў бронзавы медаль юніёрскага чэмпіянату Еўропы. Да 1979 году Партноў падрыхтаваў адну з самых складаных адвольных праграм у свеце і прадэманстраваў яе на Спартакіядзе народаў СССР, дзе заняў чацвёртае месца. У сакавіку 1980 года Аляксандр Партноў прэзентаваў унікальную праграму на міжнародным турніры «Вясновыя ластаўкі» ў Мінску, з якой ён атрымаў перамогу. На наступным адборачным турніры прыгун траўміраваў калена за пяць дзён да [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|Алімпійскіх Гульняў]], але медыкі зрабілі ўсё магчымае для ўдзелу беларуса ў Алімпіядзе-80 у Маскве. З другой сумай балаў Аляксандр прайшоў кваліфікацыю і ўпэўнена адчуваў сябе ў фінале. Аднак, падчас наскоку на трамплін у восьмым скачку загудзела публіка за шкляной перагародкай, якая хварэла за плыўчых. Аглушаны Аляксандр сарваў скачок. Па правілах, калі спартовец не змог выканаць скачок з-за вонкавых перашкод, яму дазвалялась яго паўтарыць. Аляксандр мог бы спрасціць элементы, але, ведаючы, што суддзі будуць прадузятыя да яго, вырашыў дэманстраваць усё, на што здольны. Ён набраў гросмайстарскую суму ў фінале — 614,970, і такім чынам стаў недасягальным алімпійскім чэмпіёнам на 3-метровым трампліне. Чэмпіён Еўропы 1981 у скачках з трампліна. Чэмпіён СССР 1982, 1984, 1987 і 1988 гадоў<ref>[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.]</ref>. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускі інстытут фізічнай культуры]]. Выступаў за «Дынама» (Мінск). Удзельнічаў таксама ў [[Летнія Алімпійскія гульні 1988|Летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года]], дзе заняў 10-е месца. Пасля заканчэння кар'еры спартсмена стаў дзіцячым трэнерам. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылки == *[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.] * {{З ВАЭ|title=Портнов Александр Сталиевич}} [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па скачках у ваду]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Артыкулы без выяў (пазначана ў Вікіданых: P373)]] [[Катэгорыя:Спартсмены паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баку]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1961 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 верасня]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУФК]] 0rwxk3emffis5eiudgpiumm85132z5n 5176141 5176130 2026-08-05T22:45:43Z Rabbi Mendl 19651 афармленне 5176141 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Партноў}} {{Спартсмен|клуб=[[Дынама Мінск]]}}'''Алякса́ндр Партно́ў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|беларускі]] [[Скачкі ў ваду|прыгун ў ваду]], заслужаны майстар спорту СССР (1980), [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|алімпійскі чэмпіён 1980 года]] на 3-метровым трампліне. Адзін з 4 алімпійскіх чэмпіёнаў па скачках у ваду ў гісторыі савецкага спорту (разам з Уладзімірам Васіным, Аленай Вайцэхоўскай і Ірынай Калінінай). Бацькі Аляксандра — Сталій Львовіч і Лідзія Міхайлаўна — былі трэнерамі па скачках у ваду. Хлопчыка з дзяцінства рыхтавалі да спорта, нагружаючы кросамі, заняткамі на батуце, акрабатычнымі практыкаваннямі. Спачатку Аляксандр спецыялізаваўся на скачках з 10-метровай вышкі, пад кіраўніцтвам Анатоля Андрэева. Але пасля няўдалага трэніровачнага скачка перайшоў на 3-метровы трамплін, і трэнерам хлопчыка стаў яго бацька. У 1976 годе перамог у матчы СССР — ГДР і атрымаў бронзавы медаль юніёрскага чэмпіянату Еўропы. Да 1979 году Партноў падрыхтаваў адну з самых складаных адвольных праграм у свеце і прадэманстраваў яе на Спартакіядзе народаў СССР, дзе заняў чацвёртае месца. У сакавіку 1980 года Аляксандр Партноў прэзентаваў унікальную праграму на міжнародным турніры «Вясновыя ластаўкі» ў Мінску, з якой ён атрымаў перамогу. На наступным адборачным турніры прыгун траўміраваў калена за пяць дзён да [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|Алімпійскіх Гульняў]], але медыкі зрабілі ўсё магчымае для ўдзелу беларуса ў Алімпіядзе-80 у Маскве. З другой сумай балаў Аляксандр прайшоў кваліфікацыю і ўпэўнена адчуваў сябе ў фінале. Аднак, падчас наскоку на трамплін у восьмым скачку загудзела публіка за шкляной перагародкай, якая хварэла за плыўчых. Аглушаны Аляксандр сарваў скачок. Па правілах, калі спартовец не змог выканаць скачок з-за вонкавых перашкод, яму дазвалялась яго паўтарыць. Аляксандр мог бы спрасціць элементы, але, ведаючы, што суддзі будуць прадузятыя да яго, вырашыў дэманстраваць усё, на што здольны. Ён набраў гросмайстарскую суму ў фінале — 614,970, і такім чынам стаў недасягальным алімпійскім чэмпіёнам на 3-метровым трампліне. Чэмпіён Еўропы 1981 у скачках з трампліна. Чэмпіён СССР 1982, 1984, 1987 і 1988 гадоў<ref>[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.]</ref>. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускі інстытут фізічнай культуры]]. Выступаў за «Дынама» (Мінск). Удзельнічаў таксама ў [[Летнія Алімпійскія гульні 1988|Летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года]], дзе заняў 10-е месца. Пасля заканчэння кар'еры спартсмена стаў дзіцячым трэнерам. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылки == *[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.] * {{З ВАЭ|title=Портнов Александр Сталиевич}} [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па скачках у ваду]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Артыкулы без выяў (пазначана ў Вікіданых: P373)]] [[Катэгорыя:Спартсмены паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баку]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1961 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 верасня]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУФК]] ciyupzk6tf3zjvik18nfnhg3u92mzxe 5176172 5176141 2026-08-06T05:16:38Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Аляксандр Партноў]] у [[Аляксандр Сталіевіч Партноў]] 5176141 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Партноў}} {{Спартсмен|клуб=[[Дынама Мінск]]}}'''Алякса́ндр Партно́ў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|беларускі]] [[Скачкі ў ваду|прыгун ў ваду]], заслужаны майстар спорту СССР (1980), [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|алімпійскі чэмпіён 1980 года]] на 3-метровым трампліне. Адзін з 4 алімпійскіх чэмпіёнаў па скачках у ваду ў гісторыі савецкага спорту (разам з Уладзімірам Васіным, Аленай Вайцэхоўскай і Ірынай Калінінай). Бацькі Аляксандра — Сталій Львовіч і Лідзія Міхайлаўна — былі трэнерамі па скачках у ваду. Хлопчыка з дзяцінства рыхтавалі да спорта, нагружаючы кросамі, заняткамі на батуце, акрабатычнымі практыкаваннямі. Спачатку Аляксандр спецыялізаваўся на скачках з 10-метровай вышкі, пад кіраўніцтвам Анатоля Андрэева. Але пасля няўдалага трэніровачнага скачка перайшоў на 3-метровы трамплін, і трэнерам хлопчыка стаў яго бацька. У 1976 годе перамог у матчы СССР — ГДР і атрымаў бронзавы медаль юніёрскага чэмпіянату Еўропы. Да 1979 году Партноў падрыхтаваў адну з самых складаных адвольных праграм у свеце і прадэманстраваў яе на Спартакіядзе народаў СССР, дзе заняў чацвёртае месца. У сакавіку 1980 года Аляксандр Партноў прэзентаваў унікальную праграму на міжнародным турніры «Вясновыя ластаўкі» ў Мінску, з якой ён атрымаў перамогу. На наступным адборачным турніры прыгун траўміраваў калена за пяць дзён да [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|Алімпійскіх Гульняў]], але медыкі зрабілі ўсё магчымае для ўдзелу беларуса ў Алімпіядзе-80 у Маскве. З другой сумай балаў Аляксандр прайшоў кваліфікацыю і ўпэўнена адчуваў сябе ў фінале. Аднак, падчас наскоку на трамплін у восьмым скачку загудзела публіка за шкляной перагародкай, якая хварэла за плыўчых. Аглушаны Аляксандр сарваў скачок. Па правілах, калі спартовец не змог выканаць скачок з-за вонкавых перашкод, яму дазвалялась яго паўтарыць. Аляксандр мог бы спрасціць элементы, але, ведаючы, што суддзі будуць прадузятыя да яго, вырашыў дэманстраваць усё, на што здольны. Ён набраў гросмайстарскую суму ў фінале — 614,970, і такім чынам стаў недасягальным алімпійскім чэмпіёнам на 3-метровым трампліне. Чэмпіён Еўропы 1981 у скачках з трампліна. Чэмпіён СССР 1982, 1984, 1987 і 1988 гадоў<ref>[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.]</ref>. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускі інстытут фізічнай культуры]]. Выступаў за «Дынама» (Мінск). Удзельнічаў таксама ў [[Летнія Алімпійскія гульні 1988|Летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года]], дзе заняў 10-е месца. Пасля заканчэння кар'еры спартсмена стаў дзіцячым трэнерам. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылки == *[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.] * {{З ВАЭ|title=Портнов Александр Сталиевич}} [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па скачках у ваду]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Артыкулы без выяў (пазначана ў Вікіданых: P373)]] [[Катэгорыя:Спартсмены паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баку]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1961 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 верасня]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУФК]] ciyupzk6tf3zjvik18nfnhg3u92mzxe 5176179 5176172 2026-08-06T05:22:50Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, арфаграфія, афармленне, дапаўненне, стыль 5176179 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Партноў}} {{Спартсмен|клуб=[[Дынама Мінск]]}} '''Алякса́ндр Сталіевіч Партно́ў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|беларускі]] [[Скачкі ў ваду|прыгун ў ваду]], заслужаны майстар спорту СССР (1980), [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|алімпійскі чэмпіён 1980 года]] на 3-метровым трампліне. Адзін з 4 алімпійскіх чэмпіёнаў па скачках у ваду ў гісторыі савецкага спорту (разам з Уладзімірам Васіным, Аленай Вайцэхоўскай і Ірынай Калінінай). == Біяграфія == Бацькі Аляксандра — Сталій Львовіч і Лідзія Міхайлаўна — былі трэнерамі па скачках у ваду. Хлопчыка з дзяцінства рыхтавалі да спорта, нагружаючы кросамі, заняткамі на батуце, акрабатычнымі практыкаваннямі. Спачатку Аляксандр спецыялізаваўся на скачках з 10-метровай вышкі, пад кіраўніцтвам Анатоля Андрэева. Але пасля няўдалага трэніровачнага скачка перайшоў на 3-метровы трамплін, і трэнерам хлопчыка стаў яго бацька. У 1976 годе перамог у матчы СССР — ГДР і атрымаў бронзавы медаль юніёрскага чэмпіянату Еўропы. Да 1979 году падрыхтаваў адну з самых складаных адвольных праграм у свеце і прадэманстраваў яе на Спартакіядзе народаў СССР, дзе заняў чацвёртае месца. У сакавіку 1980 года прэзентаваў унікальную праграму на міжнародным турніры «Вясновыя ластаўкі» ў Мінску, з якой ён атрымаў перамогу. На наступным адборачным турніры прыгун траўміраваў калена за пяць дзён да [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|Алімпійскіх Гульняў]], але медыкі зрабілі ўсё магчымае для ўдзелу беларуса ў Алімпіядзе-80 у Маскве. З другой сумай балаў Аляксандр прайшоў кваліфікацыю і ўпэўнена адчуваў сябе ў фінале. Аднак, падчас наскоку на трамплін у восьмым скачку загудзела публіка за шкляной перагародкай, якая хварэла за плыўчых. Аглушаны Аляксандр сарваў скачок. Па правілах, калі спартовец не змог выканаць скачок з-за вонкавых перашкод, яму дазвалялась яго паўтарыць. Аляксандр мог бы спрасціць элементы, але, ведаючы, што суддзі будуць прадузятыя да яго, вырашыў дэманстраваць усё, на што здольны. Ён набраў гросмайстарскую суму ў фінале — 614,970, і такім чынам стаў недасягальным алімпійскім чэмпіёнам на 3-метровым трампліне. Чэмпіён Еўропы 1981 у скачках з трампліна. Чэмпіён СССР 1982, 1984, 1987 і 1988 гадоў<ref>[https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.]</ref>. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускі інстытут фізічнай культуры]]. Выступаў за «Дынама» (Мінск). Удзельнічаў таксама ў [[Летнія Алімпійскія гульні 1988|Летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года]], дзе заняў 10-е месца. Пасля заканчэння кар’еры спартсмена стаў дзіцячым трэнерам. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.noc.by/olympic-games/team/chempiony-olimpijskih/portnov-aleksandr-stalievich-pryzhki-v-vodu/ НАК РБ. Аляксандр Партноў.] * {{З ВАЭ|title=Портнов Александр Сталиевич}} [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па скачках у ваду]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Артыкулы без выяў (пазначана ў Вікіданых: P373)]] [[Катэгорыя:Спартсмены паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баку]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1961 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 верасня]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУФК]] 425zmdhzuv4j85yrlwp7ftsmoldg1yy 0 812185 5176116 2026-08-05T21:59:57Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{ДД}} '''Януш Янушавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь з роду [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх]] (галіна Гедымінавічаў, нашчадкі [[Яўнут]]а). Сын [[Януш Кузьміч Заслаўскі|Януша Кузьміча]] Нашчадкі Януша Янушавіча жылі да 1677 года. == Крыніцы == {{крыні...» 5176116 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Януш Янушавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь з роду [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх]] (галіна Гедымінавічаў, нашчадкі [[Яўнут]]а). Сын [[Януш Кузьміч Заслаўскі|Януша Кузьміча]] Нашчадкі Януша Янушавіча жылі да 1677 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|133553}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Януш Янушавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Януш Янушавіч]] 6w0vtospgp3nbg329rmht4f0cy5z3sv 5176119 5176116 2026-08-05T22:10:31Z JerzyKundrat 174 5176119 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Януш Янушавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь з роду [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх]] (галіна Гедымінавічаў, блізкія да Астрожскіх), дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Сын [[Януш Кузьміч Заслаўскі|Януша Кузьміча Заслаўскага]]. Быў буйным землеўладальнікам на Валыні. Ваявода валынскі (1604—1629), ваявода падляшскі (1591—1604), староста жытомірскі (1595—1606), староста пераяслаўскі (1620—1629). Удзельнічаў у выправах на Малдавію, змагаўся супраць татараў і казацкіх паўстанняў пад кіраўніцтвам [[Севярын Налівайка|Севярына Налівайкі]]. Падтрымліваў караля [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазу]] падчас рокашу Зебржыдоўскага. Паходзіў з праваслаўнай сям’і, аднак пазней перайшоў у [[кальвінізм]], а пад канец жыцця прыняў [[каталіцтва]]. Жонка — Аляксандра Раманаўна Сангушка. Сын [[Аляксандр Заслаўскі (сын Януша)|Аляксандр]] заняў пасаду ваяводы браслаўскага і кіеўскага. Нашчадкі Януша Янушавіча жылі да 1677 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|133553}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Януш Янушавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Януш Янушавіч]] 0u6qlzno8ioc4ob7aylpvlh9megcado 5176120 5176119 2026-08-05T22:11:52Z JerzyKundrat 174 5176120 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Януш Янушавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь з роду [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх]] (галіна Гедымінавічаў, блізкія да Астрожскіх), дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Біяграфія == Сын [[Януш Кузьміч Заслаўскі|Януша Кузьміча Заслаўскага]]. Быў буйным землеўладальнікам на Валыні. Ваявода валынскі (1604—1629), ваявода падляшскі (1591—1604), староста жытомірскі (1595—1606), староста пераяслаўскі (1620—1629). Удзельнічаў у выправах на Малдавію, змагаўся супраць татараў і казацкіх паўстанняў пад кіраўніцтвам [[Севярын Налівайка|Севярына Налівайкі]]. Падтрымліваў караля [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазу]] падчас рокашу Зебржыдоўскага. Паходзіў з праваслаўнай сям’і, аднак пазней перайшоў у [[кальвінізм]], а пад канец жыцця прыняў [[каталіцтва]]. Жонка — Аляксандра Раманаўна Сангушка. Сын [[Аляксандр Заслаўскі (сын Януша)|Аляксандр]] заняў пасаду ваяводы браслаўскага і кіеўскага. Нашчадкі Януша Янушавіча жылі да 1677 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|133553}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Януш Янушавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Януш Янушавіч]] ffgv4oie58vfqeub23c1wx92jtrka9g 5176122 5176120 2026-08-05T22:17:23Z JerzyKundrat 174 5176122 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Януш Янушавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь з роду [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх]] (галіна Гедымінавічаў, блізкія да Астрожскіх), дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Біяграфія == Сын [[Януш Кузьміч Заслаўскі|Януша Кузьміча Заслаўскага]]. Быў буйным землеўладальнікам на Валыні. Ваявода валынскі (1604—1629), ваявода падляшскі (1591—1604), староста жытомірскі (1595—1606), староста пераяслаўскі (1620—1629). Удзельнічаў у выправах на Малдавію, змагаўся супраць татараў і казацкіх паўстанняў пад кіраўніцтвам [[Севярын Налівайка|Севярына Налівайкі]]. Падтрымліваў караля [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазу]] падчас рокашу Зебржыдоўскага. Паходзіў з праваслаўнай сям’і, аднак пазней перайшоў у [[кальвінізм]], а пад канец жыцця прыняў [[каталіцтва]]. Жонка — Аляксандра Раманаўна Сангушка. Сын [[Аляксандр Заслаўскі (сын Януша)|Аляксандр]] заняў пасаду ваяводы браслаўскага і кіеўскага. Нашчадкі Януша Янушавіча жылі да 1677 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|133553}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Януш Янушавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія|Януш Янушавіч]] e4czrpcl8qfu6lkjfp9pikf5nmw8zqg 5176125 5176122 2026-08-05T22:24:03Z JerzyKundrat 174 5176125 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Януш Янушавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь з роду [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх]] (блізкія да [[род Астрожскіх|Астрожскіх]]), дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Біяграфія == Сын [[Януш Кузьміч Заслаўскі|Януша Кузьміча Заслаўскага]]. Быў буйным землеўладальнікам на Валыні. Ваявода валынскі (1604—1629), ваявода падляшскі (1591—1604), староста жытомірскі (1595—1606), староста пераяслаўскі (1620—1629). Удзельнічаў у выправах на Малдавію, змагаўся супраць татараў і казацкіх паўстанняў пад кіраўніцтвам [[Севярын Налівайка|Севярына Налівайкі]]. Падтрымліваў караля [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазу]] падчас рокашу Зебржыдоўскага. Паходзіў з праваслаўнай сям’і, аднак пазней перайшоў у [[кальвінізм]], а пад канец жыцця прыняў [[каталіцтва]]. Жонка — Аляксандра Раманаўна Сангушка. Сын [[Аляксандр Заслаўскі (сын Януша)|Аляксандр]] заняў пасаду ваяводы браслаўскага і кіеўскага. Нашчадкі Януша Янушавіча жылі да 1677 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|133553}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Януш Янушавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія|Януш Янушавіч]] l0mevz0wjnl1e4yzcg9c4jxcg6szei3 5176126 5176125 2026-08-05T22:24:51Z JerzyKundrat 174 5176126 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Януш Янушавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь з роду [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх]] (блізкія да [[род Астрожскіх|Астрожскіх]]), дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Біяграфія == Сын [[Януш Кузьміч Заслаўскі|Януша Кузьміча Заслаўскага]]. Быў буйным землеўладальнікам на Валыні. Ваявода валынскі (1604—1629), ваявода падляшскі (1591—1604), староста жытомірскі (1595—1606), староста пераяслаўскі (1620—1629). Удзельнічаў у выправах на Малдавію, змагаўся супраць татараў і казацкіх паўстанняў пад кіраўніцтвам [[Севярын Налівайка|Севярына Налівайкі]]. Падтрымліваў караля [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазу]] падчас рокашу Зебржыдоўскага. Паходзіў з праваслаўнай сям’і, аднак пазней перайшоў у [[кальвінізм]], а пад канец жыцця прыняў [[каталіцтва]]. Жонка — Аляксандра Раманаўна Сангушка. Сын [[Аляксандр Заслаўскі (сын Януша)|Аляксандр]] заняў пасаду ваяводы брацлаўскага і кіеўскага. Нашчадкі Януша Янушавіча жылі да 1677 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|133553}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Януш Янушавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія|Януш Янушавіч]] l9r0mm6ojs83mt6gez4lwwf6nb7wne1 5176128 5176126 2026-08-05T22:25:43Z JerzyKundrat 174 5176128 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Януш Янушавіч Заслаўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь з роду [[Заслаўскія|Заслаўскіх]] (блізкія да [[род Астрожскіх|Астрожскіх]]), дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Біяграфія == Сын [[Януш Кузьміч Заслаўскі|Януша Кузьміча Заслаўскага]]. Быў буйным землеўладальнікам на Валыні. Ваявода валынскі (1604—1629), ваявода падляшскі (1591—1604), староста жытомірскі (1595—1606), староста пераяслаўскі (1620—1629). Удзельнічаў у выправах на Малдавію, змагаўся супраць татараў і казацкіх паўстанняў пад кіраўніцтвам [[Севярын Налівайка|Севярына Налівайкі]]. Падтрымліваў караля [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазу]] падчас рокашу Зебржыдоўскага. Паходзіў з праваслаўнай сям’і, аднак пазней перайшоў у [[кальвінізм]], а пад канец жыцця прыняў [[каталіцтва]]. Жонка — Аляксандра Раманаўна Сангушка. Сын [[Аляксандр Заслаўскі (сын Януша)|Аляксандр]] заняў пасаду ваяводы брацлаўскага і кіеўскага. Нашчадкі Януша Янушавіча жылі да 1677 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|133553}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заслаўскі Януш Янушавіч}} [[Катэгорыя:Заслаўскія|Януш Янушавіч]] 6uo1e49v3yp1rqs8ngryvowfj5xiyae 0 812186 5176139 2026-08-05T22:42:01Z Rabbi Mendl 19651 новая старонка 5176139 wikitext text/x-wiki '''Партноў''' — рускае прозвішча. == Выбітныя носьбіты == * [[Аляксандр Партноў]] (нар. 1961) — беларускі спартовец, алімпійскі прызёр па скачках у ваду. * [[Андрэй Уладзіміравіч Партноў]] (нар. 1973) — украінскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. * [[Андрэй Уладзіміравіч Партноў]] (нар. 1979) — украінскі пісьменнік і гісторык, прафесар. {{спіс цёзак2}} 51kg1qhi75y41z6kxdjq71d6gk1qlha 5176174 5176139 2026-08-06T05:16:59Z Autumndancer 168015 /* Выбітныя носьбіты */ 5176174 wikitext text/x-wiki '''Партноў''' — рускае прозвішча. == Выбітныя носьбіты == * [[Аляксандр Сталіевіч Партноў]] (нар. 1961) — беларускі спартовец, алімпійскі прызёр па скачках у ваду. * [[Андрэй Уладзіміравіч Партноў]] (нар. 1973) — украінскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. * [[Андрэй Уладзіміравіч Партноў]] (нар. 1979) — украінскі пісьменнік і гісторык, прафесар. {{спіс цёзак2}} np6bt6jrd96fou106dg1t8nl3v95osn 5176175 5176174 2026-08-06T05:17:40Z Autumndancer 168015 /* Выбітныя носьбіты */ 5176175 wikitext text/x-wiki '''Партноў''' — рускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксандр Сталіевіч Партноў]] (нар. 1961) — беларускі спартовец, алімпійскі прызёр па скачках у ваду. * [[Андрэй Уладзіміравіч Партноў]] (нар. 1973) — украінскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. {{спіс цёзак2}} sn8lhe375p92uya9qzsymd2y8c7e734 0 812187 5176173 2026-08-06T05:16:39Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Аляксандр Партноў]] у [[Аляксандр Сталіевіч Партноў]] 5176173 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аляксандр Сталіевіч Партноў]] hn0hwbayhdf8srvwj10djw39z8szxwq 14 812188 5176187 2026-08-06T06:03:40Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Жанчына]] [[Катэгорыя:Здароўе чалавека]]» 5176187 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Жанчына]] [[Катэгорыя:Здароўе чалавека]] fnhucb9dkkcj6778aw4dhroylwpn1t8 14 812189 5176188 2026-08-06T06:05:07Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Асабістае жыццё]] [[Катэгорыя:Здароўе]]» 5176188 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Асабістае жыццё]] [[Катэгорыя:Здароўе]] 17qcv5qse4u8ko5zwf843e3vh72swhk 14 812190 5176189 2026-08-06T06:09:10Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Мужчына]] [[Катэгорыя:Здароўе чалавека]]» 5176189 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Мужчына]] [[Катэгорыя:Здароўе чалавека]] tf1a2rn0uim0cbba6wfk81wfgg8kgg7 0 812191 5176196 2026-08-06T06:17:08Z ~2026-40856-89 171449 Новая старонка: «{{НП}} '''Rudraprayag''' ({{lang-hi|रुद्रप्रयाग}}, {{lang-en|Rudraprayag}}) — [[горад]] у [[Індыя|індыйскім]] штаце [[Утаракханд]]. Знаходзіцца на вышыні 895 м над узроўнем акіяну, за 90 км на захад ад [[Дэхрадун]]а. Насельніцтва ([[2011]] г.) — 9 313 чал. Рудрапраяг месціцца на адным з 5 ме...» 5176196 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Rudraprayag''' ({{lang-hi|रुद्रप्रयाग}}, {{lang-en|Rudraprayag}}) — [[горад]] у [[Індыя|індыйскім]] штаце [[Утаракханд]]. Знаходзіцца на вышыні 895 м над узроўнем акіяну, за 90 км на захад ад [[Дэхрадун]]а. Насельніцтва ([[2011]] г.) — 9 313 чал. Рудрапраяг месціцца на адным з 5 месц зліцця ракі [[Алакананда]], якое шануецца вернікамі [[індуізм|індуістамі]]. Лічыцца, што тут займаўся [[медытацыя]]й старажытны рышы Нарада, адзін з рэлігійных герояў [[Пураны|Пуранаў]]. У [[1926]] г. [[Вялікабрытанія|брытанскі]] паляўнічы Джым Корбет ліквідаваў каля горада [[леапард]]а-людажэра, пра што потым напісаў кнігу «Леапард з Рудрапраяг»у, якая карыстіалася папулярнасцю як у Індыі, так і Вялікабрытаніі. У [[1997]] г. была створана асобная акруга Рудрапраяг у складзе штата Утаракханд. [[Эканоміка]] горада і акругі заснавана пераважна на развіцці сферы паслуг і натуральнай сельскай гаспадарцы. == Спасылкі == * [https://rudraprayag.gov.in/ Афіцыйны сайт акругі] * [https://www.uttarakhandtourism.gov.in/destination/rudraprayag Турызм Утаракханда] * [https://www.uttarakhandi.com/rudraprayag/ Славутыя мясціны] [[Катэгорыя:Гарады Утаракханда]] 7ke0so3ejfymdl9ax0tpdb8r72067hx 5176287 5176196 2026-08-06T08:30:11Z Autumndancer 168015 5176287 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Рудрапраяг''' ({{lang-hi|रुद्रप्रयाग}}, {{lang-en|Rudraprayag}}) — [[горад]] у [[Індыя|індыйскім]] штаце [[Утаракханд]]. Знаходзіцца на вышыні 895 м над узроўнем мора, за 90 км на захад ад [[Дэхрадун]]а. Насельніцтва ([[2011]] г.) — 9 313 чал. Месціцца на адным з 5 месц зліцця ракі [[Алакананда]], якое шануецца вернікамі [[індуізм|індуістамі]]. Лічыцца, што тут займаўся [[медытацыя]]й старажытны рышы Нарада, адзін з рэлігійных герояў [[Пураны|Пуранаў]]. == Гісторыя == У [[1926]] г. [[Вялікабрытанія|брытанскі]] паляўнічы Джым Корбет ліквідаваў каля горада [[леапард]]а-людажэра, пра што потым напісаў кнігу «Леапард з Рудрапраягу», якая карысталася папулярнасцю ў Індыі і Вялікабрытаніі. У [[1997]] г. была створана асобная акруга Рудрапраяг у складзе штата Утаракханд. == Эканоміка == [[Эканоміка]] горада і акругі заснавана пераважна на развіцці сферы паслуг і натуральнай сельскай гаспадарцы. == Спасылкі == * [https://rudraprayag.gov.in/ Афіцыйны сайт акругі] * [https://www.uttarakhandtourism.gov.in/destination/rudraprayag Турызм Утаракханда] * [https://www.uttarakhandi.com/rudraprayag/ Славутыя мясціны] [[Катэгорыя:Гарады Утаракханда]] nh1l7ezypqj0xvj2u53jleknzlnct0b 5176288 5176287 2026-08-06T08:30:53Z Autumndancer 168015 5176288 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Рудрапраяг''' ({{lang-hi|रुद्रप्रयाग}}, {{lang-en|Rudraprayag}}) — [[горад]] у [[Індыя|індыйскім]] штаце [[Утаракханд]]. Знаходзіцца на вышыні 895 м над узроўнем мора, за 90 км на захад ад [[Дэхрадун]]а. Насельніцтва ([[2011]] г.) — 9 313 чал. Месціцца на адным з 5 месц зліцця ракі [[Алакнанда]], якое шануецца вернікамі [[індуізм|індуістамі]]. Лічыцца, што тут займаўся [[медытацыя]]й старажытны рышы Нарада, адзін з рэлігійных герояў [[Пураны|Пуранаў]]. == Гісторыя == У [[1926]] г. [[Вялікабрытанія|брытанскі]] паляўнічы Джым Корбет ліквідаваў каля горада [[леапард]]а-людажэра, пра што потым напісаў кнігу «Леапард з Рудрапраягу», якая карысталася папулярнасцю ў Індыі і Вялікабрытаніі. У [[1997]] г. была створана асобная акруга Рудрапраяг у складзе штата Утаракханд. == Эканоміка == [[Эканоміка]] горада і акругі заснавана пераважна на развіцці сферы паслуг і натуральнай сельскай гаспадарцы. == Спасылкі == * [https://rudraprayag.gov.in/ Афіцыйны сайт акругі] * [https://www.uttarakhandtourism.gov.in/destination/rudraprayag Турызм Утаракханда] * [https://www.uttarakhandi.com/rudraprayag/ Славутыя мясціны] [[Катэгорыя:Гарады Утаракханда]] lihice4ze4whh53f0hxaqe73pydisvp 0 812192 5176201 2026-08-06T06:31:14Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Музей}} '''Літоўскі нацыянальны мастацкі музей''' (літ.: Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, да 28 лютага 2020 года — Літоўскі мастацкі музей) — нацыянальны музей [[Литва|Літвы]], член Міжнароднага савета музеяў (ICOM). Заснавальнік музея — Міністэрства культуры Літоўскай...» 5176201 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Літоўскі нацыянальны мастацкі музей''' (літ.: Lietuvos nacionalinis dailės muziejus, да 28 лютага 2020 года — Літоўскі мастацкі музей) — нацыянальны музей [[Литва|Літвы]], член Міжнароднага савета музеяў (ICOM). Заснавальнік музея — [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі]]. Асноўныя напрамкі дзейнасці музея — збор, вывучэнне, рэстаўрацыя і прапаганда помнікаў духоўнай і матэрыяльнай культуры. У склад Літоўскага мастацкага музея ўваходзіць некалькі структурных падраздзяленняў — спецыялізаваных музеяў і галерэй у [[Вільня|Вільні]] і іншых гарадах Літвы. == Гісторыя == У 1933 годзе ў Вільні быў заснаваны Гарадскі музей. На яго аснове ў 1940 г. быў створаны дзяржаўны музей мастацкага профілю. Фонды склалі творы, атрыманыя ў спадчыну ад Гарадскога музея, Літоўскага навуковага таварыства, атрыманыя ад калекцый нацыяналізаваных маёнткаў, розных устаноў, набытыя ў прыватных асоб. Падчас Другой сусветнай вайны частка экспанатаў была вывезена, знішчана або пашкоджана. У 1941 годзе музей быў рэарганізаваны ў Віленскі дзяржаўны мастацкі музей, у 1966 годзе пераўтвораны ў Дзяржаўны мастацкі музей Літоўскай ССР, з 1990 года — Літоўскі мастацкі музей. Музей размяшчаўся ў былой [[Віленская ратуша|віленскай ратушы]]. У 1964—1992 гадах музею належаў Музей тэатра і музыкі, у 1975—1991 гадах — касцёл Усіх Святых, у якім дзейнічаў Музей народнага мастацтва, у 1978—1995 гадах — экспазіцыя [[Веркаўская сядзіба|Веркайскай сядзібы]] (усе ў Вільні). [[Катэгорыя:Музеі Вільні]] niu30lh9cixh59lirwh6vjn94rjouik 5176204 5176201 2026-08-06T06:32:54Z Autumndancer 168015 5176204 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Літоўскі нацыянальны мастацкі музей''' ({{lang-lt|Lietuvos nacionalinis dailės muziejus}}, да 28 лютага 2020 года — Літоўскі мастацкі музей) — нацыянальны музей [[Литва|Літвы]], член Міжнароднага савета музеяў (ICOM). Заснавальнік музея — [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі]]. Асноўныя напрамкі дзейнасці музея — збор, вывучэнне, рэстаўрацыя і прапаганда помнікаў духоўнай і матэрыяльнай культуры. У склад Літоўскага мастацкага музея ўваходзіць некалькі структурных падраздзяленняў — спецыялізаваных музеяў і галерэй у [[Вільня|Вільні]] і іншых гарадах Літвы. == Гісторыя == У 1933 годзе ў Вільні быў заснаваны Гарадскі музей. На яго аснове ў 1940 г. быў створаны дзяржаўны музей мастацкага профілю. Фонды склалі творы, атрыманыя ў спадчыну ад Гарадскога музея, Літоўскага навуковага таварыства, атрыманыя ад калекцый нацыяналізаваных маёнткаў, розных устаноў, набытыя ў прыватных асоб. Падчас Другой сусветнай вайны частка экспанатаў была вывезена, знішчана або пашкоджана. У 1941 годзе музей быў рэарганізаваны ў Віленскі дзяржаўны мастацкі музей, у 1966 годзе пераўтвораны ў Дзяржаўны мастацкі музей Літоўскай ССР, з 1990 года — Літоўскі мастацкі музей. Музей размяшчаўся ў былой [[Віленская ратуша|віленскай ратушы]]. У 1964—1992 гадах музею належаў Музей тэатра і музыкі, у 1975—1991 гадах — касцёл Усіх Святых, у якім дзейнічаў Музей народнага мастацтва, у 1978—1995 гадах — экспазіцыя [[Веркаўская сядзіба|Веркайскай сядзібы]] (усе ў Вільні). == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Музеі Вільні]] htvcphgpc9kvi2q9gce6me573p7n4fj 5176205 5176204 2026-08-06T06:34:04Z Autumndancer 168015 5176205 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Літоўскі нацыянальны мастацкі музей''' ({{lang-lt|Lietuvos nacionalinis dailės muziejus}}, да 28 лютага 2020 года — Літоўскі мастацкі музей) — нацыянальны музей [[Літва|Літвы]], член Міжнароднага савета музеяў (ICOM). Заснавальнік музея — [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі]]. Асноўныя напрамкі дзейнасці музея — збор, вывучэнне, рэстаўрацыя і прапаганда помнікаў духоўнай і матэрыяльнай культуры. У склад Літоўскага мастацкага музея ўваходзіць некалькі структурных падраздзяленняў — спецыялізаваных музеяў і галерэй у [[Вільня|Вільні]] і іншых гарадах Літвы. == Гісторыя == У 1933 годзе ў Вільні быў заснаваны Гарадскі музей. На яго аснове ў 1940 г. быў створаны дзяржаўны музей мастацкага профілю. Фонды склалі творы, атрыманыя ў спадчыну ад Гарадскога музея, Літоўскага навуковага таварыства, атрыманыя ад калекцый нацыяналізаваных маёнткаў, розных устаноў, набытыя ў прыватных асоб. Падчас Другой сусветнай вайны частка экспанатаў была вывезена, знішчана або пашкоджана. У 1941 годзе музей быў рэарганізаваны ў Віленскі дзяржаўны мастацкі музей, у 1966 годзе пераўтвораны ў Дзяржаўны мастацкі музей Літоўскай ССР, з 1990 года — Літоўскі мастацкі музей. Музей размяшчаўся ў былой [[Віленская ратуша|віленскай ратушы]]. У 1964—1992 гадах музею належаў Музей тэатра і музыкі, у 1975—1991 гадах — касцёл Усіх Святых, у якім дзейнічаў Музей народнага мастацтва, у 1978—1995 гадах — экспазіцыя [[Веркаўская сядзіба|Веркайскай сядзібы]] (усе ў Вільні). == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Музеі Вільні]] 07xvy5ay7kfuellcupk0xv8uctsmx0n 0 812193 5176203 2026-08-06T06:32:13Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Літоўскі нацыянальны мастацкі музей]] 5176203 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Літоўскі нацыянальны мастацкі музей]] n6510jt7145ecjflgfg5w1nnawzqody 0 812194 5176209 2026-08-06T06:44:59Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Міністэрства культуры Літвы''' — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Адказвае за распрацоўку і рэалізацыя дзяржаўнай культурнай палітыкі ў галіне падтрымкі прафесійнага і самадзейнага мастацтва, тэатра, музыкі, выяўленчага мастац...» 5176209 wikitext text/x-wiki '''Міністэрства культуры Літвы''' — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Адказвае за распрацоўку і рэалізацыя дзяржаўнай культурнай палітыкі ў галіне падтрымкі прафесійнага і самадзейнага мастацтва, тэатра, музыкі, выяўленчага мастацтва, кіно, музеяў, бібліятэк і друкаваных публікацый, абарону аўтарскіх правоў і звязаных з імі інтарэсаў, а таксама абарону культурных каштоўнасцей. Міністэрства ўзнагароджвае Літоўскай нацыянальнай прэміяй за дасягненні ў галіне мастацтва і культуры, а таксама прэміяй Марцінаса Мажвідаса ў галіне навуковых даследаванняў. На чале міністэрства стаіць міністр культуры. Міністэрства размяшчаецца ў [[Вільня|Вільні]] на вуліцы Ёнаса Басанавічаўса, у доме № 5. == Функцыі == * Распрацоўка заканадаўства, якое адносіцца да культурнай дзейнасці; * Распрацоўка рэдакцыйных канцэпцый і праграм падтрымкі развіцця розных відаў мастацтва, а таксама каардынацыя іх рэалізацыі; * Выдзяленне сродкаў для музеяў, бібліятэк і арганізацый, якія падтрымліваюць хупавыя і музычныя мастацтвы * Каардынацыйная дзейнасць ад імя аўтарскага права і сумежных правоў; * Каардынаванне стану інфармацыйнай палітыкі; * Улік і абарона культурных каштоўнасцей, вядзенне Рэестра культурных каштоўнасцей; * Развіццё і рэалізацыя міжнародных культурных праграм і праектаў міжнародных пагадненняў, якія адносяцца да гэтых праграм; * Ініцыяванне рэгіянальных культурных стратэгій развіцця. [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] [[Катэгорыя:Міністэрствы культуры]] mwru2uv8v1ol98189kjk7wvylzmlt93 5176211 5176209 2026-08-06T06:47:00Z Autumndancer 168015 5176211 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства культуры Літвы''' — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Адказвае за распрацоўку і рэалізацыя дзяржаўнай культурнай палітыкі ў галіне падтрымкі прафесійнага і самадзейнага мастацтва, тэатра, музыкі, выяўленчага мастацтва, кіно, музеяў, бібліятэк і друкаваных публікацый, абарону аўтарскіх правоў і звязаных з імі інтарэсаў, а таксама абарону культурных каштоўнасцей. Міністэрства ўзнагароджвае Літоўскай нацыянальнай прэміяй за дасягненні ў галіне мастацтва і культуры, а таксама прэміяй Марцінаса Мажвідаса ў галіне навуковых даследаванняў. На чале міністэрства стаіць міністр культуры. Міністэрства размяшчаецца ў [[Вільня|Вільні]] на вуліцы Ёнаса Басанавічаўса, у доме № 5. == Функцыі == * Распрацоўка заканадаўства, якое адносіцца да культурнай дзейнасці; * Распрацоўка рэдакцыйных канцэпцый і праграм падтрымкі развіцця розных відаў мастацтва, а таксама каардынацыя іх рэалізацыі; * Выдзяленне сродкаў для музеяў, бібліятэк і арганізацый, якія падтрымліваюць хупавыя і музычныя мастацтвы * Каардынацыйная дзейнасць ад імя аўтарскага права і сумежных правоў; * Каардынаванне стану інфармацыйнай палітыкі; * Улік і абарона культурных каштоўнасцей, вядзенне Рэестра культурных каштоўнасцей; * Развіццё і рэалізацыя міжнародных культурных праграм і праектаў міжнародных пагадненняў, якія адносяцца да гэтых праграм; * Ініцыяванне рэгіянальных культурных стратэгій развіцця. [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] [[Катэгорыя:Міністэрствы культуры]] 496jcfmw8uyw1wdmhznlf6ndtytbuj9 5176212 5176211 2026-08-06T06:47:30Z Autumndancer 168015 5176212 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства культуры Літвы''' — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Адказвае за распрацоўку і рэалізацыя дзяржаўнай культурнай палітыкі ў галіне падтрымкі прафесійнага і самадзейнага мастацтва, тэатра, музыкі, выяўленчага мастацтва, кіно, музеяў, бібліятэк і друкаваных публікацый, абарону аўтарскіх правоў і звязаных з імі інтарэсаў, а таксама абарону культурных каштоўнасцей. Міністэрства ўзнагароджвае Літоўскай нацыянальнай прэміяй за дасягненні ў галіне мастацтва і культуры, а таксама прэміяй Марцінаса Мажвідаса ў галіне навуковых даследаванняў. На чале міністэрства стаіць міністр культуры. Міністэрства размяшчаецца ў [[Вільня|Вільні]] на вуліцы Ёнаса Басанавічаўса, у доме № 5. == Функцыі == * Распрацоўка заканадаўства, якое адносіцца да культурнай дзейнасці; * Распрацоўка рэдакцыйных канцэпцый і праграм падтрымкі развіцця розных відаў мастацтва, а таксама каардынацыя іх рэалізацыі; * Выдзяленне сродкаў для музеяў, бібліятэк і арганізацый, якія падтрымліваюць хупавыя і музычныя мастацтвы * Каардынацыйная дзейнасць ад імя аўтарскага права і сумежных правоў; * Каардынаванне стану інфармацыйнай палітыкі; * Улік і абарона культурных каштоўнасцей, вядзенне Рэестра культурных каштоўнасцей; * Развіццё і рэалізацыя міжнародных культурных праграм і праектаў міжнародных пагадненняў, якія адносяцца да гэтых праграм; * Ініцыяванне рэгіянальных культурных стратэгій развіцця. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] [[Катэгорыя:Міністэрствы культуры]] am0mu4u2dd0nqprk047iiecr8l81lhh 0 812195 5176210 2026-08-06T06:45:27Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі]] 5176210 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі]] 2y21yzw380ka01l2j4dz2wgry02qbik 0 812196 5176215 2026-08-06T06:54:56Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/147642902|Шолкович, Семён Вуколович]]» 5176215 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Сайт = }}'''Сямён Вукаловіч Шалковіч''' ([[3 мая]] [[1840]], [[Тонеж]], [[Лельчыцкі раён]] — [[8 кастрычніка]] [[1886]], [[Вільня]]) — заслужаны выкладчык [[Віленскае рэальнае вучылішча|Віленскага рэальнага вучылішча]], член [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай арфеаграфічнай камісіі]], аўтар шэрагу манаграфій. == Біяграфія == Нарадзіўся 3 мая 1840 года ў сяле [[Тонеж|Тонежы]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]], [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], дзе бацька яго быў сельскім праваслаўным святаром. Вучыўся ў Мінскім духоўным вучылішчы, а потым у [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]], пасля заканчэння якой паступіў ва ўніверсітэт Святога Уладзіміра (цяпер [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі]] ) на філалагічны факультэт <ref>{{Крыніцы/БіЭ|Шолкович, Семен Вуколович}}</ref> . Скончыўшы ўніверсітэт у 1863 годзе, С.М. Шалковіч 31 снежня таго ж года быў прызначаны звышштатным выкладчыкам рускай мовы і славеснасці пры Віленскім мужчынскім дваранскім інстытуце.У 1865 годзе дваранскі інстытут быў пераўтвораны ў рэальную прагімназію, а апошняя ў 1868 годзе ў рэальнае вучылішча . Апроч сваёй выкладчыцкай дзейнасці, Шалковіч неўзабаве пасля заканчэння ўніверсітэта пачаў працаваць і на літаратурнай ніве, зрабіўшыся дзейным супрацоўнікам « [[Kurier Litewski (1793)|Віленскага весніка]] » і карэспандэнтам « Маскоўскіх Ведамасцяў ». Дзейнасць яго ў гэтым напрамку выявілася ў цэлым шэрагу артыкулаў гістарычнага, публіцыстычнага і палемічнага зместу . У 1870 годзе, па даручэнні тагачаснага папячыцеля віленскай навучальнай акругі H. А. Сергіеўскага, ён заняўся гістарычным даследаваннем «Пра таемныя таварыствы ў навучальных установах у Паўночна-Заходнім краі пры князю А. Чартарыйскім». Гэтае даследаванне было ім надрукавана ў 5-м нумары часопіса «Заря » за 1871 год . 24 лютага 1870 года ён быў назначаны членам [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай археаграфічнай камісіі.]] З гэтага часу ён пачаў старанна працаваць над гісторыяй архіўнымі дакументамі. Напісаў прадмовы да 4-га, 5-га, 9-га і 13-га тамоў Актаў Віленскай камісіі, "Пісцовай кнігі былога Пінскага стараства" (1874),  «Рэвізіі Кобрынскай  эканоміі»  (1876),  «Лісцевай кнігі  Гродзенскай  эканоміі»  (1881—82)  і інш.  Падрыхтаваў  «Зборнік  палеаграфічных  здымкаў  са  старажытных  грамат і  актаў,  якія  захоўваюцца  ў  Віленскім цэнтральным  архіве  і  Віленскай  публічнай  бібліятэцы»  (1884),  у  якім  змешчаны  узоры  дзелавой  пісьменнасці  ВКЛ 15—16  ст.  Знаходзіў яшчэ час і для іншых літаратурных прац, публікуючы свае працы ў «Голасе Масквы», у «Літоўскіх Епархіяльных Ведамасцях», у «Віленскім весніку» і некаторых іншых перыядычных выданнях . У 1882 годзе ён зрабіў разбор трэцяга тома "Маляўнічай Расіі", змешчаны спачатку ў "Літоўскіх епархіяльных ведамасцях", а потым які выйшаў у [[Вільня|Вільні]] асобнай брашурай. Услед за тым вучоны прыняў удзел у складанні зборніка палеаграфічных здымкаў са старажытных грамат і актаў, якія захоўваюцца ў віленскім цэнтральным архіве . У 1885 г. С. В. Шалковіч напісаў вялікую працу « ''Пра межы Польскай Кароны і Вялікага Княства Літоўскага'' », надрукаваную ў VIII выпуску «Помнікаў рускай даўніны ў заходніх губернях» (выданне П. М. Бацюшкова). Нарэшце года за паўтара да смерці ён узяўся за выданне « ''Зборніка артыкулаў, якія тлумачаць польскую справу ў адносінах да Заходняй Расіі'' », але паспеў сам надрукаваць толькі першы выпуск (Вільна, 1885), а другі быў падрыхтаваны ім толькі напалову і скончаны і надрукаваны ўжо пасля смерці аўтара (8) . С. В. Шалковіч таксама складаўся членам-заснавальнікам і першым бязвыплатным справаводам савета Свята-Духаўскага брацтва . Увесну 1886 года ён з'ехаў лячыцца ў [[Крым]] на Сакскія гразі і, здавалася, зусім паправіўся, але неўзабаве па вяртанні ў яго адкрылася [[Стэнакардыя|грудная жаба]] . Сямён Вукаловіч Шалковіч памёр 8 кастрычніка 1886 года і пахаваны ў Вільні на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Ефрасіннеўскіх могілках]] Свята-Духаўскага манастыра . Навуковыя  погляды  Шалковіча  вызначаліся  крайнім  манархізмам  і  паланафобіяй. [[Катэгорыя:Пахаваныя на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 8 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1840 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 3 мая]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] tn78t3amevrqxkn5tk2orylska5ujco 5176219 5176215 2026-08-06T06:58:50Z Aliaksei Lastouski 75892 5176219 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Сайт = }}'''Сямён Вукаловіч Шалковіч''' ([[3 мая]] [[1840]], [[Тонеж]], [[Лельчыцкі раён]] — [[8 кастрычніка]] [[1886]], [[Вільня]]) — заслужаны выкладчык [[Віленскае рэальнае вучылішча|Віленскага рэальнага вучылішча]], член [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай арфеаграфічнай камісіі]], [[Заходнерусізм|заходнерусіст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 3 мая 1840 года ў вёсцы [[Тонеж]] [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], дзе бацька яго быў праваслаўным святаром. Вучыўся ў Мінскім духоўным вучылішчы, а потым у [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]], пасля заканчэння якой паступіў ў [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра]] на філалагічны факультэт <ref>{{Крыніцы/БіЭ|Шолкович, Семен Вуколович}}</ref> . Скончыўшы ўніверсітэт у 1863 годзе, С.М. Шалковіч 31 снежня таго ж года быў прызначаны звышштатным выкладчыкам рускай мовы і славеснасці пры Віленскім мужчынскім дваранскім інстытуце.У 1865 годзе дваранскі інстытут быў пераўтвораны ў рэальную прагімназію, а апошняя ў 1868 годзе ў рэальнае вучылішча . Апроч сваёй выкладчыцкай дзейнасці, Шалковіч неўзабаве пасля заканчэння ўніверсітэта пачаў працаваць і на літаратурнай ніве, зрабіўшыся дзейным супрацоўнікам «[[Kurier Litewski (1793)|Віленскага весніка]]» і карэспандэнтам «Маскоўскіх Ведамасцяў». Дзейнасць яго ў гэтым напрамку выявілася ў цэлым шэрагу артыкулаў гістарычнага, публіцыстычнага і палемічнага зместу . У 1870 годзе, па даручэнні тагачаснага папячыцеля віленскай навучальнай акругі H. А. Сергіеўскага, ён заняўся гістарычным даследаваннем «''Пра таемныя таварыствы ў навучальных установах у Паўночна-Заходнім краі пры князю А. Чартарыйскім''». Гэтае даследаванне было ім надрукавана ў 5-м нумары часопіса «Заря» за 1871 год . 24 лютага 1870 года ён быў назначаны членам [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай археаграфічнай камісіі.]] З гэтага часу ён пачаў старанна працаваць над гісторыяй архіўнымі дакументамі. Напісаў прадмовы да 4-га, 5-га, 9-га і 13-га тамоў Актаў Віленскай камісіі, "Пісцовай кнігі былога Пінскага стараства" (1874),  «Рэвізіі Кобрынскай  эканоміі»  (1876),  «Лісцевай кнігі  Гродзенскай  эканоміі»  (1881—82)  і інш.  Падрыхтаваў  «Зборнік  палеаграфічных  здымкаў  са  старажытных  грамат і  актаў,  якія  захоўваюцца  ў  Віленскім цэнтральным  архіве  і  Віленскай  публічнай  бібліятэцы»  (1884),  у  якім  змешчаны  узоры  дзелавой  пісьменнасці  ВКЛ 15—16  ст.  Знаходзіў яшчэ час і для іншых літаратурных прац, публікуючы свае працы ў «Голасе Масквы», у «Літоўскіх Епархіяльных Ведамасцях», у «Віленскім весніку» і некаторых іншых перыядычных выданнях . У 1882 годзе ён зрабіў разбор трэцяга тома "Маляўнічай Расіі", змешчаны спачатку ў "Літоўскіх епархіяльных ведамасцях", а потым які выйшаў у [[Вільня|Вільні]] асобнай брашурай. Услед за тым вучоны прыняў удзел у складанні зборніка палеаграфічных здымкаў са старажытных грамат і актаў, якія захоўваюцца ў віленскім цэнтральным архіве . У 1885 г. С. В. Шалковіч напісаў вялікую працу « ''Пра межы Польскай Кароны і Вялікага Княства Літоўскага'' », надрукаваную ў VIII выпуску «Помнікаў рускай даўніны ў заходніх губернях» (выданне П. М. Бацюшкова). Нарэшце года за паўтара да смерці ён узяўся за выданне « ''Зборніка артыкулаў, якія тлумачаць польскую справу ў адносінах да Заходняй Расіі'' », але паспеў сам надрукаваць толькі першы выпуск (Вільна, 1885), а другі быў падрыхтаваны ім толькі напалову і скончаны і надрукаваны ўжо пасля смерці аўтара (8) . С. В. Шалковіч таксама складаўся членам-заснавальнікам і першым бязвыплатным справаводам савета Свята-Духаўскага брацтва . Увесну 1886 года ён з'ехаў лячыцца ў [[Крым]] на Сакскія гразі і, здавалася, зусім паправіўся, але неўзабаве па вяртанні ў яго адкрылася [[Стэнакардыя|грудная жаба]] . Сямён Вукаловіч Шалковіч памёр 8 кастрычніка 1886 года і пахаваны ў Вільні на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Ефрасіннеўскіх могілках]] Свята-Духаўскага манастыра. Навуковыя  погляды  Шалковіча  вызначаліся  крайнім  манархізмам  і  паланафобіяй. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Шалковіч Сямён Вуколавіч}} [[Катэгорыя:Пахаваныя на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 8 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1840 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 3 мая]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 9o1tt10n594b5iyckbta4lt9p1x5flg 5176223 5176219 2026-08-06T07:07:44Z Aliaksei Lastouski 75892 5176223 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Сайт = }}'''Сямён Вукаловіч Шалковіч''' ([[Руская мова|рус]]. ''Семен Вуколович'' ''Шолкович'', [[3 мая]] [[1840]], [[Тонеж]], [[Лельчыцкі раён]] — [[8 кастрычніка]] [[1886]], [[Вільня]]) — заслужаны выкладчык [[Віленскае рэальнае вучылішча|Віленскага рэальнага вучылішча]], член [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай арфеаграфічнай камісіі]], [[Заходнерусізм|заходнерусіст]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132352|title=Шалковіч Сямён Вуколавіч|website=Беларусь у асобах і падзеях|publisher=Нацыянальная бібліятэка Рэспублікі Беларусь}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 3 мая 1840 года ў вёсцы [[Тонеж]] [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], дзе бацька яго быў праваслаўным святаром. Вучыўся ў Мінскім духоўным вучылішчы, а потым у [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]], пасля заканчэння якой паступіў ў [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра]] на філалагічны факультэт <ref>{{Крыніцы/БіЭ|Шолкович, Семен Вуколович}}</ref> . Скончыўшы ўніверсітэт у 1863 годзе, С.М. Шалковіч 31 снежня таго ж года быў прызначаны звышштатным выкладчыкам рускай мовы і славеснасці пры Віленскім мужчынскім дваранскім інстытуце.У 1865 годзе дваранскі інстытут быў пераўтвораны ў рэальную прагімназію, а апошняя ў 1868 годзе ў рэальнае вучылішча . Апроч сваёй выкладчыцкай дзейнасці, Шалковіч неўзабаве пасля заканчэння ўніверсітэта пачаў працаваць і на літаратурнай ніве, зрабіўшыся дзейным супрацоўнікам «[[Kurier Litewski (1793)|Віленскага весніка]]» і карэспандэнтам «Маскоўскіх Ведамасцяў». Дзейнасць яго ў гэтым напрамку выявілася ў цэлым шэрагу артыкулаў гістарычнага, публіцыстычнага і палемічнага зместу . У 1870 годзе, па даручэнні тагачаснага папячыцеля віленскай навучальнай акругі H. А. Сергіеўскага, ён заняўся гістарычным даследаваннем «''Пра таемныя таварыствы ў навучальных установах у Паўночна-Заходнім краі пры князю А. Чартарыйскім''». Гэтае даследаванне было ім надрукавана ў 5-м нумары часопіса «Заря» за 1871 год . 24 лютага 1870 года ён быў назначаны членам [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай археаграфічнай камісіі.]] З гэтага часу ён пачаў старанна працаваць над гісторыяй архіўнымі дакументамі. Напісаў прадмовы да 4-га, 5-га, 9-га і 13-га тамоў Актаў Віленскай камісіі, "''Пісцовай кнігі былога Пінскага стараства''" (1874),  «''Рэвізіі Кобрынскай  эканоміі''»  (1876),  «''Лісцевай кнігі  Гродзенскай  эканоміі»''  (1881—82)  і інш.  Падрыхтаваў  «''Зборнік  палеаграфічных  здымкаў  са  старажытных  грамат і  актаў,  якія  захоўваюцца  ў  Віленскім цэнтральным  архіве  і  Віленскай  публічнай  бібліятэцы''»  (1884),  у  якім  змешчаны  узоры  дзелавой  пісьменнасці  [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] 15—16  ст.  Знаходзіў яшчэ час і для іншых літаратурных прац, публікуючы свае працы ў «Голасе Масквы», у «Літоўскіх Епархіяльных Ведамасцях», у «Віленскім весніку» і некаторых іншых перыядычных выданнях. У 1882 годзе ён зрабіў разбор трэцяга тома "Маляўнічай Расіі", змешчаны спачатку ў "Літоўскіх епархіяльных ведамасцях", а потым які выйшаў у [[Вільня|Вільні]] асобнай брашурай. Услед за тым вучоны прыняў удзел у складанні зборніка палеаграфічных здымкаў са старажытных грамат і актаў, якія захоўваюцца ў віленскім цэнтральным архіве . У 1885 г. С. В. Шалковіч напісаў вялікую працу «''Пра межы Польскай Кароны і Вялікага Княства Літоўскага''», надрукаваную ў VIII выпуску «Помнікаў рускай даўніны ў заходніх губернях» (выданне П. М. Бацюшкова). Нарэшце года за паўтара да смерці ён узяўся за выданне «''Зборніка артыкулаў, якія тлумачаць польскую справу ў адносінах да Заходняй Расіі''», але паспеў сам надрукаваць толькі першы выпуск (Вільна, 1885), а другі быў падрыхтаваны ім толькі напалову і скончаны і надрукаваны ўжо пасля смерці аўтара. С. В. Шалковіч таксама складаўся членам-заснавальнікам і першым бязвыплатным справаводам савета Свята-Духаўскага брацтва . Увесну 1886 года ён з'ехаў лячыцца ў [[Крым]] на Сакскія гразі і, здавалася, зусім паправіўся, але неўзабаве па вяртанні ў яго адкрылася [[Стэнакардыя|грудная жаба]]. Сямён Вукаловіч Шалковіч памёр 8 кастрычніка 1886 года і пахаваны ў Вільні на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Ефрасіннеўскіх могілках]] Свята-Духаўскага манастыра. Навуковыя погляды Шалковіча вызначаліся крайнім манархізмам і паланафобіяй. == Літаратура == [[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1997. – Т. 4. – С. 163. [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 113. Краткий исторический очерк Виленской комиссии для разбора и издания древних актов, 1864–1906 / составил Ар. Турцевич. – Вильна : Типография А. Г. Сыркина, 1906. – 66, [2] с. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 599. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ulaszczuk/%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%89%D0%B8%D0%BA_%D0%BD.%D0%BD._%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%BE_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D1%84%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B0.html Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода / Н. Н. Улащик. – Москва, 1973.] – С. 106-109. [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 191. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Шалковіч Сямён Вуколавіч}} [[Катэгорыя:Пахаваныя на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 8 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1840 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 3 мая]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] e7ss5m4tizqvvl9nlhq2ua7ct8vs0z4 5176227 5176223 2026-08-06T07:14:03Z Aliaksei Lastouski 75892 5176227 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Сайт = }}'''Сямён Вукаловіч Шалковіч''' ([[Руская мова|рус]]. ''Семен Вуколович'' ''Шолкович'', [[3 мая]] [[1840]], [[Тонеж]], [[Лельчыцкі раён]] — [[8 кастрычніка]] [[1886]], [[Вільня]]) — заслужаны выкладчык [[Віленскае рэальнае вучылішча|Віленскага рэальнага вучылішча]], член [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай арфеаграфічнай камісіі]], [[Заходнерусізм|заходнерусіст]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132352|title=Шалковіч Сямён Вуколавіч|website=Беларусь у асобах і падзеях|publisher=Нацыянальная бібліятэка Рэспублікі Беларусь}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 3 мая 1840 года ў вёсцы [[Тонеж]] [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], дзе бацька яго быў праваслаўным святаром. Вучыўся ў Мінскім духоўным вучылішчы, а потым у [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]], пасля заканчэння якой паступіў ў [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра]] на філалагічны факультэт <ref>{{Крыніцы/БіЭ|Шолкович, Семен Вуколович}}</ref> . Скончыўшы ўніверсітэт у 1863 годзе, С.М. Шалковіч 31 снежня таго ж года быў прызначаны звышштатным выкладчыкам рускай мовы і славеснасці пры Віленскім мужчынскім дваранскім інстытуце.У 1865 годзе дваранскі інстытут быў пераўтвораны ў рэальную прагімназію, а апошняя ў 1868 годзе ў рэальнае вучылішча . Апроч сваёй выкладчыцкай дзейнасці, Шалковіч неўзабаве пасля заканчэння ўніверсітэта пачаў працаваць і на літаратурнай ніве, зрабіўшыся дзейным супрацоўнікам «[[Kurier Litewski (1793)|Віленскага весніка]]» і карэспандэнтам «Маскоўскіх Ведамасцяў». Дзейнасць яго ў гэтым напрамку выявілася ў цэлым шэрагу артыкулаў гістарычнага, публіцыстычнага і палемічнага зместу . У 1870 годзе, па даручэнні тагачаснага папячыцеля віленскай навучальнай акругі H. А. Сергіеўскага, ён заняўся гістарычным даследаваннем «''Пра таемныя таварыствы ў навучальных установах у Паўночна-Заходнім краі пры князю А. Чартарыйскім''». Гэтае даследаванне было ім надрукавана ў 5-м нумары часопіса «Заря» за 1871 год . 24 лютага 1870 года ён быў назначаны членам [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай археаграфічнай камісіі.]] З гэтага часу ён пачаў старанна працаваць над архіўнымі дакументамі. Напісаў прадмовы да 4-га, 5-га, 9-га і 13-га тамоў Актаў Віленскай камісіі, "''Пісцовай кнігі былога Пінскага стараства''" (1874),  «''Рэвізіі Кобрынскай  эканоміі''»  (1876),  «''Лісцевай кнігі  Гродзенскай  эканоміі»''  (1881—82)  і інш.  Падрыхтаваў  «''Зборнік  палеаграфічных  здымкаў  са  старажытных  грамат і  актаў,  якія  захоўваюцца  ў  Віленскім цэнтральным  архіве  і  Віленскай  публічнай  бібліятэцы''»  (1884),  у  якім  змешчаны  узоры  дзелавой  пісьменнасці  [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] 15—16  ст.  Знаходзіў яшчэ час і для іншых літаратурных прац, публікуючы свае працы ў «Голасе Масквы», у «Літоўскіх Епархіяльных Ведамасцях», у «Віленскім весніку» і некаторых іншых перыядычных выданнях. У 1882 годзе ён зрабіў разбор трэцяга тома "Маляўнічай Расіі", змешчаны спачатку ў "Літоўскіх епархіяльных ведамасцях", а потым які выйшаў у [[Вільня|Вільні]] асобнай брашурай. Услед за тым вучоны прыняў удзел у складанні зборніка палеаграфічных здымкаў са старажытных грамат і актаў, якія захоўваюцца ў віленскім цэнтральным архіве. У 1885 г. С. В. Шалковіч напісаў вялікую працу «''Пра межы Польскай Кароны і Вялікага Княства Літоўскага''», надрукаваную ў VIII выпуску «Помнікаў рускай даўніны ў заходніх губернях» (выданне П. М. Бацюшкова). Нарэшце года за паўтара да смерці ён узяўся за выданне «''Зборніка артыкулаў, якія тлумачаць польскую справу ў адносінах да Заходняй Расіі''», але паспеў сам надрукаваць толькі першы выпуск (Вільна, 1885), а другі быў падрыхтаваны ім толькі напалову і скончаны і надрукаваны ўжо пасля смерці аўтара. С. В. Шалковіч таксама складаўся членам-заснавальнікам і першым бязвыплатным справаводам савета Свята-Духаўскага брацтва . Увесну 1886 года ён з'ехаў лячыцца ў [[Крым]] на Сакскія гразі і, здавалася, зусім паправіўся, але неўзабаве па вяртанні ў яго адкрылася [[Стэнакардыя|грудная жаба]]. Сямён Вукаловіч Шалковіч памёр 8 кастрычніка 1886 года і пахаваны ў Вільні на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Ефрасіннеўскіх могілках]] Свята-Духаўскага манастыра. Навуковыя погляды Шалковіча вызначаліся крайнім манархізмам і паланафобіяй. == Працы == По поводу открытия классов в виленской гимназии // Виленский Вестник. 1864. № 105; Историческая заметка о «Виленском Вестнике» // Виленский Вестник. 1866. № 66, 68, 70, 72, 74; «Новое Время» и Виленский Музей // Современная Летопись. 1868. № 19; Сведения об обществе шубравцев, существовавшем в Вильне с 1816 по 1822 год. Вильна: Тип. Виленск. Губ. правл., 1869. 59 с. (Отт. из «Виленского Вестника». 1869. № 114, 115, 118); Исторические известия о ходе администрации в пределах бывшего Брестского воеводства. Вильна: Тип. Губ. правл., 1870. LXIV с.; О тайных обществах в учебных заведениях в Северо-Западном крае при князе А. Чарторийском // Заря. 181 Знаменитые выпускники... 1871. № 5. С. 64–138; Писцовая книга бывшего Пинского староства, составленная по повелению короля Сигизмунда Августа в 1561–1566 годах Пинским и Кобринским старостою Лаврином Войною. (С пер. на рус. яз.) / [предисловие С. Шолковича]. Ч. 1. Вильна: Тип. А. И. Зака, 1874; Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленскою комиссиею для разбора древних актов / [предисловие С. Шолковича]. Ч. 1. Вильна: Тип. А. Г. Сыркина, 1881. XXIII, 592 c., Ч. 2. Там же, 1882. [4], 606 с.; О границах польской короны и Великого княжества Литовско-Русского // Памятники русской старины в западных губерниях. Вып. 8. Холмская Русь. СПб., 1885. С. 7–80; Памяти свв. Кирилла и Мефодия: речь / заслуж. препод. Виленского реального училища С. В. Шолковича. Вильна: Тип. А. Г. Сыркина, 1885. 8 с.; Сборник статей, разъясняющих польское дело по отношению к Западной России. Вып. 1. Вильна, 1885. XVIII, 327 с., Вып. 2. Вильна, 1887. XL, 397 с.: == Літаратура == [[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1997. – Т. 4. – С. 163. [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 113. Краткий исторический очерк Виленской комиссии для разбора и издания древних актов, 1864–1906 / составил Ар. Турцевич. – Вильна : Типография А. Г. Сыркина, 1906. – 66, [2] с. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 599. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ulaszczuk/%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%89%D0%B8%D0%BA_%D0%BD.%D0%BD._%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%BE_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D1%84%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B0.html Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода / Н. Н. Улащик. – Москва, 1973.] – С. 106-109. [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 191. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Шалковіч Сямён Вуколавіч}} [[Катэгорыя:Пахаваныя на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 8 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1840 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 3 мая]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 5ldddht9hzjlbmxb680l7mz4ph9dl6u 5176231 5176227 2026-08-06T07:16:45Z Aliaksei Lastouski 75892 5176231 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Сайт = }}'''Сямён Вукаловіч Шалковіч''' ([[Руская мова|рус]]. ''Семен Вуколович'' ''Шолкович'', [[3 мая]] [[1840]], [[Тонеж]], [[Лельчыцкі раён]] — [[8 кастрычніка]] [[1886]], [[Вільня]]) — заслужаны выкладчык [[Віленскае рэальнае вучылішча|Віленскага рэальнага вучылішча]], член [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай арфеаграфічнай камісіі]], [[Заходнерусізм|заходнерусіст]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132352|title=Шалковіч Сямён Вуколавіч|website=Беларусь у асобах і падзеях|publisher=Нацыянальная бібліятэка Рэспублікі Беларусь}}</ref><ref name=":0" /> == Біяграфія == Нарадзіўся 3 мая 1840 года ў вёсцы [[Тонеж]] [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], дзе бацька яго быў праваслаўным святаром. Вучыўся ў Мінскім духоўным вучылішчы, а потым у [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]], пасля заканчэння якой паступіў ў [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра]] на філалагічны факультэт <ref name=":0">{{Крыніцы/БіЭ|Шолкович, Семен Вуколович}}</ref> . Скончыўшы ўніверсітэт у 1863 годзе, С.М. Шалковіч 31 снежня таго ж года быў прызначаны звышштатным выкладчыкам рускай мовы і славеснасці пры Віленскім мужчынскім дваранскім інстытуце.У 1865 годзе дваранскі інстытут быў пераўтвораны ў рэальную прагімназію, а апошняя ў 1868 годзе ў рэальнае вучылішча. Апроч сваёй выкладчыцкай дзейнасці, Шалковіч неўзабаве пасля заканчэння ўніверсітэта пачаў працаваць і на літаратурнай ніве, зрабіўшыся дзейным супрацоўнікам «[[Kurier Litewski (1793)|Віленскага весніка]]» і карэспандэнтам «Маскоўскіх Ведамасцяў». Дзейнасць яго ў гэтым напрамку выявілася ў цэлым шэрагу артыкулаў гістарычнага, публіцыстычнага і палемічнага зместу. У 1870 годзе, па даручэнні тагачаснага папячыцеля віленскай навучальнай акругі H. А. Сергіеўскага, ён заняўся гістарычным даследаваннем «''Пра таемныя таварыствы ў навучальных установах у Паўночна-Заходнім краі пры князю А. Чартарыйскім''». Гэтае даследаванне было ім надрукавана ў 5-м нумары часопіса «Заря» за 1871 год . 24 лютага 1870 года ён быў назначаны членам [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай археаграфічнай камісіі.]] З гэтага часу ён пачаў старанна працаваць над архіўнымі дакументамі. Напісаў прадмовы да 4-га, 5-га, 9-га і 13-га тамоў Актаў Віленскай камісіі, "''Пісцовай кнігі былога Пінскага стараства''" (1874),  «''Рэвізіі Кобрынскай  эканоміі''»  (1876),  «''Лісцевай кнігі  Гродзенскай  эканоміі»''  (1881—82)  і інш.  Падрыхтаваў  «''Зборнік  палеаграфічных  здымкаў  са  старажытных  грамат і  актаў,  якія  захоўваюцца  ў  Віленскім цэнтральным  архіве  і  Віленскай  публічнай  бібліятэцы''»  (1884),  у  якім  змешчаны  узоры  дзелавой  пісьменнасці  [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] 15—16  ст.  Знаходзіў яшчэ час і для іншых літаратурных прац, публікуючы свае працы ў «Голасе Масквы», у «Літоўскіх Епархіяльных Ведамасцях», у «Віленскім весніку» і некаторых іншых перыядычных выданнях. У 1882 годзе ён зрабіў разбор трэцяга тома "Маляўнічай Расіі", змешчаны спачатку ў "Літоўскіх епархіяльных ведамасцях", а потым які выйшаў у [[Вільня|Вільні]] асобнай брашурай. У 1885 г. С. В. Шалковіч напісаў вялікую працу «''Пра межы Польскай Кароны і Вялікага Княства Літоўскага''», надрукаваную ў VIII выпуску «Помнікаў рускай даўніны ў заходніх губернях» (выданне П. М. Бацюшкова). Нарэшце года за паўтара да смерці ён узяўся за выданне «''Зборніка артыкулаў, якія тлумачаць польскую справу ў адносінах да Заходняй Расіі''», але паспеў сам надрукаваць толькі першы выпуск (Вільна, 1885), а другі быў падрыхтаваны ім толькі напалову і скончаны і надрукаваны ўжо пасля смерці аўтара. С. В. Шалковіч таксама складаўся членам-заснавальнікам і першым бязвыплатным справаводам савета Свята-Духаўскага брацтва . Увесну 1886 года ён з'ехаў лячыцца ў [[Крым]] на Сакскія гразі і, здавалася, зусім паправіўся, але неўзабаве па вяртанні ў яго адкрылася [[Стэнакардыя|грудная жаба]]. Сямён Вукаловіч Шалковіч памёр 8 кастрычніка 1886 года і пахаваны ў Вільні на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Ефрасіннеўскіх могілках]] Свята-Духаўскага манастыра. Навуковыя погляды Шалковіча вызначаліся крайнім манархізмам і паланафобіяй. == Працы == По поводу открытия классов в виленской гимназии // Виленский Вестник. 1864. № 105; Историческая заметка о «Виленском Вестнике» // Виленский Вестник. 1866. № 66, 68, 70, 72, 74; «Новое Время» и Виленский Музей // Современная Летопись. 1868. № 19; Сведения об обществе шубравцев, существовавшем в Вильне с 1816 по 1822 год. Вильна: Тип. Виленск. Губ. правл., 1869. 59 с. (Отт. из «Виленского Вестника». 1869. № 114, 115, 118); Исторические известия о ходе администрации в пределах бывшего Брестского воеводства. Вильна: Тип. Губ. правл., 1870. LXIV с.; О тайных обществах в учебных заведениях в Северо-Западном крае при князе А. Чарторийском // Заря. 181 Знаменитые выпускники... 1871. № 5. С. 64–138; Писцовая книга бывшего Пинского староства, составленная по повелению короля Сигизмунда Августа в 1561–1566 годах Пинским и Кобринским старостою Лаврином Войною. (С пер. на рус. яз.) / [предисловие С. Шолковича]. Ч. 1. Вильна: Тип. А. И. Зака, 1874; Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленскою комиссиею для разбора древних актов / [предисловие С. Шолковича]. Ч. 1. Вильна: Тип. А. Г. Сыркина, 1881. XXIII, 592 c., Ч. 2. Там же, 1882. [4], 606 с.; О границах польской короны и Великого княжества Литовско-Русского // Памятники русской старины в западных губерниях. Вып. 8. Холмская Русь. СПб., 1885. С. 7–80; Памяти свв. Кирилла и Мефодия: речь / заслуж. препод. Виленского реального училища С. В. Шолковича. Вильна: Тип. А. Г. Сыркина, 1885. 8 с.; Сборник статей, разъясняющих польское дело по отношению к Западной России. Вып. 1. Вильна, 1885. XVIII, 327 с., Вып. 2. Вильна, 1887. XL, 397 с.: == Літаратура == [[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1997. – Т. 4. – С. 163. [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 113. Краткий исторический очерк Виленской комиссии для разбора и издания древних актов, 1864–1906 / составил Ар. Турцевич. – Вильна : Типография А. Г. Сыркина, 1906. – 66, [2] с. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 599. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ulaszczuk/%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%89%D0%B8%D0%BA_%D0%BD.%D0%BD._%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%BE_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D1%84%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B0.html Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода / Н. Н. Улащик. – Москва, 1973.] – С. 106-109. [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 191. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Шалковіч Сямён Вуколавіч}} [[Катэгорыя:Пахаваныя на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 8 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1840 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 3 мая]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 1wk0yns6pxnrwoabs2l909f81383w4u 5176313 5176231 2026-08-06T09:07:01Z Aliaksei Lastouski 75892 ілюстрацыя 5176313 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = [[File:Shalkovich Syamyon Vukolavich.jpg|thumb|]] | Сайт = }}'''Сямён Вукаловіч Шалковіч''' ([[Руская мова|рус]]. ''Семен Вуколович'' ''Шолкович'', [[3 мая]] [[1840]], [[Тонеж]], [[Лельчыцкі раён]] — [[8 кастрычніка]] [[1886]], [[Вільня]]) — заслужаны выкладчык [[Віленскае рэальнае вучылішча|Віленскага рэальнага вучылішча]], член [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай арфеаграфічнай камісіі]], [[Заходнерусізм|заходнерусіст]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132352|title=Шалковіч Сямён Вуколавіч|website=Беларусь у асобах і падзеях|publisher=Нацыянальная бібліятэка Рэспублікі Беларусь}}</ref><ref name=":0" /> == Біяграфія == Нарадзіўся 3 мая 1840 года ў вёсцы [[Тонеж]] [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], дзе бацька яго быў праваслаўным святаром. Вучыўся ў Мінскім духоўным вучылішчы, а потым у [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]], пасля заканчэння якой паступіў ў [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра]] на філалагічны факультэт <ref name=":0">{{Крыніцы/БіЭ|Шолкович, Семен Вуколович}}</ref> . Скончыўшы ўніверсітэт у 1863 годзе, С.М. Шалковіч 31 снежня таго ж года быў прызначаны звышштатным выкладчыкам рускай мовы і славеснасці пры Віленскім мужчынскім дваранскім інстытуце.У 1865 годзе дваранскі інстытут быў пераўтвораны ў рэальную прагімназію, а апошняя ў 1868 годзе ў рэальнае вучылішча. Апроч сваёй выкладчыцкай дзейнасці, Шалковіч неўзабаве пасля заканчэння ўніверсітэта пачаў працаваць і на літаратурнай ніве, зрабіўшыся дзейным супрацоўнікам «[[Kurier Litewski (1793)|Віленскага весніка]]» і карэспандэнтам «Маскоўскіх Ведамасцяў». Дзейнасць яго ў гэтым напрамку выявілася ў цэлым шэрагу артыкулаў гістарычнага, публіцыстычнага і палемічнага зместу. У 1870 годзе, па даручэнні тагачаснага папячыцеля віленскай навучальнай акругі H. А. Сергіеўскага, ён заняўся гістарычным даследаваннем «''Пра таемныя таварыствы ў навучальных установах у Паўночна-Заходнім краі пры князю А. Чартарыйскім''». Гэтае даследаванне было ім надрукавана ў 5-м нумары часопіса «Заря» за 1871 год . 24 лютага 1870 года ён быў назначаны членам [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай археаграфічнай камісіі.]] З гэтага часу ён пачаў старанна працаваць над архіўнымі дакументамі. Напісаў прадмовы да 4-га, 5-га, 9-га і 13-га тамоў Актаў Віленскай камісіі, "''Пісцовай кнігі былога Пінскага стараства''" (1874),  «''Рэвізіі Кобрынскай  эканоміі''»  (1876),  «''Лісцевай кнігі  Гродзенскай  эканоміі»''  (1881—82)  і інш.  Падрыхтаваў  «''Зборнік  палеаграфічных  здымкаў  са  старажытных  грамат і  актаў,  якія  захоўваюцца  ў  Віленскім цэнтральным  архіве  і  Віленскай  публічнай  бібліятэцы''»  (1884),  у  якім  змешчаны  узоры  дзелавой  пісьменнасці  [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] 15—16  ст.  Знаходзіў яшчэ час і для іншых літаратурных прац, публікуючы свае працы ў «Голасе Масквы», у «Літоўскіх Епархіяльных Ведамасцях», у «Віленскім весніку» і некаторых іншых перыядычных выданнях. У 1882 годзе ён зрабіў разбор трэцяга тома "Маляўнічай Расіі", змешчаны спачатку ў "Літоўскіх епархіяльных ведамасцях", а потым які выйшаў у [[Вільня|Вільні]] асобнай брашурай. У 1885 г. С. В. Шалковіч напісаў вялікую працу «''Пра межы Польскай Кароны і Вялікага Княства Літоўскага''», надрукаваную ў VIII выпуску «Помнікаў рускай даўніны ў заходніх губернях» (выданне П. М. Бацюшкова). Нарэшце года за паўтара да смерці ён узяўся за выданне «''Зборніка артыкулаў, якія тлумачаць польскую справу ў адносінах да Заходняй Расіі''», але паспеў сам надрукаваць толькі першы выпуск (Вільна, 1885), а другі быў падрыхтаваны ім толькі напалову і скончаны і надрукаваны ўжо пасля смерці аўтара. С. В. Шалковіч таксама складаўся членам-заснавальнікам і першым бязвыплатным справаводам савета Свята-Духаўскага брацтва . Увесну 1886 года ён з'ехаў лячыцца ў [[Крым]] на Сакскія гразі і, здавалася, зусім паправіўся, але неўзабаве па вяртанні ў яго адкрылася [[Стэнакардыя|грудная жаба]]. Сямён Вукаловіч Шалковіч памёр 8 кастрычніка 1886 года і пахаваны ў Вільні на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Ефрасіннеўскіх могілках]] Свята-Духаўскага манастыра. Навуковыя погляды Шалковіча вызначаліся крайнім манархізмам і паланафобіяй. == Працы == По поводу открытия классов в виленской гимназии // Виленский Вестник. 1864. № 105; Историческая заметка о «Виленском Вестнике» // Виленский Вестник. 1866. № 66, 68, 70, 72, 74; «Новое Время» и Виленский Музей // Современная Летопись. 1868. № 19; Сведения об обществе шубравцев, существовавшем в Вильне с 1816 по 1822 год. Вильна: Тип. Виленск. Губ. правл., 1869. 59 с. (Отт. из «Виленского Вестника». 1869. № 114, 115, 118); Исторические известия о ходе администрации в пределах бывшего Брестского воеводства. Вильна: Тип. Губ. правл., 1870. LXIV с.; О тайных обществах в учебных заведениях в Северо-Западном крае при князе А. Чарторийском // Заря. 181 Знаменитые выпускники... 1871. № 5. С. 64–138; Писцовая книга бывшего Пинского староства, составленная по повелению короля Сигизмунда Августа в 1561–1566 годах Пинским и Кобринским старостою Лаврином Войною. (С пер. на рус. яз.) / [предисловие С. Шолковича]. Ч. 1. Вильна: Тип. А. И. Зака, 1874; Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленскою комиссиею для разбора древних актов / [предисловие С. Шолковича]. Ч. 1. Вильна: Тип. А. Г. Сыркина, 1881. XXIII, 592 c., Ч. 2. Там же, 1882. [4], 606 с.; О границах польской короны и Великого княжества Литовско-Русского // Памятники русской старины в западных губерниях. Вып. 8. Холмская Русь. СПб., 1885. С. 7–80; Памяти свв. Кирилла и Мефодия: речь / заслуж. препод. Виленского реального училища С. В. Шолковича. Вильна: Тип. А. Г. Сыркина, 1885. 8 с.; Сборник статей, разъясняющих польское дело по отношению к Западной России. Вып. 1. Вильна, 1885. XVIII, 327 с., Вып. 2. Вильна, 1887. XL, 397 с.: == Літаратура == [[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1997. – Т. 4. – С. 163. [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 113. Краткий исторический очерк Виленской комиссии для разбора и издания древних актов, 1864–1906 / составил Ар. Турцевич. – Вильна : Типография А. Г. Сыркина, 1906. – 66, [2] с. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 599. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ulaszczuk/%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%89%D0%B8%D0%BA_%D0%BD.%D0%BD._%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%BE_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D1%84%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B0.html Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода / Н. Н. Улащик. – Москва, 1973.] – С. 106-109. [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 191. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Шалковіч Сямён Вуколавіч}} [[Катэгорыя:Пахаваныя на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 8 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1840 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 3 мая]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] al2899h5h6553yvswul3gy0ug6kp4t9 0 812197 5176217 2026-08-06T06:56:41Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Пруднікаў}} {{ДД}} '''Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў''' ({{Lang-lt|Vladimiras Prudnikovas}};) — літоўскі оперны спявак (бас) [[беларусы|беларускага паходжання]]<ref>{{cite web|url=https://www.vrk.lt/statiniai/puslapiai/rinkimai/2004/seimas/kandidatai/kand_anketa_l_294849.htm|title=Kandidato anketa Vladimiras PRUDNIKOVAS|language=lt|access-date=20...» 5176217 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пруднікаў}} {{ДД}} '''Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў''' ({{Lang-lt|Vladimiras Prudnikovas}};) — літоўскі оперны спявак (бас) [[беларусы|беларускага паходжання]]<ref>{{cite web|url=https://www.vrk.lt/statiniai/puslapiai/rinkimai/2004/seimas/kandidatai/kand_anketa_l_294849.htm|title=Kandidato anketa Vladimiras PRUDNIKOVAS|language=lt|access-date=2026-07-09|archive-url=https://www.vrk.lt/statiniai/puslapiai/rinkimai/2004/seimas/kandidatai/kand_anketa_l_294849.htm|archive-date=2019-03-18}}</ref>. Лаўрэат Нацыянальнай прэміі Літвы па культуры і мастацтве (1996). Міністр культуры Літоўскай Рэспублікі ў 2004—2006 гадах. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Вільня|Вільні]]. У дзяцінстве спяваў у хоры «Ажуалюкас». У 12 гадоў разам з ансамблем пад кіраўніцтвам Германа Перэльштэйна выканаў песню «'O sole mio» у пятай серыі мультсерыяла «Ну, пачакай!». Вучыўся спевам у спевака Зянонаса Паўлаўскаса. У 1979 годзе скончыў [[Літоўская акадэмія музікі і тэатра|Літоўскую дзяржаўную кансерваторыю]]. Працаваў выкладчыкам у кансерваторыі і спяваў у [[Літоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета|Літоўскім нацыянальным тэатры оперы і балета]]. У 2004 годзе быў дэпутатам Сейма Літоўскай Рэспублікі ад партыі працы. Займаў пасаду міністра культуры ва ўрадзе Альгірдаса Бразаўскаса. У 1977 годзе ажаніўся з піяністкай Ніёле Ралітэ. У шлюбе нарадзілася дачка Ева (оперная спявачка). {{DEFAULTSORT:Пруднікаў}} [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Літвы]] d9rnppuq9yi61qzsnpipsdwke8yg6gt 5176218 5176217 2026-08-06T06:57:33Z Autumndancer 168015 5176218 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пруднікаў}} {{ДД}} '''Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў''' ({{Lang-lt|Vladimiras Prudnikovas}};) — літоўскі оперны спявак (бас) [[беларусы|беларускага паходжання]]<ref>{{cite web|url=https://www.vrk.lt/statiniai/puslapiai/rinkimai/2004/seimas/kandidatai/kand_anketa_l_294849.htm|title=Kandidato anketa Vladimiras PRUDNIKOVAS|language=lt|access-date=2026-07-09|archive-url=https://www.vrk.lt/statiniai/puslapiai/rinkimai/2004/seimas/kandidatai/kand_anketa_l_294849.htm|archive-date=2019-03-18}}</ref>. Лаўрэат Нацыянальнай прэміі Літвы па культуры і мастацтве (1996). Міністр культуры Літоўскай Рэспублікі ў 2004—2006 гадах. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Вільня|Вільні]]. У дзяцінстве спяваў у хоры «Ажуалюкас». У 12 гадоў разам з ансамблем пад кіраўніцтвам Германа Перэльштэйна выканаў песню «'O sole mio» у пятай серыі мультсерыяла «Ну, пачакай!». Вучыўся спевам у спевака Зянонаса Паўлаўскаса. У 1979 годзе скончыў [[Літоўская акадэмія музыкі і тэатра|Літоўскую дзяржаўную кансерваторыю]]. Працаваў выкладчыкам у кансерваторыі і спяваў у [[Літоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета|Літоўскім нацыянальным тэатры оперы і балета]]. У 2004 годзе быў дэпутатам Сейма Літоўскай Рэспублікі ад партыі працы. Займаў пасаду міністра культуры ва ўрадзе Альгірдаса Бразаўскаса. У 1977 годзе ажаніўся з піяністкай Ніёле Ралітэ. У шлюбе нарадзілася дачка Ева (оперная спявачка). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пруднікаў}} [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Літвы]] ou67hhba9ggblibbw9pqqugdoalu9oe 5176236 5176218 2026-08-06T07:24:53Z Autumndancer 168015 5176236 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пруднікаў}} {{ДД}} '''Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў''' ({{Lang-lt|Vladimiras Prudnikovas}}; {{ВД-Прэамбула}}) — літоўскі оперны спявак (бас) [[беларусы|беларускага паходжання]]<ref>{{cite web|url=https://www.vrk.lt/statiniai/puslapiai/rinkimai/2004/seimas/kandidatai/kand_anketa_l_294849.htm|title=Kandidato anketa Vladimiras PRUDNIKOVAS|language=lt|access-date=2026-07-09|archive-url=https://www.vrk.lt/statiniai/puslapiai/rinkimai/2004/seimas/kandidatai/kand_anketa_l_294849.htm|archive-date=2019-03-18}}</ref>. Лаўрэат Нацыянальнай прэміі Літвы па культуры і мастацтве (1996). Міністр культуры Літоўскай Рэспублікі ў 2004—2006 гадах. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Вільня|Вільні]]. У дзяцінстве спяваў у хоры «Ажуалюкас». У 12 гадоў разам з ансамблем пад кіраўніцтвам Германа Перэльштэйна выканаў песню «'O sole mio» у пятай серыі мультсерыяла «Ну, пачакай!». Вучыўся спевам у спевака Зянонаса Паўлаўскаса. У 1979 годзе скончыў [[Літоўская акадэмія музыкі і тэатра|Літоўскую дзяржаўную кансерваторыю]]. Працаваў выкладчыкам у кансерваторыі і спяваў у [[Літоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета|Літоўскім нацыянальным тэатры оперы і балета]]. У 2004 годзе быў дэпутатам Сейма Літоўскай Рэспублікі ад партыі працы. Займаў пасаду міністра культуры ва ўрадзе Альгірдаса Бразаўскаса. У 1977 годзе ажаніўся з піяністкай Ніёле Ралітэ. У шлюбе нарадзілася дачка Ева (оперная спявачка). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пруднікаў}} [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Літвы]] qlc8ul9e7q2q8qjf8gnn27qut1h3tfi 5176237 5176236 2026-08-06T07:25:57Z Autumndancer 168015 удакладненне 5176237 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пруднікаў}} {{ДД}} '''Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў''' ({{Lang-lt|Vladimiras Prudnikovas}}; {{ВД-Прэамбула}}) — літоўскі оперны спявак (бас) [[Беларусы ў Вільні|беларускага паходжання]]<ref>{{cite web|url=https://www.vrk.lt/statiniai/puslapiai/rinkimai/2004/seimas/kandidatai/kand_anketa_l_294849.htm|title=Kandidato anketa Vladimiras PRUDNIKOVAS|language=lt|access-date=2026-07-09|archive-url=https://www.vrk.lt/statiniai/puslapiai/rinkimai/2004/seimas/kandidatai/kand_anketa_l_294849.htm|archive-date=2019-03-18}}</ref>. Лаўрэат Нацыянальнай прэміі Літвы па культуры і мастацтве (1996). Міністр культуры Літоўскай Рэспублікі ў 2004—2006 гадах. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Вільня|Вільні]]. У дзяцінстве спяваў у хоры «Ажуалюкас». У 12 гадоў разам з ансамблем пад кіраўніцтвам Германа Перэльштэйна выканаў песню «'O sole mio» у пятай серыі мультсерыяла «Ну, пачакай!». Вучыўся спевам у спевака Зянонаса Паўлаўскаса. У 1979 годзе скончыў [[Літоўская акадэмія музыкі і тэатра|Літоўскую дзяржаўную кансерваторыю]]. Працаваў выкладчыкам у кансерваторыі і спяваў у [[Літоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета|Літоўскім нацыянальным тэатры оперы і балета]]. У 2004 годзе быў дэпутатам Сейма Літоўскай Рэспублікі ад партыі працы. Займаў пасаду міністра культуры ва ўрадзе Альгірдаса Бразаўскаса. У 1977 годзе ажаніўся з піяністкай Ніёле Ралітэ. У шлюбе нарадзілася дачка Ева (оперная спявачка). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пруднікаў}} [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Літвы]] malpxhsds44mqs5dwyl31ilt6onhlle 0 812198 5176222 2026-08-06T07:06:26Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Арганізацыя}} '''Міністэрства энергетыкі Літоўскай Рэспублікі''' — орган урада [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Рэалізуе палітыку ўрада Літвы ў паліўна-энергетычным комплексе і паставак энергіі на рынак краіны. Яго дзейнасць рэгулюецца Канстытуцыяй Лі...» 5176222 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства энергетыкі Літоўскай Рэспублікі''' — орган урада [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Рэалізуе палітыку ўрада Літвы ў паліўна-энергетычным комплексе і паставак энергіі на рынак краіны. Яго дзейнасць рэгулюецца Канстытуцыяй Літоўскай Рэспублікі, указамі Прэзідэнта і прэм’ер-міністра і законамі, прынятымі Соймам. Міністэрства энергетыкі Літвы было арганізавана пасля аднаўлення незалежнасці Літвы, а 22 кастрычніка 1990 г. Урадам Літвы былі пацверджаны нарматыўныя акты міністэрства. 1 мая 1997 года міністэрства было скасавана і выкананне функцый было перададзена міністэрству эканомікі. Пасля рэформы міністэрства эканомікі 27 студзеня 2009 г. міністэрства энергетыкі было адноўлена. [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] t52i5yfk6wulec2dumyhxy03i7kbua4 5176228 5176222 2026-08-06T07:14:37Z Autumndancer 168015 5176228 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства энергетыкі Літоўскай Рэспублікі''' — орган урада [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Рэалізуе палітыку ўрада Літвы ў паліўна-энергетычным комплексе і паставак энергіі на рынак краіны. Яго дзейнасць рэгулюецца Канстытуцыяй Літоўскай Рэспублікі, указамі Прэзідэнта і прэм’ер-міністра і законамі, прынятымі Соймам. Міністэрства энергетыкі Літвы было арганізавана пасля аднаўлення незалежнасці Літвы, а 22 кастрычніка 1990 г. Урадам Літвы былі пацверджаны нарматыўныя акты міністэрства. 1 мая 1997 года міністэрства было скасавана і выкананне функцый было перададзена міністэрству эканомікі. Пасля рэформы міністэрства эканомікі 27 студзеня 2009 г. міністэрства энергетыкі было адноўлена. {{Выканаўчая ўлада Літвы}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] j0bajrs109zvzgoce9rmn8tnm67ecyk 0 812199 5176224 2026-08-06T07:12:07Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Арганізацыя}} '''Міністэрства ўнутраных спраў Літоўскай Рэспублікі''' — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]; адказвае за нагляд за грамадскай бяспекай, ахову межаў, міграцыйны кантроль, рэагаванне на надзвычайныя сітуацыі, дзяржаўнае...» 5176224 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства ўнутраных спраў Літоўскай Рэспублікі''' — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]; адказвае за нагляд за грамадскай бяспекай, ахову межаў, міграцыйны кантроль, рэагаванне на надзвычайныя сітуацыі, дзяржаўнае кіраванне дзяржаўнай службай, а таксама мясцовыя і рэгіянальныя ініцыятывы ў сферы развіцця. Яго дзейнасць упаўнаважана Канстытуцыяй Літоўскай Рэспублікі, указамі Прэзідэнта і прэм’ер-міністра і законамі, прынятымі Сеймам. [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] fft6zxsthok8izv5rl4ugzt8firqv9n 5176226 5176224 2026-08-06T07:13:56Z Autumndancer 168015 5176226 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства ўнутраных спраў Літоўскай Рэспублікі''' — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]; адказвае за нагляд за грамадскай бяспекай, ахову межаў, міграцыйны кантроль, рэагаванне на надзвычайныя сітуацыі, дзяржаўнае кіраванне дзяржаўнай службай, а таксама мясцовыя і рэгіянальныя ініцыятывы ў сферы развіцця. Яго дзейнасць упаўнаважана Канстытуцыяй Літоўскай Рэспублікі, указамі Прэзідэнта і прэм’ер-міністра і законамі, прынятымі Сеймам. {{Выканаўчая ўлада Літвы}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] jnetso6qcxn4ni4mtcgr1ofs1bn0o1l 5176233 5176226 2026-08-06T07:19:15Z Autumndancer 168015 5176233 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства ўнутраных спраў Літоўскай Рэспублікі''' — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]; адказвае за нагляд за грамадскай бяспекай, ахову межаў, міграцыйны кантроль, рэагаванне на надзвычайныя сітуацыі, дзяржаўнае кіраванне дзяржаўнай службай, а таксама мясцовыя і рэгіянальныя ініцыятывы ў сферы развіцця. Яго дзейнасць упаўнаважана Канстытуцыяй Літоўскай Рэспублікі, указамі Прэзідэнта і прэм’ер-міністра і законамі, прынятымі Сеймам. У склад міністэрства ўваходзіць [[Дэпартамент паліцыі міністэрства ўнутраных спраў Літоўскай Рэспублікі]]. {{Выканаўчая ўлада Літвы}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] q62jpbxq14rie9l91ia190ffa7191ig 0 812200 5176225 2026-08-06T07:12:57Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міністэрства ўнутраных спраў Літоўскай Рэспублікі]] 5176225 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міністэрства ўнутраных спраў Літоўскай Рэспублікі]] l6inaztgvkqo9npu0cq4xxc1ie1t038 0 812201 5176229 2026-08-06T07:15:04Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міністэрства энергетыкі Літоўскай Рэспублікі]] 5176229 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міністэрства энергетыкі Літоўскай Рэспублікі]] 081jxswoqyw6zsz0t319cm75ig3g2du 0 812202 5176230 2026-08-06T07:16:27Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міністэрства ўнутраных спраў Літоўскай Рэспублікі]] 5176230 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міністэрства ўнутраных спраў Літоўскай Рэспублікі]] l6inaztgvkqo9npu0cq4xxc1ie1t038 0 812203 5176232 2026-08-06T07:16:49Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міністэрства ўнутраных спраў Літоўскай Рэспублікі]] 5176232 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міністэрства ўнутраных спраў Літоўскай Рэспублікі]] l6inaztgvkqo9npu0cq4xxc1ie1t038 0 812204 5176234 2026-08-06T07:23:06Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Кандратовіч}} {{ДД}} '''Уладзіслаў Кандратовіч''' ({{lang-lt|Vladislav Kondratovič}}, {{lang-pl|Władysław Kondratowicz}}; ) — літоўскі дзяржаўны дзеяч і палітык польскага паходжання, міністр унутраных спраў (2024—2026). Скончыў факультэт менеджменту Віленскі тэхнічны ўніверсітэт...» 5176234 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кандратовіч}} {{ДД}} '''Уладзіслаў Кандратовіч''' ({{lang-lt|Vladislav Kondratovič}}, {{lang-pl|Władysław Kondratowicz}}; ) — літоўскі дзяржаўны дзеяч і палітык польскага паходжання, міністр унутраных спраў (2024—2026). Скончыў факультэт менеджменту [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Віленскага тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]] (2002). Да 2007 года займаўся бізнесам, сярод іншага ў 1998-1999 гг. прэзідэнт кампаніі Virtuvės pasaulis (з літ.  - «Свет кухняў»), у 1999-2001 гг. прэзідэнт кампаніі VOKE-III (мэбля для кухняў і ваннаў на замову), у 2001-2006 гг. дырэктар па лагістыцы польска-літоўскай кампаніі East Trading Company (кухоннае абсталяванне), у 2006—2007 гг. прэзідэнт спартыўна-турыстычнай кампаніі Optimalietis. У 2007 годзе ўзначаліў аддзел інвестыцый адміністрацыі Віленскага раённага самакіравання, адначасова ўступіў у партыю польскай меншасці Выбарчая акцыя палякаў Літвы. На парламенцкіх выбарах 2008 года балатаваўся па партыйным спісе, але партыя не пераадолела пяціпрацэнтны бар'ер. На муніцыпальных выбарах 2011 года быў абраны ў раду Віленскага раённага самакіравання, але адмовіўся ад мандата, заняўшы замест гэтага пасаду намесніка дырэктара раённай адміністрацыі. У 2013-2014 гг. намеснік міністра транспарту і сувязі, потым прадоўжыў работу ў міністэрстве на іншых пасадах, у 2019—2020 гг. зноў намеснік міністра. У 2023-2024 гг. дырэктар Віленскай раённай адміністрацыі. {{DEFAULTSORT:Кандратовіч Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Літвы]] i021nb0xptqzkjer066jc62dejytn0b 5176235 5176234 2026-08-06T07:24:24Z Autumndancer 168015 5176235 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кандратовіч}} {{ДД}} '''Уладзіслаў Кандратовіч''' ({{lang-lt|Vladislav Kondratovič}}, {{lang-pl|Władysław Kondratowicz}}; {{ВД-Прэамбула}}) — літоўскі дзяржаўны дзеяч і палітык польскага паходжання, міністр унутраных спраў (2024—2026). Скончыў факультэт менеджменту [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Віленскага тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]] (2002). Да 2007 года займаўся бізнесам, сярод іншага ў 1998-1999 гг. прэзідэнт кампаніі Virtuvės pasaulis (з літ.  - «Свет кухняў»), у 1999-2001 гг. прэзідэнт кампаніі VOKE-III (мэбля для кухняў і ваннаў на замову), у 2001-2006 гг. дырэктар па лагістыцы польска-літоўскай кампаніі East Trading Company (кухоннае абсталяванне), у 2006—2007 гг. прэзідэнт спартыўна-турыстычнай кампаніі Optimalietis. У 2007 годзе ўзначаліў аддзел інвестыцый адміністрацыі Віленскага раённага самакіравання, адначасова ўступіў у партыю польскай меншасці Выбарчая акцыя палякаў Літвы. На парламенцкіх выбарах 2008 года балатаваўся па партыйным спісе, але партыя не пераадолела пяціпрацэнтны бар'ер. На муніцыпальных выбарах 2011 года быў абраны ў раду Віленскага раённага самакіравання, але адмовіўся ад мандата, заняўшы замест гэтага пасаду намесніка дырэктара раённай адміністрацыі. У 2013-2014 гг. намеснік міністра транспарту і сувязі, потым прадоўжыў работу ў міністэрстве на іншых пасадах, у 2019—2020 гг. зноў намеснік міністра. У 2023-2024 гг. дырэктар Віленскай раённай адміністрацыі. {{DEFAULTSORT:Кандратовіч Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Літвы]] hf57ujykbj9vu0x2czoq4irjnkwaze5 5176280 5176235 2026-08-06T08:16:54Z M.L.Bot 261 +{{Бібліяінфармацыя}} 5176280 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кандратовіч}} {{ДД}} '''Уладзіслаў Кандратовіч''' ({{lang-lt|Vladislav Kondratovič}}, {{lang-pl|Władysław Kondratowicz}}; {{ВД-Прэамбула}}) — літоўскі дзяржаўны дзеяч і палітык польскага паходжання, міністр унутраных спраў (2024—2026). Скончыў факультэт менеджменту [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Віленскага тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]] (2002). Да 2007 года займаўся бізнесам, сярод іншага ў 1998-1999 гг. прэзідэнт кампаніі Virtuvės pasaulis (з літ.  - «Свет кухняў»), у 1999-2001 гг. прэзідэнт кампаніі VOKE-III (мэбля для кухняў і ваннаў на замову), у 2001-2006 гг. дырэктар па лагістыцы польска-літоўскай кампаніі East Trading Company (кухоннае абсталяванне), у 2006—2007 гг. прэзідэнт спартыўна-турыстычнай кампаніі Optimalietis. У 2007 годзе ўзначаліў аддзел інвестыцый адміністрацыі Віленскага раённага самакіравання, адначасова ўступіў у партыю польскай меншасці Выбарчая акцыя палякаў Літвы. На парламенцкіх выбарах 2008 года балатаваўся па партыйным спісе, але партыя не пераадолела пяціпрацэнтны бар'ер. На муніцыпальных выбарах 2011 года быў абраны ў раду Віленскага раённага самакіравання, але адмовіўся ад мандата, заняўшы замест гэтага пасаду намесніка дырэктара раённай адміністрацыі. У 2013-2014 гг. намеснік міністра транспарту і сувязі, потым прадоўжыў работу ў міністэрстве на іншых пасадах, у 2019—2020 гг. зноў намеснік міністра. У 2023-2024 гг. дырэктар Віленскай раённай адміністрацыі. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кандратовіч Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Літвы]] meyeszybzn4dbd5pd4beztbjbfte0a9 0 812205 5176241 2026-08-06T07:35:43Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Арганізацыя}} '''Міністэрства аховы здароўя Літоўская Рэспублікі''' ({{lang-lt|Lietuvos Respublikos sveikatos apsaugos ministerija}}) — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Дзейнасць упаўнаважана Канстытуцыяй Літоўскай Рэспублікі, указамі Прэзідэнта і прэм’ер-м...» 5176241 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства аховы здароўя Літоўская Рэспублікі''' ({{lang-lt|Lietuvos Respublikos sveikatos apsaugos ministerija}}) — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Дзейнасць упаўнаважана Канстытуцыяй Літоўскай Рэспублікі, указамі Прэзідэнта і прэм’ер-міністра і законамі, прынятыя Сеймам. Місія заключаецца ў пошуку нацыянальнага адзінства і прадаўжэнні стварэння дзяржаўнага дабрабыту для ўсіх грамадзян, дзе кожны можа весці дастойны, камфортны, бяспечны і здаровы лад жыцця. З 12 снежня 2020 года кіраўніком міністэрства з’яўляецца [[Марыя Якубаўскенэ]]. [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] 5gdcsletdgk9ehcy4tz1ahbbaegbl4g 5176243 5176241 2026-08-06T07:37:36Z Autumndancer 168015 5176243 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства аховы здароўя Літоўская Рэспублікі''' ({{lang-lt|Lietuvos Respublikos sveikatos apsaugos ministerija}}) — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Дзейнасць упаўнаважана Канстытуцыяй Літоўскай Рэспублікі, указамі Прэзідэнта і прэм’ер-міністра і законамі, прынятыя Сеймам. Місія заключаецца ў пошуку нацыянальнага адзінства і прадаўжэнні стварэння дзяржаўнага дабрабыту для ўсіх грамадзян, дзе кожны можа весці дастойны, камфортны, бяспечны і здаровы лад жыцця. З 12 снежня 2020 года кіраўніком міністэрства з’яўляецца [[Марыя Якубаўскенэ]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Выканаўчая ўлада Літвы}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] dpnvjx1eesth4wij0qmadsbk24j0t4a 0 812206 5176242 2026-08-06T07:36:52Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міністэрства аховы здароўя Літоўскай Рэспублікі]] 5176242 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міністэрства аховы здароўя Літоўскай Рэспублікі]] mgtt6ysiszo458grw2em691fhcpnxme 0 812207 5176245 2026-08-06T07:40:38Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Арганізацыя}} '''Міністэрства адукацыі, навукі і спорту''' ({{lang-lt|Lietuvos Respublikos švietimo, mokslo ir sporto ministerija}}) - орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Дзейнасць упаўнаважана Канстытуцыяй Літоўскай Рэспублікі, указамі Прэзідэнта і прэм'ер-міністра...» 5176245 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства адукацыі, навукі і спорту''' ({{lang-lt|Lietuvos Respublikos švietimo, mokslo ir sporto ministerija}}) - орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Дзейнасць упаўнаважана Канстытуцыяй Літоўскай Рэспублікі, указамі Прэзідэнта і прэм'ер-міністра і законамі, прынятымі Сеймам. Місія заключаецца ў выкананні дзяржаўных функцый адміністравання і рэалізацыі дзяржаўнай палітыкі ў сферы адукацыі, навукі, даследаванняў і спорту. З 1990 па 1994 г. міністэрства аб'ядноўвала сферы культуры і адукацыі і называлася "Міністэрства культуры і адукацыі". З 1994 года сферы былі падзелены і ўтворана "Міністэрства адукацыі і навукі". З 1 студзеня 2019 г. Міністэрства адукацыі і навукі было зменена на Міністэрства адукацыі, навукі і спорту. Тым самым скасаваны Дэпартамент па фізічнай культуры і спорту. acox916ao2r5ycidxvskoxkf77uns0s 5176247 5176245 2026-08-06T07:42:22Z Autumndancer 168015 5176247 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства адукацыі, навукі і спорту''' ({{lang-lt|Lietuvos Respublikos švietimo, mokslo ir sporto ministerija}}) - орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Дзейнасць упаўнаважана Канстытуцыяй Літоўскай Рэспублікі, указамі Прэзідэнта і прэм'ер-міністра і законамі, прынятымі Сеймам. Місія заключаецца ў выкананні дзяржаўных функцый адміністравання і рэалізацыі дзяржаўнай палітыкі ў сферы адукацыі, навукі, даследаванняў і спорту. З 1990 па 1994 г. міністэрства аб'ядноўвала сферы культуры і адукацыі і называлася "Міністэрства культуры і адукацыі". З 1994 года сферы былі падзелены і ўтворана "Міністэрства адукацыі і навукі". З 1 студзеня 2019 г. Міністэрства адукацыі і навукі было зменена на Міністэрства адукацыі, навукі і спорту. Тым самым скасаваны Дэпартамент па фізічнай культуры і спорту. {{Выканаўчая ўлада Літвы}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] a8swegumpxc1aq50dd1km14o6c23cr5 0 812208 5176246 2026-08-06T07:41:47Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міністэрства адукацыі, навукі і спорту Літоўскай Рэспублікі]] 5176246 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міністэрства адукацыі, навукі і спорту Літоўскай Рэспублікі]] 3z8cfcvf06obdihiey1bz10u1ugxg4i 0 812209 5176248 2026-08-06T07:45:32Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Арганізацыя}} '''Міністэрства навакольнага асяроддзя Літоўскай Рэспублікі''' ({{lang-lt|Lietuvos Respublikos aplinkos ministerija}}) — орган выканаўчай улады [[Літва|Літвы]]; ажыццяўляе нагляд за навакольным асяроддзем і прыроднымі рэсурсамі ў Літве. Задачы міністэрства: * рэа...» 5176248 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства навакольнага асяроддзя Літоўскай Рэспублікі''' ({{lang-lt|Lietuvos Respublikos aplinkos ministerija}}) — орган выканаўчай улады [[Літва|Літвы]]; ажыццяўляе нагляд за навакольным асяроддзем і прыроднымі рэсурсамі ў Літве. Задачы міністэрства: * рэалізацыя прынцыпу ўстойлівага развіцця; * устанаўленне перадумоў для рацыянальнага выкарыстання, аховы і аднаўлення прыродных рэсурсаў; * прадастаўленне інфармацыі пра стан навакольнага асяроддзя і сваіх прагнозаў для насельніцтва; * стварэнне ўмоў для развіцця будаўнічага бізнэсу і забеспячэнні жыхароў жыллём; * забеспячэнне належнай якасці навакольнага асяроддзя, з улікам нормаў і стандартаў Еўрапейскага Саюза. kppc1mpf6ub5wgw82ny4m5xln5jn8uu 5176249 5176248 2026-08-06T07:46:38Z Autumndancer 168015 5176249 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства навакольнага асяроддзя Літоўскай Рэспублікі''' ({{lang-lt|Lietuvos Respublikos aplinkos ministerija}}) — орган выканаўчай улады [[Літва|Літвы]]; ажыццяўляе нагляд за навакольным асяроддзем і прыроднымі рэсурсамі ў Літве. Задачы міністэрства: * рэалізацыя прынцыпу ўстойлівага развіцця; * устанаўленне перадумоў для рацыянальнага выкарыстання, аховы і аднаўлення прыродных рэсурсаў; * прадастаўленне інфармацыі пра стан навакольнага асяроддзя і сваіх прагнозаў для насельніцтва; * стварэнне ўмоў для развіцця будаўнічага бізнэсу і забеспячэнні жыхароў жыллём; * забеспячэнне належнай якасці навакольнага асяроддзя, з улікам нормаў і стандартаў Еўрапейскага Саюза. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Выканаўчая ўлада Літвы}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] 3zov8orwchwuydfuz6g0lpd62mm31mz 0 812210 5176250 2026-08-06T07:47:07Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міністэрства навакольнага асяроддзя Літоўскай Рэспублікі]] 5176250 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міністэрства навакольнага асяроддзя Літоўскай Рэспублікі]] 44gy4yw65g9h57zyoncfkt70wap1f0a 0 812211 5176252 2026-08-06T07:50:51Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Арганізацыя}} '''Міністэрства транспарту і сувязі Літоўскай Рэспублікі''' — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]; каардынуе працу аўтамабільнага, чыгуначнага, паветранага, воднага транспарту, сектара паштовых і электронных камунікацы...» 5176252 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства транспарту і сувязі Літоўскай Рэспублікі''' — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]; каардынуе працу аўтамабільнага, чыгуначнага, паветранага, воднага транспарту, сектара паштовых і электронных камунікацый і рэалізуе стратэгіі і палітыку дзяржаўнага кіравання. == Установы пры Міністэрстве транспарту і сувязі == * Дзяржаўная інспекцыя аўтамабільнага транспарту * Дзяржаўная чыгуначная інспекцыя * Адміністрацыя аўтамабільных дарог Літвы * Упраўленне памежнай інфраструктуры * Камітэт развіцця інфармацыйнага грамадства == Установы і прадпрыемствы пад кантролем Міністэрства == * Віленскі міжнародны аэрапорт * Каўнаскі аэрапорт * Міжнародны аэрапорт Палангі * Дырэкцыя ўнутраных водных шляхоў * Клайпедскі дзяржаўны марскі порт * Навукова-даследчы інстытут транспарту і дарог * Дзяржаўны офіс па ўнутраных водных шляхах * Транспартнае інвестыцыйнае кіраванне * Адміністрацыя грамадзянскай авіяцыі * Літоўская адміністрацыя бяспекі на моры * АТ «Літоўская чыгунка» * ААТ «Geležinkelio apsaugos zeldiniai» * ААТ «Detonas» * Літоўскі радыё- і тэлевізійны цэнтр * АТ «Літоўскае параходства» * АТ «Пошта Літвы» 0qc2kmlpb51b5khbwpbxysi0zqalln6 5176254 5176252 2026-08-06T07:52:07Z Autumndancer 168015 5176254 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства транспарту і сувязі Літоўскай Рэспублікі''' — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]; каардынуе працу аўтамабільнага, чыгуначнага, паветранага, воднага транспарту, сектара паштовых і электронных камунікацый і рэалізуе стратэгіі і палітыку дзяржаўнага кіравання. == Установы пры Міністэрстве транспарту і сувязі == * Дзяржаўная інспекцыя аўтамабільнага транспарту * Дзяржаўная чыгуначная інспекцыя * Адміністрацыя аўтамабільных дарог Літвы * Упраўленне памежнай інфраструктуры * Камітэт развіцця інфармацыйнага грамадства == Установы і прадпрыемствы пад кантролем Міністэрства == * Віленскі міжнародны аэрапорт * Каўнаскі аэрапорт * Міжнародны аэрапорт Палангі * Дырэкцыя ўнутраных водных шляхоў * Клайпедскі дзяржаўны марскі порт * Навукова-даследчы інстытут транспарту і дарог * Дзяржаўны офіс па ўнутраных водных шляхах * Транспартнае інвестыцыйнае кіраванне * Адміністрацыя грамадзянскай авіяцыі * Літоўская адміністрацыя бяспекі на моры * АТ «Літоўская чыгунка» * ААТ «Geležinkelio apsaugos zeldiniai» * ААТ «Detonas» * Літоўскі радыё- і тэлевізійны цэнтр * АТ «Літоўскае параходства» * АТ «Пошта Літвы» {{Выканаўчая ўлада Літвы}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] ghd5lhbapu22wxfnl1siucpu9032tvo 5176258 5176254 2026-08-06T07:54:44Z Autumndancer 168015 /* Установы і прадпрыемствы пад кантролем Міністэрства */ 5176258 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства транспарту і сувязі Літоўскай Рэспублікі''' — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]; каардынуе працу аўтамабільнага, чыгуначнага, паветранага, воднага транспарту, сектара паштовых і электронных камунікацый і рэалізуе стратэгіі і палітыку дзяржаўнага кіравання. == Установы пры Міністэрстве транспарту і сувязі == * Дзяржаўная інспекцыя аўтамабільнага транспарту * Дзяржаўная чыгуначная інспекцыя * Адміністрацыя аўтамабільных дарог Літвы * Упраўленне памежнай інфраструктуры * Камітэт развіцця інфармацыйнага грамадства == Установы і прадпрыемствы пад кантролем Міністэрства == * Віленскі міжнародны аэрапорт * Каўнаскі аэрапорт * Міжнародны аэрапорт Палангі * Дырэкцыя ўнутраных водных шляхоў * Клайпедскі дзяржаўны марскі порт * Навукова-даследчы інстытут транспарту і дарог * Дзяржаўны офіс па ўнутраных водных шляхах * Транспартнае інвестыцыйнае ўпраўленне * Адміністрацыя грамадзянскай авіяцыі * Літоўская адміністрацыя бяспекі на моры * АТ «Літоўская чыгунка» * ААТ «Geležinkelio apsaugos zeldiniai» * ААТ «Detonas» * Літоўскі радыё- і тэлевізійны цэнтр * АТ «Літоўскае параходства» * АТ «Пошта Літвы» {{Выканаўчая ўлада Літвы}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] 710stgdr4fl8l5r202q48hevsw7vqcd 0 812212 5176255 2026-08-06T07:52:52Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міністэрства транспарту і сувязі Літоўскай Рэспублікі]] 5176255 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міністэрства транспарту і сувязі Літоўскай Рэспублікі]] b65zeu4ok2s22bk1rxx0gg4amzfpfey 10 812213 5176257 2026-08-06T07:53:00Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Шаблон:Картка канцлагера]] у [[Шаблон:Канцлагер]]: Уніфікацыя назваў 5176257 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Канцлагер]] qnao6vs0dxilsc2w6dk5p1dvxq1a9y4 10 812214 5176260 2026-08-06T07:55:03Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Шаблон:Картка канцлагера/Дакументацыя]] у [[Шаблон:Канцлагер/Дакументацыя]]: Уніфікацыя назваў 5176260 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Канцлагер/Дакументацыя]] 6thuormhb8v8e4dr0gtefq6ht8wdz9y 0 812215 5176262 2026-08-06T08:00:49Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Арганізацыя}} '''Міністэрства нацыянальнай абароны Літоўскай Рэспублікі''' ({{lang-lt|Lietuvos Respublikos krašto apsaugos ministerija}}) — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]], заснаваны ў 1990 годзе. Задачы: рэалізацыя сумеснай палітыкі з НАТА, супрацоўніцтва з з...» 5176262 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства нацыянальнай абароны Літоўскай Рэспублікі''' ({{lang-lt|Lietuvos Respublikos krašto apsaugos ministerija}}) — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]], заснаваны ў 1990 годзе. Задачы: рэалізацыя сумеснай палітыкі з НАТА, супрацоўніцтва з замежнымі краінамі ў сферы абароны, прадстаўленне інтарэсаў Літвы ў галіне каардынацыі міжнароднага гуманітарнага права, кіраўніцтва нацыянальнай абаронай і бяспекай фінансавых рэсурсаў, забеспячэнне арміі ўзбраеннем, абсталяваннем і іншымі рэсурсамі, укараненне палітыкі кіравання персаналам, падрыхтоўка ваеннага рэзервавання нацыянальнага супрацоўніцтва, кіраванне абавязковай вайсковай службай. ah1n87miz88d3dansmeppzdijmvbs0p 5176264 5176262 2026-08-06T08:02:46Z Autumndancer 168015 5176264 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства нацыянальнай абароны Літоўскай Рэспублікі''' ({{lang-lt|Lietuvos Respublikos krašto apsaugos ministerija}}) — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]], заснаваны ў 1990 годзе. Задачы: рэалізацыя сумеснай палітыкі з НАТА, супрацоўніцтва з замежнымі краінамі ў сферы абароны, прадстаўленне інтарэсаў Літвы ў галіне каардынацыі міжнароднага гуманітарнага права, кіраўніцтва нацыянальнай абаронай і бяспекай фінансавых рэсурсаў, забеспячэнне арміі ўзбраеннем, абсталяваннем і іншымі рэсурсамі, укараненне палітыкі кіравання персаналам, падрыхтоўка ваеннага рэзервавання нацыянальнага супрацоўніцтва, кіраванне абавязковай вайсковай службай. {{Выканаўчая ўлада Літвы}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] ccfdln5ffb6n6itmviqbuugegpzpavg 0 812216 5176263 2026-08-06T08:01:56Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міністэрства нацыянальнай абароны Літоўскай Рэспублікі]] 5176263 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міністэрства нацыянальнай абароны Літоўскай Рэспублікі]] mc0h4m5zgjz8eokb9nrw8llbghzdu4r 0 812217 5176265 2026-08-06T08:05:01Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Арганізацыя}} '''Міністэрства сацыяльнага забеспячэння і працы Літоўскай Рэспублікі''' - орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Яго дзейнасць упаўнаважаная канстытуцыяй Літоўскай Рэспублікі, указамі прэзідэнта і прэм'ер-міністра і зако...» 5176265 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства сацыяльнага забеспячэння і працы Літоўскай Рэспублікі''' - орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Яго дзейнасць упаўнаважаная канстытуцыяй Літоўскай Рэспублікі, указамі прэзідэнта і прэм'ер-міністра і законамі, прынятымі Сеймам. Яго місія заключаецца ў рэалізацыі дзяржаўнага сацыяльнага забеспячэння і кіраўнічых функцый у галіне працы, у рэалізацыі дзяржаўнай палітыкі ў гэтых сферах. {{Выканаўчая ўлада Літвы}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] 6260hk0831oik4uwuv20457g38g5cg2 0 812218 5176267 2026-08-06T08:05:48Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міністэрства сацыяльнага забеспячэння і працы Літоўскай Рэспублікі]] 5176267 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міністэрства сацыяльнага забеспячэння і працы Літоўскай Рэспублікі]] 8jimsvt0l7l8l2ccwh7vlv0mas4m3l3 0 812219 5176270 2026-08-06T08:09:07Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Арганізацыя}} '''Міністэрства юстыцыі Літоўскай Рэспублікі''' ({{lang-lt|Lietuvos Respublikos teisingumo ministerija}}) — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]], якое праводзіць дзяржаўную палітыку ў Літве і ажыццяўляе кіраванне ў сферы юстыцыі, а таксама каардын...» 5176270 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства юстыцыі Літоўскай Рэспублікі''' ({{lang-lt|Lietuvos Respublikos teisingumo ministerija}}) — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]], якое праводзіць дзяржаўную палітыку ў Літве і ажыццяўляе кіраванне ў сферы юстыцыі, а таксама каардынуе дзейнасць у гэтай сферы іншых органаў выканаўчай улады. avdttuov0u55exffhku6hetwlwu6e81 5176273 5176270 2026-08-06T08:10:52Z Autumndancer 168015 5176273 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства юстыцыі Літоўскай Рэспублікі''' ({{lang-lt|Lietuvos Respublikos teisingumo ministerija}}) — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]], якое праводзіць дзяржаўную палітыку ў Літве і ажыццяўляе кіраванне ў сферы юстыцыі, а таксама каардынуе дзейнасць у гэтай сферы іншых органаў выканаўчай улады. {{Выканаўчая ўлада Літвы}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] rz175b84xdqdcohhhw2z90t0mcfa0o9 0 812220 5176272 2026-08-06T08:10:05Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міністэрства юстыцыі Літоўскай Рэспублікі]] 5176272 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міністэрства юстыцыі Літоўскай Рэспублікі]] bfcfxh3v0zpeeu6t630tlyrzby67hr3 0 812221 5176276 2026-08-06T08:12:59Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Арганізацыя}} '''Міністэрства фінансаў Літоўскай Рэспублікі''' — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]], які вызначае падатковую палітыку краіны, кіруе дзяржаўнымі фінансамі і кантралюе іх выкарыстанне, а таксама сродкаў, што выдзяляюцц...» 5176276 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства фінансаў Літоўскай Рэспублікі''' — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]], які вызначае падатковую палітыку краіны, кіруе дзяржаўнымі фінансамі і кантралюе іх выкарыстанне, а таксама сродкаў, што выдзяляюцца з фондаў Еўрапейскага саюза. Міністр фінансаў прызначаецца Прэзідэнтам Літвы па прадстаўленні прэм’ер-міністра і прадстаўляе краіну ў Сусветным банку, Міжнародным валютным фондзе, Еўрапейскім інвестыцыйным банку, Еўрапейскім банку рэканструкцыі і развіцця. 76tfkj3ng8ffrklufh5hc9h6sxap2gv 5176279 5176276 2026-08-06T08:14:36Z Autumndancer 168015 5176279 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства фінансаў Літоўскай Рэспублікі''' — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]], які вызначае падатковую палітыку краіны, кіруе дзяржаўнымі фінансамі і кантралюе іх выкарыстанне, а таксама сродкаў, што выдзяляюцца з фондаў Еўрапейскага саюза. Міністр фінансаў прызначаецца Прэзідэнтам Літвы па прадстаўленні прэм’ер-міністра і прадстаўляе краіну ў Сусветным банку, Міжнародным валютным фондзе, Еўрапейскім інвестыцыйным банку, Еўрапейскім банку рэканструкцыі і развіцця. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Выканаўчая ўлада Літвы}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] e1d7vgfm0y9u8gkrbncbo1ilm0rdp70 0 812222 5176278 2026-08-06T08:13:59Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міністэрства фінансаў Літоўскай Рэспублікі]] 5176278 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міністэрства фінансаў Літоўскай Рэспублікі]] lohub1rzql7a8xz7wjfcphxveqa6k82 0 812223 5176281 2026-08-06T08:18:06Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Арганізацыя}} '''Міністэрства эканомікі і інавацый Літоўскай Рэспублікі''' — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Дзейнасць упаўнаважана Канстытуцыяй Літоўскай Рэспублікі, указамі Прэзідэнта і прэм’ер-міністра і законамі, прынятымі...» 5176281 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства эканомікі і інавацый Літоўскай Рэспублікі''' — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Дзейнасць упаўнаважана Канстытуцыяй Літоўскай Рэспублікі, указамі Прэзідэнта і прэм’ер-міністра і законамі, прынятымі Соймам (парламентам). Яго місія заключаецца ў распрацоўцы дзейсных прававых і эканамічных умоў для эканамічнага развіцця і забеспячэння дабрабыту насельніцтва і занятасці. У снежні 1996 года Сейм Літоўскай Рэспублікі скасаваў міністэрствы эканомікі, энергетыкі і міністэрства прамысловасці і гандлю і заснаваў новае міністэрства эканомікі (гаспадаркі). З 1 студзеня 2019 г. Міністэрства гаспадаркі было зменена на Міністэрства эканомікі і інавацый. З 12 снежня 2024 года міністэрствам кіруе [[Лукас Савіцкас]]. 2y4tm7me1z8yig9lxcw1mvyegyrsg2s 5176282 5176281 2026-08-06T08:19:04Z Autumndancer 168015 5176282 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства эканомікі і інавацый Літоўскай Рэспублікі''' — орган выканаўчай улады [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Дзейнасць упаўнаважана Канстытуцыяй Літоўскай Рэспублікі, указамі Прэзідэнта і прэм’ер-міністра і законамі, прынятымі Соймам (парламентам). Яго місія заключаецца ў распрацоўцы дзейсных прававых і эканамічных умоў для эканамічнага развіцця і забеспячэння дабрабыту насельніцтва і занятасці. У снежні 1996 года Сейм Літоўскай Рэспублікі скасаваў міністэрствы эканомікі, энергетыкі і міністэрства прамысловасці і гандлю і заснаваў новае міністэрства эканомікі (гаспадаркі). З 1 студзеня 2019 г. Міністэрства гаспадаркі было зменена на Міністэрства эканомікі і інавацый. З 12 снежня 2024 года міністэрствам кіруе [[Лукас Савіцкас]]. {{Выканаўчая ўлада Літвы}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] b0wlbw4aq6p0dpx00jwezt407q5b3ce 0 812224 5176283 2026-08-06T08:19:36Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міністэрства эканомікі і інавацый Літоўскай Рэспублікі]] 5176283 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міністэрства эканомікі і інавацый Літоўскай Рэспублікі]] m9vhw1kcsfpv1vpqjr88022c30inajo 0 812225 5176291 2026-08-06T08:36:46Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Рака}} '''Алакнанда''' — рака ў [[Гіаалаі|Гімалаях]]. Знаходзіцца ў індыйскім штаце [[Утаракханд]], меншая з дзвюх рэк (з [[Бхагіратхі]]), якія пры зліцці фарміруюць раку [[Ганг]]. Даўжыня ракі — 229 або 240 км. Плошча рачнога басейна — 10237 км². Выток знаходзіцца ў...» 5176291 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Алакнанда''' — рака ў [[Гіаалаі|Гімалаях]]. Знаходзіцца ў індыйскім штаце [[Утаракханд]], меншая з дзвюх рэк (з [[Бхагіратхі]]), якія пры зліцці фарміруюць раку [[Ганг]]. Даўжыня ракі — 229 або 240 км. Плошча рачнога басейна — 10237 км². Выток знаходзіцца ў гарах на вышыні 3800 м над узроўнем мора. Вярхоўе ракі працякае праз вузкія і глыбокія цясніны. Левымі прытокамі з’яўляюцца рэкі Сарасваці, Дхауліганга, Гарунганга, Паталганга, Бірэхіганга, Нандакіні і Піндар, а правым — Мандакіні. Жыўленне ракі пераважна за кошт раставання снегу і лёду двух ледавікоў Сатапантх і Бхагіратх-Карак, а таксама мусонных дажджоў. [[Ападкі]] выпадаюць з ліпеня па верасні, іх колькасць ад 1000 да 1600 мм. [[Катэгорыя:Прытокі Ганга]] [[Катэгорыя:Рэкі Індыі]] th4hj7edbsen8bqzzjt4qiipmz1kvee 5176293 5176291 2026-08-06T08:37:31Z Autumndancer 168015 5176293 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Алакнанда''' — рака ў [[Гімалаі|Гімалаях]]. Знаходзіцца ў індыйскім штаце [[Утаракханд]], меншая з дзвюх рэк (з [[Бхагіратхі]]), якія пры зліцці фарміруюць раку [[Ганг]]. Даўжыня ракі — 229 або 240 км. Плошча рачнога басейна — 10237 км². Выток знаходзіцца ў гарах на вышыні 3800 м над узроўнем мора. Вярхоўе ракі працякае праз вузкія і глыбокія цясніны. Левымі прытокамі з’яўляюцца рэкі Сарасваці, Дхауліганга, Гарунганга, Паталганга, Бірэхіганга, Нандакіні і Піндар, а правым — Мандакіні. Жыўленне ракі пераважна за кошт раставання снегу і лёду двух ледавікоў Сатапантх і Бхагіратх-Карак, а таксама мусонных дажджоў. [[Ападкі]] выпадаюць з ліпеня па верасні, іх колькасць ад 1000 да 1600 мм. [[Катэгорыя:Прытокі Ганга]] [[Катэгорыя:Рэкі Індыі]] q2joqlk42pmroa1humhjfda73nnyw0q 0 812226 5176300 2026-08-06T08:50:49Z ~2026-43234-10 172233 створана 5176300 wikitext text/x-wiki '''Мустафа Ахматовіч''' (?-11 снежня 1812, [[Вільня]]) - вядомы ваенны дзеяч з роду [[Беларускія татары|літоўскіх татараў]], камандзір [[Эскадрон літоўскіх татар|эскадрону літоўскіх татар]]. За [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] служыў у [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|літоўскай кавалерыі]] падпалкоўнікам, верагодна ўдзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні 1794 года]], за [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскім часам]] - у 8-м шэвалежэрскім палку (былы 2-гі ўланскі полк віслянскага легіёну) [[Маёр|маёрам]]. Прызначаны на пасаду камандзіра сфарміраванага эскадрона літоўскіх татараў 24 жніўня 1812 года. Загінуў падчас абароны абароны Вільні 11 снежня 1812 года. Імем Мустафы Ахматовіча ў 1920 годзе названы польскі татарскі кавалерыйскі полк. 4yt2dmc9dfm2fy2y8qelqhjsyl0fl73 5176437 5176300 2026-08-06T11:51:19Z Autumndancer 168015 5176437 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|без крыніц і афармлення}} '''Мустафа Ахматовіч''' (?-11 снежня 1812, [[Вільня]]) - вядомы ваенны дзеяч з роду [[Беларускія татары|літоўскіх татараў]], камандзір [[Эскадрон літоўскіх татар|эскадрону літоўскіх татар]]. За [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] служыў у [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|літоўскай кавалерыі]] падпалкоўнікам, верагодна ўдзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні 1794 года]], за [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскім часам]] - у 8-м шэвалежэрскім палку (былы 2-гі ўланскі полк віслянскага легіёну) [[Маёр|маёрам]]. Прызначаны на пасаду камандзіра сфарміраванага эскадрона літоўскіх татараў 24 жніўня 1812 года. Загінуў падчас абароны абароны Вільні 11 снежня 1812 года. Імем Мустафы Ахматовіча ў 1920 годзе названы польскі татарскі кавалерыйскі полк. cn6lqnhwccbiid8m9ykjn5znw31dwn2 0 812227 5176301 2026-08-06T08:52:45Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «[[Файл:Sparkler.JPG|thumb|Бенгальскі агонь]] '''Бенгальскі агонь''' (ад назвы гістарычнай вобласці Бенгалія ў [[Індыя|Індыі]]) — піратэхнічная сумесь рэчываў, [[гарэнне]] якой адбываецца з раскідваннем зіхатлівых іскраў. Мае ў сабе нітрат барыю (акісляльнік), парашок...» 5176301 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sparkler.JPG|thumb|Бенгальскі агонь]] '''Бенгальскі агонь''' (ад назвы гістарычнай вобласці Бенгалія ў [[Індыя|Індыі]]) — піратэхнічная сумесь рэчываў, [[гарэнне]] якой адбываецца з раскідваннем зіхатлівых іскраў. Мае ў сабе нітрат барыю (акісляльнік), парашок [[алюміній|алюмінію]] ці магнію, жалезнае ці стальное пілавінн (гаручае) і дэкстрын ці [[крухмал]] (цэментавальнік). Звычайна наносяць на металічны [[дрот]]. jd4h2wj0a6ldbyhiumn3d374t7haag4 5176303 5176301 2026-08-06T08:54:05Z Autumndancer 168015 5176303 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sparkler.JPG|thumb|Бенгальскі агонь]] '''Бенгальскі агонь''' (ад назвы гістарычнай вобласці Бенгалія ў [[Індыя|Індыі]]) — піратэхнічная сумесь рэчываў, [[гарэнне]] якой адбываецца з раскідваннем зіхатлівых іскраў. Мае ў сабе нітрат барыю (акісляльнік), парашок [[алюміній|алюмінію]] ці магнію, жалезнае ці стальное пілавінн (гаручае) і дэкстрын ці [[крухмал]] (цэментавальнік). Звычайна наносяць на металічны [[дрот]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бенгальскі агонь||}} bcxlztqc188eqc3p83za4kbu8dht0kk 5176304 5176303 2026-08-06T08:54:48Z Autumndancer 168015 5176304 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sparkler.JPG|thumb|Бенгальскі агонь]] '''Бенгальскі агонь''' (ад назвы гістарычнай вобласці Бенгалія ў [[Індыя|Індыі]]) — піратэхнічная сумесь рэчываў, [[гарэнне]] якой адбываецца з раскідваннем зіхатлівых іскраў. Мае ў сабе нітрат барыю (акісляльнік), парашок [[алюміній|алюмінію]] ці магнію, жалезнае ці стальное пілавінн (гаручае) і дэкстрын ці [[крухмал]] (цэментавальнік). Звычайна наносяць на металічны [[дрот]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бенгальскі агонь||}} [[Катэгорыя:Піратэхніка]] 7b5n3labend9gb0vr6pcrd4rnsm7iec 5176305 5176304 2026-08-06T08:55:40Z Autumndancer 168015 5176305 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sparkler.JPG|thumb|Бенгальскі агонь]] '''Бенгальскі агонь''' (ад назвы гістарычнай вобласці [[Бенгалія]] ў [[Індыя|Індыі]]) — піратэхнічная сумесь рэчываў, [[гарэнне]] якой адбываецца з раскідваннем зіхатлівых іскраў. Мае ў сабе нітрат барыю (акісляльнік), парашок [[алюміній|алюмінію]] ці магнію, жалезнае ці стальное пілавінн (гаручае) і дэкстрын ці [[крухмал]] (цэментавальнік). Звычайна наносяць на металічны [[дрот]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бенгальскі агонь||}} [[Катэгорыя:Піратэхніка]] q9z6m86xx7ynqx00pbyomd8buq29aq7 5176307 5176305 2026-08-06T08:56:45Z Autumndancer 168015 5176307 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sparkler.JPG|thumb|Бенгальскі агонь]] '''Бенгальскі агонь''' (ад назвы гістарычнай вобласці [[Бенгалія]] ў [[Індыя|Індыі]]) — піратэхнічная сумесь рэчываў, [[гарэнне]] якой адбываецца з раскідваннем зіхатлівых іскраў. Мае ў сабе [[нітрат барыю]] ([[акісляльнік]]), парашок [[алюміній|алюмінію]] ці магнію, жалезнае ці стальное пілавінн (гаручае) і дэкстрын ці [[крухмал]] (цэментавальнік). Звычайна наносяць на металічны [[дрот]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бенгальскі агонь||}} [[Катэгорыя:Піратэхніка]] h5ecbfn6xj3r6qgz0diya7rwnxk351f 5176308 5176307 2026-08-06T08:57:35Z Autumndancer 168015 5176308 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sparkler.JPG|thumb|Бенгальскі агонь]] '''Бенгальскі агонь''' (ад назвы гістарычнай вобласці [[Бенгалія]] ў [[Індыя|Індыі]]) — піратэхнічная сумесь рэчываў, [[гарэнне]] якой адбываецца з раскідваннем зіхатлівых іскраў. Мае ў сабе [[нітрат барыю]] ([[акісляльнік]]), парашок [[алюміній|алюмінію]] ці [[магній|магнію]], жалезнае ці стальное пілавінне (гаручае) і [[дэкстрын]] ці [[крухмал]] (цэментавальнік). Звычайна наносяць на металічны [[дрот]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бенгальскі агонь||}} [[Катэгорыя:Піратэхніка]] pjn79gun1952ycffufn6y8m4hbjbwer 14 812228 5176315 2026-08-06T09:11:53Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Музычныя часопісы]] [[Катэгорыя:Penske Media Corporation]] [[Катэгорыя:Двухтыднёвыя часопісы]]» 5176315 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Музычныя часопісы]] [[Катэгорыя:Penske Media Corporation]] [[Катэгорыя:Двухтыднёвыя часопісы]] 8kk9a2thafbuf2ptgpqa099te5rgtzo 0 812229 5176332 2026-08-06T09:51:54Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/80339095|Tadeusz Szeligowski]]» 5176332 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} [[Файл:Szeligowski.JPG|міні| Памятная дошка на вуліцы Хэлмонскага 22 у Познані.]] [[Файл:Poznań_Chełmońskiego_22.JPG|міні| Камяніца на вуліцы Chełmońskiego 22 у Познані.]] [[Файл:A-Szkoła_Muzyczna.jpg|міні| Пачатковая і сярэдняя музычная школа імя Тадэвуша Шэлігоўскага ў [[Гожаў Велькапольскі|Гожаве Вялікапольскім.]]]] [[Файл:Szeligowski_Tadeusz.jpg|міні| Труна з прахам Тадэвуша Шалігоўскага ў крыпце выбітных грамадзян Вялікай Польшчы.]] '''Тадэвуш Шалігоўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Tadeusz Szeligowski,'' [[13 верасня]] [[1896|1896,]] [[Львоў]] — [[10 студзеня]] [[1963|1963,]] [[Познань]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[педагог]], даследчык і папулярызатар беларускага народнага фальклору. == Жыццё і творчасць == Паходзіў з сям'і польскіх музыкаў. У 1914 годзе ён скончыў класічную гімназію (з адзнакай) і Галіцкую кансерваторыю Польскага музычнага таварыства ў Львове, дзе вывучаў фартэпіяна пад кіраўніцтвам Вілема Курца. Затым у [[Кракаў|Кракаве]] вучыўся ігры на фартэпіяна і ў галіне кампазіцыі з Баляславам Валэк-Валеўскім. У 1921–1928 гадах вывучаў музыказнаўства ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] і права, па якім у 1922 годзе атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім [[Ягелонскі ўніверсітэт|універсітэце]]. Скончыў музычную адукацыю ў 1929–1931 гадах у [[Парыж|Парыжы]] ў [[Надзя Буланжэ|Надзіі Буланжэр]] (кампазіцыя) і [[Поль Дзюка|Поля Дзюка]] (інструментоўка). У міжваенны перыяд працаваў у Вільні юрыстам, выкладчыкам у Музычнай кансерваторыі і аніматарам музычнага жыцця. Арганізатар і ўдзельнік экспедыцыі па  зборы  беларускага  фальклору на Гродзеншчыне.  З другой паловы ліпеня 1941 г. да пачатку ліпеня 1944 г. працаваў у Віленскім беларускім музеі. Распрацаваў інструкцыю для збірання беларускіх народных песень. Яна была размножана і разаслана па вёсках асобам, што працавалі над зборам этнаграфічнага і фальклорнага матэрыялу. Дзеля ўпарадкавання сабранага фальклорнага матэрыялу ў музеі выкарыстоўваў г. зв. «фінскі метад». Для кожнай песні было зроблена апісанне, у якім адзначаліся: месца паходжання, жанр, сюжэтныя, колькасныя і гукавыя характарыстыкі (колькасць радкоў, амбітусу ды інш.), месца спявання, прозвішча спевака, збіральніка, дата і месца запісу песні. Апісанні ўносіліся ў галоўны каталог (каталог А) і спецыяльныя каталогі: B  – тэксты, C  – сюжэтныя характарыстыкі, D  – каталог "жаролаў", а  таксама індэкс мясцовасцей. За кастрычнік  – лістапад 1943  г. такім чынам было апісана 280 песень. Усяго за ўвесь перыяд створана каля 1 тыс. картак, якія сёння захоўваюцца ў Літоўскім інстытуце літаратуры і фальклору.<ref>''Вольга Іванова.'' Беларускі Музей імя Івана Луцкевіча — шлях да ліквідацыі // Homo Historicus. 2022, c. 115-116.</ref> Сярод  твораў:  опера  «Бунт  жахаў»  (паст.  1951),  балеты  «Паўлін  і  дзяўчына»  (паст.  1949),  «Мазепа»  (паст. 1959),  сімфанічная  сюіта  «Казюкі»  (1927),  пабудаваная  на  інтанацыях  беларускага  і  літоўскага фальклору,  харавыя  апрацоўкі  беларускіх  народных песень  «Перапёлка»,  «Дробны  дожджык», «Ой,  заржы,  заржы»  і  інш.  Сярод  вучняў  В. Рудзінскі,  [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]].   Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ён спачатку жыў у Любліне, а з 1947 года і да канца жыцця — у Познані. У 1947–1950 гадах ён быў кіраўніком Дзяржаўнай опернай акадэміі. Па яго ініцыятыве была створана Познанская філармонія, дырэктарам якой ён быў у 1947–1949 гадах. Акрамя таго, ён быў ініцыятарам (у 1961 годзе) фестывалю сучаснай музыкі «Познанская музычная вясна » і адным з арганізатараў Міжнароднага конкурсу скрыпачоў. Г. Веняўскі . Таксама займаўся музычнай журналістыкай. Пісаў для « Kurier Wileński», «[[Tygodnik Wileński]]», «Muzyka» і «Kurier Poznański». У 1931 г. ажаніўся са Станіславай, народжанай Гарасоўскай, музыказнаўцам. * * [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львове]] lqn8p32kbiudlgpyz2iaplgwdbdqwte 5176333 5176332 2026-08-06T09:53:34Z Aliaksei Lastouski 75892 5176333 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} [[Файл:Szeligowski.JPG|міні| Памятная дошка на вуліцы Хэлмонскага 22 у Познані.]] [[Файл:Poznań_Chełmońskiego_22.JPG|міні| Камяніца на вуліцы Chełmońskiego 22 у Познані.]] [[Файл:A-Szkoła_Muzyczna.jpg|міні| Пачатковая і сярэдняя музычная школа імя Тадэвуша Шэлігоўскага ў [[Гожаў Велькапольскі|Гожаве Вялікапольскім.]]]] [[Файл:Szeligowski_Tadeusz.jpg|міні| Труна з прахам Тадэвуша Шалігоўскага ў крыпце выбітных грамадзян Вялікай Польшчы.]] '''Тадэвуш Шалігоўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Tadeusz Szeligowski,'' [[13 верасня]] [[1896|1896,]] [[Львоў]] — [[10 студзеня]] [[1963|1963,]] [[Познань]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[педагог]], даследчык і папулярызатар беларускага народнага фальклору. == Жыццё і творчасць == Паходзіў з сям'і польскіх музыкаў. У 1914 годзе ён скончыў класічную гімназію (з адзнакай) і Галіцкую кансерваторыю Польскага музычнага таварыства ў Львове, дзе вывучаў фартэпіяна пад кіраўніцтвам Вілема Курца. Затым у [[Кракаў|Кракаве]] вучыўся ігры на фартэпіяна і ў галіне кампазіцыі з Баляславам Валэк-Валеўскім. У 1921–1928 гадах вывучаў музыказнаўства ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] і права, па якім у 1922 годзе атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім [[Ягелонскі ўніверсітэт|універсітэце]]. Скончыў музычную адукацыю ў 1929–1931 гадах у [[Парыж|Парыжы]] ў [[Надзя Буланжэ|Надзіі Буланжэр]] (кампазіцыя) і [[Поль Дзюка|Поля Дзюка]] (інструментоўка). У міжваенны перыяд працаваў у Вільні юрыстам, выкладчыкам у Музычнай кансерваторыі і аніматарам музычнага жыцця. Арганізатар і ўдзельнік экспедыцыі па  зборы  беларускага  фальклору на Гродзеншчыне.  З другой паловы ліпеня 1941 г. да пачатку ліпеня 1944 г. працаваў у Віленскім беларускім музеі. Распрацаваў інструкцыю для збірання беларускіх народных песень. Яна была размножана і разаслана па вёсках асобам, што працавалі над зборам этнаграфічнага і фальклорнага матэрыялу. Дзеля ўпарадкавання сабранага фальклорнага матэрыялу ў музеі выкарыстоўваў г. зв. «фінскі метад». Для кожнай песні было зроблена апісанне, у якім адзначаліся: месца паходжання, жанр, сюжэтныя, колькасныя і гукавыя характарыстыкі (колькасць радкоў, амбітусу ды інш.), месца спявання, прозвішча спевака, збіральніка, дата і месца запісу песні. Апісанні ўносіліся ў галоўны каталог (каталог А) і спецыяльныя каталогі: B  – тэксты, C  – сюжэтныя характарыстыкі, D  – каталог "жаролаў", а  таксама індэкс мясцовасцей. За кастрычнік  – лістапад 1943  г. такім чынам было апісана 280 песень. Усяго за ўвесь перыяд створана каля 1 тыс. картак, якія сёння захоўваюцца ў Літоўскім інстытуце літаратуры і фальклору.<ref>''Вольга Іванова.'' Беларускі Музей імя Івана Луцкевіча — шлях да ліквідацыі // Homo Historicus. 2022, c. 115-116.</ref> Сярод  твораў:  опера  «Бунт  жахаў»  (паст.  1951),  балеты  «Паўлін  і  дзяўчына»  (паст.  1949),  «Мазепа»  (паст. 1959),  сімфанічная  сюіта  «Казюкі»  (1927),  пабудаваная  на  інтанацыях  беларускага  і  літоўскага фальклору,  харавыя  апрацоўкі  беларускіх  народных песень  «Перапёлка»,  «Дробны  дожджык», «Ой,  заржы,  заржы»  і  інш.  Сярод  вучняў  В. Рудзінскі,  [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]].   Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ён спачатку жыў у Любліне, а з 1947 года і да канца жыцця — у Познані. У 1947–1950 гадах ён быў кіраўніком Дзяржаўнай опернай акадэміі. Па яго ініцыятыве была створана Познанская філармонія, дырэктарам якой ён быў у 1947–1949 гадах. Акрамя таго, ён быў ініцыятарам (у 1961 годзе) фестывалю сучаснай музыкі «Познанская музычная вясна » і адным з арганізатараў Міжнароднага конкурсу скрыпачоў. Г. Веняўскі . Таксама займаўся музычнай журналістыкай. Пісаў для « Kurier Wileński», «[[Tygodnik Wileński]]», «Muzyka» і «Kurier Poznański». У 1931 г. ажаніўся са Станіславай, народжанай Гарасоўскай, музыказнаўцам. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Шалігоўскі Тадэвуш}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львове]] maiirvicib1jt7bzg8m6apkc4krb11b 5176338 5176333 2026-08-06T10:04:34Z Aliaksei Lastouski 75892 5176338 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} [[Файл:Szeligowski.JPG|міні| Памятная дошка на вуліцы Хэлмонскага 22 у Познані.]] '''Тадэвуш Шалігоўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Tadeusz Szeligowski,'' [[13 верасня]] [[1896|1896,]] [[Львоў]] — [[10 студзеня]] [[1963|1963,]] [[Познань]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[педагог]], даследчык і папулярызатар беларускага народнага фальклору.<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 17. – С. 363.</ref> == Жыццё і творчасць == Паходзіў з сям'і польскіх музыкаў. У 1914 годзе ён скончыў класічную гімназію (з адзнакай) і Галіцкую кансерваторыю Польскага музычнага таварыства ў Львове, дзе вывучаў фартэпіяна пад кіраўніцтвам Вілема Курца. Затым у [[Кракаў|Кракаве]] вучыўся ігры на [[фартэпіяна]] і ў галіне кампазіцыі з Баляславам Валэк-Валеўскім. У 1921–1928 гадах вывучаў [[музыказнаўства]] ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] і права, па якім у 1922 годзе атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім [[Ягелонскі ўніверсітэт|універсітэце]]. Скончыў музычную адукацыю ў 1929–1931 гадах у [[Парыж|Парыжы]] ў [[Надзя Буланжэ|Надзіі Буланжэр]] (кампазіцыя) і [[Поль Дзюка|Поля Дзюка]] (інструментоўка). У міжваенны перыяд працаваў у Вільні юрыстам, выкладчыкам у Музычнай кансерваторыі і аніматарам музычнага жыцця. Арганізатар і ўдзельнік экспедыцыі па  зборы  беларускага  фальклору на Гродзеншчыне.  З 1931 года выкладаў тэорыю і кампазіцыю ў Познанскай музычнай кансерваторыі. З пачаткам Другой сусветнай вайны вярнуўся ў Вільню, працаваў арганістам у [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёле святога Казіміра]]. З другой паловы ліпеня 1941 г. да пачатку ліпеня 1944 г. працаваў у [[Віленскі беларускі музей|Віленскім беларускім музеі]]. Працаваў з калекцыяй фальклорна-музычных матэрыялаў [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/epizod_z_zyccia_bielaruskaga_e|title=Эпізод з жыцця беларускага этнамузыколага Антона Грыневіча|first=Арсень|last=Ліс|website=Новы Час|date=2012-07-20|access-date=2026-08-06}}</ref> Распрацаваў інструкцыю для збірання беларускіх народных песень. Яна была размножана і разаслана па вёсках асобам, што працавалі над зборам этнаграфічнага і фальклорнага матэрыялу. Дзеля ўпарадкавання сабранага фальклорнага матэрыялу ў музеі выкарыстоўваў г. зв. «фінскі метад». Для кожнай песні было зроблена апісанне, у якім адзначаліся: месца паходжання, жанр, сюжэтныя, колькасныя і гукавыя характарыстыкі (колькасць радкоў, амбітусу ды інш.), месца спявання, прозвішча спевака, збіральніка, дата і месца запісу песні. Апісанні ўносіліся ў галоўны каталог (каталог А) і спецыяльныя каталогі: B  – тэксты, C  – сюжэтныя характарыстыкі, D  – каталог "жаролаў", а  таксама індэкс мясцовасцей. За кастрычнік  – лістапад 1943  г. такім чынам было апісана 280 песень. Усяго за ўвесь перыяд створана каля 1 тыс. картак, якія сёння захоўваюцца ў Літоўскім інстытуце літаратуры і фальклору.<ref>''Вольга Іванова.'' Беларускі Музей імя Івана Луцкевіча — шлях да ліквідацыі // [https://pawet.net/files/homo_2022.pdf Homo Historicus. 2022], c. 115-116.</ref> Сярод  твораў:  опера  «''Бунт  жахаў''»  (паст.  1951),  балеты  «''Паўлін  і  дзяўчына''»  (паст.  1949),  «''Мазепа''»  (паст. 1959),  сімфанічная  сюіта  «''Казюкі''»  (1927),  пабудаваная  на  інтанацыях  беларускага  і  літоўскага фальклору,  харавыя  апрацоўкі  беларускіх  народных песень  «''Перапёлка''»,  «''Дробны  дожджык''», «''Ой,  заржы,  заржы''»  і  інш.  Сярод  вучняў  В. Рудзінскі,  [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/kaleidoscope/view/spjavats-u-trubu-vjaskovyja-zhanchyny-738923-2025/|title="Спяваць у трубу" вясковыя жанчыны адмаўляліся. Як Генадзь Цітовіч збіраў матэрыял?|website=belta.by|date=2025-09-23|access-date=2026-08-06}}</ref>   Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ён спачатку жыў у Любліне, а з 1947 года і да канца жыцця — у Познані. У 1947–1950 гадах ён быў кіраўніком Дзяржаўнай опернай акадэміі. Па яго ініцыятыве была створана Познанская філармонія, дырэктарам якой ён быў у 1947–1949 гадах. Акрамя таго, ён быў ініцыятарам (у 1961 годзе) фестывалю сучаснай музыкі «Познанская музычная вясна» і адным з арганізатараў Міжнароднага конкурсу скрыпачоў імя Г. Веняўскага. Таксама займаўся музычнай журналістыкай. Пісаў для «Kurier Wileński», «[[Tygodnik Wileński]]», «Muzyka» і «Kurier Poznański». У 1931 г. ажаніўся са Станіславай, народжанай Гарасоўскай, музыказнаўцам. == Выбраныя творы == == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Шалігоўскі Тадэвуш}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львове]] b4wx03an0wp3ip9hoq3lvqnvjkq3q3t 5176347 5176338 2026-08-06T10:16:14Z Aliaksei Lastouski 75892 5176347 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} [[Файл:Szeligowski.JPG|міні| Памятная дошка на вуліцы Хэлмонскага 22 у Познані.]] '''Тадэвуш Шалігоўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Tadeusz Szeligowski,'' [[13 верасня]] [[1896|1896,]] [[Львоў]] — [[10 студзеня]] [[1963|1963,]] [[Познань]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[педагог]], даследчык і папулярызатар беларускага народнага фальклору.<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 17. – С. 363.</ref> == Жыццё і творчасць == Паходзіў з сям'і польскіх музыкаў. У 1914 годзе ён скончыў класічную гімназію (з адзнакай) і Галіцкую кансерваторыю Польскага музычнага таварыства ў Львове, дзе вывучаў фартэпіяна пад кіраўніцтвам Вілема Курца. Затым у [[Кракаў|Кракаве]] вучыўся ігры на [[фартэпіяна]] і ў галіне кампазіцыі з Баляславам Валэк-Валеўскім. У 1921–1928 гадах вывучаў [[музыказнаўства]] ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] і права, па якім у 1922 годзе атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім [[Ягелонскі ўніверсітэт|універсітэце]]. Скончыў музычную адукацыю ў 1929–1931 гадах у [[Парыж|Парыжы]] ў [[Надзя Буланжэ|Надзіі Буланжэр]] (кампазіцыя) і [[Поль Дзюка|Поля Дзюка]] (інструментоўка). У міжваенны перыяд працаваў у Вільні юрыстам, выкладчыкам у Музычнай кансерваторыі і аніматарам музычнага жыцця. У 1926 годзе быў віцэ-прэзідэнтам Віленскага філарманічнага таварыства. Арганізатар і ўдзельнік экспедыцыі па  зборы  беларускага  фальклору на Гродзеншчыне.  З 1931 года выкладаў тэорыю і кампазіцыю ў Познанскай музычнай кансерваторыі. З пачаткам Другой сусветнай вайны вярнуўся ў Вільню, працаваў арганістам у [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёле святога Казіміра]]. З другой паловы ліпеня 1941 г. да пачатку ліпеня 1944 г. працаваў у [[Віленскі беларускі музей|Віленскім беларускім музеі]]. Працаваў з калекцыяй фальклорна-музычных матэрыялаў [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/epizod_z_zyccia_bielaruskaga_e|title=Эпізод з жыцця беларускага этнамузыколага Антона Грыневіча|first=Арсень|last=Ліс|website=Новы Час|date=2012-07-20|access-date=2026-08-06}}</ref> Распрацаваў інструкцыю для збірання беларускіх народных песень. Яна была размножана і разаслана па вёсках асобам, што працавалі над зборам этнаграфічнага і фальклорнага матэрыялу. Дзеля ўпарадкавання сабранага фальклорнага матэрыялу ў музеі выкарыстоўваў г. зв. «фінскі метад». Для кожнай песні было зроблена апісанне, у якім адзначаліся: месца паходжання, жанр, сюжэтныя, колькасныя і гукавыя характарыстыкі (колькасць радкоў, амбітусу ды інш.), месца спявання, прозвішча спевака, збіральніка, дата і месца запісу песні. Апісанні ўносіліся ў галоўны каталог (каталог А) і спецыяльныя каталогі: B  – тэксты, C  – сюжэтныя характарыстыкі, D  – каталог "жаролаў", а  таксама індэкс мясцовасцей. За кастрычнік  – лістапад 1943  г. такім чынам было апісана 280 песень. Усяго за ўвесь перыяд створана каля 1 тыс. картак, якія сёння захоўваюцца ў Літоўскім інстытуце літаратуры і фальклору.<ref>''Вольга Іванова.'' Беларускі Музей імя Івана Луцкевіча — шлях да ліквідацыі // [https://pawet.net/files/homo_2022.pdf Homo Historicus. 2022], c. 115-116.</ref> Сярод  твораў:  опера  «''Бунт  жакаў''»  (паст.  1951),  балеты  «''Паўлін  і  дзяўчына''»  (паст.  1949),  «''Мазепа''»  (паст. 1959),  сімфанічная  сюіта  «''Казюкі''»  (1927),  пабудаваная  на  інтанацыях  беларускага  і  літоўскага фальклору,  харавыя  апрацоўкі  беларускіх  народных песень  «''Перапёлка''»,  «''Дробны  дожджык''», «''Ой,  заржы,  заржы''»  і  інш.  Сярод  вучняў  В. Рудзінскі,  [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/kaleidoscope/view/spjavats-u-trubu-vjaskovyja-zhanchyny-738923-2025/|title="Спяваць у трубу" вясковыя жанчыны адмаўляліся. Як Генадзь Цітовіч збіраў матэрыял?|website=belta.by|date=2025-09-23|access-date=2026-08-06}}</ref>   Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ён спачатку жыў у Любліне, а з 1947 года і да канца жыцця — у Познані. У 1947–1950 гадах ён быў кіраўніком Дзяржаўнай опернай акадэміі. Па яго ініцыятыве была створана Познанская філармонія, дырэктарам якой ён быў у 1947–1949 гадах. Акрамя таго, ён быў ініцыятарам (у 1961 годзе) фестывалю сучаснай музыкі «Познанская музычная вясна» і адным з арганізатараў Міжнароднага конкурсу скрыпачоў імя Г. Веняўскага. Таксама займаўся музычнай журналістыкай. Пісаў для «Kurier Wileński», «[[Tygodnik Wileński]]», «Muzyka» і «Kurier Poznański». У 1931 г. ажаніўся са Станіславай, народжанай Гарасоўскай, музыказнаўцам. == Выбраныя творы == * '''Pieśni ludowe litewskie''' na głos z fortepianem (1927) * '''Pieśń litewska''' na skrzypce i fortepian (1928) * '''Kaziuki''', suita na orkiestrę (1928-29) * '''Dwie pieśni białoruskie''' na chór mieszany (1930) * '''Przepióreczka''', białoruska pieśń ludowa na chór męski (1934) * '''Bunt żaków''', opera w 4 aktach (1951) * '''Paw i dziewczyna''', suita baletowa na orkiestrę (1953) * '''Mazepa''', balet w 3 aktach (1957) == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Шалігоўскі Тадэвуш}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львове]] 7f6yyx1e954ls6qc1wp6ej4ucvvfr6g 5176374 5176347 2026-08-06T10:34:27Z Aliaksei Lastouski 75892 5176374 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Выява = [[File:Tadeusz Szeligowski.jpg|thumb]] }} [[Файл:Szeligowski.JPG|міні| Памятная дошка на вуліцы Хэлмонскага 22 у Познані.]] '''Тадэвуш Шалігоўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Tadeusz Szeligowski,'' [[13 верасня]] [[1896|1896,]] [[Львоў]] — [[10 студзеня]] [[1963|1963,]] [[Познань]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[педагог]], даследчык і папулярызатар беларускага народнага фальклору.<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 17. – С. 363.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/tworca/tadeusz-szeligowski|title=Tadeusz Szeligowski {{!}} Życie i twórczość {{!}} Artysta|website=Culture.pl|date=1896-09-13|access-date=2026-08-06}}</ref> == Жыццё і творчасць == Паходзіў з сям'і польскіх музыкаў. У 1914 годзе ён скончыў класічную гімназію (з адзнакай) і Галіцкую кансерваторыю Польскага музычнага таварыства ў Львове, дзе вывучаў фартэпіяна пад кіраўніцтвам Вілема Курца. Затым у [[Кракаў|Кракаве]] вучыўся ігры на [[фартэпіяна]] і ў галіне кампазіцыі з Баляславам Валэк-Валеўскім. У 1921–1928 гадах вывучаў [[музыказнаўства]] ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] і права, па якім у 1922 годзе атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім [[Ягелонскі ўніверсітэт|універсітэце]]. Скончыў музычную адукацыю ў 1929–1931 гадах у [[Парыж|Парыжы]] ў [[Надзя Буланжэ|Надзіі Буланжэр]] (кампазіцыя) і [[Поль Дзюка|Поля Дзюка]] (інструментоўка). У міжваенны перыяд працаваў у Вільні юрыстам, выкладчыкам у Музычнай кансерваторыі і аніматарам музычнага жыцця. У 1926 годзе быў віцэ-прэзідэнтам Віленскага філарманічнага таварыства. Арганізатар і ўдзельнік экспедыцыі па  зборы  беларускага  фальклору на Гродзеншчыне.  У 1931 годзе выкладаў тэорыю і кампазіцыю ў Познанскай музычнай кансерваторыі, кіраваў хорам імя Станіслава Манюшкі. У 1932 годзе вярнуўся ў Вільню, дзе выкладаў тэорыю музыкі ў Кансерваторыі, а з 1935 па 1939 год займаў пасаду намесніка дырэктара прыватнай Кансерваторыі імя Мечыслава Карловіча. Таксама чытаў лекцыі ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. У 1932 годзе ён заснаваў вакальны ансамбль «Pro Arte» і ініцыяваў стварэнне Віленскай рады мастацкіх аб'яднанняў. З пачаткам Другой сусветнай вайны працаваў арганістам у [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёле святога Казіміра]]. З другой паловы ліпеня 1941 г. да пачатку ліпеня 1944 г. працаваў у [[Віленскі беларускі музей|Віленскім беларускім музеі]]. Працаваў з калекцыяй фальклорна-музычных матэрыялаў [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/epizod_z_zyccia_bielaruskaga_e|title=Эпізод з жыцця беларускага этнамузыколага Антона Грыневіча|first=Арсень|last=Ліс|website=Новы Час|date=2012-07-20|access-date=2026-08-06}}</ref> Распрацаваў інструкцыю для збірання беларускіх народных песень. Яна была размножана і разаслана па вёсках асобам, што працавалі над зборам этнаграфічнага і фальклорнага матэрыялу. Дзеля ўпарадкавання сабранага фальклорнага матэрыялу ў музеі выкарыстоўваў г. зв. «фінскі метад». Для кожнай песні было зроблена апісанне, у якім адзначаліся: месца паходжання, жанр, сюжэтныя, колькасныя і гукавыя характарыстыкі (колькасць радкоў, амбітусу ды інш.), месца спявання, прозвішча спевака, збіральніка, дата і месца запісу песні. Апісанні ўносіліся ў галоўны каталог (каталог А) і спецыяльныя каталогі: B  – тэксты, C  – сюжэтныя характарыстыкі, D  – каталог "жаролаў", а  таксама індэкс мясцовасцей. За кастрычнік  – лістапад 1943  г. такім чынам было апісана 280 песень. Усяго за ўвесь перыяд створана каля 1 тыс. картак, якія сёння захоўваюцца ў Літоўскім інстытуце літаратуры і фальклору.<ref>''Вольга Іванова.'' Беларускі Музей імя Івана Луцкевіча — шлях да ліквідацыі // [https://pawet.net/files/homo_2022.pdf Homo Historicus. 2022], c. 115-116.</ref> Сярод твораў: опера «''Бунт жакаў''» (паст. 1951), балеты «''Паўлін і дзяўчына''» (паст. 1949), «''Мазепа''»  (паст. 1959), сімфанічная сюіта «''Казюкі''» (1927), пабудаваная на інтанацыях беларускага і літоўскага фальклору, харавыя апрацоўкі беларускіх народных песень «''Перапёлка''», «''Дробны  дожджык''», «''Ой,  заржы,  заржы''» і інш. Сярод вучняў [[Вітальд Рудзінскі]], [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/kaleidoscope/view/spjavats-u-trubu-vjaskovyja-zhanchyny-738923-2025/|title="Спяваць у трубу" вясковыя жанчыны адмаўляліся. Як Генадзь Цітовіч збіраў матэрыял?|website=belta.by|date=2025-09-23|access-date=2026-08-06}}</ref>   Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны спачатку жыў у Любліне, а з 1947 года і да канца жыцця — у Познані. У 1947–1950 гадах ён быў кіраўніком Дзяржаўнай опернай акадэміі. Па яго ініцыятыве была створана Познанская філармонія, дырэктарам якой ён быў у 1947–1949 гадах. Акрамя таго, ён быў ініцыятарам (у 1961 годзе) фестывалю сучаснай музыкі «Познанская музычная вясна» і адным з арганізатараў Міжнароднага конкурсу скрыпачоў імя Г. Веняўскага. Таксама займаўся музычнай журналістыкай. Пісаў для «Kurier Wileński», «[[Tygodnik Wileński]]», «Muzyka» і «Kurier Poznański». У 1931 г. ажаніўся са Станіславай, народжанай Гарасоўскай, музыказнаўцам. == Выбраныя творы == * '''Pieśni ludowe litewskie''' na głos z fortepianem (1927) * '''Pieśń litewska''' na skrzypce i fortepian (1928) * '''Kaziuki''', suita na orkiestrę (1928-29) * '''Dwie pieśni białoruskie''' na chór mieszany (1930) * '''Przepióreczka''', białoruska pieśń ludowa na chór męski (1934) * '''Bunt żaków''', opera w 4 aktach (1951) * '''Paw i dziewczyna''', suita baletowa na orkiestrę (1953) * '''Mazepa''', balet w 3 aktach (1957) == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Шалігоўскі Тадэвуш}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львове]] at0lh12732lutgu4a14e0lmfrmgraks 5176377 5176374 2026-08-06T10:37:34Z Aliaksei Lastouski 75892 5176377 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Выява = [[File:Tadeusz Szeligowski.jpg|thumb]] }} [[Файл:Szeligowski.JPG|міні| Памятная дошка на вуліцы Хэлмонскага 22 у Познані.]] '''Тадэвуш Шалігоўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Tadeusz Szeligowski,'' [[13 верасня]] [[1896|1896,]] [[Львоў]] — [[10 студзеня]] [[1963|1963,]] [[Познань]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[педагог]], даследчык і папулярызатар беларускага народнага фальклору.<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 17. – С. 363.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/tworca/tadeusz-szeligowski|title=Tadeusz Szeligowski {{!}} Życie i twórczość {{!}} Artysta|website=Culture.pl|date=1896-09-13|access-date=2026-08-06}}</ref> == Жыццё і творчасць == Паходзіў з сям'і польскіх музыкаў. У 1914 годзе ён скончыў класічную гімназію (з адзнакай) і Галіцкую кансерваторыю Польскага музычнага таварыства ў Львове, дзе вывучаў фартэпіяна пад кіраўніцтвам Вілема Курца. Затым у [[Кракаў|Кракаве]] вучыўся ігры на [[фартэпіяна]] і ў галіне кампазіцыі з Баляславам Валэк-Валеўскім. У 1921–1928 гадах вывучаў [[музыказнаўства]] ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] і права, па якім у 1922 годзе атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім [[Ягелонскі ўніверсітэт|універсітэце]]. Скончыў музычную адукацыю ў 1929–1931 гадах у [[Парыж|Парыжы]] ў [[Надзя Буланжэ|Надзіі Буланжэр]] (кампазіцыя) і [[Поль Дзюка|Поля Дзюка]] (інструментоўка). У міжваенны перыяд працаваў у Вільні юрыстам, выкладчыкам у Музычнай кансерваторыі і аніматарам музычнага жыцця. У 1926 годзе быў віцэ-прэзідэнтам Віленскага філарманічнага таварыства. Арганізатар і ўдзельнік экспедыцыі па  зборы  беларускага  фальклору на Гродзеншчыне.  У 1931 годзе выкладаў тэорыю і кампазіцыю ў Познанскай музычнай кансерваторыі, кіраваў хорам імя Станіслава Манюшкі. У 1932 годзе вярнуўся ў Вільню, дзе выкладаў тэорыю музыкі ў Кансерваторыі, а з 1935 па 1939 год займаў пасаду намесніка дырэктара прыватнай Кансерваторыі імя Мечыслава Карловіча. Таксама чытаў лекцыі ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. У 1932 годзе ён заснаваў вакальны ансамбль «Pro Arte» і ініцыяваў стварэнне Віленскай рады мастацкіх аб'яднанняў. З пачаткам Другой сусветнай вайны працаваў арганістам у [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёле святога Казіміра]]. З другой паловы ліпеня 1941 г. да пачатку ліпеня 1944 г. працаваў у [[Віленскі беларускі музей|Віленскім беларускім музеі]]. Працаваў з калекцыяй фальклорна-музычных матэрыялаў [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/epizod_z_zyccia_bielaruskaga_e|title=Эпізод з жыцця беларускага этнамузыколага Антона Грыневіча|first=Арсень|last=Ліс|website=Новы Час|date=2012-07-20|access-date=2026-08-06}}</ref> Распрацаваў інструкцыю для збірання беларускіх народных песень. Яна была размножана і разаслана па вёсках асобам, што працавалі над зборам этнаграфічнага і фальклорнага матэрыялу. Дзеля ўпарадкавання сабранага фальклорнага матэрыялу ў музеі выкарыстоўваў г. зв. «фінскі метад». Для кожнай песні было зроблена апісанне, у якім адзначаліся: месца паходжання, жанр, сюжэтныя, колькасныя і гукавыя характарыстыкі (колькасць радкоў, амбітусу ды інш.), месца спявання, прозвішча спевака, збіральніка, дата і месца запісу песні. Апісанні ўносіліся ў галоўны каталог (каталог А) і спецыяльныя каталогі: B  – тэксты, C  – сюжэтныя характарыстыкі, D  – каталог "жаролаў", а  таксама індэкс мясцовасцей. За кастрычнік  – лістапад 1943  г. такім чынам было апісана 280 песень. Усяго за ўвесь перыяд створана каля 1 тыс. картак, якія сёння захоўваюцца ў Літоўскім інстытуце літаратуры і фальклору.<ref>''Вольга Іванова.'' Беларускі Музей імя Івана Луцкевіча — шлях да ліквідацыі // [https://pawet.net/files/homo_2022.pdf Homo Historicus. 2022], c. 115-116.</ref> Сярод твораў: опера «''Бунт жакаў''»(паст. 1951), балеты «''Паўлін і дзяўчына''» (паст. 1949), «''Мазепа''» (паст. 1959), сімфанічная сюіта «''Казюкі''» (1927), пабудаваная на інтанацыях беларускага і літоўскага фальклору, харавыя апрацоўкі беларускіх народных песень «''Перапёлка''», «''Дробны  дожджык''», «''Ой,  заржы, заржы''» і інш. Сярод вучняў [[Вітальд Рудзінскі]], [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/kaleidoscope/view/spjavats-u-trubu-vjaskovyja-zhanchyny-738923-2025/|title="Спяваць у трубу" вясковыя жанчыны адмаўляліся. Як Генадзь Цітовіч збіраў матэрыял?|website=belta.by|date=2025-09-23|access-date=2026-08-06}}</ref>   Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны спачатку жыў у Любліне, а з 1947 года і да канца жыцця — у Познані. У 1947–1950 гадах ён быў кіраўніком Дзяржаўнай опернай акадэміі. Па яго ініцыятыве была створана Познанская філармонія, дырэктарам якой ён быў у 1947–1949 гадах. Акрамя таго, ён быў ініцыятарам (у 1961 годзе) фестывалю сучаснай музыкі «Познанская музычная вясна» і адным з арганізатараў Міжнароднага конкурсу скрыпачоў імя Г. Веняўскага. Таксама займаўся музычнай журналістыкай. Пісаў для «Kurier Wileński», «[[Tygodnik Wileński]]», «Muzyka» і «Kurier Poznański». З 1951 па 1954 год з'яўляўся старшынёй Саюза польскіх кампазітараў. Шматразовы лаўрэат польскіх і міжнародных прэмій. Двойчы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Польшчы (1950, 1951). Узнагароджаны Ордэнам Адраджэння Польшчы і Крыжом Заслугі. У 1931 г. у Вільні ажаніўся са Станіславай, народжанай Гарасоўскай, музыказнаўцам. == Выбраныя творы == * '''Pieśni ludowe litewskie''' na głos z fortepianem (1927) * '''Pieśń litewska''' na skrzypce i fortepian (1928) * '''Kaziuki''', suita na orkiestrę (1928-29) * '''Dwie pieśni białoruskie''' na chór mieszany (1930) * '''Przepióreczka''', białoruska pieśń ludowa na chór męski (1934) * '''Bunt żaków''', opera w 4 aktach (1951) * '''Paw i dziewczyna''', suita baletowa na orkiestrę (1953) * '''Mazepa''', balet w 3 aktach (1957) == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Шалігоўскі Тадэвуш}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львове]] prgieahu3ojyab59rj0lcwc7t5pzo6z 5176379 5176377 2026-08-06T10:39:48Z Aliaksei Lastouski 75892 5176379 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Выява = [[File:Tadeusz Szeligowski.jpg|thumb]] }} '''Тадэвуш Шалігоўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Tadeusz Szeligowski,'' [[13 верасня]] [[1896|1896,]] [[Львоў]] — [[10 студзеня]] [[1963|1963,]] [[Познань]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[педагог]], даследчык і папулярызатар беларускага народнага фальклору.<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 17. – С. 363.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/tworca/tadeusz-szeligowski|title=Tadeusz Szeligowski {{!}} Życie i twórczość {{!}} Artysta|website=Culture.pl|date=1896-09-13|access-date=2026-08-06}}</ref> == Жыццё і творчасць == Паходзіў з сям'і польскіх музыкаў. У 1914 годзе ён скончыў класічную гімназію (з адзнакай) і Галіцкую кансерваторыю Польскага музычнага таварыства ў Львове, дзе вывучаў фартэпіяна пад кіраўніцтвам Вілема Курца. Затым у [[Кракаў|Кракаве]] вучыўся ігры на [[фартэпіяна]] і ў галіне кампазіцыі з Баляславам Валэк-Валеўскім. У 1921–1928 гадах вывучаў [[музыказнаўства]] ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] і права, па якім у 1922 годзе атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім [[Ягелонскі ўніверсітэт|універсітэце]]. Скончыў музычную адукацыю ў 1929–1931 гадах у [[Парыж|Парыжы]] ў [[Надзя Буланжэ|Надзіі Буланжэр]] (кампазіцыя) і [[Поль Дзюка|Поля Дзюка]] (інструментоўка). У міжваенны перыяд працаваў у Вільні юрыстам, выкладчыкам у Музычнай кансерваторыі і аніматарам музычнага жыцця. У 1926 годзе быў віцэ-прэзідэнтам Віленскага філарманічнага таварыства. Арганізатар і ўдзельнік экспедыцыі па  зборы  беларускага  фальклору на Гродзеншчыне.  У 1931 годзе выкладаў тэорыю і кампазіцыю ў Познанскай музычнай кансерваторыі, кіраваў хорам імя Станіслава Манюшкі. У 1932 годзе вярнуўся ў Вільню, дзе выкладаў тэорыю музыкі ў Кансерваторыі, а з 1935 па 1939 год займаў пасаду намесніка дырэктара прыватнай Кансерваторыі імя Мечыслава Карловіча. Таксама чытаў лекцыі ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. У 1932 годзе ён заснаваў вакальны ансамбль «Pro Arte» і ініцыяваў стварэнне Віленскай рады мастацкіх аб'яднанняў. З пачаткам Другой сусветнай вайны працаваў арганістам у [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёле святога Казіміра]]. З другой паловы ліпеня 1941 г. да пачатку ліпеня 1944 г. працаваў у [[Віленскі беларускі музей|Віленскім беларускім музеі]]. Працаваў з калекцыяй фальклорна-музычных матэрыялаў [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/epizod_z_zyccia_bielaruskaga_e|title=Эпізод з жыцця беларускага этнамузыколага Антона Грыневіча|first=Арсень|last=Ліс|website=Новы Час|date=2012-07-20|access-date=2026-08-06}}</ref> Распрацаваў інструкцыю для збірання беларускіх народных песень. Яна была размножана і разаслана па вёсках асобам, што працавалі над зборам этнаграфічнага і фальклорнага матэрыялу. Дзеля ўпарадкавання сабранага фальклорнага матэрыялу ў музеі выкарыстоўваў г. зв. «фінскі метад». Для кожнай песні было зроблена апісанне, у якім адзначаліся: месца паходжання, жанр, сюжэтныя, колькасныя і гукавыя характарыстыкі (колькасць радкоў, амбітусу ды інш.), месца спявання, прозвішча спевака, збіральніка, дата і месца запісу песні. Апісанні ўносіліся ў галоўны каталог (каталог А) і спецыяльныя каталогі: B  – тэксты, C  – сюжэтныя характарыстыкі, D  – каталог "жаролаў", а  таксама індэкс мясцовасцей. За кастрычнік  – лістапад 1943  г. такім чынам было апісана 280 песень. Усяго за ўвесь перыяд створана каля 1 тыс. картак, якія сёння захоўваюцца ў Літоўскім інстытуце літаратуры і фальклору.<ref>''Вольга Іванова.'' Беларускі Музей імя Івана Луцкевіча — шлях да ліквідацыі // [https://pawet.net/files/homo_2022.pdf Homo Historicus. 2022], c. 115-116.</ref> Сярод твораў: опера «''Бунт жакаў''»(паст. 1951), балеты «''Паўлін і дзяўчына''» (паст. 1949), «''Мазепа''» (паст. 1959), сімфанічная сюіта «''Казюкі''» (1927), пабудаваная на інтанацыях беларускага і літоўскага фальклору, харавыя апрацоўкі беларускіх народных песень «''Перапёлка''», «''Дробны  дожджык''», «''Ой,  заржы, заржы''» і інш. Сярод вучняў [[Вітальд Рудзінскі]], [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/kaleidoscope/view/spjavats-u-trubu-vjaskovyja-zhanchyny-738923-2025/|title="Спяваць у трубу" вясковыя жанчыны адмаўляліся. Як Генадзь Цітовіч збіраў матэрыял?|website=belta.by|date=2025-09-23|access-date=2026-08-06}}</ref>   [[Файл:Szeligowski.JPG|міні| Памятная дошка на вуліцы Хэлмонскага 22 у Познані.]] Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны спачатку жыў у Любліне, а з 1947 года і да канца жыцця — у Познані. У 1947–1950 гадах ён быў кіраўніком Дзяржаўнай опернай акадэміі. Па яго ініцыятыве была створана Познанская філармонія, дырэктарам якой ён быў у 1947–1949 гадах. Акрамя таго, ён быў ініцыятарам (у 1961 годзе) фестывалю сучаснай музыкі «Познанская музычная вясна» і адным з арганізатараў Міжнароднага конкурсу скрыпачоў імя Г. Веняўскага. Таксама займаўся музычнай журналістыкай. Пісаў для «Kurier Wileński», «[[Tygodnik Wileński]]», «Muzyka» і «Kurier Poznański». З 1951 па 1954 год з'яўляўся старшынёй Саюза польскіх кампазітараў. Шматразовы лаўрэат польскіх і міжнародных прэмій. Двойчы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Польшчы (1950, 1951). Узнагароджаны Ордэнам Адраджэння Польшчы і Крыжом Заслугі. У 1931 г. у Вільні ажаніўся са Станіславай, народжанай Гарасоўскай, музыказнаўцам. == Выбраныя творы == * '''Pieśni ludowe litewskie''' na głos z fortepianem (1927) * '''Pieśń litewska''' na skrzypce i fortepian (1928) * '''Kaziuki''', suita na orkiestrę (1928-29) * '''Dwie pieśni białoruskie''' na chór mieszany (1930) * '''Przepióreczka''', białoruska pieśń ludowa na chór męski (1934) * '''Bunt żaków''', opera w 4 aktach (1951) * '''Paw i dziewczyna''', suita baletowa na orkiestrę (1953) * '''Mazepa''', balet w 3 aktach (1957) == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Шалігоўскі Тадэвуш}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] <references /> [[Катэгорыя:Беларускія народныя песні]] [[Катэгорыя:Кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львове]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Познані]] ijs6i63pu2fze2iqw1blri9n155e1q7 5176381 5176379 2026-08-06T10:40:58Z Aliaksei Lastouski 75892 5176381 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Выява = [[File:Tadeusz Szeligowski.jpg|thumb]] }} '''Тадэвуш Шалігоўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Tadeusz Szeligowski,'' [[13 верасня]] [[1896|1896,]] [[Львоў]] — [[10 студзеня]] [[1963|1963,]] [[Познань]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[педагог]], даследчык і папулярызатар беларускага народнага фальклору.<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 17. – С. 363.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/tworca/tadeusz-szeligowski|title=Tadeusz Szeligowski {{!}} Życie i twórczość {{!}} Artysta|website=Culture.pl|date=1896-09-13|access-date=2026-08-06}}</ref> == Жыццё і творчасць == Паходзіў з сям'і польскіх музыкаў. У 1914 годзе ён скончыў класічную гімназію (з адзнакай) і Галіцкую кансерваторыю Польскага музычнага таварыства ў Львове, дзе вывучаў фартэпіяна пад кіраўніцтвам Вілема Курца. Затым у [[Кракаў|Кракаве]] вучыўся ігры на [[фартэпіяна]] і ў галіне кампазіцыі з Баляславам Валэк-Валеўскім. У 1921–1928 гадах вывучаў [[музыказнаўства]] ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] і права, па якім у 1922 годзе атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім [[Ягелонскі ўніверсітэт|універсітэце]]. Скончыў музычную адукацыю ў 1929–1931 гадах у [[Парыж|Парыжы]] ў [[Надзя Буланжэ|Надзіі Буланжэр]] (кампазіцыя) і [[Поль Дзюка|Поля Дзюка]] (інструментоўка). У міжваенны перыяд працаваў у Вільні юрыстам, выкладчыкам у Музычнай кансерваторыі і аніматарам музычнага жыцця. У 1926 годзе быў віцэ-прэзідэнтам Віленскага філарманічнага таварыства. Арганізатар і ўдзельнік экспедыцыі па  зборы  беларускага  фальклору на Гродзеншчыне.  У 1931 годзе выкладаў тэорыю і кампазіцыю ў Познанскай музычнай кансерваторыі, кіраваў хорам імя Станіслава Манюшкі. У 1932 годзе вярнуўся ў Вільню, дзе выкладаў тэорыю музыкі ў Кансерваторыі, а з 1935 па 1939 год займаў пасаду намесніка дырэктара прыватнай Кансерваторыі імя Мечыслава Карловіча. Таксама чытаў лекцыі ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. У 1932 годзе ён заснаваў вакальны ансамбль «Pro Arte» і ініцыяваў стварэнне Віленскай рады мастацкіх аб'яднанняў. З пачаткам Другой сусветнай вайны працаваў арганістам у [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёле святога Казіміра]]. З другой паловы ліпеня 1941 г. да пачатку ліпеня 1944 г. працаваў у [[Віленскі беларускі музей|Віленскім беларускім музеі]]. Працаваў з калекцыяй фальклорна-музычных матэрыялаў [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/epizod_z_zyccia_bielaruskaga_e|title=Эпізод з жыцця беларускага этнамузыколага Антона Грыневіча|first=Арсень|last=Ліс|website=Новы Час|date=2012-07-20|access-date=2026-08-06}}</ref> Распрацаваў інструкцыю для збірання беларускіх народных песень. Яна была размножана і разаслана па вёсках асобам, што працавалі над зборам этнаграфічнага і фальклорнага матэрыялу. Дзеля ўпарадкавання сабранага фальклорнага матэрыялу ў музеі выкарыстоўваў г. зв. «фінскі метад». Для кожнай песні было зроблена апісанне, у якім адзначаліся: месца паходжання, жанр, сюжэтныя, колькасныя і гукавыя характарыстыкі (колькасць радкоў, амбітусу ды інш.), месца спявання, прозвішча спевака, збіральніка, дата і месца запісу песні. Апісанні ўносіліся ў галоўны каталог (каталог А) і спецыяльныя каталогі: B  – тэксты, C  – сюжэтныя характарыстыкі, D  – каталог "жаролаў", а  таксама індэкс мясцовасцей. За кастрычнік  – лістапад 1943  г. такім чынам было апісана 280 песень. Усяго за ўвесь перыяд створана каля 1 тыс. картак, якія сёння захоўваюцца ў Літоўскім інстытуце літаратуры і фальклору.<ref>''Вольга Іванова.'' Беларускі Музей імя Івана Луцкевіча — шлях да ліквідацыі // [https://pawet.net/files/homo_2022.pdf Homo Historicus. 2022], c. 115-116.</ref> Сярод твораў: опера «''Бунт жакаў''»(паст. 1951), балеты «''Паўлін і дзяўчына''» (паст. 1949), «''Мазепа''» (паст.1959), сімфанічная сюіта «''Казюкі''» (1927), пабудаваная на інтанацыях беларускага і літоўскага фальклору, харавыя апрацоўкі беларускіх народных песень «''Перапёлка''», «''Дробны  дожджык''», «''Ой,  заржы, заржы''» і інш. Сярод вучняў [[Вітальд Рудзінскі]], [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/kaleidoscope/view/spjavats-u-trubu-vjaskovyja-zhanchyny-738923-2025/|title="Спяваць у трубу" вясковыя жанчыны адмаўляліся. Як Генадзь Цітовіч збіраў матэрыял?|website=belta.by|date=2025-09-23|access-date=2026-08-06}}</ref>   [[Файл:Szeligowski.JPG|міні| Памятная дошка на вуліцы Хэлмонскага 22 у Познані.]] Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны спачатку жыў у Любліне, а з 1947 года і да канца жыцця — у Познані. У 1947–1950 гадах ён быў кіраўніком Дзяржаўнай опернай акадэміі. Па яго ініцыятыве была створана Познанская філармонія, дырэктарам якой ён быў у 1947–1949 гадах. Акрамя таго, ён быў ініцыятарам (у 1961 годзе) фестывалю сучаснай музыкі «Познанская музычная вясна» і адным з арганізатараў Міжнароднага конкурсу скрыпачоў імя Г. Веняўскага. Таксама займаўся музычнай журналістыкай. Пісаў для «Kurier Wileński», «[[Tygodnik Wileński]]», «Muzyka» і «Kurier Poznański». З 1951 па 1954 год з'яўляўся старшынёй Саюза польскіх кампазітараў. Шматразовы лаўрэат польскіх і міжнародных прэмій. Двойчы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Польшчы (1950, 1951). Узнагароджаны Ордэнам Адраджэння Польшчы і Крыжом Заслугі. У 1931 г. у Вільні ажаніўся са Станіславай, народжанай Гарасоўскай, музыказнаўцам. == Выбраныя творы == * '''Pieśni ludowe litewskie''' na głos z fortepianem (1927) * '''Pieśń litewska''' na skrzypce i fortepian (1928) * '''Kaziuki''', suita na orkiestrę (1928-29) * '''Dwie pieśni białoruskie''' na chór mieszany (1930) * '''Przepióreczka''', białoruska pieśń ludowa na chór męski (1934) * '''Bunt żaków''', opera w 4 aktach (1951) * '''Paw i dziewczyna''', suita baletowa na orkiestrę (1953) * '''Mazepa''', balet w 3 aktach (1957) == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Шалігоўскі Тадэвуш}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] <references /> [[Катэгорыя:Беларускія народныя песні]] [[Катэгорыя:Кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львове]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Познані]] rw1006if8e3k1t5e7o968tfie02whxx 5176383 5176381 2026-08-06T10:42:16Z Aliaksei Lastouski 75892 5176383 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Выява = [[File:Tadeusz Szeligowski.jpg|thumb]] }} '''Тадэвуш Шалігоўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Tadeusz Szeligowski,'' [[13 верасня]] [[1896|1896,]] [[Львоў]] — [[10 студзеня]] [[1963|1963,]] [[Познань]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[педагог]], даследчык і папулярызатар беларускага народнага фальклору.<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 17. – С. 363.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/tworca/tadeusz-szeligowski|title=Tadeusz Szeligowski {{!}} Życie i twórczość {{!}} Artysta|website=Culture.pl|date=1896-09-13|access-date=2026-08-06}}</ref> == Жыццё і творчасць == Паходзіў з сям'і польскіх музыкаў. У 1914 годзе ён скончыў класічную гімназію (з адзнакай) і Галіцкую кансерваторыю Польскага музычнага таварыства ў Львове, дзе вывучаў фартэпіяна пад кіраўніцтвам Вілема Курца. Затым у [[Кракаў|Кракаве]] вучыўся ігры на [[фартэпіяна]] і ў галіне кампазіцыі з Баляславам Валэк-Валеўскім. У 1921–1928 гадах вывучаў [[музыказнаўства]] ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] і права, па якім у 1922 годзе атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім [[Ягелонскі ўніверсітэт|універсітэце]]. Скончыў музычную адукацыю ў 1929–1931 гадах у [[Парыж|Парыжы]] ў [[Надзя Буланжэ|Надзіі Буланжэр]] (кампазіцыя) і [[Поль Дзюка|Поля Дзюка]] (інструментоўка). У міжваенны перыяд працаваў у Вільні юрыстам, выкладчыкам у Музычнай кансерваторыі і аніматарам музычнага жыцця. У 1926 годзе быў віцэ-прэзідэнтам Віленскага філарманічнага таварыства. Арганізатар і ўдзельнік экспедыцыі па  зборы  беларускага  фальклору на Гродзеншчыне.  У 1931 годзе выкладаў тэорыю і кампазіцыю ў Познанскай музычнай кансерваторыі, кіраваў хорам імя Станіслава Манюшкі. У 1932 годзе вярнуўся ў Вільню, дзе выкладаў тэорыю музыкі ў Кансерваторыі, а з 1935 па 1939 год займаў пасаду намесніка дырэктара прыватнай Кансерваторыі імя Мечыслава Карловіча. Таксама чытаў лекцыі ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. У 1932 годзе ён заснаваў вакальны ансамбль «Pro Arte» і ініцыяваў стварэнне Віленскай рады мастацкіх аб'яднанняў. З пачаткам Другой сусветнай вайны працаваў арганістам у [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёле святога Казіміра]]. З другой паловы ліпеня 1941 г. да пачатку ліпеня 1944 г. працаваў у [[Віленскі беларускі музей|Віленскім беларускім музеі]]. Працаваў з калекцыяй фальклорна-музычных матэрыялаў [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/epizod_z_zyccia_bielaruskaga_e|title=Эпізод з жыцця беларускага этнамузыколага Антона Грыневіча|first=Арсень|last=Ліс|website=Новы Час|date=2012-07-20|access-date=2026-08-06}}</ref> Распрацаваў інструкцыю для збірання беларускіх народных песень. Яна была размножана і разаслана па вёсках асобам, што працавалі над зборам этнаграфічнага і фальклорнага матэрыялу. Дзеля ўпарадкавання сабранага фальклорнага матэрыялу ў музеі выкарыстоўваў г. зв. «фінскі метад». Для кожнай песні было зроблена апісанне, у якім адзначаліся: месца паходжання, жанр, сюжэтныя, колькасныя і гукавыя характарыстыкі (колькасць радкоў, амбітусу ды інш.), месца спявання, прозвішча спевака, збіральніка, дата і месца запісу песні. Апісанні ўносіліся ў галоўны каталог (каталог А) і спецыяльныя каталогі: B  – тэксты, C  – сюжэтныя характарыстыкі, D  – каталог "жаролаў", а  таксама індэкс мясцовасцей. За кастрычнік  – лістапад 1943  г. такім чынам было апісана 280 песень. Усяго за ўвесь перыяд створана каля 1 тыс. картак, якія сёння захоўваюцца ў Літоўскім інстытуце літаратуры і фальклору.<ref>''Вольга Іванова.'' Беларускі Музей імя Івана Луцкевіча — шлях да ліквідацыі // [https://pawet.net/files/homo_2022.pdf Homo Historicus. 2022], c. 115-116.</ref> Сярод твораў: опера «''Бунт жакаў''»(паст. 1951), балеты «''Паўлін і дзяўчына''» (паст. 1949), «''Мазепа''» (паст.1959), сімфанічная сюіта «''Казюкі''» (1927), пабудаваная на інтанацыях беларускага і літоўскага фальклору, харавыя апрацоўкі беларускіх народных песень «''Перапёлка''», «''Дробны  дожджык''», «''Ой,  заржы, заржы''» і інш. Сярод вучняў [[Вітальд Рудзінскі]], [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/kaleidoscope/view/spjavats-u-trubu-vjaskovyja-zhanchyny-738923-2025/|title="Спяваць у трубу" вясковыя жанчыны адмаўляліся. Як Генадзь Цітовіч збіраў матэрыял?|website=belta.by|date=2025-09-23|access-date=2026-08-06}}</ref>   Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны спачатку жыў у Любліне, а з 1947 года і да канца жыцця — у Познані. У 1947–1950 гадах ён быў кіраўніком Дзяржаўнай опернай акадэміі. Па яго ініцыятыве была створана Познанская філармонія, дырэктарам якой ён быў у 1947–1949 гадах. Акрамя таго, ён быў ініцыятарам (у 1961 годзе) фестывалю сучаснай музыкі «Познанская музычная вясна» і адным з арганізатараў Міжнароднага конкурсу скрыпачоў імя Г. Веняўскага. [[Файл:Szeligowski.JPG|міні| Памятная дошка на вуліцы Хэлмонскага 22 у Познані.]] Таксама займаўся музычнай журналістыкай. Пісаў для «Kurier Wileński», «[[Tygodnik Wileński]]», «Muzyka» і «Kurier Poznański». З 1951 па 1954 год з'яўляўся старшынёй Саюза польскіх кампазітараў. Шматразовы лаўрэат польскіх і міжнародных прэмій. Двойчы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Польшчы (1950, 1951). Узнагароджаны Ордэнам Адраджэння Польшчы і Крыжом Заслугі. У 1931 г. у Вільні ажаніўся са Станіславай, народжанай Гарасоўскай, музыказнаўцам. == Выбраныя творы == * '''Pieśni ludowe litewskie''' na głos z fortepianem (1927) * '''Pieśń litewska''' na skrzypce i fortepian (1928) * '''Kaziuki''', suita na orkiestrę (1928-29) * '''Dwie pieśni białoruskie''' na chór mieszany (1930) * '''Przepióreczka''', białoruska pieśń ludowa na chór męski (1934) * '''Bunt żaków''', opera w 4 aktach (1951) * '''Paw i dziewczyna''', suita baletowa na orkiestrę (1953) * '''Mazepa''', balet w 3 aktach (1957) == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Шалігоўскі Тадэвуш}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1896 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] <references /> [[Катэгорыя:Беларускія народныя песні]] [[Катэгорыя:Кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львове]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Познані]] 82qoygqa2ra5wkchv06luy4iojl0c7a 0 812230 5176336 2026-08-06T10:03:17Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Таксон}} '''Бенгальскі тыгр''' — папуляцыя падвіда тыгра ''Panthera tigris tigris'', арэал ахоплівае [[Індыя|Індыю]], [[Непал]], [[Бутан]], [[Бангладэш]] (у вусці ракі [[Ганг]]). У 2011 годзе папуляцыя бенгальскага тыгра была менш 2500 асобін, з перспектывай памяншэння. Аднак цяга...» 5176336 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Бенгальскі тыгр''' — папуляцыя падвіда тыгра ''Panthera tigris tigris'', арэал ахоплівае [[Індыя|Індыю]], [[Непал]], [[Бутан]], [[Бангладэш]] (у вусці ракі [[Ганг]]). У 2011 годзе папуляцыя бенгальскага тыгра была менш 2500 асобін, з перспектывай памяншэння. Аднак цягам 2010-х гадоў азначыўся рост папуляцыі тыгра ў дзікай прыродзе. Папуляцыя бенгальскага тыгра з’яўляецца самай шматлікай з папуляцый тыграў — з колькасцю 1706 асобін у Індыі, 440 у Бангладэш, 155 у Непале, 67 у Бутане, паводле звестак на 2010 год. Агульная колькасць тыграў на 2019 у Індыі ацэньваецца ў 2967 асобін. Бенгальскі тыгр — нацыянальная жывёла дзяржавы Бангладэш — гістарычнай Бенгаліі. Panthera tigris таксама лічыцца нацыянальнай жывёлай у суседняй Індыі і Кітаі. == Апісанне == Афарбоўка — ад жоўтага да светла-аранжавага меха, а палосы ад цёмна-карычневага да чорнага, жывот белы, а хвост пераважна белы з чорнымі кольцамі. Рэцэсіўная мутацыя — белы тыгр — мае цёмна-карычневыя або чырванавата-карычневыя палосы на белай поўсці, радзей сустракаюцца абсалютна белыя тыгры, без палос. Агульная даўжыня цела, у тым ліку хвост, сярод [[самец|самцоў]] звычайна — ад 270 да 310 см, але можа дасягаць 330 см, паведамлялася пра звяроў, што дасягалі 370 см, у той час як [[самка|самкі]] ад 240 да 265 см, але можа дасягаць 310 см. Даўжыня хваста — ад 85 да 110 см і адпаведна можа дасягаць 115 см. У бенгальскага тыгра самыя вялікія іклы з сямейства каціных, якія могуць перавышаць 8 см. Сярэдняя маса самцоў — 221,2 кг, у паўночнай Індыі, Непале — у сярэднім 235 кг, і максімальна — 250 кг, у асобных выпадках 300 кг. Сярэдняя маса самак складае 139,7 кг і максімальна можа дасягаць 257 кг. Рэкордная маса самца, забітага ў паўночнай Індыі ў 1967 годзе, была 327,7 кг. Гэта афіцыйна самы высокі паказчык у прыродзе сярод бенгальскіх тыграў. Рык бенгальскага тыгра можна пачуць на адлегласці да 3 км. [[Катэгорыя:Нетаксанамічныя групы]] [[Катэгорыя:Сысуны Азіі]] m68gvoa0wm7n67tyglypjbhlhed39sv 5176337 5176336 2026-08-06T10:04:16Z Autumndancer 168015 5176337 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Бенгальскі тыгр''' — папуляцыя падвіда тыгра ''Panthera tigris tigris'', арэал ахоплівае [[Індыя|Індыю]], [[Непал]], [[Бутан]], [[Бангладэш]] (у вусці ракі [[Ганг]]). У 2011 годзе папуляцыя бенгальскага тыгра была менш 2500 асобін, з перспектывай памяншэння. Аднак цягам 2010-х гадоў азначыўся рост папуляцыі тыгра ў дзікай прыродзе. Папуляцыя бенгальскага тыгра з’яўляецца самай шматлікай з папуляцый тыграў — з колькасцю 1706 асобін у Індыі, 440 у Бангладэш, 155 у Непале, 67 у Бутане, паводле звестак на 2010 год. Агульная колькасць тыграў на 2019 у Індыі ацэньваецца ў 2967 асобін. Бенгальскі тыгр — нацыянальная жывёла дзяржавы Бангладэш — гістарычнай Бенгаліі. Panthera tigris таксама лічыцца нацыянальнай жывёлай у суседняй Індыі і Кітаі. == Апісанне == Афарбоўка — ад жоўтага да светла-аранжавага меха, а палосы ад цёмна-карычневага да чорнага, жывот белы, а хвост пераважна белы з чорнымі кольцамі. Рэцэсіўная мутацыя — белы тыгр — мае цёмна-карычневыя або чырванавата-карычневыя палосы на белай поўсці, радзей сустракаюцца абсалютна белыя тыгры, без палос. Агульная даўжыня цела, у тым ліку хвост, сярод [[самец|самцоў]] звычайна — ад 270 да 310 см, але можа дасягаць 330 см, паведамлялася пра звяроў, што дасягалі 370 см, у той час як [[самка|самкі]] ад 240 да 265 см, але можа дасягаць 310 см. Даўжыня хваста — ад 85 да 110 см і адпаведна можа дасягаць 115 см. У бенгальскага тыгра самыя вялікія іклы з сямейства каціных, якія могуць перавышаць 8 см. Сярэдняя маса самцоў — 221,2 кг, у паўночнай Індыі, Непале — у сярэднім 235 кг, і максімальна — 250 кг, у асобных выпадках 300 кг. Сярэдняя маса самак складае 139,7 кг і максімальна можа дасягаць 257 кг. Рэкордная маса самца, забітага ў паўночнай Індыі ў 1967 годзе, была 327,7 кг. Гэта афіцыйна самы высокі паказчык у прыродзе сярод бенгальскіх тыграў. Рык бенгальскага тыгра можна пачуць на адлегласці да 3 км. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Нетаксанамічныя групы]] [[Катэгорыя:Сысуны Азіі]] qppdty9wb5sga13liumf5fkfuzzkmzf 0 812231 5176339 2026-08-06T10:11:44Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Таксон}} '''Індыкі''' (''Meleagrididae'') — птушкі сямейства індычых атрада [[курападобныя]]. 2 роды: ''Meleagris'' і ''Agriocharis'', у кожным 1 від. Пашыраны ў паўднёвай частцы [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]], пераважна ў лесастэпав...» 5176339 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Індыкі''' (''Meleagrididae'') — птушкі сямейства індычых атрада [[курападобныя]]. 2 роды: ''Meleagris'' і ''Agriocharis'', у кожным 1 від. Пашыраны ў паўднёвай частцы [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]], пераважна ў лесастэпавай зоне. Даўжыня цела Індыка звычайнага (''M. gallopavo'') да 110 см, маса [[самец|самца]] да 10 кг, [[самка|самкі]] да 4 кг. Апярэнне медна-бронзавае, з металічным адлівам. Галава і верхняя частка шыі не апераныя. З верхняй часткі [[дзюба|дзюбы]] звісае скурны прыдатак, на горле складка скуры. Развіты шпоры. [[палігамія|Палігамы]]. Гняздо на зямлі, пад кустамі. Нясуць да 15 яец. Добра бегаюць, лётаюць марудна. Корм раслінны і жывёльны. Аб’екты палявання. Ад Індыкоў звычайнага паходзяць [[індыкі свойскія]]. 3lwbqfn28oga5dmgttvgwgrt66d3qwy 5176340 5176339 2026-08-06T10:13:05Z Autumndancer 168015 5176340 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Індыкі''' (''Meleagrididae'') — птушкі сямейства індычых атрада [[курападобныя]]. 2 роды: ''Meleagris'' і ''Agriocharis'', у кожным 1 від. Пашыраны ў паўднёвай частцы [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]], пераважна ў лесастэпавай зоне. Даўжыня цела Індыка звычайнага (''M. gallopavo'') да 110 см, маса [[самец|самца]] да 10 кг, [[самка|самкі]] да 4 кг. Апярэнне медна-бронзавае, з металічным адлівам. Галава і верхняя частка шыі не апераныя. З верхняй часткі [[дзюба|дзюбы]] звісае скурны прыдатак, на горле складка скуры. Развіты шпоры. [[палігамія|Палігамы]]. Гняздо на зямлі, пад кустамі. Нясуць да 15 яец. Добра бегаюць, лётаюць марудна. Корм раслінны і жывёльны. Аб’екты палявання. Ад Індыкоў звычайнага паходзяць [[індыкі свойскія]]. [[Катэгорыя:Роды птушак]] pqfj6k1hih7v1lmxd3c52zl7pk9gde5 5176341 5176340 2026-08-06T10:13:20Z Autumndancer 168015 5176341 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Індыкі''' (''Meleagrididae'') — птушкі сямейства індычых атрада [[курападобныя]]. 2 роды: ''Meleagris'' і ''Agriocharis'', у кожным 1 від. Пашыраны ў паўднёвай частцы [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]], пераважна ў лесастэпавай зоне. Даўжыня цела Індыка звычайнага (''M. gallopavo'') да 110 см, маса [[самец|самца]] да 10 кг, [[самка|самкі]] да 4 кг. Апярэнне медна-бронзавае, з металічным адлівам. Галава і верхняя частка шыі не апераныя. З верхняй часткі [[дзюба|дзюбы]] звісае скурны прыдатак, на горле складка скуры. Развіты шпоры. [[палігамія|Палігамы]]. Гняздо на зямлі, пад кустамі. Нясуць да 15 яец. Добра бегаюць, лётаюць марудна. Корм раслінны і жывёльны. Аб’екты палявання. Ад Індыкоў звычайнага паходзяць [[індыкі свойскія]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Роды птушак]] 44vb1gjyvzrcvn41d5ra4570h17hipv 5176342 5176341 2026-08-06T10:14:06Z Autumndancer 168015 5176342 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Індыкі''' (''Meleagrididae'') — птушкі сямейства індычых атрада [[курападобныя]]. 2 роды: ''Meleagris'' і ''Agriocharis'', у кожным 1 від. Пашыраны ў паўднёвай частцы [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]], пераважна ў лесастэпавай зоне. Даўжыня цела Індыка звычайнага (''M. gallopavo'') да 110 см, маса [[самец|самца]] да 10 кг, [[самка|самкі]] да 4 кг. Апярэнне медна-бронзавае, з металічным адлівам. Галава і верхняя частка шыі не апераныя. З верхняй часткі [[дзюба|дзюбы]] звісае скурны прыдатак, на горле складка скуры. Развіты шпоры. [[палігамія|Палігамы]]. Гняздо на зямлі, пад кустамі. Нясуць да 15 яец. Добра бегаюць, лётаюць марудна. Корм раслінны і жывёльны. Аб’екты палявання. Ад Індыкоў звычайнага паходзяць [[індыкі свойскія]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Індыкі||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Роды птушак]] kgurvz91n87arov1jr2upskqcfm0p14 5176344 5176342 2026-08-06T10:14:33Z Autumndancer 168015 5176344 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Індыкі''' (''Meleagrididae'') — птушкі сямейства індычых атрада [[курападобныя]]. 2 роды: ''Meleagris'' і ''Agriocharis'', у кожным 1 від. Пашыраны ў паўднёвай частцы [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]], пераважна ў лесастэпавай зоне. Даўжыня цела Індыка звычайнага (''M. gallopavo'') да 110 см, маса [[самец|самца]] да 10 кг, [[самка|самкі]] да 4 кг. Апярэнне медна-бронзавае, з металічным адлівам. Галава і верхняя частка шыі не апераныя. З верхняй часткі [[дзюба|дзюбы]] звісае скурны прыдатак, на горле складка скуры. Развіты шпоры. [[палігамія|Палігамы]]. Гняздо на зямлі, пад кустамі. Нясуць да 15 яец. Добра бегаюць, лётаюць марудна. Корм раслінны і жывёльны. Аб’екты [[паляванне|палявання]]. Ад Індыкоў звычайнага паходзяць [[індыкі свойскія]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Індыкі||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Роды птушак]] 6njq1bbsk8fn601k9l0fr3641tol87n 0 812232 5176362 2026-08-06T10:28:16Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Замкавая гара''' ({{lang-la|Pilies kalnas}}) або ''Гара Гедыміна'' — узгорак у [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]), каля зліцця рэк [[Вілія]] і [[Вільня (рака|Вільня]] на левым беразе Вільні. На Замкавай гары знаходзіцца [[вежа Гедзіміна]], рэшткі ўмацаванага Верхняга замка, які да...» 5176362 wikitext text/x-wiki '''Замкавая гара''' ({{lang-la|Pilies kalnas}}) або ''Гара Гедыміна'' — узгорак у [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]), каля зліцця рэк [[Вілія]] і [[Вільня (рака|Вільня]] на левым беразе Вільні. На Замкавай гары знаходзіцца [[вежа Гедзіміна]], рэшткі ўмацаванага Верхняга замка, які датуецца Сярэднявеччам. Частка культурнага запаведніка «Віленскія замкі». == Апісанне == Узгорак першапачаткова ўтварыўся ў выніку эрозіі, але быў перафарміраваны чалавекам. Вышыня ўзгорка — 142 м над узроўнем мора, 48 м над навакольнай зямлёй, схілы нахілены пад вуглом ад 35 да 40 градусаў. Раней тут амаль не было дрэў, але прыкладна з пачатку 20 стагоддзя на яго схілах раслі дрэвы. Яны былі высечаны ў 2011—2013 гадах падчас рэкультывацыі схілаў, калі ўзгорак набыў сваю цяперашнюю форму. Узгорак мае авальную плоскую вяршыню даўжынёй 110—120 м і шырынёй 50-60 м, на месцы якой быў пабудаваны Верхні замак. У 21 стагоддзі эрозія схілаў узмацнілася, і адбылася серыя апоўзняў. Сярод меркаваных прычын — будаўніцтва пад’ёмніка на гару Гедзіміна, маштабныя будаўнічыя работы, звязаныя з рэстаўрацыяй Палаца вялікіх князёў літоўскіх каля падножжа ўзгорка, і эканамічная дзейнасць у гэтым раёне, а таксама агульнае занядбанне ўтрымання. Пагодныя ўмовы таксама спрыялі пагаршэнню стану схілаў. Работы па стабілізацыі схілаў праводзіліся ў 2017—2022 гадах. [[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]] 2rwpml4rjrwqudmg27swtwxyukrg35d 5176364 5176362 2026-08-06T10:29:42Z Autumndancer 168015 5176364 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Замкавая гара''' ({{lang-la|Pilies kalnas}}) або ''Гара Гедзіміна'' — узгорак у [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]), каля зліцця рэк [[Вілія]] і [[Вільня (рака)|Вільня]] на левым беразе Вільні. На Замкавай гары знаходзіцца [[вежа Гедзіміна]], рэшткі ўмацаванага Верхняга замка, які датуецца Сярэднявеччам. Частка культурнага запаведніка «Віленскія замкі». == Апісанне == Узгорак першапачаткова ўтварыўся ў выніку эрозіі, але быў перафарміраваны чалавекам. Вышыня ўзгорка — 142 м над узроўнем мора, 48 м над навакольнай зямлёй, схілы нахілены пад вуглом ад 35 да 40 градусаў. Раней тут амаль не было дрэў, але прыкладна з пачатку 20 стагоддзя на яго схілах раслі дрэвы. Яны былі высечаны ў 2011—2013 гадах падчас рэкультывацыі схілаў, калі ўзгорак набыў сваю цяперашнюю форму. Узгорак мае авальную плоскую вяршыню даўжынёй 110—120 м і шырынёй 50-60 м, на месцы якой быў пабудаваны Верхні замак. У 21 стагоддзі эрозія схілаў узмацнілася, і адбылася серыя апоўзняў. Сярод меркаваных прычын — будаўніцтва пад’ёмніка на гару Гедзіміна, маштабныя будаўнічыя работы, звязаныя з рэстаўрацыяй Палаца вялікіх князёў літоўскіх каля падножжа ўзгорка, і эканамічная дзейнасць у гэтым раёне, а таксама агульнае занядбанне ўтрымання. Пагодныя ўмовы таксама спрыялі пагаршэнню стану схілаў. Работы па стабілізацыі схілаў праводзіліся ў 2017—2022 гадах. [[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]] t8a09p5631obbvumo66m9qw2ik6lxhk 5176367 5176364 2026-08-06T10:30:52Z Autumndancer 168015 5176367 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Замкавая гара}} {{Славутасць}} '''Замкавая гара''' ({{lang-la|Pilies kalnas}}) або ''Гара Гедзіміна'' — узгорак у [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]), каля зліцця рэк [[Вілія]] і [[Вільня (рака)|Вільня]] на левым беразе Вільні. На Замкавай гары знаходзіцца [[вежа Гедзіміна]], рэшткі ўмацаванага Верхняга замка, які датуецца Сярэднявеччам. Частка культурнага запаведніка «Віленскія замкі». == Апісанне == Узгорак першапачаткова ўтварыўся ў выніку эрозіі, але быў перафарміраваны чалавекам. Вышыня ўзгорка — 142 м над узроўнем мора, 48 м над навакольнай зямлёй, схілы нахілены пад вуглом ад 35 да 40 градусаў. Раней тут амаль не было дрэў, але прыкладна з пачатку 20 стагоддзя на яго схілах раслі дрэвы. Яны былі высечаны ў 2011—2013 гадах падчас рэкультывацыі схілаў, калі ўзгорак набыў сваю цяперашнюю форму. Узгорак мае авальную плоскую вяршыню даўжынёй 110—120 м і шырынёй 50-60 м, на месцы якой быў пабудаваны Верхні замак. У 21 стагоддзі эрозія схілаў узмацнілася, і адбылася серыя апоўзняў. Сярод меркаваных прычын — будаўніцтва пад’ёмніка на гару Гедзіміна, маштабныя будаўнічыя работы, звязаныя з рэстаўрацыяй Палаца вялікіх князёў літоўскіх каля падножжа ўзгорка, і эканамічная дзейнасць у гэтым раёне, а таксама агульнае занядбанне ўтрымання. Пагодныя ўмовы таксама спрыялі пагаршэнню стану схілаў. Работы па стабілізацыі схілаў праводзіліся ў 2017—2022 гадах. [[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]] jmu9i9zarptecrhso120stz0gqtfuls 0 812233 5176384 2026-08-06T10:43:36Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Зялёны мост}} {{Славутасць}} '''Зялёны мост''' (літ. Žaliasis tiltas) — аўтадарожны металічны кансольна-рамны мост цераз раку [[Віліч|Вілію]] ў [[Вільня|Вільні]]. Злучае размешчаныя на левым беразе раёны [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] і Новы горад (Віл...» 5176384 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Зялёны мост}} {{Славутасць}} '''Зялёны мост''' (літ. Žaliasis tiltas) — аўтадарожны металічны кансольна-рамны мост цераз раку [[Віліч|Вілію]] ў [[Вільня|Вільні]]. Злучае размешчаныя на левым беразе раёны [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] і [[Новы горад (Вільня)|Новы]] з раёнам [[Сніпішкі]], размешчаным на правым беразе. Збудаваны ў гэтым месцы мост неаднаразова разбураўся і зноўку адбудоўваўся. Сённяшні мост быў пабудаваны пасля Другой сусветнай вайны і стаў адным з першых і найважнейшых мастоў горада, адноўленых пасля вайны. Мост уключаны ў Рэестр культурных каштоўнасцяў Літоўскай Рэспублікі, ахоўваецца дзяржавай (код 8048). Размешчаны ў створы вуліцы Кальварыйскай, злучаючы яе з [[Віленская вуліца (Вільня)|вуліцай Віленскай]]. На правым беразе да моста падыходзяць вуліцы Жвяю і Упес, на левым — вуліцы А. Гаштаўта і Жыгімонта. Побач з мостам размешчаны [[Палац Радушкевіча]], [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|Касцёл Святога Рафаіла]], [[Мастацкі музей Вітаўтаса Касюліса]], [[Літоўскі тэатр оперы і балета]]. Вышэй па цячэнні знаходзіцца [[Мост Караля Міндоўга]], ніжэй — [[Белы мост (Вільня)|Белы мост]]. == Назва == Назва вядома з 1759 года (1766), калі мост быў пафарбаваны ў зялёны колер. Мост, пабудаваны ў 1948—1952 гадах, быў перайменаваны ў мост Чарняхоўскага, у гонар генерала І. Д. Чарняхоўскага, які ўдзельнічаў у вызваленні Вільні ў 1944 годзе. У пачатку 1990-х гадоў вернута першапачатковая назва. [[Катэгорыя:Масты Вільні]] rlt2v7c80wupbcqvsk7wl7xnmzd5lv2 5176385 5176384 2026-08-06T10:45:45Z Autumndancer 168015 5176385 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Зялёны мост}} {{Славутасць}} '''Зялёны мост''' (літ. Žaliasis tiltas) — аўтадарожны металічны кансольна-рамны мост цераз раку [[Віліч|Вілію]] ў [[Вільня|Вільні]]. Злучае размешчаныя на левым беразе раёны [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] і [[Новы горад (Вільня)|Новы]] з раёнам [[Сніпішкі]], размешчаным на правым беразе. Збудаваны ў гэтым месцы мост неаднаразова разбураўся і зноўку адбудоўваўся. Сённяшні мост быў пабудаваны пасля Другой сусветнай вайны і стаў адным з першых і найважнейшых мастоў горада, адноўленых пасля вайны. Мост уключаны ў Рэестр культурных каштоўнасцяў Літоўскай Рэспублікі, ахоўваецца дзяржавай (код 8048). Размешчаны ў створы вуліцы Кальварыйскай, злучаючы яе з [[Віленская вуліца (Вільня)|вуліцай Віленскай]]. На правым беразе да моста падыходзяць вуліцы Жвяю і Упес, на левым — вуліцы А. Гаштаўта і [[Вуліца Жыгіманту|Жыгіманту]]. Побач з мостам размешчаны [[Палац Радушкевіча]], [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|Касцёл Святога Рафаіла]], [[Мастацкі музей Вітаўтаса Касюліса]], [[Літоўскі тэатр оперы і балета]]. Вышэй па цячэнні знаходзіцца [[Мост Караля Міндоўга]], ніжэй — [[Белы мост (Вільня)|Белы мост]]. == Назва == Назва вядома з 1759 года (1766), калі мост быў пафарбаваны ў зялёны колер. Мост, пабудаваны ў 1948—1952 гадах, быў перайменаваны ў мост Чарняхоўскага, у гонар генерала І. Д. Чарняхоўскага, які ўдзельнічаў у вызваленні Вільні ў 1944 годзе. У пачатку 1990-х гадоў вернута першапачатковая назва. [[Катэгорыя:Масты Вільні]] asdr7xo6c2vhtegcqxyrr9q6bdrahox 5176389 5176385 2026-08-06T10:49:18Z Autumndancer 168015 5176389 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Зялёны мост}} {{Славутасць}} '''Зялёны мост''' (літ. Žaliasis tiltas) — аўтадарожны металічны кансольна-рамны мост цераз раку [[Вілія|Вілію]] ў [[Вільня|Вільні]]. Злучае размешчаныя на левым беразе раёны [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] і [[Новы горад (Вільня)|Новы]] з раёнам [[Сніпішкі]], размешчаным на правым беразе. Збудаваны ў гэтым месцы мост неаднаразова разбураўся і зноўку адбудоўваўся. Сённяшні мост быў пабудаваны пасля Другой сусветнай вайны і стаў адным з першых і найважнейшых мастоў горада, адноўленых пасля вайны. Мост уключаны ў Рэестр культурных каштоўнасцяў Літоўскай Рэспублікі, ахоўваецца дзяржавай (код 8048). Размешчаны ў створы вуліцы Кальварыйскай, злучаючы яе з [[Віленская вуліца (Вільня)|вуліцай Віленскай]]. На правым беразе да моста падыходзяць вуліцы Жвяю і Упес, на левым — вуліцы А. Гаштаўта і [[Вуліца Жыгіманту|Жыгіманту]]. Побач з мостам размешчаны [[Палац Радушкевіча]], [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|Касцёл Святога Рафаіла]], [[Мастацкі музей Вітаўтаса Касюліса]], [[Літоўскі тэатр оперы і балета]]. Вышэй па цячэнні знаходзіцца [[Мост Караля Міндоўга]], ніжэй — [[Белы мост (Вільня)|Белы мост]]. == Назва == Назва вядома з 1759 года (1766), калі мост быў пафарбаваны ў зялёны колер. Мост, пабудаваны ў 1948—1952 гадах, быў перайменаваны ў мост Чарняхоўскага, у гонар генерала І. Д. Чарняхоўскага, які ўдзельнічаў у вызваленні Вільні ў 1944 годзе. У пачатку 1990-х гадоў вернута першапачатковая назва. [[Катэгорыя:Масты Вільні]] lemgjhthutbbym879guj3nplzf94ria 0 812234 5176386 2026-08-06T10:47:01Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Зялёны мост (Вільня)]] * [[Зялёны мост (Санкт-Пецярбург)]] {{неадназначнасць}}» 5176386 wikitext text/x-wiki * [[Зялёны мост (Вільня)]] * [[Зялёны мост (Санкт-Пецярбург)]] {{неадназначнасць}} fuli4cjv8ffzq4m74r4n8dsjakg05of 0 812235 5176390 2026-08-06T10:54:12Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Славутасць}} '''Палац Радушкевіча''' (''Палац Радушкевічаў'', {{lang-lt|Raduškevičiaus rūmai}}, {{langi|lt|Raduškevičių rūmai}}) — палац у неагатычным стылі («цагляны стыль») на правым беразе [[Вілія|Віліі]] непадалёк ад [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага маста]]. Узвышаецца на тэрасе ў па...» 5176390 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Палац Радушкевіча''' (''Палац Радушкевічаў'', {{lang-lt|Raduškevičiaus rūmai}}, {{langi|lt|Raduškevičių rūmai}}) — палац у неагатычным стылі («цагляны стыль») на правым беразе [[Вілія|Віліі]] непадалёк ад [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага маста]]. Узвышаецца на тэрасе ў пачатку вуліцы Калварыйскай, бачны са [[Стары горад (Вільня)|Старога горада]] і гарадскога цэнтра, у нядаўнім мінулым (да пабудовы вышынных будынкаў на правым беразе Віліі) фарміраваў выгляд набярэжнай Віліі, застаецца прыкметным архітэктурным акцэнтам Вільні. Пабудаваны па праекце архітэктара Юліяна Янушэўскага (1894) на замову ўрача Гілярыя Радушкевіча ў 1894 (або 1895)—1900 гадах. Цяперашняя частка былога палаца займае Саюз архітэктараў Літвы. Будынак з'яўляецца помнікам архітэктуры мясцовага значэння (AtV 63). Ахоўваецца дзяржавай; код 1037 у Рэестры культурных каштоўнасцяў Літоўскай Рэспублікі. [[Катэгорыя:Палацы Вільні]] lrvluc06fyeh2i6dws0td472h3nmbod 0 812236 5176391 2026-08-06T10:54:55Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Палац Радушкевіча]] 5176391 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Палац Радушкевіча]] c3zqormg5ikc9vml449luac6aivb0ph 0 812237 5176396 2026-08-06T11:06:27Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Віленскае мастацкае таварыства''' — культурна-асветная арганізацыя ў [[Вільня|Вільні]] ў 1908—15 гадах. Створана былымі членамі Віленскага мастацкага гуртка. Мела на мэце аб’яднанне мастакоў незалежна ад нацыянальнасці, развіццё і прапаганду мастацтв...» 5176396 wikitext text/x-wiki '''Віленскае мастацкае таварыства''' — культурна-асветная арганізацыя ў [[Вільня|Вільні]] ў 1908—15 гадах. Створана былымі членамі Віленскага мастацкага гуртка. Мела на мэце аб’яднанне мастакоў незалежна ад нацыянальнасці, развіццё і прапаганду мастацтва ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], падтрымку мастакоў і мастацкіх устаноў, захаванне старажытных помнікаў мастацтва. Старшыня — кіраўнік горада М.​Венслаўскі, віцэ-старшыня І.​Рыбакоў. Сярод членаў таварыства — мастак і кампазітар М.​Чурлёніс. Таварыства арганізоўвала штотыднёвыя сходы, на якіх ладзіліся гутаркі па розных пытаннях мастацкага жыцця. У 1909—15 гадах таварыства арганізавала 7 «Вясновых выстаў», у якіх удзельнічалі мясцовыя мастакі і мастакі з [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Варшава|Варшавы]]. Па ініцыятыве таварыства ў Вільні адбыліся выстаўкі «Мастацтва ў жыцці дзяцей» (1909), «Імпрэсіяністы» (снежень 1909—студзень 1910). З лютага 1913 пры таварыстве адкрыта мастацкая школа, якую ўзначаліў Рыбакоў. amlfh12njcdmfkcgm8rvxqt2h0aailc 5176397 5176396 2026-08-06T11:07:20Z Autumndancer 168015 5176397 wikitext text/x-wiki '''Віленскае мастацкае таварыства''' — культурна-асветная арганізацыя ў [[Вільня|Вільні]] ў 1908—15 гадах. Створана былымі членамі Віленскага мастацкага гуртка. Мела на мэце аб’яднанне мастакоў незалежна ад нацыянальнасці, развіццё і прапаганду мастацтва ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], падтрымку мастакоў і мастацкіх устаноў, захаванне старажытных помнікаў мастацтва. Старшыня — кіраўнік горада М.​Венслаўскі, віцэ-старшыня І.​Рыбакоў. Сярод членаў таварыства — мастак і кампазітар М.​Чурлёніс. Таварыства арганізоўвала штотыднёвыя сходы, на якіх ладзіліся гутаркі па розных пытаннях мастацкага жыцця. У 1909—15 гадах таварыства арганізавала 7 «Вясновых выстаў», у якіх удзельнічалі мясцовыя мастакі і мастакі з [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Варшава|Варшавы]]. Па ініцыятыве таварыства ў Вільні адбыліся выстаўкі «Мастацтва ў жыцці дзяцей» (1909), «Імпрэсіяністы» (снежень 1909—студзень 1910). З лютага 1913 пры таварыстве адкрыта мастацкая школа, якую ўзначаліў Рыбакоў. [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] fskehkudb1wu64y4yhtg6u99djoxtv2 5176399 5176397 2026-08-06T11:08:01Z Autumndancer 168015 5176399 wikitext text/x-wiki '''Віленскае мастацкае таварыства''' — культурна-асветная арганізацыя ў [[Вільня|Вільні]] ў 1908—15 гадах. Створана былымі членамі Віленскага мастацкага гуртка. Мела на мэце аб’яднанне мастакоў незалежна ад нацыянальнасці, развіццё і прапаганду мастацтва ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], падтрымку мастакоў і мастацкіх устаноў, захаванне старажытных помнікаў мастацтва. Старшыня — кіраўнік горада М.​Венслаўскі, віцэ-старшыня І.​Рыбакоў. Сярод членаў таварыства — мастак і кампазітар М.​Чурлёніс. Таварыства арганізоўвала штотыднёвыя сходы, на якіх ладзіліся гутаркі па розных пытаннях мастацкага жыцця. У 1909—15 гадах таварыства арганізавала 7 «Вясновых выстаў», у якіх удзельнічалі мясцовыя мастакі і мастакі з [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Варшава|Варшавы]]. Па ініцыятыве таварыства ў Вільні адбыліся выстаўкі «Мастацтва ў жыцці дзяцей» (1909), «Імпрэсіяністы» (снежень 1909—студзень 1910). З лютага 1913 пры таварыстве адкрыта мастацкая школа, якую ўзначаліў Рыбакоў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Віленскае мастацкае таварыства||}} [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 1xjv3247kb3wx0ckcwj41ml2t61erk3 5176400 5176399 2026-08-06T11:08:49Z Autumndancer 168015 5176400 wikitext text/x-wiki '''Віленскае мастацкае таварыства''' — культурна-асветная арганізацыя ў [[Вільня|Вільні]] ў 1908—15 гадах. Створана былымі членамі Віленскага мастацкага гуртка. Мела на мэце аб’яднанне мастакоў незалежна ад нацыянальнасці, развіццё і прапаганду мастацтва ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], падтрымку мастакоў і мастацкіх устаноў, захаванне старажытных помнікаў мастацтва. Старшыня — кіраўнік горада М.​Венслаўскі, віцэ-старшыня І.​Рыбакоў. Сярод членаў таварыства — мастак і кампазітар [[Мікалоюс Чурлёніс]]. Таварыства арганізоўвала штотыднёвыя сходы, на якіх ладзіліся гутаркі па розных пытаннях мастацкага жыцця. У 1909—15 гадах таварыства арганізавала 7 «Вясновых выстаў», у якіх удзельнічалі мясцовыя мастакі і мастакі з [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Варшава|Варшавы]]. Па ініцыятыве таварыства ў Вільні адбыліся выстаўкі «Мастацтва ў жыцці дзяцей» (1909), «Імпрэсіяністы» (снежань 1909—студзень 1910). З лютага 1913 пры таварыстве адкрыта мастацкая школа, якую ўзначаліў Рыбакоў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Віленскае мастацкае таварыства||}} [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] t5b0v4fnqxj3uly8481ct18lx90o57x 0 812238 5176402 2026-08-06T11:11:06Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79130058|Witold Rudziński]]» 5176402 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} [[Файл:Witold_Rudziński_-_grób.jpg|міні| Магіла Вітольда Рудзінскага на [[Старыя Павонзкі|Павонзкаўскіх могілках]]]] '''Вітальд Рудзінскі''' ( {{OldStyleDate|1913-03-27}} [[Себеж]] - [[29 лютага]] [[2004]], [[Варшава]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[дырыжор]], гісторык музыкі, [[педагог]] . == Біяграфія == Сын Генрыка. Вучыўся ва [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Стэфана Баторыя ў Вільні]] (да 1936 года) і ў музычнай кансерваторыі імя Карловіча ў Вільні, затым у Грыгарыянскім інстытуце ў [[Парыж|Парыжы]] (1938–1939 гг. вучыўся кампазіцыі ў [[Надзя Буланжэ|Н. Буланжэ]] і Ш. Кёхліна ). З 1964 года меў званне прафесара. незвычайны, з 1983 г. праф. звычайны. У 1937–1938 гадах ён узначальваў музычную школу ў [[Свянцяны|Свянцянах]], у 1939–1941 гадах выкладаў у кансерваторыі і музычнай школе ў Вільні; пад пагрозай арышту ён уцёк з Вільнюса і паўтара года працаваў арганістам у вёсцы Немянчын каля Вільні. Восенню 1943 года ён разам з жонкай Ганнай дабраўся да Варшавы і прыняў удзел у [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскім паўстанні]]. Пасля вайны прафесар Лодзкай кансерваторыі; з 1947 года зноў пасяліўся ў Варшаве. Затым дырэктар Дэпартамента музыкі Міністэрства культуры і мастацтва і мастацкі кіраўнік філармоніі «Рома» і Сталічнай оперы ў [[Варшава|Варшаве]]. Рэдагаваў штомесячнік «Музыка» і сшыткі «Śpiewamy i tańczymy»; з 1957 года быў навукова-выкладчыцкім супрацоўнікам Дзяржаўнай вышэйшай школы музыкі (у 1979 годзе яна была перайменавана ў Акадэмію музыкі) у Варшаве, з 1964 года — прафесар гэтага ўніверсітэта ў галіне кампазіцыі і тэорыі музыкі і кіраўнік дактарантуры/ Выйшаў на пенсію ў 1983 годзе; у 1998 годзе яму была прысуджана ''ганаровая'' доктарская ступень. Некаторы час быў прэзідэнтам галоўнага праўлення Саюза польскіх кампазітараў (шмат гадоў узначальваў Варшаўскае аддзяленне). Лаўрэат дзяржаўных і ведамасных прэмій, а таксама прэмій за кампазіцыю (у тым ліку спецыяльнай адзнакі на конкурсе імя прынца Рэнье ў [[Манака]], 1963 г., за оперу «Адпраўленне грэчаскіх паслоў»). Яго  творчасці  уласціва  выкарыстанне  польскага  музычнага фальклору,  вобразнасць  музычнай  мовы.  Сярод твораў  оперы,  у  т.л.  «Адпраўленне  грэчаскіх  паслоў»  (1962),  «Мужыкі»  (1972), араторыі,  аркестральныя  творы,  камерна-інструментальныя ансамблі,  музыка  для  драматычнага тэатра  і  кіно  і інш.  Аўтар  прац  пра  творчасць  С.Манюшкі.  Б.Бартака  і  інш. Памёр у Варшаве і пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] (участак 334-5-28). [[Катэгорыя:Памерлі ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1913 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] 80q79fg1iju9xwgaolgqe0n3ueaquho 5176403 5176402 2026-08-06T11:12:03Z Aliaksei Lastouski 75892 5176403 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} [[Файл:Witold_Rudziński_-_grób.jpg|міні| Магіла Вітольда Рудзінскага на [[Старыя Павонзкі|Павонзкаўскіх могілках]]]] '''Вітальд Рудзінскі''' ( [[Себеж]] - [[29 лютага]] [[2004]], [[Варшава]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[дырыжор]], гісторык музыкі, [[педагог]] . == Біяграфія == Сын Генрыка. Вучыўся ва [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Стэфана Баторыя ў Вільні]] (да 1936 года) і ў музычнай кансерваторыі імя Карловіча ў Вільні, затым у Грыгарыянскім інстытуце ў [[Парыж|Парыжы]] (1938–1939 гг. вучыўся кампазіцыі ў [[Надзя Буланжэ|Н. Буланжэ]] і Ш. Кёхліна ). З 1964 года меў званне прафесара. незвычайны, з 1983 г. праф. звычайны. У 1937–1938 гадах ён узначальваў музычную школу ў [[Свянцяны|Свянцянах]], у 1939–1941 гадах выкладаў у кансерваторыі і музычнай школе ў Вільні; пад пагрозай арышту ён уцёк з Вільнюса і паўтара года працаваў арганістам у вёсцы Немянчын каля Вільні. Восенню 1943 года ён разам з жонкай Ганнай дабраўся да Варшавы і прыняў удзел у [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскім паўстанні]]. Пасля вайны прафесар Лодзкай кансерваторыі; з 1947 года зноў пасяліўся ў Варшаве. Затым дырэктар Дэпартамента музыкі Міністэрства культуры і мастацтва і мастацкі кіраўнік філармоніі «Рома» і Сталічнай оперы ў [[Варшава|Варшаве]]. Рэдагаваў штомесячнік «Музыка» і сшыткі «Śpiewamy i tańczymy»; з 1957 года быў навукова-выкладчыцкім супрацоўнікам Дзяржаўнай вышэйшай школы музыкі (у 1979 годзе яна была перайменавана ў Акадэмію музыкі) у Варшаве, з 1964 года — прафесар гэтага ўніверсітэта ў галіне кампазіцыі і тэорыі музыкі і кіраўнік дактарантуры/ Выйшаў на пенсію ў 1983 годзе; у 1998 годзе яму была прысуджана ''ганаровая'' доктарская ступень. Некаторы час быў прэзідэнтам галоўнага праўлення Саюза польскіх кампазітараў (шмат гадоў узначальваў Варшаўскае аддзяленне). Лаўрэат дзяржаўных і ведамасных прэмій, а таксама прэмій за кампазіцыю (у тым ліку спецыяльнай адзнакі на конкурсе імя прынца Рэнье ў [[Манака]], 1963 г., за оперу «Адпраўленне грэчаскіх паслоў»). Яго  творчасці  уласціва  выкарыстанне  польскага  музычнага фальклору,  вобразнасць  музычнай  мовы.  Сярод твораў  оперы,  у  т.л.  «Адпраўленне  грэчаскіх  паслоў»  (1962),  «Мужыкі»  (1972), араторыі,  аркестральныя  творы,  камерна-інструментальныя ансамблі,  музыка  для  драматычнага тэатра  і  кіно  і інш.  Аўтар  прац  пра  творчасць  С.Манюшкі.  Б.Бартака  і  інш. Памёр у Варшаве і пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] (участак 334-5-28). == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Рудзінскі Вітальд}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1913 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] 8obtlzol0h8575dkomvcn1j8gdd53zg 5176414 5176403 2026-08-06T11:22:36Z Aliaksei Lastouski 75892 5176414 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} [[Файл:Witold_Rudziński_-_grób.jpg|міні| Магіла Вітольда Рудзінскага на [[Старыя Павонзкі|Павонзкаўскіх могілках]]]] '''Вітальд Рудзінскі''' ( [[Себеж]] - [[29 лютага]] [[2004]], [[Варшава]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[дырыжор]], гісторык музыкі, [[педагог]] . == Біяграфія == Сын Генрыка. Вучыўся ва [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Стэфана Баторыя ў Вільні]] (да 1936 года) і ў музычнай кансерваторыі імя Карловіча ў Вільні. Вучыўся кампазіцыі ў [[Тадэвуш Шалігоўскі|Тадэвуша Шалігоўскага]]. У 1936 годзе атрымаў ступень магістра славянскай філалогіі ў Віленскім універсітэце. затым у Грыгарыянскім інстытуце ў [[Парыж|Парыжы]] (1938–1939 гг. вучыўся кампазіцыі ў [[Надзя Буланжэ|Н. Буланжэ]] і Ш. Кёхліна ). З 1964 года меў званне прафесара. незвычайны, з 1983 г. праф. звычайны. У 1937–1938 гадах ён узначальваў музычную школу ў [[Свянцяны|Свянцянах]], у 1939–1941 гадах выкладаў у кансерваторыі і музычнай школе ў Вільні; пад пагрозай арышту ён уцёк з Вільнюса і паўтара года працаваў арганістам у вёсцы Немянчын каля Вільні. Восенню 1943 года ён разам з жонкай Ганнай дабраўся да Варшавы і прыняў удзел у [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскім паўстанні]]. Пасля вайны прафесар Лодзкай кансерваторыі; з 1947 года зноў пасяліўся ў Варшаве. Затым дырэктар Дэпартамента музыкі Міністэрства культуры і мастацтва і мастацкі кіраўнік філармоніі «Рома» і Сталічнай оперы ў [[Варшава|Варшаве]]. Рэдагаваў штомесячнік «Музыка» і сшыткі «Śpiewamy i tańczymy»; з 1957 года быў навукова-выкладчыцкім супрацоўнікам Дзяржаўнай вышэйшай школы музыкі (у 1979 годзе яна была перайменавана ў Акадэмію музыкі) у Варшаве, з 1964 года — прафесар гэтага ўніверсітэта ў галіне кампазіцыі і тэорыі музыкі і кіраўнік дактарантуры/ Выйшаў на пенсію ў 1983 годзе; у 1998 годзе яму была прысуджана ''ганаровая'' доктарская ступень. Некаторы час быў прэзідэнтам галоўнага праўлення Саюза польскіх кампазітараў (шмат гадоў узначальваў Варшаўскае аддзяленне). Лаўрэат дзяржаўных і ведамасных прэмій, а таксама прэмій за кампазіцыю (у тым ліку спецыяльнай адзнакі на конкурсе імя прынца Рэнье ў [[Манака]], 1963 г., за оперу «Адпраўленне грэчаскіх паслоў» b ). Яго  творчасці  уласціва  выкарыстанне  польскага  музычнага фальклору,  вобразнасць  музычнай  мовы.  Сярод твораў  оперы,  у  т.л.  «Адпраўленне  грэчаскіх  паслоў»  (1962),  «Мужыкі»  (1972), араторыі,  аркестральныя  творы,  камерна-інструментальныя ансамблі,  музыка  для  драматычнага тэатра  і  кіно  і інш.  Памёр у Варшаве і пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] (участак 334-5-28). == Навуковыя публікацыі == Навуковыя інтарэсы Рудзінскага былі сканцэнтраваны на жыцці і творчасці Манюшкі і тэорыі музычнага рытму. Яго аб'ёмная праца з дзвюх частак «''Станіслаў Манюшка: даследаванні і матэрыялы''» з'яўляецца каштоўнай крыніцай для разумення біяграфіі Манюшкі, асяроддзя кампазітара і ўспрымання яго музыкі. Крытычнае выданне лістоў Манюшкі, рэдагаванне поўнага збору твораў Станіслава Манюшкі і шматлікія публікацыі ўмацавалі пазіцыю Рудзінскага як выдатнага даследчыка мастацтва Манюшкі. Рудзінскі разглядаў тэарэтычныя пытанні ў сваёй працы «Кампазітарская майстэрня Белы Бартока», з аналізам асобных твораў кампазітара. Вынікам шматгадовых даследаванняў стала стварэнне «Навукі пра музычны рытм» (1987), дзе аўтар дае ўсебаковы агляд тэарэтычнай канцэпцыі музычнага рытму з XVIII стагоддзя да нашых дзён. Для папулярызацыі музыкі Рудзінскі таксама пісаў творы для шырокай публікі і для дзяцей («Манюшка і яго музыка»). Сярод выбраных прац: ''Stanisław Moniuszko'', Kraków 1954 (шмат разоў перавыдавалася і перакладалася) ''Stanisław Moniuszko. Studia i materiały'', 2 części, Kraków 1955–61 ''Warsztat kompozytorski Béli Bartóka'', Kraków 1964 ''Stanisław Moniuszko. Listy zebrane'', z M. Stokowską, Kraków 1969 ''Moniuszko i jego muzyka'', Warszawa 1970 ''Nauka o rytmie muzycznym'', 2 części, Kraków 1987 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Рудзінскі Вітальд}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1913 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] edfjhxrmuibxin82w32kv7d165h9wdn 5176424 5176414 2026-08-06T11:32:58Z Aliaksei Lastouski 75892 5176424 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} [[Файл:Witold_Rudziński_-_grób.jpg|міні| Магіла Вітольда Рудзінскага на [[Старыя Павонзкі|Павонзкаўскіх могілках]]]] '''Вітальд Рудзінскі''' ( [[Себеж]] - [[29 лютага]] [[2004]], [[Варшава]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[дырыжор]], гісторык музыкі, [[педагог]] . == Біяграфія == Сын Генрыка. Вучыўся ва [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Стэфана Баторыя ў Вільні]] (да 1936 года) і ў музычнай кансерваторыі імя Карловіча ў Вільні. Вучыўся кампазіцыі ў [[Тадэвуш Шалігоўскі|Тадэвуша Шалігоўскага]]. У 1936 годзе атрымаў ступень магістра славянскай філалогіі ў Віленскім універсітэце. затым у Грыгарыянскім інстытуце ў [[Парыж|Парыжы]] (1938–1939 гг. вучыўся кампазіцыі ў [[Надзя Буланжэ|Н. Буланжэ]] і Ш. Кёхліна ). З 1964 года меў званне прафесара. незвычайны, з 1983 г. праф. звычайны. У 1937–1938 гадах ён узначальваў музычную школу ў [[Свянцяны|Свянцянах]], у 1939–1941 гадах выкладаў у кансерваторыі і музычнай школе ў Вільні; пад пагрозай арышту ён уцёк з Вільнюса і паўтара года працаваў арганістам у вёсцы Немянчын каля Вільні. Восенню 1943 года ён разам з жонкай Ганнай дабраўся да Варшавы і прыняў удзел у [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскім паўстанні]]. Пасля вайны прафесар Лодзкай кансерваторыі; з 1947 года зноў пасяліўся ў Варшаве. Затым дырэктар Дэпартамента музыкі Міністэрства культуры і мастацтва і мастацкі кіраўнік філармоніі «Рома» і Сталічнай оперы ў [[Варшава|Варшаве]]. Рэдагаваў штомесячнік «Музыка» і сшыткі «Śpiewamy i tańczymy»; з 1957 года быў навукова-выкладчыцкім супрацоўнікам Дзяржаўнай вышэйшай школы музыкі (у 1979 годзе яна была перайменавана ў Акадэмію музыкі) у Варшаве, з 1964 года — прафесар гэтага ўніверсітэта ў галіне кампазіцыі і тэорыі музыкі і кіраўнік дактарантуры. Выйшаў на пенсію ў 1983 годзе; у 1998 годзе Варшаўскай акадэміяй музыкі яму была прысуджана ганаровая доктарская ступень. Некаторы час быў прэзідэнтам галоўнага праўлення Саюза польскіх кампазітараў (шмат гадоў узначальваў Варшаўскае аддзяленне). Лаўрэат дзяржаўных і ведамасных прэмій, а таксама прэмій за кампазіцыю (у тым ліку спецыяльнай адзнакі на конкурсе імя прынца Рэнье ў [[Манака]], 1963 г., за оперу «Адпраўленне грэчаскіх паслоў" ). Яго  творчасці  уласціва  выкарыстанне польскага музычнага фальклору,  вобразнасць  музычнай  мовы.  Сярод твораў  оперы, у  т.л.  «Адпраўленне  грэчаскіх  паслоў»  (1962),  «Сяляне»  (1972), араторыі,  аркестральныя  творы,  камерна-інструментальныя ансамблі,  музыка для драматычнага тэатра і кіно і інш.  Памёр у Варшаве і пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] (участак 334-5-28). == Навуковыя публікацыі == Навуковыя інтарэсы Рудзінскага былі сканцэнтраваны на жыцці і творчасці [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]] і тэорыі музычнага рытму. Яго аб'ёмная праца з дзвюх частак «''Станіслаў Манюшка: даследаванні і матэрыялы''» з'яўляецца каштоўнай крыніцай для разумення біяграфіі Манюшкі, асяроддзя кампазітара і ўспрымання яго музыкі. Крытычнае выданне лістоў Манюшкі, рэдагаванне поўнага збору твораў Станіслава Манюшкі і шматлікія публікацыі ўмацавалі пазіцыю Рудзінскага як выдатнага даследчыка мастацтва Манюшкі. Рудзінскі разглядаў тэарэтычныя пытанні ў сваёй працы «Кампазітарская майстэрня Белы Бартока», з аналізам асобных твораў кампазітара. Вынікам шматгадовых даследаванняў стала стварэнне «Навукі пра музычны рытм» (1987), дзе аўтар дае ўсебаковы агляд тэарэтычнай канцэпцыі музычнага рытму з XVIII стагоддзя да нашых дзён. Для папулярызацыі музыкі Рудзінскі таксама пісаў творы для шырокай публікі і для дзяцей («Манюшка і яго музыка»). Сярод выбраных прац: ''Stanisław Moniuszko'', Kraków 1954 (шмат разоў перавыдавалася і перакладалася) ''Stanisław Moniuszko. Studia i materiały'', 2 części, Kraków 1955–61 ''Warsztat kompozytorski Béli Bartóka'', Kraków 1964 ''Stanisław Moniuszko. Listy zebrane'', z M. Stokowską, Kraków 1969 ''Moniuszko i jego muzyka'', Warszawa 1970 ''Nauka o rytmie muzycznym'', 2 części, Kraków 1987 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Рудзінскі Вітальд}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1913 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] o3lapbezheqqvtkdflq8r749d7gjudt 5176427 5176424 2026-08-06T11:41:06Z Aliaksei Lastouski 75892 5176427 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} [[Файл:Witold_Rudziński_-_grób.jpg|міні| Магіла Вітольда Рудзінскага на [[Старыя Павонзкі|Павонзкаўскіх могілках]]]] '''Вітальд Рудзінскі''' ( [[Себеж]] - [[29 лютага]] [[2004]], [[Варшава]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[дырыжор]], гісторык музыкі, [[педагог]].<ref>Рудзінскі Вітальд // [[Беларуская энцыклапедыя]]. Т. 13. С. 428.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/tworca/witold-rudzinski|title=Witold Rudziński {{!}} Życie i twórczość {{!}} Artysta|website=Culture.pl|date=1913-03-14|access-date=2026-08-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://polskabibliotekamuzyczna.pl/encyklopedia/rudzinski-witold/|title=Rudziński, Witold|website=Polska Biblioteka Muzyczna|access-date=2026-08-06}}</ref> == Біяграфія == Сын Генрыка. Вучыўся ва [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Стэфана Баторыя ў Вільні]] (да 1936 года) і ў музычнай кансерваторыі імя Карловіча ў Вільні. Вучыўся кампазіцыі ў [[Тадэвуш Шалігоўскі|Тадэвуша Шалігоўскага]]. У 1936 годзе атрымаў ступень магістра славянскай філалогіі ў Віленскім універсітэце. затым у Грыгарыянскім інстытуце ў [[Парыж|Парыжы]] (1938–1939 гг. вучыўся кампазіцыі ў [[Надзя Буланжэ|Н. Буланжэ]] і Ш. Кёхліна ). З 1964 года меў званне прафесара. незвычайны, з 1983 г. праф. звычайны. У 1937–1938 гадах ён узначальваў музычную школу ў [[Свянцяны|Свянцянах]], у 1939–1941 гадах выкладаў у кансерваторыі і музычнай школе ў Вільні; пад пагрозай арышту ён уцёк з Вільні і паўтары гады працаваў арганістам у гарадку [[Немянчын]] каля Вільні. Восенню 1943 года ён разам з жонкай Ганнай дабраўся да Варшавы і прыняў удзел у [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскім паўстанні]]. Пасля вайны прафесар Лодзкай кансерваторыі; з 1947 года зноў пасяліўся ў Варшаве. Затым дырэктар Дэпартамента музыкі Міністэрства культуры і мастацтва і мастацкі кіраўнік філармоніі «Рома» і Сталічнай оперы ў [[Варшава|Варшаве]]. Рэдагаваў штомесячнік «Музыка» і сшыткі «Śpiewamy i tańczymy»; з 1957 года быў выкладчыкам Дзяржаўнай вышэйшай школы музыкі (у 1979 годзе яна была перайменавана ў Акадэмію музыкі) у Варшаве, з 1964 года — прафесар гэтага ўніверсітэта ў галіне кампазіцыі і тэорыі музыкі і кіраўнік дактарантуры. Выйшаў на пенсію ў 1983 годзе; у 1998 годзе Варшаўскай акадэміяй музыкі яму была прысуджана ганаровая доктарская ступень. Некаторы час быў прэзідэнтам галоўнага праўлення Саюза польскіх кампазітараў (шмат гадоў узначальваў Варшаўскае аддзяленне). Лаўрэат дзяржаўных прэмій, а таксама прэмій за кампазіцыю (у тым ліку спецыяльнай адзнакі на конкурсе імя прынца Рэнье ў [[Манака]], 1963 г., за оперу «''Адпраўленне грэчаскіх паслоў''" ). Яго  творчасці  уласціва  выкарыстанне польскага музычнага фальклору,  вобразнасць  музычнай  мовы.  Сярод твораў  оперы, у  т.л.  «''Адпраўленне  грэчаскіх  паслоў''»  (1962),  «''Сяляне''»  (1972), араторыі,  аркестральныя  творы,  камерна-інструментальныя ансамблі,  музыка для драматычнага тэатра і кіно і інш.  Памёр у Варшаве і пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] (участак 334-5-28). == Навуковыя публікацыі == Навуковыя інтарэсы Рудзінскага былі сканцэнтраваны на жыцці і творчасці [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]] і тэорыі музычнага рытму. Яго аб'ёмная праца з дзвюх частак «''Станіслаў Манюшка: даследаванні і матэрыялы''» з'яўляецца каштоўнай крыніцай для разумення біяграфіі Манюшкі, асяроддзя кампазітара і ўспрымання яго музыкі. Крытычнае выданне лістоў Манюшкі, рэдагаванне поўнага збору твораў Станіслава Манюшкі і шматлікія публікацыі ўмацавалі пазіцыю Рудзінскага як выдатнага даследчыка мастацтва Манюшкі. Рудзінскі разглядаў тэарэтычныя пытанні ў сваёй працы «Кампазітарская майстэрня Белы Бартока», з аналізам асобных твораў кампазітара. Вынікам шматгадовых даследаванняў стала стварэнне «Навукі пра музычны рытм» (1987), дзе аўтар дае ўсебаковы агляд тэарэтычнай канцэпцыі музычнага рытму з XVIII стагоддзя да нашых дзён. Для папулярызацыі музыкі Рудзінскі таксама пісаў творы для шырокай публікі і для дзяцей («Манюшка і яго музыка»). Сярод выбраных прац: ''Stanisław Moniuszko'', Kraków 1954 (шмат разоў перавыдавалася і перакладалася) ''Stanisław Moniuszko. Studia i materiały'', 2 części, Kraków 1955–61 ''Warsztat kompozytorski Béli Bartóka'', Kraków 1964 ''Stanisław Moniuszko. Listy zebrane'', z M. Stokowską, Kraków 1969 ''Moniuszko i jego muzyka'', Warszawa 1970 ''Nauka o rytmie muzycznym'', 2 części, Kraków 1987 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Рудзінскі Вітальд}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1913 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] ledw30zm25q2w0gshlrj5y50wngzdaj 5176431 5176427 2026-08-06T11:46:30Z Aliaksei Lastouski 75892 5176431 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} [[Файл:Witold_Rudziński_-_grób.jpg|міні| Магіла Вітольда Рудзінскага на [[Старыя Павонзкі|Павонзкаўскіх могілках]]]] '''Вітальд Рудзінскі''' ( [[Себеж]] - [[29 лютага]] [[2004]], [[Варшава]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[дырыжор]], гісторык музыкі, [[педагог]].<ref>Рудзінскі Вітальд // [[Беларуская энцыклапедыя]]. Т. 13. С. 428.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/tworca/witold-rudzinski|title=Witold Rudziński {{!}} Życie i twórczość {{!}} Artysta|website=Culture.pl|date=1913-03-14|access-date=2026-08-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://polskabibliotekamuzyczna.pl/encyklopedia/rudzinski-witold/|title=Rudziński, Witold|website=Polska Biblioteka Muzyczna|access-date=2026-08-06}}</ref> == Біяграфія == Сын Генрыка. Вучыўся ва [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Стэфана Баторыя ў Вільні]] (да 1936 года) і ў музычнай кансерваторыі імя Карловіча ў Вільні. Вучыўся кампазіцыі ў [[Тадэвуш Шалігоўскі|Тадэвуша Шалігоўскага]]. У 1936 годзе атрымаў ступень магістра славянскай філалогіі ў Віленскім універсітэце. затым у Грыгарыянскім інстытуце ў [[Парыж|Парыжы]] (1938–1939 гг. вучыўся кампазіцыі ў [[Надзя Буланжэ|Н. Буланжэ]] і Ш. Кёхліна ). З 1964 года меў званне прафесара. незвычайны, з 1983 г. праф. звычайны. У 1937–1938 гадах ён узначальваў музычную школу ў [[Свянцяны|Свянцянах]], у 1939–1941 гадах выкладаў у кансерваторыі і музычнай школе ў Вільні; пад пагрозай арышту ён уцёк з Вільні і паўтары гады працаваў арганістам у гарадку [[Немянчын]] каля Вільні. Восенню 1943 года ён разам з жонкай Ганнай дабраўся да Варшавы і прыняў удзел у [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскім паўстанні]]. Пасля вайны прафесар Лодзкай кансерваторыі; з 1947 года зноў пасяліўся ў Варшаве. Затым дырэктар Дэпартамента музыкі Міністэрства культуры і мастацтва і мастацкі кіраўнік філармоніі «Рома» і Сталічнай оперы ў [[Варшава|Варшаве]]. Рэдагаваў штомесячнік «Музыка» і сшыткі «Śpiewamy i tańczymy»; з 1957 года быў выкладчыкам Дзяржаўнай вышэйшай школы музыкі (у 1979 годзе яна была перайменавана ў Акадэмію музыкі) у Варшаве, з 1964 года — прафесар гэтага ўніверсітэта ў галіне кампазіцыі і тэорыі музыкі і кіраўнік дактарантуры. Выйшаў на пенсію ў 1983 годзе; у 1998 годзе Варшаўскай акадэміяй музыкі яму была прысуджана ганаровая доктарская ступень. Некаторы час быў прэзідэнтам галоўнага праўлення Саюза польскіх кампазітараў (шмат гадоў узначальваў Варшаўскае аддзяленне). Лаўрэат дзяржаўных прэмій, а таксама прэмій за кампазіцыю (у тым ліку спецыяльнай адзнакі на конкурсе імя прынца Рэнье ў [[Манака]], 1963 г., за оперу «''Адпраўленне грэчаскіх паслоў''" ). Яго  творчасці  уласціва  выкарыстанне польскага музычнага фальклору,  вобразнасць  музычнай  мовы. У 1956 годзе апублікаваў музыку для "''Чатырох літоўскіх і беларускіх народных песняў для хора а-капэла''".<ref>{{Cite web|url=https://bibliotekapiosenki.pl/publikacje/Rudzinski_Witold_Cztery_piesni_ludowe_litewskie_i_bialoruskie_na_chor_mieszany_a_cappella|title=Cztery pieśni ludowe litewskie i białoruskie: na chór mieszany a cappella - Publikacje - Cyfrowa Biblioteka Polskiej Piosenki|author=Rudziński, Witold|website=bibliotekapiosenki.pl|access-date=2026-08-06}}</ref> Сярод твораў - оперы, у  т.л. «''Адпраўленне  грэчаскіх  паслоў''» (1962), «''Сяляне''» (1972), араторыі,  аркестральныя творы, камерна-інструментальныя ансамблі, музыка для драматычнага тэатра і кіно і інш.  Памёр у Варшаве і пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] (участак 334-5-28). == Навуковыя публікацыі == Навуковыя інтарэсы Рудзінскага былі сканцэнтраваны на жыцці і творчасці [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]] і тэорыі музычнага рытму. Яго аб'ёмная праца з дзвюх частак «''Станіслаў Манюшка: даследаванні і матэрыялы''» з'яўляецца каштоўнай крыніцай для разумення біяграфіі Манюшкі, асяроддзя кампазітара і ўспрымання яго музыкі. Крытычнае выданне лістоў Манюшкі, рэдагаванне поўнага збору твораў Станіслава Манюшкі і шматлікія публікацыі ўмацавалі пазіцыю Рудзінскага як выдатнага даследчыка мастацтва Манюшкі. Рудзінскі разглядаў тэарэтычныя пытанні ў сваёй працы «Кампазітарская майстэрня Белы Бартока», з аналізам асобных твораў кампазітара. Вынікам шматгадовых даследаванняў стала стварэнне «Навукі пра музычны рытм» (1987), дзе аўтар дае ўсебаковы агляд тэарэтычнай канцэпцыі музычнага рытму з XVIII стагоддзя да нашых дзён. Для папулярызацыі музыкі Рудзінскі таксама пісаў творы для шырокай публікі і для дзяцей («Манюшка і яго музыка»). Сярод выбраных прац: ''Stanisław Moniuszko'', Kraków 1954 (шмат разоў перавыдавалася і перакладалася) ''Stanisław Moniuszko. Studia i materiały'', 2 części, Kraków 1955–61 ''Warsztat kompozytorski Béli Bartóka'', Kraków 1964 ''Stanisław Moniuszko. Listy zebrane'', z M. Stokowską, Kraków 1969 ''Moniuszko i jego muzyka'', Warszawa 1970 ''Nauka o rytmie muzycznym'', 2 części, Kraków 1987 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Рудзінскі Вітальд}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1913 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] p88wf0ogid1yg1n6sofmxnctcj7wmyn 5176433 5176431 2026-08-06T11:48:29Z Aliaksei Lastouski 75892 5176433 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} [[Файл:Witold_Rudziński_-_grób.jpg|міні| Магіла Вітольда Рудзінскага на [[Старыя Павонзкі|Павонзкаўскіх могілках]]]] '''Вітальд Рудзінскі''' ( [[Себеж]] - [[29 лютага]] [[2004]], [[Варшава]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[дырыжор]], гісторык музыкі, [[педагог]].<ref>Рудзінскі Вітальд // [[Беларуская энцыклапедыя]]. Т. 13. С. 428.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/tworca/witold-rudzinski|title=Witold Rudziński {{!}} Życie i twórczość {{!}} Artysta|website=Culture.pl|date=1913-03-14|access-date=2026-08-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://polskabibliotekamuzyczna.pl/encyklopedia/rudzinski-witold/|title=Rudziński, Witold|website=Polska Biblioteka Muzyczna|access-date=2026-08-06}}</ref> == Біяграфія == Сын Генрыка. Вучыўся ва [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Стэфана Баторыя ў Вільні]] (да 1936 года) і ў музычнай кансерваторыі імя Карловіча ў Вільні. Вучыўся кампазіцыі ў [[Тадэвуш Шалігоўскі|Тадэвуша Шалігоўскага]]. У 1936 годзе атрымаў ступень магістра славянскай філалогіі ў Віленскім універсітэце. Затым вучыўся ў Грыгарыянскім інстытуце ў [[Парыж|Парыжы]] (1938–1939 гг. вучыўся кампазіцыі ў [[Надзя Буланжэ|Н. Буланжэ]] і Ш. Кёхліна). У 1937–1938 гадах ён узначальваў музычную школу ў [[Свянцяны|Свянцянах]], у 1939–1941 гадах выкладаў у кансерваторыі і музычнай школе ў Вільні; пад пагрозай арышту ён уцёк з Вільні і паўтары гады працаваў арганістам у гарадку [[Немянчын]] каля Вільні. Восенню 1943 года ён разам з жонкай Ганнай дабраўся да Варшавы і прыняў удзел у [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскім паўстанні]]. Пасля вайны прафесар Лодзкай кансерваторыі; з 1947 года зноў пасяліўся ў Варшаве. Затым дырэктар Дэпартамента музыкі Міністэрства культуры і мастацтва і мастацкі кіраўнік філармоніі «Рома» і Сталічнай оперы ў [[Варшава|Варшаве]]. Рэдагаваў штомесячнік «Музыка» і сшыткі «Śpiewamy i tańczymy»; з 1957 года быў выкладчыкам Дзяржаўнай вышэйшай школы музыкі (у 1979 годзе яна была перайменавана ў Акадэмію музыкі) у Варшаве, з 1964 года — прафесар гэтага ўніверсітэта ў галіне кампазіцыі і тэорыі музыкі і кіраўнік дактарантуры. Выйшаў на пенсію ў 1983 годзе; у 1998 годзе Варшаўскай акадэміяй музыкі яму была прысуджана ганаровая доктарская ступень. Некаторы час быў прэзідэнтам галоўнага праўлення Саюза польскіх кампазітараў (шмат гадоў узначальваў Варшаўскае аддзяленне). Лаўрэат дзяржаўных прэмій, а таксама прэмій за кампазіцыю (у тым ліку спецыяльнай адзнакі на конкурсе імя прынца Рэнье ў [[Манака]], 1963 г., за оперу «''Адпраўленне грэчаскіх паслоў''" ). Яго  творчасці  уласціва  выкарыстанне польскага музычнага фальклору,  вобразнасць  музычнай  мовы. У 1956 годзе апублікаваў музыку для "''Чатырох літоўскіх і беларускіх народных песняў для хора а-капэла''".<ref>{{Cite web|url=https://bibliotekapiosenki.pl/publikacje/Rudzinski_Witold_Cztery_piesni_ludowe_litewskie_i_bialoruskie_na_chor_mieszany_a_cappella|title=Cztery pieśni ludowe litewskie i białoruskie: na chór mieszany a cappella - Publikacje - Cyfrowa Biblioteka Polskiej Piosenki|author=Rudziński, Witold|website=bibliotekapiosenki.pl|access-date=2026-08-06}}</ref> Сярод твораў - оперы, у  т.л. «''Адпраўленне  грэчаскіх  паслоў''» (1962), «''Сяляне''» (1972), араторыі,  аркестральныя творы, камерна-інструментальныя ансамблі, музыка для драматычнага тэатра і кіно і інш.  Памёр у Варшаве і пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] (участак 334-5-28). == Навуковыя публікацыі == Навуковыя інтарэсы Рудзінскага былі сканцэнтраваны на жыцці і творчасці [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]] і тэорыі музычнага рытму. Яго аб'ёмная праца з дзвюх частак «''Станіслаў Манюшка: даследаванні і матэрыялы''» з'яўляецца каштоўнай крыніцай для разумення біяграфіі Манюшкі, асяроддзя кампазітара і ўспрымання яго музыкі. Крытычнае выданне лістоў Манюшкі, рэдагаванне поўнага збору твораў Станіслава Манюшкі і шматлікія публікацыі ўмацавалі пазіцыю Рудзінскага як выдатнага даследчыка мастацтва Манюшкі. Рудзінскі разглядаў тэарэтычныя пытанні ў сваёй працы «Кампазітарская майстэрня Белы Бартока», з аналізам асобных твораў кампазітара. Вынікам шматгадовых даследаванняў стала стварэнне «Навукі пра музычны рытм» (1987), дзе аўтар дае ўсебаковы агляд тэарэтычнай канцэпцыі музычнага рытму з XVIII стагоддзя да нашых дзён. Для папулярызацыі музыкі Рудзінскі таксама пісаў творы для шырокай публікі і для дзяцей («Манюшка і яго музыка»). Сярод выбраных прац: ''Stanisław Moniuszko'', Kraków 1954 (шмат разоў перавыдавалася і перакладалася) ''Stanisław Moniuszko. Studia i materiały'', 2 części, Kraków 1955–61 ''Warsztat kompozytorski Béli Bartóka'', Kraków 1964 ''Stanisław Moniuszko. Listy zebrane'', z M. Stokowską, Kraków 1969 ''Moniuszko i jego muzyka'', Warszawa 1970 ''Nauka o rytmie muzycznym'', 2 części, Kraków 1987 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Рудзінскі Вітальд}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1913 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] s8pdqxcwvwb5tn0kef13qycwn78dz0u 5176434 5176433 2026-08-06T11:49:20Z Aliaksei Lastouski 75892 5176434 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} [[Файл:Witold_Rudziński_-_grób.jpg|міні| Магіла Вітольда Рудзінскага на [[Старыя Павонзкі|Павонзкаўскіх могілках]]]] '''Вітальд Рудзінскі''' ([[27 сакавіка]] [[1913]], [[Себеж]] - [[29 лютага]] [[2004]], [[Варшава]]) — [[Палякі|польскі]] [[кампазітар]], [[дырыжор]], гісторык музыкі, [[педагог]].<ref>Рудзінскі Вітальд // [[Беларуская энцыклапедыя]]. Т. 13. С. 428.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/tworca/witold-rudzinski|title=Witold Rudziński {{!}} Życie i twórczość {{!}} Artysta|website=Culture.pl|date=1913-03-14|access-date=2026-08-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://polskabibliotekamuzyczna.pl/encyklopedia/rudzinski-witold/|title=Rudziński, Witold|website=Polska Biblioteka Muzyczna|access-date=2026-08-06}}</ref> == Біяграфія == Сын Генрыка. Вучыўся ва [[Віленскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Стэфана Баторыя ў Вільні]] (да 1936 года) і ў музычнай кансерваторыі імя Карловіча ў Вільні. Вучыўся кампазіцыі ў [[Тадэвуш Шалігоўскі|Тадэвуша Шалігоўскага]]. У 1936 годзе атрымаў ступень магістра славянскай філалогіі ў Віленскім універсітэце. Затым вучыўся ў Грыгарыянскім інстытуце ў [[Парыж|Парыжы]] (1938–1939 гг. вучыўся кампазіцыі ў [[Надзя Буланжэ|Н. Буланжэ]] і Ш. Кёхліна). У 1937–1938 гадах ён узначальваў музычную школу ў [[Свянцяны|Свянцянах]], у 1939–1941 гадах выкладаў у кансерваторыі і музычнай школе ў Вільні; пад пагрозай арышту ён уцёк з Вільні і паўтары гады працаваў арганістам у гарадку [[Немянчын]] каля Вільні. Восенню 1943 года ён разам з жонкай Ганнай дабраўся да Варшавы і прыняў удзел у [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскім паўстанні]]. Пасля вайны прафесар Лодзкай кансерваторыі; з 1947 года зноў пасяліўся ў Варшаве. Затым дырэктар Дэпартамента музыкі Міністэрства культуры і мастацтва і мастацкі кіраўнік філармоніі «Рома» і Сталічнай оперы ў [[Варшава|Варшаве]]. Рэдагаваў штомесячнік «Музыка» і сшыткі «Śpiewamy i tańczymy»; з 1957 года быў выкладчыкам Дзяржаўнай вышэйшай школы музыкі (у 1979 годзе яна была перайменавана ў Акадэмію музыкі) у Варшаве, з 1964 года — прафесар гэтага ўніверсітэта ў галіне кампазіцыі і тэорыі музыкі і кіраўнік дактарантуры. Выйшаў на пенсію ў 1983 годзе; у 1998 годзе Варшаўскай акадэміяй музыкі яму была прысуджана ганаровая доктарская ступень. Некаторы час быў прэзідэнтам галоўнага праўлення Саюза польскіх кампазітараў (шмат гадоў узначальваў Варшаўскае аддзяленне). Лаўрэат дзяржаўных прэмій, а таксама прэмій за кампазіцыю (у тым ліку спецыяльнай адзнакі на конкурсе імя прынца Рэнье ў [[Манака]], 1963 г., за оперу «''Адпраўленне грэчаскіх паслоў''" ). Яго  творчасці  уласціва  выкарыстанне польскага музычнага фальклору,  вобразнасць  музычнай  мовы. У 1956 годзе апублікаваў музыку для "''Чатырох літоўскіх і беларускіх народных песняў для хора а-капэла''".<ref>{{Cite web|url=https://bibliotekapiosenki.pl/publikacje/Rudzinski_Witold_Cztery_piesni_ludowe_litewskie_i_bialoruskie_na_chor_mieszany_a_cappella|title=Cztery pieśni ludowe litewskie i białoruskie: na chór mieszany a cappella - Publikacje - Cyfrowa Biblioteka Polskiej Piosenki|author=Rudziński, Witold|website=bibliotekapiosenki.pl|access-date=2026-08-06}}</ref> Сярод твораў - оперы, у  т.л. «''Адпраўленне  грэчаскіх  паслоў''» (1962), «''Сяляне''» (1972), араторыі,  аркестральныя творы, камерна-інструментальныя ансамблі, музыка для драматычнага тэатра і кіно і інш.  Памёр у Варшаве і пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] (участак 334-5-28). == Навуковыя публікацыі == Навуковыя інтарэсы Рудзінскага былі сканцэнтраваны на жыцці і творчасці [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]] і тэорыі музычнага рытму. Яго аб'ёмная праца з дзвюх частак «''Станіслаў Манюшка: даследаванні і матэрыялы''» з'яўляецца каштоўнай крыніцай для разумення біяграфіі Манюшкі, асяроддзя кампазітара і ўспрымання яго музыкі. Крытычнае выданне лістоў Манюшкі, рэдагаванне поўнага збору твораў Станіслава Манюшкі і шматлікія публікацыі ўмацавалі пазіцыю Рудзінскага як выдатнага даследчыка мастацтва Манюшкі. Рудзінскі разглядаў тэарэтычныя пытанні ў сваёй працы «Кампазітарская майстэрня Белы Бартока», з аналізам асобных твораў кампазітара. Вынікам шматгадовых даследаванняў стала стварэнне «Навукі пра музычны рытм» (1987), дзе аўтар дае ўсебаковы агляд тэарэтычнай канцэпцыі музычнага рытму з XVIII стагоддзя да нашых дзён. Для папулярызацыі музыкі Рудзінскі таксама пісаў творы для шырокай публікі і для дзяцей («Манюшка і яго музыка»). Сярод выбраных прац: ''Stanisław Moniuszko'', Kraków 1954 (шмат разоў перавыдавалася і перакладалася) ''Stanisław Moniuszko. Studia i materiały'', 2 części, Kraków 1955–61 ''Warsztat kompozytorski Béli Bartóka'', Kraków 1964 ''Stanisław Moniuszko. Listy zebrane'', z M. Stokowską, Kraków 1969 ''Moniuszko i jego muzyka'', Warszawa 1970 ''Nauka o rytmie muzycznym'', 2 części, Kraków 1987 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Рудзінскі Вітальд}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1913 годзе]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары Польшчы]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] mg58ss2ogpbfcxo66m63bei6frdr4nm 0 812239 5176405 2026-08-06T11:15:00Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Віленскае медыцынскае таварыства''' — навуковая грамадская арганізацыя ў 1805—1939 гадах. Заснавана 12 снежня 1805 года пры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] па ініцыятыве прафесараў медыцынскага факультэта. Аб’ядноўвала выкладчыкаў уніве...» 5176405 wikitext text/x-wiki '''Віленскае медыцынскае таварыства''' — навуковая грамадская арганізацыя ў 1805—1939 гадах. Заснавана 12 снежня 1805 года пры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] па ініцыятыве прафесараў медыцынскага факультэта. Аб’ядноўвала выкладчыкаў універсітэта (пасля яго закрыцця ў 1832 годзе — Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі) і медыкаў-практыкаў Вільні і інш. гарадоў [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]. Таварыства заснавалі і ўзначалілі прафесары А.​Снядэцкі (прэзідэнт), Я.​Лобенвейн (віцэ-прэзідэнт), І.​Франк (сакратар). Мела на мэце вывучэнне праблем медыцыны, [[хірургія|хірургіі]], [[фармакалогія|фармакалогіі]], даследаванне мясцовых мінеральных крыніц, барацьбу з заразнымі хваробамі. Як цэнтр навуковай медыцынскай думкі Беларусі і Літвы спрыяла разгортванню ў краі даследаванняў у розных галінах медыцыны і прыродазнаўства. Па яго ініцыятыве ў Вільні заснаваны Інстытут вакцынацыі (1808), Інстытут мацярынства (1809), бактэрыяхімічная лабараторыя (1887), Пастэраўская станцыя (1897); у 1807—10, 1860—64 гадах дзейнічала бясплатная амбулаторыя для бедных. Працы таварыства друкаваліся ў навуковых зборніках «Веснік Віленскага медыцынскага таварыства» (т. 1—2, 1818—21), «Дзённік медыцыны, хірургіі і фармацыі» (т. 1—2, 1822—24), «Віленскі фармацэўтычны веснік» (1920, усе на польскай мове), руская медыцынская газета «Друг здравия» (Санкт-Пецярбург); выдавала часопіс «Pamięnik Wileńskiego towarzystwa lekarskiego» («Веснік Віленскага медыцынскага таварыства», 1925—39). [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] jdlhllm3gl1hu66rv5ucz7xlnsyfjdp 5176406 5176405 2026-08-06T11:15:37Z Autumndancer 168015 5176406 wikitext text/x-wiki '''Віленскае медыцынскае таварыства''' — навуковая грамадская арганізацыя ў 1805—1939 гадах. Заснавана 12 снежня 1805 года пры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] па ініцыятыве прафесараў медыцынскага факультэта. Аб’ядноўвала выкладчыкаў універсітэта (пасля яго закрыцця ў 1832 годзе — Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі) і медыкаў-практыкаў Вільні і інш. гарадоў [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]. Таварыства заснавалі і ўзначалілі прафесары А.​Снядэцкі (прэзідэнт), Я.​Лобенвейн (віцэ-прэзідэнт), І.​Франк (сакратар). Мела на мэце вывучэнне праблем медыцыны, [[хірургія|хірургіі]], [[фармакалогія|фармакалогіі]], даследаванне мясцовых мінеральных крыніц, барацьбу з заразнымі хваробамі. Як цэнтр навуковай медыцынскай думкі Беларусі і Літвы спрыяла разгортванню ў краі даследаванняў у розных галінах медыцыны і прыродазнаўства. Па яго ініцыятыве ў Вільні заснаваны Інстытут вакцынацыі (1808), Інстытут мацярынства (1809), бактэрыяхімічная лабараторыя (1887), Пастэраўская станцыя (1897); у 1807—10, 1860—64 гадах дзейнічала бясплатная амбулаторыя для бедных. Працы таварыства друкаваліся ў навуковых зборніках «Веснік Віленскага медыцынскага таварыства» (т. 1—2, 1818—21), «Дзённік медыцыны, хірургіі і фармацыі» (т. 1—2, 1822—24), «Віленскі фармацэўтычны веснік» (1920, усе на польскай мове), руская медыцынская газета «Друг здравия» (Санкт-Пецярбург); выдавала часопіс «Pamięnik Wileńskiego towarzystwa lekarskiego» («Веснік Віленскага медыцынскага таварыства», 1925—39). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Віленскае медыцынскае таварыства||}} [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] c03gulv8s2f3ey3vg4zwwzvp10zw5dj 0 812240 5176408 2026-08-06T11:18:07Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Віленскае мастацка-прамысловае таварыства''' — культурна-асветная арганізацыя ў [[Вільня|Вільні]] ў 1904—15 гадах. Заснавана ў гонар ураджэнца горада М.Антакольскага. Ставіла за мэту пашырэнне мастацкай адукацыі сярод рамеснікаў і рабочых, тэарэтычных...» 5176408 wikitext text/x-wiki '''Віленскае мастацка-прамысловае таварыства''' — культурна-асветная арганізацыя ў [[Вільня|Вільні]] ў 1904—15 гадах. Заснавана ў гонар ураджэнца горада М.Антакольскага. Ставіла за мэту пашырэнне мастацкай адукацыі сярод рамеснікаў і рабочых, тэарэтычных і практычных ведаў у галіне прыкладнога мастацтва, павышэнне ў насельніцтва ўзроўню масттацкага густу, развіццё мастацкай прамысловасці ў Віленскай, Ковенскай, Гродзенскай губернях. З ліпеня 1905 года пры таварыстве дзейнічалі класы па малюнку, курсы лепкі, сталярнага і малярнага майстэрства. [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] enz91fj0vkzm9r2m3eqz3ab3gcg0iws 5176409 5176408 2026-08-06T11:18:46Z Autumndancer 168015 5176409 wikitext text/x-wiki '''Віленскае мастацка-прамысловае таварыства''' — культурна-асветная арганізацыя ў [[Вільня|Вільні]] ў 1904—15 гадах. Заснавана ў гонар ураджэнца горада М.Антакольскага. Ставіла за мэту пашырэнне мастацкай адукацыі сярод рамеснікаў і рабочых, тэарэтычных і практычных ведаў у галіне прыкладнога мастацтва, павышэнне ў насельніцтва ўзроўню масттацкага густу, развіццё мастацкай прамысловасці ў Віленскай, Ковенскай, Гродзенскай губернях. З ліпеня 1905 года пры таварыстве дзейнічалі класы па малюнку, курсы лепкі, сталярнага і малярнага майстэрства. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Віленскае мастацка-прамысловае таварыства||}} [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] dwp327cs7tmd8j5n77x5yjqjyi4dtm0 5176411 5176409 2026-08-06T11:20:10Z Autumndancer 168015 5176411 wikitext text/x-wiki '''Віленскае мастацка-прамысловае таварыства''' — культурна-асветная арганізацыя ў [[Вільня|Вільні]] ў 1904—15 гадах. Заснавана ў гонар ураджэнца горада [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|Марка Антакольскага]]. Ставіла за мэту пашырэнне мастацкай адукацыі сярод рамеснікаў і рабочых, тэарэтычных і практычных ведаў у галіне прыкладнога мастацтва, павышэнне ў насельніцтва ўзроўню масттацкага густу, развіццё мастацкай прамысловасці ў Віленскай, Ковенскай, Гродзенскай губернях. З ліпеня 1905 года пры таварыстве дзейнічалі класы па малюнку, курсы лепкі, сталярнага і малярнага майстэрства. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Віленскае мастацка-прамысловае таварыства||}} [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] tu4ubnm8ys4akzikarh49a0nd383nf0 0 812241 5176416 2026-08-06T11:24:46Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Беларускі клуб (Вільня)]] * [[Беларускі клуб (Масква)]] {{неадназначнасць}}» 5176416 wikitext text/x-wiki * [[Беларускі клуб (Вільня)]] * [[Беларускі клуб (Масква)]] {{неадназначнасць}} fnix5q3gkf1q8cd5haolh7qpx1bbizx 0 812242 5176420 2026-08-06T11:28:38Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Беларускі клуб}} '''Беларускі клуб у Маскве''' — Існаваў з лютага 1922 года да восені 1938 (?) года. Напачатку насіў імя С.​Булата. Адкрыты па ініцыятыве студэнтаў-беларусаў, пераважна членаў Беларускай культурна-навуковай асацыяцыі пры Пятроўскай...» 5176420 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Беларускі клуб}} '''Беларускі клуб у Маскве''' — Існаваў з лютага 1922 года да восені 1938 (?) года. Напачатку насіў імя С.​Булата. Адкрыты па ініцыятыве студэнтаў-беларусаў, пераважна членаў Беларускай культурна-навуковай асацыяцыі пры Пятроўскай сельскагаспадарчай акадэміі, Галоўпалітасветы Наркамата асветы БССР і паўнамоцнага прадстаўніка БССР у РСФСР М.​Марозава. З восені 1923 работай клуба кіравала Цэнтральнае бюро Беларускага пралетарскага студэнцкага зямляцтва. Меў беларускую бібліятэку (1200 кніг). Пры клубе дзейнічалі маскоўскі філіял літаратурнага аб’яднання «Маладняк», гурткі [[беларусазнаўства]]. Працаваў таксама літаратурны гурток (кіраўнік паэт М.​Дуброўскі). У 1920-я гады клуб наведвалі Г.​Гарэцкі, Ю.​Гаўрук, У.​Дубоўка, М.​Міцкевіч; на пачатку 1930-х г. — літаратары З.​Астапенка, А.​Звонак, М.​Лужанін і інш. [[Катэгорыя:Беларускія клубы]] jvr0kmvqa5cwmbibh8tl7q9eu1pakph 5176421 5176420 2026-08-06T11:29:24Z Autumndancer 168015 5176421 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Беларускі клуб}} '''Беларускі клуб у Маскве''' — Існаваў з лютага 1922 года да восені 1938 (?) года. Напачатку насіў імя С.​Булата. Адкрыты па ініцыятыве студэнтаў-беларусаў, пераважна членаў Беларускай культурна-навуковай асацыяцыі пры Пятроўскай сельскагаспадарчай акадэміі, Галоўпалітасветы Наркамата асветы БССР і паўнамоцнага прадстаўніка БССР у РСФСР М.​Марозава. З восені 1923 работай клуба кіравала Цэнтральнае бюро Беларускага пралетарскага студэнцкага зямляцтва. Меў беларускую бібліятэку (1200 кніг). Пры клубе дзейнічалі маскоўскі філіял літаратурнага аб’яднання «Маладняк», гурткі [[беларусазнаўства]]. Працаваў таксама літаратурны гурток (кіраўнік паэт М.​Дуброўскі). У 1920-я гады клуб наведвалі Г.​Гарэцкі, Ю.​Гаўрук, У.​Дубоўка, М.​Міцкевіч; на пачатку 1930-х г. — літаратары З.​Астапенка, А.​Звонак, М.​Лужанін і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2| Беларускі клуб у Маскве||}} [[Катэгорыя:Беларускія клубы]] nkxk92a1k1a408cetw38477q2lkzozz 5176432 5176421 2026-08-06T11:46:56Z Autumndancer 168015 5176432 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Беларускі клуб}} '''Беларускі клуб у Маскве''' — Існаваў з лютага 1922 года да восені 1938 (?) года. Напачатку насіў імя [[Сцяпан Герасімавіч Булат|Сцяпана ​Булата]]. Адкрыты па ініцыятыве студэнтаў-беларусаў, пераважна членаў Беларускай культурна-навуковай асацыяцыі пры Пятроўскай сельскагаспадарчай акадэміі, Галоўпалітасветы Наркамата асветы БССР і паўнамоцнага прадстаўніка БССР у РСФСР М.​Марозава. З восені 1923 работай клуба кіравала Цэнтральнае бюро Беларускага пралетарскага студэнцкага зямляцтва. Меў беларускую бібліятэку (1200 кніг). Пры клубе дзейнічалі маскоўскі філіял літаратурнага аб’яднання «Маладняк», гурткі [[беларусазнаўства]]. Працаваў таксама літаратурны гурток (кіраўнік паэт М.​Дуброўскі). У 1920-я гады клуб наведвалі Г.​Гарэцкі, Ю.​Гаўрук, У.​Дубоўка, М.​Міцкевіч; на пачатку 1930-х г. — літаратары З.​Астапенка, А.​Звонак, М.​Лужанін і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2| Беларускі клуб у Маскве||}} [[Катэгорыя:Беларускія клубы]] rccp1ixc0uofrpittc117jgd7mijqp2 0 812243 5176440 2026-08-06T11:55:58Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Красны Кардон (Бурабайскі раён)]] * [[Красны Кардон (Зерэндзінскі раён)]] {{неадназначнасць}}» 5176440 wikitext text/x-wiki * [[Красны Кардон (Бурабайскі раён)]] * [[Красны Кардон (Зерэндзінскі раён)]] {{неадназначнасць}} fdus54upmjkz03wqqispjqsz150wecl